Yagona soliq nazariyasining xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	210.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Yagona soliq nazariyasining xususiyatlari

Купить

MAVZU : YAGONA SOLIQ NAZARIYASINING XUSUSIYATLARI
Tarkib
Kirish ..............................................................................................................3
Soliqqa oid ilmiy g'oyalarning rivojlanish tarixi ............................................3
Umumiy soliq nazariyalari .............................................................................4
Soliqlarning xususiy nazariyalari....................................................................9
G'arb mamlakatlari va Rossiyaning zamonaviy soliq nazariyalari.................15
Xulosa.............................................................................................................20
Adabiyotlar.....................................................................................................21

Kirish
Soliqqa tortishning u yoki bu usulini nazariy asoslash zarurati shubhasizdir.
Rossiya uchun yangi soliq tushunchalarini topish muammosi, ayniqsa, bozor
iqtisodiyotiga o'tish munosabati bilan katta ahamiyatga ega, shuning uchun soliq
nazariyalarini olib borilayotgan islohotlar nuqtai nazaridan o'rganish har
qachongidan ham dolzarbdir.
Ushbu maqolada turli xil iqtisodiy sohalarning soliq nazariyalari muhokama
qilinadi, ularning postulatlari asosida bir vaqtning o'zida ijtimoiy tuzilmalar
qurilgan va keyinchalik soliq tafakkurining yanada ilg'or shakllarini yaratish uchun
asos bo'lib xizmat qilgan. Ushbu ishning maqsadi soliqlarning umumiy va xususiy
nazariyalari bilan tanishish, shuningdek, soliqqa oid ilmiy g'oyalarning rivojlanish
tarixini o'rganishdir.
Soliq tushunchalarining jamiyat hayotiga ta'sirining ahamiyatini tushunish
uchun, birinchi navbatda, ularning mohiyatini ochib berish kerak, ya'ni. ular nima
ekanligini bilib oling. Soliq nazariyalari fanining shakllanishi qaytarib
bo'lmaydigan tarixiy jarayonlar ta'sirida - ijtimoiy munosabatlarning rivojlanish
darajasiga qarab, soliq tushunchalari juda xilma-xil shakllarga ega bo'ldi.
Bundan tashqari, asosiy iqtisodiy tendentsiyalarning soliq tushunchalariga
va bizning davr iqtisodchilarining fikr-mulohazalariga bir xil e'tibor qaratish lozim.
G arb olimlarining nazariyalari P. Samuelson kontseptsiyasi misolida ko ribʻ ʻ
chiqiladi, rus soliqqa tortish nazariyalari esa V. Frolov qarashlari bilan bayon
qilinadi.
Shunday qilib, soliq nazariyalarining paydo bo'lishidan boshlab soliq
nazariyalarining zamonaviy talqinlarigacha bo'lgan rivojlanish chizig'ini kuzatib,
Rossiya soliq tizimining nazariy asoslarini qurish tamoyillarini tushunish mumkin.
Soliqqa oid ilmiy g'oyalarning rivojlanish tarixi
Yuqorida aytib o'tilganidek, soliqlarning mohiyati va ularning jamiyat
iqtisodiy tizimidagi o'rni haqidagi g'oya ijtimoiy munosabatlarning rivojlanishi
bilan o'zgardi. Soliqqa tortishning mohiyati haqidagi tasavvurlarni shakllantirishda
olti bosqich mavjud. Dastlabki bosqichlarda soliq asosan iqtisodiy kategoriya
sifatida harakat qilgan va faqat oxirgi bosqichda soliq huquqiy mazmun ola
boshlagan.
Shuning uchun soliqqa tortishning to'liq nazariy asoslanishi chuqur tarixiy
ildizlarga ega emas. 17-asrgacha soliqlar haqidagi barcha g'oyalar tasodifiy va
tizimsiz edi, bu esa ularni ushbu sohadagi jiddiy nazariy ish deb tasniflashga
imkon bermaydi. Vaqtinchalik va favqulodda soliqlarning muntazam va
2

umumbashariy to'lovlarga almashtirilishi aholi tomonidan ularni rad etishiga sabab
bo'ldi. Bu holat moliyaviy fandan soliq kabi hodisani nazariy asoslashni talab qildi.
Asosiy soliq nazariyalari 17-asrdan boshlab to liq ta limotlar sifatidaʻ ʼ
shakllana boshladi. va eng muhim tamoyillar va qoidalar majmui sifatida
«Soliqlarning umumiy nazariyasi» deb nomlangan. Uning asosiy yo'nalishlari
jamiyatning iqtisodiy rivojlanishining bevosita ta'siri ostida shakllandi.
Umuman ostida soliq nazariyalari deganda soliqlarning mohiyati va
mohiyati, jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy hayotidagi o‘rni, roli va
ahamiyati haqidagi u yoki bu ilmiy bilimlar tizimi tushunilishi kerak . Boshqacha
qilib aytganda, soliq nazariyalari u yoki bu maqsadlar uchun soliqlarning tan
olinishiga qarab davlatning soliq tizimlarini qurishning turli modellari hisoblanadi.
Kengroq ma'noda soliq nazariyalari - har qanday ilmiy umumlashtirilgan
ishlanmalar (soliqlarning umumiy nazariyalari), shu jumladan soliqqa tortishning
ayrim masalalari (soliqlarning xususiy nazariyalari). Xususiy soliq nazariyalariga
har xil turdagi soliqlarning nisbati, soliqlar soni, ularning sifat tarkibi, soliq
stavkasi va boshqalar haqidagi ta’limot kiradi. Xususiy nazariyaning yorqin misoli
yagona soliq nazariyasidir. Demak, soliqlarning umumiy nazariyasining
yo‘nalishlari umuman soliqqa tortish maqsadini belgilab beradigan bo‘lsa,
soliqlarning xususiy nazariyalari soliqlarning qanday turlarini o‘rnatish zarurligini,
ularning sifat tarkibi qanday bo‘lishi kerakligini va hokazolarni asoslab beradi..
Boshlash uchun ko‘rib chiqaylik. soliqlarning eng mashhur umumiy
nazariyalaridan ba'zilari.
Soliqlarning umumiy nazariyalari
Birinchi umumiy soliq nazariyalaridan biri ayirboshlash nazariyasi bo'lib , u
soliqqa tortishning qaytariladigan xususiyatiga asoslanadi. Nazariyaning mohiyati
shundan iboratki, soliq orqali fuqarolar tashqaridan hujumlardan himoyalanish,
tartibni saqlash uchun davlatdan xizmatlar sotib oladilar. Biroq, bu nazariya faqat
o'rta asrlar sharoitida, harbiy va huquqiy himoya boj va yig'imlar evaziga sotib
olinganda, go'yo qirol va tobelar o'rtasida haqiqatda shartnoma tuzilgandek
qo'llanilishi mumkin edi. Bunday sharoitda ayirboshlash nazariyasi mavjud
munosabatlarning rasmiy in'ikosi edi.
Ma'rifat davrida o'ziga xos almashinuv nazariyasi paydo bo'ladi - atomistik
nazariya . Uning vakillari fransuz ma’rifatparvarlari Sebastyen Le Pretre de Voban
(1633-1707) – “ijtimoiy shartnoma” nazariyasi va Sharl Lui Monteskye (1689-
1755) “ommaviy shartnoma” nazariyasi edi.
Bu nazariya soliq fuqarolar va davlat o'rtasidagi kelishuv natijasi ekanligini
e'tirof etadi, unga ko'ra sub'ekt davlatga himoya qilish, himoya qilish va boshqa
3

xizmatlar uchun boj to'laydi. Hech kim soliqlarni, shuningdek , davlat tomonidan
ko'rsatiladigan xizmatlardan foydalanishni rad eta olmaydi. Biroq, uzoq muddatda
bu almashinuv foydalidir, chunki hatto eng qobiliyatsiz hukumat ham sub'ektlarni
har biri o'zini himoya qilganidan ko'ra arzonroq va yaxshiroq qo'riqlaydi.
Boshqacha qilib aytganda, soliq jamiyatning davlat mavjudligidan boshlab turli
imtiyozlar uchun to'lovi vazifasini bajargan. Ingliz faylasufi Tomas Xobbs (1588-
1679), fransuz mutafakkirlari Volter (1694-1778) va Onore Mirabou (1749-1791)
ham shunday pozitsiyalarga amal qilganlar.
XIX asrning birinchi yarmida. Shveytsariyalik iqtisodchi Jan Simond de
Sismondi (1773-1842) o'zining "Siyosiy iqtisodning yangi tamoyillari" (.) asarida
1819 г lazzatlanish nazariyasi deb ataladigan nazariyani shakllantirdi, unga ko'ra
soliqlar fuqaroning jamiyatdan oladigan zavqlari uchun to'laydigan bahosidir.
Soliqlar yordamida fuqaro jamoat tartibidan, adolatdan, shaxs va mulk
xavfsizligidan bahramand bo'lishdan boshqa hech narsani sotib olmaydi. Shunday
qilib, J.Sismondi o'zining zamonaviy variantida ayirboshlash nazariyasi
nazariyasiga asos soldi.
Xuddi shu davrda fransuz davlat arbobi Adolf Tyer (1797-1877) va ingliz
iqtisodchisi Jon Remzi Makkalok (1789-1864) tomonidan taqdim etilgan sug'urta
mukofoti sifatida soliq nazariyasi shakllandi. Ularning fikricha, soliqlar har qanday
xavf-xatar yuzaga kelganda fuqarolar tomonidan davlatga to'lanadigan sug'urta
to'lovidir. Soliq to lovchilar savdogar bo lgan holda o z mulklarini daromadlarigaʻ ʻ ʻ
qarab urush, yong in, o g irlik va hokazolardan sug urta qiladilar.Biroq, haqiqiy
ʻ ʻ ʻ ʻ
sug urtadan farqli o laroq, soliqlar sug urta hodisasi yuz berganda tovon olish
ʻ ʻ ʻ
uchun emas, balki sug urta hodisasi sodir bo lgan taqdirda tovon olish uchun
ʻ ʻ
to lanadi. mudofaa va huquqni muhofaza qilish organlariga davlat xarajatlarini
ʻ
moliyalashtirish. Shunday qilib, ko'rib chiqilayotgan nazariyaga asos bo'lgan
sug'urta g'oyasi mumkin. xavf yuzaga kelgan taqdirda davlat fuqarolarga sug‘urta
to‘lovlarini amalga oshirish majburiyatini o‘z zimmasiga olgan taqdirdagina tan
olinadi.
Sug'urta nazariyasini ko'rib chiqayotganda, 1990-yillarning boshlarida
Rossiya qonunchiligi tajribasi qiziq. Shunday qilib, RSFSRning 24 dekabrdagi
Qonunida 1990 г. "RSFSRda mulk to'g'risida" gi qonun egasiga jinoyat natijasida
etkazilgan zarar sud qarori bilan davlat tomonidan qoplanishi belgilandi. Bunday
sharoitda ko'rib chiqilayotgan nazariyani qisman amalga oshirish haqida gapirish
mumkin, chunki, haqiqatan ham, bu holda, davlat sug'urta tashkiloti kabi,
etkazilgan zararni qoplashga majburdir. Biroq, bu majburiyatni soliqqa tortish
bilan bog'lash qiyin. 1992 yildan keyin, Rossiyada yangi soliq tizimi tashkil
etilganda, bu norma amalda ishlamadi. Shunday qilib, Rossiyada davlatning
4

zararni qoplash majburiyati soliqqa tortishni oqlash uchun emas, balki boshqa,
masalan, siyosiy sabablarga ko'ra yuzaga keldi.
Klassik va Keyns iqtisodiy maktablarining nazariyalari soliqlarning ijtimoiy
institut sifatida rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ularning
kontseptsiyalarining asosiy qoidalari, shuningdek, izdoshlarining nazariyalari
bundan keyin ham ko'rib chiqiladi.
Soliqlarning klassik nazariyasi (soliq neytralligi nazariyasi) yuqoriroq
nazariy darajaga ega bo lib, ingliz iqtisodchilari Adam Smit (1723-1790), Devidʻ
Rikardo (1772-1823) va ularning izdoshlarining ilmiy ishlari bilan bog liq. Ushbu
ʻ
nazariya tarafdorlari soliqlarni davlatni saqlash xarajatlarini qoplashi kerak bo'lgan
davlat daromadlarining turlaridan biri deb hisoblashgan. Shu bilan birga, soliqlarga
boshqa rol (iqtisodni tartibga solish, sug'urta to'lovi, xizmatlar uchun to'lov va
boshqalar) yuklanmagan. Bu pozitsiya A.Smit tomonidan ishlab chiqilgan bozor
iqtisodiyoti nazariyasiga asoslangan edi. Bozor sharoitida shaxs ehtiyojlarini
qondirish sub'ektlarga iqtisodiy erkinlik, faoliyat erkinligini ta'minlash orqali
erishiladi. A.Smit sotsialistlar tomonidan e'lon qilingan iqtisodiyotni
markazlashgan holda boshqarishga qarshi chiqdi. Dalillarga e'tibor bermasdan, u
markazsizlashtirish ehtiyojlarni maksimal darajada qondirish imkonini beradi deb
apriori ko'rib chiqdi. Bozor iqtisodiyoti hech qanday jamoaviy irodaga
bo'ysunmasa ham, qat'iy xatti-harakatlar qoidalariga bo'ysunadi. A.Smit o'zining
"Xalqlar boyligining tabiati va sabablarini o'rganish" asarida ushbu qoidalarni
batafsil tahlil qiladi, masalan, erkin raqobatning narxni ishlab chiqarish xarajatlari
bilan tenglashtirishga intilishi, bu resurslarni tarmoqlar ichida taqsimlashni
optimallashtiradi. .
A.Smit ham davlat mulk huquqini himoya qilgan holda bozor iqtisodiyoti
rivojlanishini ta’minlashi kerak, deb hisoblagan. Ushbu funktsiyani bajarish uchun
davlatga tegishli mablag'lar kerak. To'g'ridan-to'g'ri davlat daromadlarining (davlat
mulkidan) ulushi bozor sharoitida sezilarli darajada kamayganligi sababli soliq
tushumlari yuqoridagi xarajatlarni qoplashning asosiy manbaiga aylanishi kerak.
Boshqa xarajatlarni (yo'llarni qurish va saqlash, adliya muassasalarini saqlash va
boshqalarni) moliyalashtirish xarajatlariga kelsak, ular manfaatdor shaxslar
tomonidan to'lanadigan boj va yig'imlar hisobidan qoplanishi kerak. Shu bilan
birga, soliqlar tekin xususiyatga ega bo'lganligi sababli, boj va yig'imlarni soliq
deb hisoblamaslik kerak, deb hisoblar edi.
Klassik nazariya (P.Godme uni liberal deb ataydi) vakili, fransuz
huquqshunos olimi Pol Mari Godmening fikricha, soliqning yagona maqsadi davlat
xarajatlarini moliyalashtirishdir. Soliqning rolini "g'azna kassalarini ta'minlash va
soliqning faqat moliyaviy funktsiyalarini tan olish" bilan cheklaydigan bu
tushuncha "jandarm davlati" tushunchasi bilan bog'liq. Biroq, iqtisodiy
5

munosabatlarning rivojlanishi bu nazariyaning o'zgarishi va yumshashiga olib
keldi. Shunday qilib, soliqlarning iqtisodiyotga ta'sirini inkor etmasdan, neoklassik
soliq qarashlari tarafdorlari, shunga qaramay, iqtisodiy jarayonning bunday
buzilishiga yo'l qo'ymaslik kerak, bunda ishlab chiqarishning ba'zi tarmoqlarini
boshqalarga zarar etkazadigan holda foyda ko'rish kerak, degan fikrdan kelib
chiqdilar. yoki boshqacha aytganda, soliqqa tortishdan iqtisodiy dastak sifatida
foydalanishda ehtiyotkorlikka chaqirgan.
Shu bilan birga, bu aniq ko'rinadi klassik nazariya bugungi kunda mutlaqo
asossizdir, chunki hozirgi vaqtda jiddiy iqtisodiy oqibatlarsiz milliy mahsulotning
chorak qismini soliqqa tortish mumkin emas. Soliqlarni undirish fuqarolarning
xarid qobiliyatini pasaytiradi va tadbirkorlarning investisiya imkoniyatlarini
pasaytiradi, bilvosita soliqlar tovarlar narxini oshiradi va iste'molga ta'sir qiladi va
bu o'z-o'zidan jamiyatdagi ko'plab iqtisodiy jarayonlarga ta'sir qiladi.
Jamiyatdagi ob'ektiv tsiklik o'zgarishlar ta'siri ostida klassik ta'limotni
tuzatish, davlatning rolini, uning mamlakat iqtisodiyotiga ta'sirini ko'rsatish,
shuningdek soliqqa tortishning ijtimoiy-iqtisodiy chegaralarini tartibga solish
zarurati tug'ildi: yangi ilmiy nazariyalar paydo bo'ldi. . Klassik nazariyadan farqli
o'laroq , Keyns kontseptsiyasi dinamik muvozanat beqaror, shuning uchun iqtisodiy
jarayonlarga bevosita aralashuv zarurligini ta'kidladi.
Keyns nazariyasi taniqli ingliz iqtisodchisi Jon Meynard Keyns (1883-1946)
va uning izdoshlarining ishlanmalariga asoslanadi. Ushbu nazariyaning asosiy
g'oyasi shundan iboratki, soliqlar iqtisodiyotni tartibga solishning asosiy dastagi
bo'lib, uning muvaffaqiyatli rivojlanishining tarkibiy qismlaridan biridir. J.Keyns
«Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi» ( .) kitobida ta'kidlaganidek 1936 г,
iqtisodiy o'sish faqat to'liq bandlik sharoitidagina pul jamg'armalariga bog'liq.
Biroq, to'liq bandlikka erishish deyarli mumkin emas. Bunday sharoitda katta
jamg'armalar iqtisodiy o'sishga to'sqinlik qiladi, chunki ular ishlab chiqarishga
investitsiya qilinmaydi va passiv daromad manbai hisoblanadi. Salbiy oqibatlarni
bartaraf etish uchun ortiqcha jamg'armalarni soliqlar orqali olib qo'yish kerak.
Keyns nazariyasi iqtisodiyotning umumiy faoliyatini tahlil qilish
elementlarini aks ettiradi, davlat tomonidan tartibga solishning muhim
makroiqtisodiy sohalarini asoslaydi. Bu nazariya davlat tomonidan tartibga
solishning turli usullari ta'sirida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni sotishni
ta'minlash sharti ko'rinishidagi "samarali talab"ni yaratish zarurligini isbotlaydi.
J.Keynsgacha (1883-1946) milliy boylikning asosi tejamkorlikdir, deb
hisoblangan. U dunyo mulkini yaratish va yaxshilash sharti sifatida uni
tadbirkorlik ruhi bilan to'ldirdi. Demak, investitsiyalar oqimiga erishishda davlat
nafaqat pul-kredit, balki byudjet siyosati bilan ham muhim rol o‘ynashi, “ tegishli
soliq tizimi orqali iste’molga (...) moyilligiga yetakchi ta’sir ko‘rsatishi” zarur.
6

davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining xususiy tashabbus bilan
hamkorligining barcha turlarini va murosalarini istisno etmaydi.
J. M. Keyns soliqqa tortishda progressivlik tarafdori edi, chunki u progressiv
soliq tizimi ishlab chiqaruvchining kapital qo'yilmalarga nisbatan tavakkalchiligini
rag'batlantiradi, deb hisoblagan. Uning nazariyasining eng muhim jihatlaridan biri
iqtisodiy o'sishning faqat to'liq bandlik sharoitida etarli pul jamg'armalariga
bog'liqligidir. Agar bunday bo'lmasa, katta jamg'armalar iqtisodiy o'sishga
to'sqinlik qiladi, chunki ular passiv daromad manbasini ifodalaydi, ular ishlab
chiqarishga qo'yilmaydi, shuning uchun ortiqcha jamg'armalar soliqlar orqali olib
tashlanishi kerak. Bu esa davlatning jamg'armalarga qo'yilgan daromadlarni
soliqlar hisobiga olib qo'yish va bu mablag'lar hisobidan investitsiyalarni,
shuningdek joriy davlat xarajatlarini moliyalashtirishga qaratilgan aralashuvini
talab qiladi.
J. M. Keyns nazariyasiga ko'ra, soliqlar iqtisodiy tizimda
"moslashuvchanlikning o'rnatilgan mexanizmlari" sifatida ishlaydi. Yuqori
(progressiv) soliqlar, uning fikricha, ijobiy rol o'ynaydi. Byudjetning tarkibiy qismi
bo'lgan ushbu iqtisodiy kategoriya iqtisodiyotdagi muvozanatga ta'sir qiladi .
Shunday qilib, soliq tushumlarining kamayishi byudjet daromadlarini kamaytiradi
va iqtisodiy beqarorlikni kuchaytiradi. Soliqlar esa "o'rnatilgan stabilizator"
sifatida bu jarayonni yumshatadi: iqtisodiy tiklanish davrida soliqqa tortiladigan
daromadlar soliq tushumlariga qaraganda sekinroq o'sadi va inqiroz davrida soliq
daromadlar pasayishiga qaraganda tezroq kamayadi. Shunday qilib, jamiyatda
nisbatan barqaror ijtimoiy mavqega erishiladi. Shunday qilib, byudjetga soliq
tushumlari nafaqat soliq stavkasi hajmiga bog'liq, balki daromadga soliq solishning
progressiv shkalasi bo'yicha soliqqa tortiladigan daromadlar miqdorining o'zgarishi
bilan ham bog'liq. Dalgalanishlar avtomatik ravishda sodir bo'ladi va daromad
darajasidan ko'ra soliq tushumlarida muhimroqdir. Nazariya, ayniqsa, Evropa
mamlakatlarida yaxshi ishladi. Ingliz hukumati Jon.M.Keyns nazariyasini birinchi
jahon urushi boshlanishidan oldin, davlatning barcha kuchlari harbiy sanoat ishlab
chiqarishini rivojlantirishga yo naltirilgan holda amaliyotda muvaffaqiyatliʻ
qo lladi.
ʻ
Ammo ilmiy va texnologik yuksalish, inqiroz hodisalarining tobora tez-tez
namoyon bo'lishi sharoitida davlatning "samarali talab" ga erishish yo'lidagi
aralashuvining Keyns nazariyasi quyidagi sabablarga ko'ra iqtisodiy rivojlanish
talablariga javob berishni to'xtatdi.
Birinchidan, inflyatsiya surunkali ravishda sotishdan ko'ra ishlab chiqarish
sharoitlarining o'zgarishi bilan bog'liq bo'lganligi sababli, resurslarga bo'lgan
talabni emas, balki taklifni yaxshilash uchun intervensiya zarur bo'ldi.
7

Ikkinchidan, iqtisodiy integratsiyaning rivojlanishi bilan har bir davlatning
tashqi bozorga qaramligi ortib bordi. Davlat tomonidan talabni rag'batlantirish
ko'pincha xorijiy investitsiyalarga ijobiy ta'sir ko'rsatdi. Shuning uchun “samarali
talab” haqidagi Keynscha tushuncha o‘rnini “samarali taklif”ning neoklassik
nazariyasi egalladi.
Neoklassik nazariya erkin raqobat afzalligi va iqtisodiy, xususan, ishlab
chiqarish jarayonlarining tabiiyligi va barqarorligiga asoslanadi. Neoklassik
yo'nalishga ko'ra, tashqi tuzatish choralari faqat erkin raqobat qonunlarining
ishlashiga to'sqinlik qiladigan to'siqlarni bartaraf etishga qaratilgan bo'lishi kerak.
Shu munosabat bilan davlat aralashuvi bozorni o'zining tabiiy o'zini o'zi tartibga
soluvchi qonunlari bilan cheklamasligi kerak.
Neoklassik modelni qurgan J.Mid davlatga iqtisodiy jarayonlarni tartibga
solishda faqat bilvosita rolni yukladi, davlatni uning xarajatlarini cheksiz
ko'payishi bilan beqarorlashtiruvchi omil deb hisobladi. Neoklassiklar byudjet va
soliq siyosatini hisobga olmasdan, faqat Markaziy bankning pul-kredit siyosatiga
ustunlik berilsa, daromadlarni qayta taqsimlashning samarali mexanizmi yaratiladi,
to liq bandlikni va milliy boylikning barqaror o sishini ta minlaydi, deb hisoblarʻ ʻ ʼ
edilar.
Neoklassik nazariyada, o'z navbatida, ikki yo'nalish keng rivojlangan: taklif
iqtisodiyoti nazariyasi va monetarizm.
soliq 1950-yillarda Chikago universiteti iqtisod professori Milton
Fridman tomonidan ilgari surilgan monetarizm nazariyasi pulning miqdor
nazariyasiga asoslanadi. Uning muallifining fikricha, iqtisodiyotni tartibga solish
pul muomalasi orqali amalga oshirilishi mumkin, bu pul miqdori va bank foiz
stavkalariga bog'liq. Shu bilan birga, soliqlarga Keynscha iqtisodiy
kontseptsiyalardagidek muhim rol berilmagan. Bunda soliqlar boshqa mexanizmlar
qatori pul muomalasiga ta'sir qiladi. Xususan, soliqlar orqali ortiqcha miqdorda pul
olib qo'yiladi. Monetarizm nazariyasi va Keyns nazariyasida soliqlar iqtisodiy
rivojlanishning noqulay omillarini kamaytiradi. Biroq, agar birinchi holatda bu
omil ortiqcha pul bo'lsa, ikkinchisida - ortiqcha tejash.
80-yillar boshida amerikalik olimlar M.Byorns, G.Steyn va A.Lafferlar
tomonidan shakllantirilgan taklif iqtisodiyoti nazariyasi Keyns nazariyasiga
qaraganda ko proq darajada soliqlarni iqtisodiy rivojlanish va tartibga solish
ʻ
omillaridan biri sifatida qaraydi. Bu nazariya shundan kelib chiqadiki, yuqori
soliqqa tortish tadbirkorlik va investitsiya faoliyatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi,
natijada soliq to'lovlarining kamayishiga olib keladi. Natijada soliq stavkalarini
pasaytirish va korporatsiyalarga barcha turdagi imtiyozlar berish taklif qilinmoqda.
Shunday qilib, soliq yukining kamayishi, nazariya mualliflarining fikricha, tez
iqtisodiy o'sishga olib keladi.
8

Xususiy soliq nazariyalari
Xususiy nazariyalar orasida eng qadimgilaridan biri to'g'ridan-to'g'ri va
bilvosita soliqqa tortishning o'zaro bog'liqligi nazariyasi. Yevropa sivilizatsiyasi
rivojlanishining dastlabki davrlarida to g ridan-to g ri yoki bilvosita soliqqaʻ ʻ ʻ ʻ
tortishning o rnatilishi jamiyatning siyosiy rivojlanishiga bog liq edi. Mulkning
ʻ ʻ
teng taqsimlanishi tufayli demokratik asoslar saqlanib qolgan ilk o rta asr
ʻ
shaharlarida soliq tizimlari asosan to g ridan-to g ri soliqqa tortish asosida
ʻ ʻ ʻ ʻ
qurilgan. Bilvosita soliqlar tovar qiymatini oshirganligi sababli og'irroq va
odamlarga salbiy ta'sir ko'rsatuvchi hisoblangan. Aristokratiya ommaning
qarshiligini sindirish uchun kuchga ega bo'lgach, bilvosita soliqqa tortishning
ustuvorligi va qoida tariqasida, asosiy ehtiyojlar (masalan, tuz uchun soliq)
o'rnatildi. Shunday qilib, birinchi pozitsiyaga ko'ra, bilvosita soliqlar zararli
hisoblanadi, chunki ular odamlarning ahvolini yomonlashtiradi.
O'rta asrlarning oxirida paydo bo'lgan ikkinchi pozitsiya, aksincha, bilvosita
soliqqa tortish zarurligini asosladi. Egri soliqlar orqali yagona soliqqa tortishni
o'rnatish taklif qilindi. Dvoryanlarga turli imtiyozlar va to lovlar orqali to g ridan-
ʻ ʻ ʻ
to g ri soliqlar yuklanmagan. Shuning uchun bilvosita soliqqa tortish g'oyasi
ʻ ʻ
tarafdorlari imtiyozli tabaqalarni ularning sarf-xarajatlariga soliq solish orqali
to'lashga harakat qilishdi. Shunday qilib, egri soliqlar soliqqa tortishda tenglikni
o'rnatish vositasi sifatida qaraldi .
Bilvosita soliqqa tortish tarafdorlari ham A. Smit va D. Rikardo bo'lib, ular
buni ixtiyoriylik g'oyasi orqali asoslab berishgan. Bu g'oya bilvosita soliqlar
to'g'ridan-to'g'ri soliqlarga qaraganda kamroq og'irlik qiladi, chunki soliqqa
tortiladigan tovarlarni sotib olmasdan ulardan qochish oson, degan da'vodan kelib
chiqadi.
Biroq, XIX asrning oxirida. Bu borada bahs yuritgan iqtisodchilar
to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqqa tortish tenglashtirish maqsadida, bilvosita soliqqa tortish
esa daromadlarni samarali undirish uchun mo‘ljallangan, deb hisoblab, to‘g‘ridan-
to‘g‘ri va egri soliqlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash zarur, degan xulosaga
keldi. Ba'zi ekspertlar hatto to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita soliqlarning oqilona
kombinatsiyasi g'oyasini soliq tizimining tamoyillaridan biri deb bilishadi.
Qayta kiring 1861 г. Lord Gladstoun Angliya parlamentining Jamoatlar
palatasida so'zlagan nutqida shunday dedi: "Men hech qachon to'g'ridan-to'g'ri va
bilvosita soliqqa tortish haqida o'ylamayman, faqat ularni ikkita jozibali opa-singil
sifatida ifodalashdan tashqari, (...) faqat opa-singillar farq qilishi mumkin. Men
ularning muxlislari o'rtasidagi shafqatsiz raqobat uchun hech qanday sabab
9

ko'rmayapman. Men har doim ikkalasini hurmat qilish nafaqat mumkin, balki zarur
deb o'yladim.
Hozirgi vaqtda iqtisodchilar to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita soliqlar nisbatining
eng maqbul variantini qo'llashga harakat qilmoqdalar. To'g'ridan-to'g'ri va egri
soliqlar zamonaviy soliq tizimlarida soliqlarning asosiy guruhini tashkil qiladi.
Soliqlarning yana bir o'ziga xos nazariyasi - bu ijtimoiy-siyosiy islohotchilar
tomonidan qayta-qayta qabul qilingan yagona soliq nazariyasi . Shuni ta'kidlash
kerakki, bu nazariya soliqqa qaraganda ko'proq ijtimoiy va siyosiy masalalarni
ko'rib chiqadi. Yagona soliqni o'rnatish g'oyasi turli davrlarda mashhur bo'lgan.
XVIII asrda. Angliyada hatto binolarga yagona soliq shiori bo'lgan partiya bor edi.
Ushbu nazariyaning turli tarafdorlari yagona soliqni barcha kasalliklar uchun davo
sifatida taqdim etishdi. Bu soliq o rnatilgandan keyin qashshoqlik barham topadi,ʻ
ish haqi ko tariladi, ortiqcha ishlab chiqarish mumkin bo lmaydi, sanoatning
ʻ ʻ
barcha tarmoqlarida ishlab chiqarish ko payadi va hokazo.
ʻ
Yagona soliq - bu bitta aniq soliq solish ob'ekti bo'yicha yagona, eksklyuziv
soliq. Yagona soliq solish ob'ekti sifatida turli nazariyotchilar yer, xarajatlar,
ko'chmas mulk, daromad, kapital va boshqalarni taklif qildilar.
Yagona soliqning dastlabki turlaridan biri yer rentasi solig'idir. Shunday
qilib, fiziokratlar - jamiyatni rivojlantirish uchun qishloq xo'jaligi tizimini qo'llab-
quvvatlovchilar sanoat daromadning sof o'sishini keltirib chiqarmaydi, deb
hisoblashgan. Hamma boylik yerda jamlangan va yerdan oqib chiqadi. Shuning
uchun yagona daromad manbai sifatida yer rentasidan yagona soliqni belgilash
zarur. Shuning uchun bu soliqni faqat er egalari to'lashlari kerak bo'ladi. Ushbu
yagona soliqni o'rnatish uchun asos sifatida "erning universalligi" g'oyasi ilgari
surildi. Yer Xudoning in'omi, u hammaga tegishli bo'lishi kerak. Bundan tashqari,
barcha boylik erdan keladi. Va haqiqatda yer aniq odamlarga tegishli ekan, ular
yagona boylik manbasining egalari sifatida yagona soliq to'lashlari kerak. 19-asrda
"Yagona yer solig'i" g'oyasini ilgari surgan amerikalik iqtisodchi Genri Jorj (1839-
1897) uni umuminsoniy farovonlik va "ijtimoiy tinchlik"ni ta'minlash vositasi deb
hisobladi.
Yagona soliq nazariyasini ko'rib chiqsak, shuni ta'kidlash kerakki, soliq
solish ob'ekti qanday bo'lishidan qat'i nazar, bu nazariya progressiv bo'lishi
mumkin emas. Yagona soliqning, xususan, uni hisoblash va undirishning soddaligi
bilan bog'liq bo'lgan ijobiy tomonlarini e'tirof etgan holda, shuni tan olish kerakki,
sof shaklda bu nazariya juda utopik va amalda qo'llanilmaydi. Biroq, boshqa soliq
tizimlari bilan birgalikda u ijobiy rol o'ynashi mumkin.
Yagona soliq nazariyasi asosidagi g'oyalar qisman Rossiya Federatsiyasi
soliq tizimida o'z ifodasini topgan. 29 dekabrdagi Federal qonunga muvofiq 1995
г. "Kichik tadbirkorlik sub'ektlari uchun soliqqa tortish, buxgalteriya hisobi va
10

hisobotining soddalashtirilgan tizimi to'g'risida" gi qonuni, ba'zi kichik biznes va
tadbirkorlar federal soliqlarning kombinatsiyasini to'lash o'rniga hisobot davridagi
iqtisodiy faoliyat natijalari bo'yicha hisoblangan yagona soliqni to'lash huquqiga
ega. , mintaqaviy va mahalliy soliqlar va yig'imlar. Bunda yagona soliq to loviningʻ
o rnatilishini ilg or qadam deb hisoblash mumkin, chunki bu kichik biznes
ʻ ʻ
sub yektlarini soliqqa tortishda soddalik va qulaylikka erishadi.
ʼ
Soliqlarning nazariy jihatlariga soliqlarning ijtimoiy-siyosiy tabiati ham
katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu, ayniqsa, nisbatda yaqqol namoyon bo'ldi proporsional va
progressiv soliqqa tortish nazariyalari. Buning sababi shundaki, soliq har doim
mulkni buzish va olib qo'yish bo'lganligi sababli, har qanday soliq tizimi u yoki bu
tarzda sinfiy va guruh manfaatlari, ijtimoiy kuchlar muvozanatini, shuningdek,
ularning uyg'unligini ob'ektiv aks ettiradi.
11

Proportsional soliqqa tortish g'oyasiga ko'ra, soliq stavkalari soliq
to'lovchining daromadidan, uning hajmidan qat'i nazar, yagona foiz sifatida
belgilanishi kerak. Bu pozitsiya har doim mulkdor tabaqalar orasida qo'llab-
quvvatlangan va tenglik va adolat tamoyillari bilan oqlangan.
Progressiv soliqqa tortish sharoitida soliq stavkalari va soliq yuki soliq
to'lovchining daromadi oshishi bilan ortadi. Progressiv nazariya jamiyatni
sotsialistik qayta tashkil etishning yetakchi tarafdorlari tomonidan doimo qo‘llab-
12

quvvatlangan va Karl Marks va Fridrix Engels o‘zlarining “Kommunistik
manifest”larida uni hatto xususiy mulkni yo‘q qilish va sotsializm qurish bilan
bog‘lashgan. Bu nazariya nihoyat 19-asr o rtalarida shakllandi, lekin uningʻ
elementlari A.Smit asarlarida, shuningdek, fransuz ma rifatparvarlari Jan Jak
ʼ
Russo (1712-1778) va Jan Batist Sey (1767) asarlarida uchraydi. -1832).
Soliqlarning o'sishi tarafdorlari, u yoki bu tarzda, uni adolatliroq deb hisoblashga
moyil edilar, chunki bu tengsizlikni yumshatadi va mulk va daromadlarni qayta
taqsimlashga ta'sir qiladi.
Soliqqa tortishning asosiy muammolaridan biri o'z aksini topgan o'rganish
17-asrda boshlangan soliqlarni o'tkazish nazariyasi . Bu muammo soliqqa tortishda
hali ham eng kam rivojlangan muammolardan biri bo'lib, bu uning amaliy
ahamiyati juda katta ekanligini hisobga oladi. Transfer nazariyasining mohiyati
shundan iboratki, soliq yukini taqsimlash faqat ayirboshlash jarayonida mumkin
bo'lib, uning natijasi narxlarning shakllanishi hisoblanadi. Ayirboshlash va
taqsimlash jarayonlari orqali qonuniy soliq to'lovchi soliq yukini boshqa shaxsga -
soliq to'lovchiga o'tkazishi mumkin bo'lib, u soliq yukini o'z zimmasiga oladi.
Amerikalik iqtisodchilar Entoni B. Atkinson va Jozef E. Stiglitsning fikriga
ko'ra, "davlat moliyasining iqtisodiy tahlilidan olingan eng qimmatli
tushunchalardan biri shundaki, rasmiy ravishda soliq ta'minoti bilan qamrab
olingan shaxs va ushbu soliqni to'lovchi shaxs emas. albatta bir xil odam. Soliq
yoki davlat dasturining real hajmini aniqlash davlat sektori nazariyasining eng
muhim vazifalaridan biridir”.
Transfer nazariyasining asoschisi ingliz faylasufi Jon Lokk (1632-1704)
bo'lib, u barcha soliqlar pirovardida yer egasining zimmasiga tushadi, degan
xulosaga kelib, bu muammoni hal qilishning aniq yo'llari va usullarini taklif
qilgan.
XIX asr oxirida. Kolumbiya universiteti professori Edvin Seligman (1861-
1939) "Soliqlarni o'zgartirish va pasaytirish" kitobida ( 1892 г.) ushbu
nazariyaning asosiy qoidalarini belgilab berdi va uning ikki turini ko'rsatdi:
sotuvchidan xaridorga o'tish (qoida tariqasida, bu sodir bo'ladi. bilvosita soliqqa
tortish bilan) va xaridordan sotuvchiga o'tkazish (mahsulot narxi yuqori soliq
stavkalari tufayli juda yuqori bo'lgan taqdirda bilvosita soliqlar, masalan, aktsiz
solig'i, bu mahsulotga bo'lgan talabni sezilarli darajada cheklaydi).
13

Soliqlarni o'tkazish muammosi hozirgacha yakuniy hal qilinmagan.
Zamonaviy amerikalik iqtisodchilar K.Makkonnel va S.Bryuning fikricha,
“soliqlar har doim ham soliqqa tortiladigan manbalardan kelib chiqavermaydi.
Ba'zi soliqlar o'zgarishi mumkin. Shu sababli asosiy soliq turlarining mumkin
bo'lgan siljish doirasini to'g'ri aniqlash va soliqlar o'tkaziladigan yakuniy
nuqtalarni aniqlash kerak. Boshqa g arb iqtisodchilari R.Masgrev va D.Minzaningʻ
fikricha, kapitalistlar tomonidan to lanadigan soliqlarning 30-50%i
ʻ
iste molchilarga o tadi. O'tkazish muammosi hozirgi paytda Rossiyada ayniqsa
ʼ ʻ
dolzarbdir, chunki Moskvadagi iste'mol tovarlari chakana narxlari tarkibida,
masalan, barcha soliqlar, yig'imlar va sug'urta mukofotlarining ulushi 31% ni
tashkil qiladi.
14

Shunday qilib, har bir soliq to'lovining o'tish tendentsiyasini to'g'ri aniqlash
uchun soliqning xususiyatini, shuningdek uni undirishning barcha iqtisodiy va
siyosiy shartlarini hisobga olish kerak.
Shunday qilib, biz ilgari qo'llanilgan va hozir qisman qo'llaniladigan eng
keng tarqalgan soliq nazariyalarini ko'rib chiqdik. Asrlar davomida to‘plangan,
turli sivilizatsiyalar orqali o‘tgan soliqqa oid jahon tajribasi bugungi kunda
rivojlanishning turli bosqichlarida zarur o‘zgarishlarni boshdan kechirgan holda,
zamonaviy jamiyatning iqtisodiy hayotida o‘z ifodasini topmoqda .
G'arb mamlakatlari va Rossiyaning zamonaviy soliq nazariyalari
Hozirgi vaqtda iqtisodiy tartibga solishning yagona to'g'ri nazariyasi mavjud
emas. Hukumati tartibga solish usullarini amalda qo'llaydigan ko'plab xorijiy
mamlakatlarda uchta asosiy tushunchaning o'zaro ta'siri mavjud: turli xil
o'zgarishlarga ega keynschilik, taklif iqtisodiyoti nazariyasi va monetarizm. Garchi
neoklassik oqimlar ko'pincha davlatni tartibga solishning nazariy asosi sifatida
qo'llanilsa-da, olimlar endi bu usullarni Keynscha usullardan ajratmaydilar, o'z
ishlarida ularning o'zaro kirib borishini tobora ko'proq kashf etmoqdalar.
Mashhur iqtisodchi P. Samuelson o'zining "Ekonomiks" asarida davlatning
ma'lum bir isrofgarchiligini qayd etib, uning faoliyati samaradorligini oshirishning
aniq usullarini taklif qiladi, bunda soliqlar oxirgi o'rinda emas. Shu bilan birga, u
soliqqa tortishda progressivlik tarafdori bo'lgan holda, "soliqlarning tuzilishi
shunday bo'lishi kerakki, uning yordami bilan bozor mexanizmi bilan
belgilanadigan daromadlar jamiyat manfaatlariga mos ravishda qayta
taqsimlanadi" deb hisoblaydi. P. Samuelsonning klassik va keynscha qarashlari
bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, bu unga to'plangan nazariy tajribani
15

umumlashtirib, davlat tomonidan moliya siyosatini olib borish bo'yicha o'z
tavsiyalarini berishga to'sqinlik qilmaydi. Soliqqa tortish (teng, mutanosib,
progressiv) tamoyillari bo'yicha turli xil o'ziga xos soliqlarning xususiyatlarini
o'rganar ekan, P. Samuelson aniq hollarda ularning mumkin bo'lgan regressiv
natijalarini ko'rsatadi, bu odamlar faoliyatida rag'batlantirishning zaiflashishiga
olib kelishi mumkin, "pasaytirish. jamiyat resurslaridan foydalanish samaradorligi
”. Soliqlar sohasidagi davlat siyosati puxta va mutanosib bo'lishi, zamonaviy
iqtisodiy tahlil vositalari va usullari yordamida hal qilinishi kerak. Ikki tomonlama
soliqqa tortishning shafqatsizligi, shuningdek, "soliqlarni o'zgartirish" ning salbiy
ta'siri haqida ham unutmaslik kerak. Soliq tizimi umumiy iqtisodiy tizimning bir
qismi bo'lganligi sababli, bilvosita, ayrim hollarda esa narxlar va boshqa iqtisodiy
ko'rsatkichlarga bevosita ta'sir ko'rsatadiganligi sababli, soliqlarning ta'siri uning
progressivligi nuqtai nazaridan baholanishi kerak.
Soliqlar sohasidagi xorijiy tadqiqotlar o'ziga xos, amaliy tabiati bilan ajralib
turadi, chunki ular tomonidan ishlab chiqilgan nazariy qoidalar an'anaviy ravishda
ushbu davlatlarning moliyaviy qonunchiligining fiskal siyosatining asosini tashkil
qiladi. Nazariy bahslar soliqlarning iqtisodiy kategoriya sifatidagi tabiati, ob'ektiv
mavjudligi va zarurligi bilan hamma rozi bo'lganligi haqida emas, balki ularning
iqtisodiyotdagi roli haqida edi.
Rossiyada soliqlar nazariyasi bo'yicha katta munozaralar inqilobdan oldin
bo'lib o'tdi va asosan soliqlarning mohiyati, shakllari, turlari va ular bajaradigan
funktsiyalari muammosiga to'xtaldi. A.Trivus, N.Turgenev, I.Ozerov,
V.Tverdoxlebov, A.Sokolov, A.Isaev kabi iqtisodchi olimlarning asarlari soliqlar
nazariyasiga bebaho hissa bo‘lib, haqli ravishda mamlakatimiz iqtisodiyot fanining
klassiklariga tegishli bo‘lishi mumkin. . Biroq, inqilobdan so'ng, soliqlarning
umume'tirof etilgan nazariyasi, siyosiy sabablarga ko'ra, shunday buzilishlarga
duch keldiki, keyinchalik bu yo'nalishdagi fanning rivojlanishini uzoq yillar
davomida orqaga surdi. Va yaqinda soliq tizimini qurish bo'yicha munozaralar
jonlana boshladi. Ular turli yo'nalishlarda: soliqlarning iqtisodiy merosini
o'rganish, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishda soliqlarning o'rni va
rolini o'rganish, soliqlarning boshqa moliyaviy vositalar bilan o'zaro ta'siri, soliq
tizimlarini iqtisodiy va matematik modellashtirish.
Shunday qilib, iqtisodiyotning faoliyat yuritishi muammolarini hal qilishga
qaytgan holda, V.Frolov boshchiligidagi bir guruh ekspert olimlar soliqqa tortish
konsepsiyasini ilgari surdilar. Aytishim kerakki, Rossiya soliq qonunchiligi va
uning yangi iqtisodiy sharoitlarga qiyin moslashishi uning tug'ilishi uchun zarur
shart bo'lib xizmat qildi. Nomukammal soliq tizimi tufayli yuzaga kelgan ichki
iqtisodiy qarama-qarshiliklarni qandaydir tarzda o'zgartirish maqsadini ko'zlagan
V.Frolov o'zining kontseptual va amaliy asoslangan g'oyalarini taklif qildi.
16

Neoklassik usullar tarafdori, 1990-yillar boshidagi Rossiyadagi vaziyatni 1929-
1931 yillardagi tushkunlik bilan taqqoslab, u "qarz olingan retseptlar" ni ko'r-
ko'rona qo'llamaslikni, balki iqtisodiy iqtisodiy aloqalarning o'ziga xos
xususiyatlarini hisobga olishni taklif qildi. V.Frolov "inflyatsiyaning ildizlari
narxlarning zararli inflyatsiyasi va super foyda olishda (...) emas, balki iqtisodiy
nisbatlarning buzilgan tuzilishida" deb hisoblaydi. Paradoks paydo bo'ladi: davlat
bankrotlik yoqasida turgan tarmoqlarni iqtisodiy va ijtimoiy tanazzulga
uchramasligi uchun qo'llab-quvvatlaydi. Buning uchun u kreditlar, har xil turdagi
imtiyozlar, qarzlarni bekor qilish va hokazolardan foydalanadi va bu bilan
iqtisodiy aloqalarni buzadi. To'lovlar ustidan bank nazorati tizimi va demak,
inflyatsiya, monopoliya uchun asos yaratilmoqda. Bundan kelib chiqadiki, barcha
iqtisodiy mexanizmlar, jumladan, soliq tizimi iqtisodiy jarayonlarni tartibga
soluvchi sifatida ishlab chiqarish sohasini yuksaltirish vazifasini bajarishga
moslashtirilishi kerak. Bu kontseptsiya "ta'minot iqtisodiyoti" nazariyasi
postulatlari bilan rezonanslashadi, soliq mexanizmi diskont stavkalari darajalarini
boshqarishga asoslangan makroiqtisodiy jarayonlarni tartibga solishning taniqli
mexanizmiga o'xshashlik bilan qo'llaniladi.
Zamonaviy soliq tizimini turli mezonlarga ko'ra tasniflash mumkin. Asosiy
guruh soliq solish ob'ektiga, to'lovchi va davlat o'rtasidagi munosabatlarga bog'liq
bo'lgan to'g'ridan-to'g'ri va egri soliqlardan iborat. V.Frolov soliqlarning an'anaviy
tasnifini qo'llab-quvvatlamaydi. Uning fikricha, bunday tasnif faqat soliqlar
nazariyasi rivojlanishining dastlabki bosqichlarida yaxshi. Shuning uchun u
o'zining "har bir soliqning ishlab chiqaruvchining iqtisodiy xatti-harakatlari
motivlariga ta'sirini baholashga imkon beradigan" tasniflash tamoyilini taklif
qiladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, kontseptsiya muallifi soliqlarni qat'iy
belgilangan soliqlarga ajratadi, ya'ni. ishlab chiqarish darajasiga bevosita bog'liq
bo'lmagan (mulk solig'i, faoliyatning ayrim turlari bo'yicha soliqlar) va iqtisodiy
faoliyatni qayta taqsimlovchi, ko'proq harakatchan nazorat qilish (daromad
soliqlari, aktsizlar). Nazariya kutilayotgan natijalar bilan turli iqtisodiy
vaziyatlarda soliq tizimining tuzilgan iqtisodiy va matematik modellari bilan
tasdiqlangan. Endilikda iqtisodchi-tadqiqotchilar amaliy fanlarga tobora ko'proq
murojaat qilmoqdalar, iqtisodiy jarayonlarni tartibga soluvchi sifatidagi nazariy
tadqiqotlarida soliqlarga e'tibor berishmoqda. Soliqlar nazariyasi allaqachon
o'zining ob'ektivligini isbotlaganligi sababli, mamlakat uchun ma'lum bir davrda
soliq tizimining barcha funktsional afzalliklaridan maksimal darajada foydalanish
uchun buni amalga oshirish kerak.
Rossiyada bozor munosabatlarining shakllanishi soliq tizimini jiddiy isloh
qilish zaruratini keltirib chiqardi. Soliq islohotining maqsadi nafaqat davlat
byudjetini to ldirish, balki takror ishlab chiqarishni kengaytirishga yo naltirilganʻ ʻ
17

soliqlarning tartibga solish va rag batlantiruvchi funksiyasini kuchaytirish,ʻ
shuningdek, samarasiz iste molni cheklashdan iborat.
ʼ
Korxona foydasining bir qismini soliqlar orqali olib qo'yish, shubhasiz,
kapital qo'yilmalarni cheklaydi, ya'ni. uning to'lov qobiliyati pasayadi. Shu bilan
birga, soliqlar hisobidan olib qo'yilgan mablag'larning davlat tomonidan
taqsimlanishi jami samarali talabni oshiradi va natijada talab tarkibini o'zgartirishi
mumkin, bu esa, o'z navbatida, ishlab chiqarish tarkibining o'zgarishiga olib keladi.
Demak, tovar ishlab chiqaruvchi foydaning bir qismini soliqlar orqali davlatga
o‘tkazish talabning umumiy miqdorini o‘zgartirmaydi. Davlat, kooperativ, ijara,
aktsiyadorlik va boshqa korxonalardan olinadigan soliqlarni olib qo'yish vaqti va
xarakteri ishlab chiqarishning rivojlanishiga ma'lum darajada ta'sir ko'rsatadi.
Shunday qilib, soliq siyosati va taqsimlash tizimi yordamida iqtisodiyotdagi
tarkibiy o'zgarishlar rejalashtiriladi.
Yangi soliq tizimini ishlab chiqishda to‘plangan mahalliy tajriba va xorijiy
mamlakatlar amaliyotidan foydalaniladi. Moliya nazariyasi davlat xarajatlari uning
daromad manbalariga mos kelishi kerakligini o'rgatadi. Soliqlar miqdori
iqtisodiyotning holatini hisobga olishi kerak. Yuqori samarali ishlab chiqarish
bilan soliqlar yuqori darajaga ko'tarilishi mumkin. Ishlab chiqarishga sarmoya
kiritishni talab qiladigan turg'unlik yoki inqiroz holatlarida iqtisodiyotni tiklash
manbalarini yaratish uchun soliqlarni minimallashtirish kerak. Yana bir bog'liqlik
bor - optimal soliq yuki bilan ishlab chiqarish hajmi o'sadi va shunga mos ravishda
soliqlarning umumiy miqdori o'sadi. Yuqori soliq chegarasi bilan ishlab chiqarish
va sotish hajmi kamayadi va soliqlarning umumiy miqdori kamayadi. Ikkinchi
holda, soliqlarni yig'ish xarajatlari sezilarli darajada oshadi. Har holda, davlat har
doim o'z xarajatlarini kamaytirishga intilishi kerak.
Ko'pgina mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish tarixi soliq siyosati tuzilmasi
va ustuvor yo'nalishlarining ko'p qirraliligini ko'rsatadi. Biroq, bu siyosat odatda
quyidagi maqsadlarni ko'zlaydi: xo'jalik yurituvchi sub'ektlar faoliyatini
rag'batlantirish yoki cheklash, byudjet daromadlarini ta'minlash, jamiyat
manfaatlarini qo'llab-quvvatlash. Soliq imtiyozlarining xilma-xilligi, ularning
differentsiatsiyasi ishlab chiqarish, investitsiyalar va bandlik dinamikasi va
tuzilishiga, daromadlarning tegishli taqsimlanishiga ta'sir ko'rsatishga imkon
beradi.
Bugungi kunda iqtisodchilarning fikricha, iqtisodiyotning barqaror faoliyat
yuritishining asosiy omili davlatning soliq siyosati hisoblanadi. Iqtisodiy tahlil
instituti tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, maksimal o'sish
sur'atlariga erishish uchun bozor iqtisodiyoti tizimida iqtisodiyotga davlat soliq
yukining past parametrlariga ega bo'lish zarur. Bu tamoyillar yangi soliq
qonunchiligida o‘z ifodasini topgan. Soliq islohoti vazifalarida investitsiya
18

muhitini yaxshilash va davlat byudjeti profitsitiga erishish, soliq yukini sezilarli
darajada kamaytirish va tenglashtirish zarurligi mutanosib ravishda aks ettirilgan.
Aytish mumkinki, davlat, madaniyatli tadbirkorlar va aholining aksariyat
qismining dastlabki manfaatlarini muvofiqlashtirish vazifasi qo'yildi.
19

Xulosa
Yuqoridagilarning barchasini umumlashtirib, biz quyidagi xulosalar
chiqarishimiz mumkin:
1. Soliq nazariyasi soliqqa tortishning asosiy tamoyillarini o'z ichiga
olgan ishlab chiqilgan konsepsiyadir.
2. Soliq nazariyalarining shakllanishiga jamiyat va davlat tizimi ta'sir
ko'rsatadi va ular o'z navbatida davlatning o'zini tashkil qiladi.
Shuni ham ta'kidlash kerakki, soliq tizimining samarali faoliyat ko'rsatishi
uchun uni qurish tamoyillari, soliqlarning mohiyati va shakllarini bilish har doim
ham etarli emas, shuning uchun zamonaviy soliq nazariyalari soliqqa tortish
muammolarini hal qilishga asoslanadi. muayyan mavjud soliq tizimini tahlil qilish,
uning ijobiy va salbiy oqibatlarini aniqlash va uning tarkibiy qismlarini tuzatish,
soliqlarning optimal chegaralarini izlash. Bu nazariyalar hech qanday chegaralarni
belgilashning deyarli imkonsizligini ko‘rsatadi, lekin iqtisodiyotning rivojlanishi,
byudjetdagi soliq tushumlarining ulushi va soliqlar tarkibi o‘rtasidagi bog‘liqlikni
kuzatish mumkin, bu esa salbiy ta’sirlardan qochishga yordam beradi. soliqlarni
to'lash yoki ularni ma'lum bir iqtisodiy vaziyatda yumshatish.
Xulosa o‘rnida shuni aytmoqchimanki, turli iqtisodiy soha olimlari
tomonidan makroiqtisodiy boshqaruvda qo‘llaniladigan nazariy usul va vositalar
jamiyat taraqqiyotidagi eng muhim muammolarni hal etishda izchillik va
yo‘nalishga muhtoj. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, istalgan natijaga
muvaffaqiyatli erishish uchun iqtisodiy tartibga soluvchilar majmuasi puxta
o'ylangan va moslashtirilgan bo'lishi kerak.
20

Adabiyotlar ro'yxati
1. Боброва, А. В. Концептуальная модель теории налогов //
Финансы и кредит. – 2005. - №2. – С. 40-42.
2. Демчук, Н. Н. Теории налогов и некоторые практические аспекты
их применения // Налоговый вестник. – 1999. - №(55)07. – С. 7-9.
3. Каратаева, Г. Е. Трансформация понятия «Налог» в ходе развития
научных представлений о налогообложении // Финансы и кредит.
– 2006. - №34. – С. 63-69.
4. Носкова, Ю. В. Развитие теории налогообложения в XVII - XX
вв. // Финансы и кредит. – 2009. - №1. – С. 63-70.
5. Осетрова, Н. И. О природе налога // Налоговый вестник. – 1999. -
№(55)07. – С. 132-143.
6. Царгуш, В. В. История возникновения и некоторые особенности
подоходного налогообложения в зарубежных странах //
Государство и право. – 2004. - №8. – С. 95-99.
7. Чибинев, В. М. Возникновение налогов за рубежом // История
государства и права. – 2002. - №4. – С. 39-40.
Учебники и учебные пособия
8. Алексеев, М. Ю. Налоги: словарь-справочник: учеб. пособие / М.
Ю. Алексеев, А. П. Балакин. – М., 2000. – 234 с.
9. Барабаш, А. Я. Налоги и налогообложение: учебник для вузов /
А. Я. Барабаш, Т. П. Беляева. – С-П.: Питер, 2009. – 522 с.
10. Белоножко, А. А. История возникновения и развития
налогообложения: учебно-методическое пособие для
экономических специальностей / А. А. Белоножко. -
Владивосток: Издательство Дальневосточного университета,
2006. – 23 с.
21

11. Быкова, М. А. Налоги и налогообложение: учеб. пособие / М. А.
Быкова. – М.: Издательство гуманитарного института, 2007. – 191
с.
12. Козлова, Л. А. Все начиналось с десятины: этот многоликий
налоговый мир: пер. с нем / Л. А. Козлова. – М.: Прогресс, 1992. –
405 с.
13. Коровкин, В. В. Очерки истории государственного хозяйства,
государственных финансов и налогообложения: учеб. пособие /
В. В. Коровкин. – М.: Магистр, 2009. – 215 с.
14. Пансков, В. Г. Налоги и налогообложение в Российской
Федерации: учебник / В. Г. Пансков. – М.: Международный центр
финансово-экономического развития, 2002. – 640 с.
15. Петoова, Н. Е. История налогообложения в России IX - XX веков:
учеб. пособие для вузов / Н. Е. Петoова. – М.: Вузовский
учебник, 2009. – 416 с.
16. Пушкарева, В. М. История финансовой мысли и политики
налогов: учеб. пособие / В. М. Пушкарева. – М.: Финансы и
статистика, 2003. – 253 с.
17. Соколов, А. А. Теория налогов: учебное пособие / А. А. Соколов.
– М.: ЮрИнфоР-Пресс, 2003. – 512 с.
18. Ушак, Н. В. Теория и история налогообложения: учеб. пособие /
Н. В. Ушак. – М.: КноРус, 2009. – 328 с.
19. Хлыстова, О. В. Теория и история налогообложения: учебно-
методический комплекс / О. В. Хлыстова. – Владивосток:
Издательство Дальневосточного университета, 2006. – 59 с.
20. Черник, Д. Г. Налоги и сборы в Российской Федерации / Д. Г.
Черник. – М.: Международный центр финансово-экономического
развития, 1999. – 159 с.
22

Testlar.
1. Asosiy soliq nazariyalari nechanchi asrdan boshlab to liq ta limotlarʻ ʼ
sifatida shakllana boshladi?
A) 17-asrdan
B) 15-asrdan
C) 10-asrdan
D) 13-asrdan
2. Kim sotsialistlar tomonidan e'lon qilingan iqtisodiyotni markazlashgan
holda boshqarishga qarshi chiqadi? Dalillarga e'tibor bermasdan, u
markazsizlashtirish ehtiyojlarni maksimal darajada qondirish imkonini
beradi deb apriori ko'rib chiqdi.
A) J. M. Keyns
B) A.Smit
C) J.Sismondi
D) J.Mid
3. Nuqtalarni to’ldiring. Klassik nazariyadan farqli o'laroq , Keyns
kontseptsiyasi ..........., shuning uchun iqtisodiy jarayonlarga bevosita
aralashuv zarurligini ta'kidladi.
A) dinamik muvozanatlashmagan
B) dinamik muvozanat beqaror
C) dinamik muvozanat barqaror
D) muvozanat barqaror
4. Nuqtalarni to’ldiring. Proportsional soliqqa tortish g'oyasiga ko'ra, ...........
A) soliq stavkalari soliq to'lovchining daromadidan, uning hajmidan qat'i nazar,
yagona foiz sifatida belgilanmasligi kerak
B) stavkalari va soliq yuki soliq to'lovchining daromadi oshishi bilan ortadi.
C) soliq stavkalari soliq to'lovchining daromadidan, uning hajmidan qat'i
nazar, yagona foiz sifatida belgilanishi kerak.
D) stavkalari va soliq yuki soliq to'lovchining daromadi oshishi bilan pasayadi.
5. Qaysi iqtisodchi olimlarning asarlari soliqlar nazariyasiga bebaho hissa
bo‘lib, haqli ravishda mamlakatimiz iqtisodiyot fanining klassiklariga tegishli
bo‘lishi mumkin?
A) J. M. Keyns , V.Tverdoxlebov, A.Sokolov, A.Isaev
B) A.Trivus, N.Turgenev, I.Ozerov, V.Tverdoxlebov, A.Sokolov, A.Isaev
C) J.Sismondi, N.Turgenev, I.Ozerov,
24

D) A.Smit, I.Ozerov, V.Tverdoxlebov, A.Sokolov, A.Isaev
6. Qaysi asrda boshlangan soliqlarni o'tkazish nazariyasi boshlangan?
A) 17-asrdan
B) 15-asrdan
C) 10-asrdan
D) 13-asrdan
7. Qaysi olim boshchiligidagi bir guruh ekspert olimlar soliqqa tortish
konsepsiyasini ilgari surdilar.
A) P. Samuelson
B) V.Tverdoxlebov
C) A.Sokolov
D) V.Frolov
8. "Ekonomiks" asari muallifi kim?
A) P. Samuelson
B) V.Tverdoxlebov
C) A.Sokolov
D) V.Frolov
9. Kapitalistlar tomonidan to lanadigan soliqlarning 30-50%i iste molchilargaʻ ʼ
o tadi.
ʻ
A) 40-50%
B) 30-50%
C) 20-30%
D) 10-20%
10. Nechanchi asrda Angliyada hatto binolarga yagona soliq shiori bo'lgan partiya
bo’lgan?
A) IX
B) X
C) XV
D) XVIII
25

Yagona soliq nazariyasining xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish