Yahyo G‘ulomov arxeologiya sohasidagi tadqiqotlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	62.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Yahyo G‘ulomov arxeologiya sohasidagi tadqiqotlari

Купить

Yahyo G ulomov arxeologiya sohasidagi tadqiqotlariʻ
MUNDARIJA
Kirish
1.BOB Yahyo G ulomov hayot yo li va sohaga kirib kelishi
ʻ ʻ
1.1 Yahyo G ulomov hayoti
ʻ
1.2 Yahyo G ulomov arxeologiya sohasiga kirib kelishi
ʻ
2.BOB Yahyo G ulomov arxeologiya faniga qo shgan hissasi
ʻ ʻ
2.1 Yahyo G ulomov arxeologiya tadqiqotlari ekspeditsiyalari
ʻ
2.2 Yahyo G ulomov tadqiqotlari natijalari
ʻ
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
ʻ
1

KIRISH
Dono xalqimiz davrasida doimo bilimdon, etuk ustozlar to g risida so zʻ ʻ ʻ
yuritilganda, “ustoz otangdan ulug ” degan nihoyatda
ʻ e'tiborli qutlug ʻ ibora
beixtiyor tilga olinadi. Darhaqiqat, hayotiy mohiyati jihatidan ustozlar o z
ʻ
salohiyati bilan otadan ma'lum darajada ajralib turadilar. Holbuki, har faslning
o z
ʻ hislati bo lganidek, ʻ har sohaningu kasb-hunar yoki ilm-fan bo lmasin, ʻ
ularning komil daholari bo ladi. O z sohalari bo yicha
ʻ ʻ ʻ ular yo l-yo riq ʻ ʻ
ko rsatuvchi rahnamo va tarbiyalovchi murabbiylar-
ʻ dir.
Akademik Yahyo G ulomov umrini tarix faniga, arxeologik izla-
ʻ
nishlar, Vatani va mehnatkash o zbek
ʻ xalqining kelib chiqishi (etnogenezi),
uzoq qadimiy o tmishi, xususan bunyodkorlik xo ja-
ʻ ʻ ligi, madaniyati va
ma'naviyatining tarixiy asoslarini belgilab olib, ularni keng ko lamda tadqiq
ʻ
etishga bag ishlagan zabardast
ʻ olim va kuchli salohiyatga ega ustozlardan edi.
Taqdir meni Yahyo G ulomovdek
ʻ ijtimoiyat fanining serqirra Luqmoniga
shogird bo lishdek baxtu saodatga erishishni nasib etdi. Ustozimdan men
ʻ
nafaqat ilm sirlarini o rgandim, balki ta'lim va tarbiya olib,
ʻ kamol topdim.
Ota-bobolari sulolaviy madrasa mudarrisi, onalari qizlar maktabining
murabbiyasi bo lgan savodxon-ilmli ziyolilar oila-
ʻ sida kamol topgan Yahyo
G ulomovda yoshlik chog laridayoq, savod va
ʻ ʻ bilimga ishtiyoq nihoyatda
kuchli bo lgan. 7-8 yoshligida u arabiy
ʻ imlodagi o zbekcha va forscha ʻ
kitoblarni bemalol o qiy oladigan
ʻ savodga ega edi.
“Namuna” internat maktabini bitirgach, Yahyo G ulomov avval
ʻ
Toshkentdagi O zbek
ʻ ta'lim institutida (1923-1926), so ngra ʻ Samarqand Davlat
pedagogika akademiyasida (1927-1930) bilim oldi. Bo lat
ʻ Soliev, Muso
Saidjonov, Vasiliy Lavrentevich Vyatkin, Abdurauf Fitrat kabi o z davrining
ʻ
bilimdon olimla- ridan ma'ruzalar tinglab, saboq chiqardi. Turon, Ulug Turkiston
ʻ
xalqlarining qadimgi tarixiga bo lgan qiziqish Ya. G ulomovni
ʻ ʻ o sha ʻ paytlarda
Samarqandda arxeologik qazishmalari bilan shuhrat topgan sharqshunos olim va
o lkashunos
ʻ arxeolog V.L. Vyat- kin bilan yaqinlashtirdi. Ya. G ulomovning ʻ
mazkur ustozi fors- tojik va o zbek
ʻ tillarini mukammal bilardi. U Mirzo
2

Ulug bekning bundan bir necha asrlar muqaddam buzilib, o rni hamʻ ʻ bilinmay
ketgan rasadxonasi izlarini aniqlab, uni qazib o rgangan edi. Qadimgi Samarqand
ʻ
vayronalari - Afrosiyob yodgor- ligida arxeologik qazishmalar olib borib, uning
sirlarini ochishga qo l urgan
ʻ havaskor bo stonshunoslardan ʻ edi.
V.L. Vyatkin tolibi ilmlarga “Musulmon Sharqi tarixi” kur- si bo yicha
ʻ
ma'ruzalar o qir edi. U Samarqandda tarixiy obida-
ʻ larni saqlash qo mitasining ʻ
raisi ham edi. XX asrning 20- yillarida Ya. G ulomov V.L. Vyatkindan
ʻ
arxeologiya fani bo yicha
ʻ ilk saboqlar oldi va uning Afrosiyobdagi
qazishmalarida qatnashdi. Xullas, Samarqandda O zbek pedakademiyasida
ʻ
olingan tarixiy saboqlar Ya. G ulomovning kelajakda tarixshunos va el-
ʻ shunos-
arxeolog bo lib
ʻ etishishi yo lidagi ʻ boshlang ich ʻ bo g in ʻ ʻ edi.
Samarqand tahsili tugab, mustaqil ilmiy tadqiqotlar davri boshlandi. Shu
zamonda Toshkentda tarixiy yodgorliklarni saqlash va ilmiy o rganish respublika
ʻ
qo mitasi - “Uzkomstaris”
ʻ tashkil etilib, unga me'moriy obidalarni saqlash bilan
bir qatorda, O zbekiston hududida arxeologik tadqiqotlar olib bo-
ʻ rish vazifasi
ham yuklatilgan edi.
1933 yilda Ya. G ulomov ushbu qo mitaga, avval ilmiy xodim,
ʻ ʻ so ngra ʻ
esa ilmiy kotib etib tayinlandi. U Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Termiz
va Toshkent shaharlaridagi tarixiy- me'moriy yodgorliklarni saqlash va ularni
o rganish yuzasidan il-
ʻ miy tadqiqotlar olib borish bilan birga arxeologik
ekspedisiya- larda ham qatnashdi. Ilk bor u 1933 yildayoq, M.E. Masson bosh-
chiligida Davlat Ermitaji va “Uzkomstaris” tomonidan uyushti- rilgan Zarafshon
ekspedisiyalarida qatnashadi.Bu davrda Ya.G ulomov dala sharoitida arxeologik
ʻ
qidiruv ish- larini tashkil etish, qayd etilgan yodgorliklar ustida dastlabki
tadqiqotlar o tkazish
ʻ bo yicha ʻ salmoqli tajriba orttirdi. Mustaqil arxeologik
tadqiqotlarni Ya.G ulomov
ʻ ilk bor 1936 yilda qadimgi Xorazm erlarida, havaskor
arxeolog do sti Turdi
ʻ Mirg iyosov ʻ bilan birgalikda boshladi. 1937 yilda uning
guruhiga arxeolog A.I. Terenojkin va arxitektor B.N. Zasipkin- lar jalb etildi.
Qadimgi Xorazm erlarida saqlanib qolgan son-sanoqsiz ar- xeologik
yodgorliklar, bu ko hna o lkani qachonlardir obihayot bi-
ʻ ʻ lan obod etgan
3

panjadek taralgan qator-qator sug orishʻ tarmoqlarining suvsiz qurib qolgan
asriy o zanlari va atrofda
ʻ sochilib yotgan turli-tuman arxeologik topilmalarni
diqqat bi- lan o rganar ekan Ya. G ulomov dehqonchilik xo jaligining asosi
ʻ ʻ ʻ
hisoblangan sug orish tarixi bilan jiddiy shug ullanishni tarix
ʻ ʻ fanida bosh
masala ekan, deb hisoblagan edi. Chunki, O rta Osiyoning qadimgi madaniyat
ʻ
maskanlaridan biri hisoblangan Xorazmning o zlashtirilib
ʻ obod etilish tarixi,
qadimgi o ziga xos tamaddunga hamda bu o lka aholisining ijti-
ʻ ʻ moiy-iqtisodiy
munosabatlari bilan bog liq
ʻ bo lgan ʻ qator hayotiy masalalarga aniqlik kiritish
uchun bu ko hna
ʻ tarixiy dehqonchilik vohasining sug orilish ʻ solnomasini
bosqichma- bosqich sinchiklab tadqiq etish lozim edi. Buning uchun katta kuch
bilan keng ko lamdagi arxeologik qazishmalarni amalga oshirish
ʻ zarur edi.
1937 yilning kuzida Xorazm arxeologik ekspedisiyasi tashkil etildi.
Unga S.P. Tolstov rahbar, Ya. G ulomov esa yordamchi etib
ʻ tayinlandi. O sha ʻ
yildan boshlab, Ya. G ulomov Xorazmning sug ori-
ʻ ʻ lish tarixini chuqurroq
tadqiq etishga kirishdi. Dastlab u Xo- razm me'morchiligi tarixiga oid
to plangan daliliy ma'lumotlar
ʻ asosida “Xiva va uning yodgorliklari” nomli
asarini yozib tugat- di. So ngra ilmiy izlanishlarini davom ettirib, Amudaryo
ʻ
etak- larida sun'iy sug orishning paydo bo lishi va uning rivojlanish
ʻ ʻ tarixini
o rganishga kirishdi. Xorazm ekspedisiyasining keng
ʻ ko lamli dala ishlarida ʻ
faol qatnashdi.
Ko p yillik arxeologik tadqiqotlar, qo lyozma asarlar tahlili
ʻ ʻ asosida
Xorazmning 3-3,5 ming yillik ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti tarixini bayon
etgan yirik ilmiy asar yozilib tugal- landi. Bu tadqiqot Ya. G ulomovning
ʻ
“Xorazmning sug orilish ta-
ʻ rixi” mavzuida 1950 yili yozilgan doktorlik
dissertasiyasining asosi edi. Olim bu ilmiy ishda Xorazm arxeologik
ekspedisiyasi tadqiqotlari natijalaridan keng foydalandi.
1957 va 1959 yillarda rus va o zbek tillarida nashr etilgan Ya.
ʻ
G ulomovning
ʻ “Xorazmning sug orilish ʻ tarixi” nomli kitobida mazkur qadimgi
dehqonchilik o lkasining
ʻ 3,5 ming yildan oshiqroq davrni o z ichiga olgan ʻ
sug orilish va suv inshootlari
ʻ qurilish texnikasi tarixi davrma-davr talqin
4

etilgan.
Ya. G ulomov Amudaryo etaklari havzasi arxeologik yodgorlikla-ʻ rini
sinchiklab tekshirish asosida daryo delta tarmoqlarining toshqin suvlaridan hosil
bo lgan
ʻ katta-kichik limanlar (ko lmaklar)da dehqonchilik va ilk sug orish ʻ ʻ
tarmoqlarining bu- nyod etilish jarayonini juda jonli tasvirlaydi. Uning
yozishicha, toshqinlarning tasodifiy va beqarorligi tufayli Xorazmning ibtidoiy
dehqonlari ularga batamom tobe bo lib, har faslda doi-
ʻ mo qulay ko lmaklar ʻ
axtarib, toshqinlar orqasidan ko ch-ko roni
ʻ ʻ bilan ko chib ʻ yurgan.
Dehqonchilik xo jaligini ko chma tarzda bo lishi tufayli Xo-
ʻ ʻ ʻ razmning ilk
dehqonlari daryo toshqinlaridan hosil bo lgan
ʻ ko lmak va tarmoqlari bo ylarida ʻ ʻ
yarim erto la shaklida qurilgan
ʻ engil-elpi chaylalarda yashaganlar. Ular qo rg onli ʻ ʻ
qishloq yoki tu- rar joylarni bino qilishni bilmaganlar.
Xorazmning qadimda sug orilib o zlashtirilgan erlarida qayd
ʻ ʻ etilib tadqiq
etilgan ulkan qal'alar hamda yirik sug orish
ʻ tarmoqlari esa miloddan avvalgi I
ming yillikning o rtalarida
ʻ Xorazmda sodir bo lgan ʻ ijtimoiy va iqtisodiy
munosabatlar- ning taraqqiyoti bilan chambarchas bog liq bo lgan.
ʻ ʻ
Ya. G ulomovning fikricha, mustabid podsholiklarning tashkil
ʻ topishi
yirik sug orish sistemalarini barpo etishda hal etuvchi
ʻ omillardan biri bo lgan. U ʻ
magistral (bosh) kanallar qazish, ul- kan dambalar ko tarish va sanoqsiz suv
ʻ
inshootlari barpo etish uchun mamlakat aholisini safarbar etib, ommaviy hashar-
begorlar uyushtirgan.
“Xorazmning sug orilishi tarixi” kitobida muallif vohaning
ʻ irrigasiya
texnikasi va suv xo jaligi masalalariga alohida o rin
ʻ ʻ beradi. Unda qadimgi
davrning nihoyatda keng va sayoz toshqinlarga asoslangan kanallardan to o rta
ʻ
asrlarning ko p
ʻ tarmoqli sug orish sistemalariga hamda navardlardan ʻ 1
barpo eti-
ladigan damba va to g onlardan to chig ir charxparraklargacha bo lgan
ʻ ʻ ʻ ʻ Xorazm
irrigasiyasi texnikasining tarixiy taraqqiyoti batafsil tasvir etiladi.
Ya. G ulomov Xorazm vohasi suv xo jaligini tartibli saqlab tu-
ʻ ʻ rishda
hashar ishlarining hayotiy ahamiyati haqida to xtalar ekan,
ʻ Sharqning barcha
mamlakatlarida bo lganidek, o tmishda Xorazmda
ʻ ʻ ham sug orish ʻ inshootlari
5

hukmron tabaqa qo lidaʻ mehnatkash dehqon aholisining kuchidan muttasil
foydalanish quroli sifa- tida xizmat qilganini alohida ta'kidlab o tadi.
ʻ
Irrigasiyaning rivojlanishi va inqirozga yuz tutishi masala- larida o troq
ʻ
dehqon va ko chmanchi
ʻ chorvador aholining o zaro ʻ iqtisodiy-siyosiy va
madaniy aloqalarining hayotiy ahamiyati to g risidagi
ʻ ʻ Ya. G ulomovning ʻ fikri
va mulohazalari ayniqsa diqqatga sazovordir. Uning yozishicha o troq dehqon
ʻ
ziroatkor voha bilan chorvador dasht o rtasida yaqindan tinch-totuvlik aloqalar
ʻ
bog lanib, qudratli davlat tuzgan sharoitdagina rivojlana olgan.
ʻ Sug orma ʻ
dehqonchilikni kengaytirib, vohani himoya qilishga qodir shaharlar qura olgan.
Ya. G ulomovning “Xorazmning sug orilish tarixi” asariga il-
ʻ ʻ miy
jamoatchilik o z vaqtida juda yuqori baho bergan. Davlat Er-
ʻ mitajining
direktori akademik B.B. Piotrovskiy “Yahyo G ulomovning
ʻ O rta ʻ Osiyoning
xo jalik
ʻ hayotining asosi hisoblangan sug orish ʻ sohasidagi tadqiqotlari
haqiqatdan ham nihoyatda buyukdir”-deb baho bergan edi.
O zbekiston tarixshunosligidagi ushbu o ta dolzarb serqirra
ʻ ʻ mavzu
bilan Yahyo G ulomov, 1950 yilda doktorlik dissertasiyasini
ʻ yoqlagach,
jiddiyroq shug ullanishga
ʻ qaror qildi. Biroq tadqiqotni qaysi viloyatdan va
kimlar bilan boshlash lozim, de- gan muammo ko ndalang
ʻ turardi. Chunki
Vatanimiz hududida qadimgi Xorazm muzofotidan tashqari Buxoro,
Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo va Toshkent vohalari hamda Farg ona
ʻ
vo- diysidek dehqonchilik xo jaligi qadimdan rivojlanib kelayotgan
ʻ tarixiy
obod o lkalarda er-suv munosabatlari, suv inshootlari
ʻ barpo etish usullari va
ulardan foydalanish tartib-qoidalari jihatidan o ziga xosligi bilan farqlanadigan
ʻ
asriy hayotiy taj- ribalar tarkib topgan edi. Bu qadimgi vohalarning sug orilish
ʻ
tarixini alohida- alohida o rganish lozim edi. Bunday ulkan jiddiy tadqiqotni
ʻ
yolg iz
ʻ holda bajarish deyarli ilojsizdir. Chunki xalqimizda “Yolg iz otning ʻ
changi chiqmas, changi chiqsa ham dong i chiqmas”, de-
ʻ gan maqol bor. Ko p ʻ
yillarga mo ljallangan
ʻ tadqiqotlar iqtidorli yoshlarni jalb etib, kattagina ilmiy
jamoatchilik bi- lan amalga oshirishni taqozo etardi. Shu maqsadda Ya.
G ulomov
ʻ rahbarligida bir guruh ilmga chanqoq yoshlar sharqshunoslik, ta- rix
6

va arxeologiya fanlari sohalari bo yicha tadqiqot ishlarigaʻ tortildi (Q. Munirov,
A. Sotliqov, X. Muhamedov, A. Sa'diev, kamina va boshqalar).
Ustoz Ya. G ulomovni men O rta Osiyo Davlat universitetining
ʻ ʻ Sharq
fakultetida tahsil olgan yillardanoq bilar edim. Key- inchalik menga ayon
bo lishicha, o tgan asrning 40-yillarida lenin-
ʻ ʻ gradlik akademiklar B.D. Grekov
va V.V. Struve rahbarligida “O zbekiston tarixi”ning ikki jildligini yozish va
ʻ
nashr etish rejalashtirilgan ekan. Asarning birinchi jildini yozish A.Yu.
Yakubovskiy, K.V. Trever va S.P. Tolstovlarga topshirilgan. Ser- gey Pavlovich
bosh, Yahyo G ulomov maxsus muharrirlar etib tayin-
ʻ langan ekanlar.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkent shahrida istiqomat qilgan A.Yu.
Yakubovskiy urush tugagach, ko pchilik kasbdosh olim-
ʻ lar qatori, ona shahriga
qaytadi. Oradan ikki yil o tgach, 1947
ʻ yilning yoz mavsumida, Panjikentda
arxeologik qazishlarni qayta boshlash maqsadida avval Toshkentga tashrif
buyuradi, so ngra
ʻ Samarqand orqali Panjikentga yo l ʻ oladi.
Urushdan keyingi ikki yil davomida A.Yu. Yakubovskiy Lenin- grad
shahrida “O zbekiston
ʻ tarixi”ning avvalgi jildi bo yicha ʻ o ziga ʻ tegishli qism va
boblarni yozib tugatib, ular matnini qo lyozma holida muharririyatga topshirish
ʻ
maqsadida o zi bilan
ʻ olib kelayotgan ekan.
A.Yu. Yakubovskiyning aspiranti Sabohat Azimjonova, ukasi Amirjon
Azimjonov va men Aleksandr Yurevichni Toshkent vok- zalida kutib oldik. O sha
ʻ
urushdan so nggi yillarda Toshkentda
ʻ birorta ham mehmonxona yo q edi. Bunday ʻ
vaziyatni nazarda tutib, opa aziz ustozlari uchun chog roqqina alohida xona
ʻ
ajratib, unda dam olish va ijod qilish uchun zaruriy jihozlar tartib bilan
joylashtirib qo ygan ekan. Sabohat opa ustoz A.Yu. Yakubovskiy-
ʻ dan
Samarqand safari oldidan uch-to rt kun otalari hovlisida
ʻ bo lishini iltimos qildilar. ʻ
Ustoz elkasini biroz qisib moyil- lik berganday bo ldi. Shunday qilib, biz
ʻ
leningradlik mashhur olimni bobomiz—mulla Azimjon domlaning o zbekona
ʻ
xonadoni- ga joylashtirdik.
Sabohat opa tufayli A.Yu. Yakubovskiydek mashhur olimni ko rganim
ʻ
va tanishganimdan nihoyatda mamnun uyga qaytdim. Dar- vozadan chiqib
7

biroz yurgan ham edim, yo lda ikki nafar navqironʻ ziyolisifat notanish zoti
shariflarga duch keldim. Ulardan bir- lari balandroq, ikkinchi o rta
ʻ bo y, ʻ
xushbichim edi. Ulardan bo ylirog i menga murojaat qilib, «yigitcha!
ʻ ʻ
Sabohatxon Azimjo- nova nomli aspirantkaning uylari O qchi mahallasida deb
ʻ
aytish- gan edi. Mabodo shu atrofda emasmi?» degan savol berdilar. Men
ularga adashmasdan to g ri
ʻ ʻ topib kelayapsizlar, ko chaning ʻ quyisidagi
darvozadan sizlar so rab kelgan xonadonga kiriladi,
ʻ deb javob berdim. So ng, ʻ
ularni boshlab, A.Yu. Yakubovskiy joy- lashgan xonaga olib kirdim. Ular
mehmon olim bilan uzoq vaqt diydor ko rishmagan qadrdonlardek quchoq
ʻ
ochib ko rishishdi. Tosh-
ʻ kentga kelishi bilan muborakbod etishdi.
Keyinroq bilsam ulardan biri sobiq ittifoq Fanlar akade- miyasi
moddiy-madaniyat (Arxeologiya) institutining doktaranti Ya. G ulomov,
ʻ
ikkinchisi O zbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va
ʻ arxeologiya institutining
rahbari R. Nabievlar ekan. Shu tariqa o sha mo 'tabar kuni bo lajak ustozim
ʻ ʻ ʻ
bilan bobomiz xonadonida ilk bor tasodifan uchrashib qolgan edim.
Oradan ikki yil o tgach, 1949 yilning sentyabr oyida talaba-
ʻ lik
yillarining yakuniy pallasida sodir bo lgan vaziyat taqozosi
ʻ bilan Ya.
G ulomovga murojaat qilishga to g ri keldi. Lekin bu sa-
ʻ ʻ ʻ far muloqot tasodifiy
tarzda emas, balki endigina rivoj topa- yotgan ilm dargohiga kirib, unda Ya.
G ulomovdek bag ri keng, bi-
ʻ ʻ limdon ustoz rahnamoligida ijod siru asrorlarini
o rganishdek
ʻ ezgu niyatli uchrashuv bo lgan edi. ʻ
To rtinchi kursga ko chgan ham edik, dekanimizning buyrig iga
ʻ ʻ ʻ binoan
kursdoshlarimizga diplom ishi mavzulari tavsiya etilib, ilmiy rahbar tayinlash
boshlandi. Bir necha kursdosh talabalar arabshunoslik bo yicha mavzu olish
ʻ
xohishini bildirdilar. Biroq to rt yil davomida bizga arab tilidan dars berib,
ʻ
amaliy mash- g ulotlar olib borgan ustozlar (S. Mirzaev, A. G aniev va M.
ʻ ʻ
Baho- dirov)ga diplomantlarga ilmiy rahbar etib tayin etilmadilar. Chunki ular
etuk madrasa bilimiga ega bo lsalar-da, mutaxassis-
ʻ lik bo yicha, ʻ hali ilmiy
darajaga muyassar bo lmagan
ʻ ekanlar. Oqibatda biz orzu qilgan arabshunoslik
kafedrasi tashkil etil- madi. Guruhimizga “O rta va Yaqin Sharq mamlakatlari
ʻ
8

tarixi” ixtisosligi bo yichaʻ diplom mavzui beriladigan bo ldi. ʻ
Aksariyat soha bo yicha unvonli
ʻ mutaxassis o qituvchilarimiz ʻ rus
guruhi talabalaridan etarli darajada diplomantlarga il- miy rahbar bo lish
ʻ
borasida rozilik berishgan ekan. Shu bois biz- ning guruhimiz diplomantlarga
ilmiy rahbar bo lishga
ʻ rozilik berishmadi. O sha kezlarda biz diplom ish ʻ
mavzuini belgilab beradigan ustoz masalasida muallaq vaziyatga tushib qolgan
edik. Shu asnoda frontovik kursdoshimiz Ismoil aka Usmonov Ya.
G ulomovga qo shni bir mahallada yashar ekan, ikki do st diplomant:
ʻ ʻ ʻ
Abdusodiq Irisov va Tal'at Ne'matovlarni ergashtirib, domla xonadoniga kirib
borishgan va diplom ishi mavzularini belgi- lab olib qaytib kelib qolishdi.
Bunday qutlug xabarni eshitgach,
ʻ o sha zahotiyoq men ham Ya. G ulomov ʻ ʻ
huzuriga oshiqdim. Etib borib darvoza zulfini qoqdim. Ichkaridan labbay,
marhamat kirave- ring, degan so zlarni
ʻ eshitib, darvozaxona yo lagidan ʻ hovliga
kirdim.
Domla supa ustida yonboshlab qandaydir qo lyozma
ʻ asarni o qiyotgan ʻ
ekanlar, salomlashdik, xush kelibsiz, xo sh maqsad dedi-
ʻ lar. Men holatimni
bayon qilib, diplom vazifasi bo yicha birorta
ʻ mavzuni tavsiya etsangiz va ilmiy
rahbarlik qilsangiz degan edim, menga qiyo boqarkanlar, kechagina uch nafar
diplomantlarga mavzular belgilab, rahbarlik qilishga rozilik bergan edim,
to rtinchisi og irlik qilsa kerak, degan so zlarni aytishlari bi-
ʻ ʻ ʻ lan, men o sha ʻ
zahotiyoq uch diplomant sizga yuk bo lmagan,
ʻ to rtinchisi ham og irlik qilmas ʻ ʻ
degan umiddaman, dedim. Domla salgina jilmayib, menga nigoh tashlar ekanlar
ha, darvoqe, “men ham sizga rahbar bo lishga roziman, yozing. Diplom mavzui
ʻ
“XVII asrda Xiva xonligi va Eron munosabatlari tarixidan” deb nom- lanadi,
dedilar.
Mazkur mavzu bo yicha
ʻ asosiy manba Xiva xoni Abulg oziy ʻ
Bahodirxonning ikki asari: “Shajarai turk” va “Shajarai taro- kima” nomlaridagi
arab alifbosidagi o zbekcha yozilgan qo lyozma
ʻ ʻ asarlari hamda rus tilida nashr
etilgan “Materiali po istorii turkmen i Turkmenii”. Ushbu yozma manbalarda
sizga tavsiya etil- gan mavzuni yoritish uchun ma'lumotlari etarlidan ham
9

oshiqroq deb qo shib qo ydilar.ʻ ʻ
Shu tariqa qat'iy qaror bilan muzeyda kichik ilmiy xodim si- fatida
faoliyatimni boshladim. Bir yil davomida muzeyning ta- rixiy ekspozisiyasi,
fondidagi arxeologik topilmalarni (V.I. Sprishevskiy boshchiligida) o rgandim.
ʻ
Ekspozision zallarda na- moyish etilgan qadimiy topilmalar va ularning tarixiy
ahamiyati borasida talaba va o quvchilar guruhlari o rtasida tari-
ʻ ʻ xiy
mavzularda maxsus suhbatlar o tkazdim. Bular men uchun dast-
ʻ labki amaliy
faoliyat bo ldi.
ʻ
1956 yilda Ya. G ulomovning
ʻ tavsiyasi bilan konkursda qatnashib,
Tarix va arxeologiya institutiga ishga o tdim. Ustoz
ʻ Ibrohim Mo minov ʻ
institutning direktori ekanlar, meni sharqshunos-tarixchi ekanimni hisobga olib,
Ya. G ulomov boshchi-
ʻ lik qilayotgan “Qadimgi va o rta asrlar tarixi ʻ
bo limiga” kichik
ʻ ilmiy xodim sifatida buyruqqa imzo chekdilar. Mazkur
yo llar
ʻ orqali sevimli kasbim tarixshunoslikning yirik chorrahasiga qadam
qo ydim.
ʻ
Ushbu ilm dargohida etuk arxeologlar V.A. Shishkin, V.D. Ju- kov, A.I.
Albaum, etnograf O.A. Suxareva, Murshida Abdulina, Shoikrom Inog omov,
ʻ
tarixchilar O.D. Chexovich, R.G .
ʻ Muqminova va boshqa ko pgina kasbdosh ʻ
olimlar jamoasida tadqiqot olib bo- rish baxtiga muyassar bo ldim.
ʻ Tez orada
arxeologlar safiga qadimshunos T. A'zamxo jaev, I. Axrorov, M.
ʻ
Aminjonovalar ke- lib qo shildi.
ʻ
Ya. G ulomov va V. Shishkin rahbarligida qator maxsus ekspedi-
ʻ
siyalar tashkil etilib, Farg ona vodiysida Quva, Axsikat; Buxo-
ʻ roda
Zamonbobo, Varaxsha va Qizilqir; Samarqandda Afrosiyob; Surxondaryoda
Bolaliktepa kabi yodgorliklarda ko p
ʻ yillik qazishlar boshlab yuborildi.
O tgan
ʻ asrning 50-yillari oxiriga borib, Ya. G ulomov ʻ rahbarlik
qilayotgan shogirdlarining safi yanada kengaydi. Safi- mizga A. Sotlikov, A.
Sa'diev, Z. Ahmadjonova, G. Mixaylova, F. Solieva, E. Xojiev va boshqalar
kelib qo shildilar. Ularning
ʻ har biriga ustoz fanda qo l urilmagan, shu bilan bir ʻ
qatorda il- miy ahamiyati nihoyatda dolzarb mavzular tavsiya etar va ularni
10

ilmiy kengashda tasdiqlab berar edilar. Chunki Ya. G ulomovningʻ
rahbarlik uslubi aniq rejali, nazorati muttasil, talabi qat'iy edi.
XX asrning 60-yillari o rtalarida “Qadimgi va o rta asrlar
ʻ ʻ bo limi”ga Ya. ʻ
G ulomov yana o n nafardan ortiq fors va arab tilla-
ʻ ʻ rini puxtagina egallagan
sharqshunos yoshlarni qabul qildilar.
Bu yangi guruhga ustozimiz yozma manbalarda qayd etilgan
Movarounnahr va Xurosonga oid ma'lumotlarni belgilab chiqish va ularni o zbek
ʻ
tiliga tarjima qilish vazifasini topshirdilar. Yosh sharqshunoslar zo r qiziqish
ʻ
bilan ishga kirishib ketdilar. Vazifalarini aniqlab, manbalarini belgilab berish
menga yuk- landi.
Bo lim
ʻ yig ilishida ʻ ustoz yosh mutaxassislar shug ullanayotgan ʻ
manbashunoslik yo nalishining ilmiy mohiyati to g risida so zlab,
ʻ ʻ ʻ ʻ diyorimiz va
uning tub aholisini haqqoniy tarixi faqat bir ne- cha turkum bosh manbalar
(yozma, arxeologiya, etnografiya, geogra- fiya) asosida yoziladi. Mazkur
manbalarni sinchiklab tadqiq et- masdan turib, tarixiy jarayonlar, ular bilan
bog liq voqealar va
ʻ ularning ijobiy yoki salbiy oqibatlarining sabablarini aniqlab
bo lmaydi.
ʻ Shularni nazarda tutganda manbashunoslik yo nalishi ʻ ijtimoiy
fanlarda nihoyatda muhim o ringa
ʻ egadir. Mazkur yo nalish imkoni boricha, ʻ
gumanitar soha olimlarining birgalikda uyg unlashgan holda tadqiqotlar
ʻ olib
borgandagina ko zlangan natijalarni beradi. Yillar o tib, erkin ijod qilish
ʻ ʻ davri
keladi, ko p jildlik tariximizning sahifalarini yozishda
ʻ sizlar ham faol
qatnashasizlar degan umiddaman, degan so zlari
ʻ hamon yodimda.
O sha 60-yillarda Ya. G ulomov tarix, arxeologiya, etnografiya va
ʻ ʻ
manbashunoslik sohalari yo nalishlari borasida olib borgan il-
ʻ miy, tashkiliy va
amaliy faoliyati aql bovar qilmas darajada kengayib ketdi. Bir tomondan
shogirdlarning qator nomzodlik dissertasiyalari matnlarini sinchiklab o qib
ʻ chiqib,
fikr va mulohazalar bildirish hamda ularning ilmiy salohiyatini oshi- rishda yo l-
ʻ
yo riq ko rsatish. Ikkinchi tomondan, Buxoro, Farg ona,
ʻ ʻ ʻ Samarqand va
Toshkentda olib borilayotgan arxeologik tadqi- qotlar, tarixchi sharqshunoslarning
safini kengaytirish maqsa- dida bir guruh yoshlarni aspiranturaga tortib, ilmiy
11

rahbarlik qilishdek o taʻ mas'uliyatli vazifalar ustozni toliqtirib qo y- moqda ʻ edi.
Xuddi o sha yillarda ayrim etuk tarixshunoslar (M. Abdurai-
ʻ mov, H.
Ziyoev va boshqalar) ilmiy tadqiqotlarini yakunlab, Ya. G ulomovning
ʻ mas'ul
muharrirligida nashrga tayyorlaydilar. Bunday muharrirlikka nihoyatda jiddiy
munosabatda bo lgan us-
ʻ toz, ayrim hollarda ishdan ta'tilga chiqib, barchasini
o qib
ʻ chiqar, fikr va mulohazalarini yozma ravishda berar edi. Bunday salmoqli
kitoblardan ayrimlarini hatto bizga ham o qib
ʻ chiqishni tavsiya etardilar.
O sha yillari gumanitar fan sohalari, xususan, tarix, tilshu-
ʻ noslik, hatto
geografiya bo yicha birorta ham fan doktori daraja-
ʻ siga ega bo lgan ʻ
mutaxassis yo q edi.
ʻ Shu bois ustoz tarixshunos- likdan tashqari, tilshunoslik
va geografiya fanlari bo yicha ham
ʻ aksariyat doktorlik dissertasiyalariga
rasmiy opponent bo lishiga to g ri kelar
ʻ ʻ ʻ edi.
Masalan, Fattoh Abdullaevning “Xorazm tili leksikasi” yoki H.
Hasanovning “O rta Osiyolik geograflar, sayyohlar va ularning
ʻ asarlari”
nomidagi doktorlik dissertasiyalari bo yicha rasmiy
ʻ opponentlik qilib, har ikki
yo nalishdagi ikki turdagi tadqi-
ʻ qotlarga yuqori baho berish bilan, ularda
jiddiy ilmiy kamchi- liklar va nuqsonlar borligini ta'kidlab o tgan
ʻ edilar.
Ya. G ulomov, ayniqsa, bo lim yig ilishlariga jiddiy e'tibor
ʻ ʻ ʻ berardilar.
Har bir bo lim
ʻ ilmiy xodimi yoki aspiranti bo lmasin, yozgan maqola, risola ʻ
yoki dissertasiyasining bir qismi bo lmasin muhokama etilar edi. Bunday
ʻ
mustaqil tadqiqotlarni bo limning barcha a'zolari o qib chiqib, o z fikr va
ʻ ʻ ʻ
mulohazalari bilan muhokamada faol qatnashishi shart edi. So ngra
ʻ bo lim ʻ
yig ilishi baho berib, qaror chiqarilar edi. Qator kitoblar na-
ʻ shrga, nomzodlik
yoki doktorlik dissertasiyalar himoyaga tavsiya etilgan edi.
Ustozning O zbekiston tarixi borasida ko zlagan rejalari bo-
ʻ ʻ rasida
o ylasam, ular butun yaxlit holatda ibtidoiy davrdan to
ʻ zamonamizgacha
bo lgan
ʻ ulkan tarixiy davrlarni qamrab olgan ekan.
Haqqoniy tarixning umumiy yo nalishini belgilab olish uchun
ʻ avvalo
barcha bosh manbalarni jiddiy tadqiq etish, ulardagi mav- jud daliliy
ma'lumotlarni to ldirish niyatida tabiiy va aniq
ʻ fanlarning yutuqlaridan
12

foydalanish lozim ekaniga ishongan
ekanlar. Tarixshunoslik fanining rivoji, shubhasiz iqtidorli ilmga berilgan
yosh olimlarga bog liq ekanligini hisobga olib,ʻ ustoz tarixshunos, arxeolog,
etnograf va sharqshunos mutaxassis- larning safini kengaytirishga alohida e'tibor
bergan ekanlar. Fanning keng ko lamiga jalb etish maqsadida ularga tavsiya etil-
ʻ
gan mavzularning uzviy bog liqligi
ʻ o zaro ʻ hamkorlikni yuzaga keltirgan ekan.
Shu bois har birimiz umumiy arxeologik qazishmalarda birgalikda qatnashar va
tashkiliy masalalarda ko maklashar
ʻ edik. Har bir mavzu bo yicha ʻ yozilgan ilmiy
ishni o qib
ʻ chiqish lozim edi.
Ya. G ulomov tomonidan
ʻ o rnatilgan ʻ bunday intizom, ayniqsa qat'iy
vazifa, ko pincha ba'zan bizga erish, to g rirog i jafodek
ʻ ʻ ʻ ʻ tuyular edi. Biz uchun
erish tuyulgan bu ilmiy “jafo” aslida al- loma ustozning fan sirlarini bilib olish
yo lida bizga mehr bi-
ʻ lan bergan ilm maktabining sharofatli mevasi ekan.
Ustozning fikricha, tadqiqotchining ilmiy asari, xoh u maqola, xoh kitob bo lsin,
ʻ
avvalo, ilmiy natija, qolaversa unda yoritilgan masala- lar va jarayonlar
ko pchilikka ayon emas. Shu bois, bunday
ʻ jiddiy tadqiqotlar vositasida fanimiz
taraqqiy topib, o tmishimiz oy-
ʻ dinlashadi. Tarix bu oddiygina bayon emas, balki
hayotiy saboqlar solnomasidir. Saboqlar esa kelajak mevasidir, deb aytgan
so zlari hamon xayolimdan
ʻ ketmaydi.
13

Yaxyo G’ulomov ning hayoti
Men O rta Osiyo davlat universitetini (hozirgi Milliy uni-ʻ versitet) 1958
yilda imtiyozli diplom bilan bitirib, O zbekiston Fanlar akademiyasning Tarix
ʻ
va arxeologiya institu- tiga ishga kelganimda mazkur institutning direktori
Yahyo G ulomov, direktor muovini Shomuxtor Shomag diev, ilmiy kotib
ʻ ʻ L.M.
Landa edilar. Shunday katta olimlar boshqargan ilmiy dargohda qariyb 20 yil
Yahyoxon aka bilan birga ishladik. Biz yosh- larga ayon bo lgan narsa,
ʻ
birinchidan, Yahyoxon akaning jamoadagi beqiyos obro si,
ʻ ikkinchidan uning
kamtarin, ochiq ko ngil,
ʻ sahovatli inson ekanligi, uchinchidan u zotning keng
qamrovli qomusiy olim ekanligi edi. Yahyo G ulomovich direktor bo lishlari
ʻ ʻ
bilan bir qatorda institutning “O zbekistoning qadimgi va o rta
ʻ ʻ asrlar tarixi
bo limini” boshqarar edilar. U kishi boshqarayotgan
ʻ bo limda ʻ o zlariga ʻ
o xshash
ʻ mehnatkash xodimlari O.D. Chexovich, R.G. Muqminova, T.
Qodirova, A. Muxammadjonovlarga biz yosh- larning havasimiz kelar edi.
Chunki, ular Yahyoxon aka boshchiligi- da ish kunlari davomida ertadan
kechgacha bo limda bo lib, qadimiy
ʻ ʻ qo lyozmalarning ʻ sirlarini ochish bilan
band edilar.
Yahyoxon akaning yosh ilmiy xodimlarga mehribonligi, ularning ilmiy
o sishlariga yordami cheksiz edi. Men bunga 1959-1960 yil-
ʻ larda institut
komsomol qo mitasining
ʻ birinchi kotibi bo lganimda ʻ to liq ʻ amin bo ldim. ʻ
Yahyoxon aka kelajakda O zbekiston tarixini haqqoniy aks ettiradigan ilmiy
ʻ
kadrlarni tayyorlashga katta hissa qo shgan olim.
ʻ
Yosh iqtidorli yoshlarni o zlari bosh bo lib, sobiq ittifoqning
ʻ ʻ ilm-fan
markazlari Moskva, Leningrad (hozirgi Sankt-Peter- burg), Novosibirsk
shaharlaridagi aspiranturaga o rnashtirib
ʻ kelar, ularga nomzodlik
dissertasiyalarining mavzularini o zlari
ʻ tavsiya etar, aspiranturadagi o qish ʻ davrida
ularning holidan xabar olib turar, lozim bo lsa, ularga moddiy va ma'na-
ʻ viy
yordam ko rsatar
ʻ edilar. Ana shunday yosh tadqiqotchilardan keyinchalik mashhur
tarixchi olimlar etishib chiqdi. R.G. Muqminova, T. Qodirova, O.D. Chexovich, A.
Muhammadjanov, M. Qosimov. A. Asqarov, O .
ʻ Islomov va boshqalar shular
14

jumlasi- dandir.
Yahyo G ulomov faol jamoatchi bo lib, xalq orasida tez-tez bo libʻ ʻ ʻ turar
edilar. XX asrning 60-yillarida «Xalq universitetla- ri»ni tashkil qilish rasm
bo lgan edi. Bizning “Tarix va arxeo-
ʻ logiya” instituti ulushiga Qibray
tumanidagi butun Ittifoqqa mashhur “Qizil O zbekiston” kolxozida «Xalq
ʻ
universiteti»ni ochish vazifasi qo yildi. Bu universitetni ochishda va uning ishi-
ʻ
ni yo lga qo yishda zabardast olimimiz Yahyoxon akaning rollari
ʻ ʻ katta bo ldi. ʻ
Hech esimdan ketmaydi, «Xalq universiteti»ning na- vbatdagi mashg uloti
ʻ
O zbekiston
ʻ arxeologlarining faoliyatiga bag ishlandi. ʻ Institutimiz olimlaridan
15 kishi, shularning ichida kamina ham Yahyoxon aka boshchiligida kolxozga
tashrif bu- yurdik. Kolxoz pravleniyasi a'zolari kolxoz raisi, Sosialistik Mehnat
Qahramoni Abdujamil Matqobulov boshchiligida bizni kutib oldilar. Asosiy
ma'ruzachi Ya.G . G ulomov edilar. Alloma
ʻ ʻ respublika arxeologlarining
qilayotgan ishlari haqida maroqli chiqish qildilar. Ularning yutuq va
kamchiliklari to g risida
ʻ ʻ to lqinlanib ʻ gapirdilar. O zbekiston ʻ xududi
arxeologiyaga oid topildiqlarga boy ekanligi, ularni ochish va tadqiq qilish,
eski irrigasiya va sug orish shaxobchalarini topish va ulardan amalda
ʻ
foydalanish masalasini ko ndalang
ʻ qilib qo ydilar. ʻ Rasmiy chiqishlardan so ng ʻ
bir piyola choy ustida hangoma qizib ketdi. Yahyoxon aka xalqning turmushi
bilan, ularning ma'naviyati bilan qiziqdilar, bu borada kolxoz pravleniyasi
a'zolariga savollar berdi va o z fikrlarini izhor qildilar. Qishloq mehnatkashlari
ʻ
bilan bu uchrashuv maroqli o tdi.
ʻ 1964-1968—yillarda O zbekiston xalqlari ʻ
tarixining to rt tomligi ustida qizg in ish
ʻ ʻ olib borildi. Bu ishlarga Yahyoxon
akaning tashabbusi bilan yosh olimlar ham jalb qilindi. Men ham Yahyoxon
aka, R.X. Aminova “oq fotihalari” tufayli muallif sifatida jalb etildim. Bu
menga bildirilgan katta ishonch edi. Shu joyda qiziqarli bir voqeani eslayman.
Men hali fan nomzodi bo lmagan vaqtim, 1969
ʻ yilning boshlarida Butunittifoq
tarixchilarining O rta Osiyo
ʻ respublikalari tarixini yaratishga bag ishlangan ʻ
anjumani Qirg iziston
ʻ poytaxti Frunze (hozirgi Bishkek) shahrida o tadigan ʻ
bo ldi. Shunda bizning institutdan anjumanga kim bo-
ʻ radi degan masala
15

tug ilganda,ʻ R.X. Aminova meni tavsiya qilganlar. Institutimizdagi katta
olimlardan biri Fanlar aka-demiyasining vise-prezidenti Ibrohim Mo minovga
ʻ
hali fan nomzodi bo lmagan odam bu anjumanga yuborilapti, deb etkazgan.
ʻ Bu
masalani oydinlashtirish uchun Rahima Xodievna vise- prezident huzuriga
chaqirilgan. Opa vise-prezidentga meni va- kil qilib yuborilishimni asoslab
berganlar, dissertasiya yoqlash arafasida ekanligimni, mening nomzodim
institut etakchi olim- lari bilan, jumladan akademik Yahyo G ulomov
ʻ bilan
maslahatlashilganligi, u kishi ma'qullaganliklarini aytib ber- ganlar. Shunday
qilib, men bu anjumanda qatnashib, Qirg izistoning etakchi olimlari, jumladan
ʻ
V.P. Sherstobitov va boshqalar bilan muloqotda bo lib
ʻ qaytganman.
Mana orziqib kutgan kunlar ham etib keldi. Men 1969 yili 30 iyunda
nomzodlik dissertasiyani Tarix va arxeologiya instituti- ning kichik ilmiy
kengashida muvaffaqiyatli himoya qildim. Yozgi chilla davri, kunlar juda issiq.
Shu davrda akademik Yahyo G ulomovning sahovati, insonparvarligi,
ʻ
odampeshaligi yana bir bor namoyon bo ldi. Qabul qilingan qoida bo yicha,
ʻ ʻ
Kichik ilmiy kengash qarorini Katta ilmiy kengash yashirin ovoz berish yo li
ʻ
bilan tasdiqlashi lozim edi. Ta'til davri boshlangan edi, Katta ilmiy kengashning
yig ini kuzda chaqirilishi ham mumkin edi.
ʻ Mazkur kengashning raisi Yahyo
G ulomov edilar. Men bilan nom-
ʻ zodlik dissertasiyani ikkinchi dissertant –
samarqandlik yana bir qozoq o g loni
ʻ ʻ Aliev Uchtemir ham himoya qilgan edi.
Yahyo G ulomov bu yigitlar Katta ilmiy kengashni kuzgacha sarson bo lib
ʻ ʻ kutib
yurmasinlar deb, biz himoya qilgan kunning ertasiga, ya'ni 1 iyul kuni Katta
ilmiy kengash majlisini chaqirib, bizning dissertasiyalarni yakdillik bilan
tasdiqlab berishdi va ularni Oliy Attestasiya komissiyasiga – Moskvaga
yuborishga zarur hamma xujjatlarni imzolab berdilar. Bu olijanob insonning
yoshlar haqidagi navbatdagi g amxo rligining namunasi edi. Kun
ʻ ʻ issiq bo lishiga ʻ
qaramay ikki nomzodning kamtarin banketlarida boshqa olimlar qatori qatnashib,
ota-onalarimizni, qavm- qarindoshlarimizni xushnud etganlar. Bu oliyjanoblik,
inso- niylik bizning xotiramizda umrbod muxrlanib qolgan. Yahyo G ulomov
ʻ
kamtarin inson, zabardast alloma, qomusiy olim bo lishlari bilan bir qatorda,
ʻ
16

ajoyib oila boshlig i, qalbi pok,ʻ go zallik shaydosi bo lgan inson edilar. Ish ʻ ʻ
jarayonida bu ulug
ʻ zotning xonadonlarida bir necha bor bo lganman. ʻ Ulug ʻ
olimning oila a'zolari-rafiqalari Sobira opa, farzandlari Sokina opa, shirinsuhan,
mehmonnavoz kishilar bo lib, biz borganimizda mu-
ʻ loyim kutib olishar, hovlilari
doimo saranjom-sarishta bo lar
ʻ edi. Hovlidagi ajoyib gullar, mevali daraxtlar
ichida qafasdagi go zal kakliklarning sayrashlari odamga huzur bag ishlar edi. Ta-
ʻ ʻ
rix muammolari borasidagi domla Yahyoxon aka bilan suhbatimiz qizigandan-
qizir edi. Suhbat oxirida doimo uyda bo ladigan
ʻ serqatiq, ko katlarga to la ʻ ʻ
moshxo rda kosalarda mehmonga torti-
ʻ lar edi.
Ana shunday ajoyib siymo, kamtarin, bag ri
ʻ keng inson, qomusiy olim,
akademik Yahyoxon aka G ulomov
ʻ xotirasi xalqimizda asrlar bo yi ʻ saqlanashiga
shubha yo q.
ʻ
17

FAN FIDOYISI sifatida
Yahyo G ulomov domlaning muvaffaqiyatlarida fan fidoyilari-ʻ ni topish
va o z o rniga qo yish san'at darajasiga ko tarilgan edi,
ʻ ʻ ʻ ʻ deb hisoblayman. Ko p ʻ
yillar davomida olib borilgan kuzatuvlar shuni ko rsatadiki, fan sohasida
ʻ
majburlash uslubi kerakli sa- marani bermas ekan.
O zbekistonda sug orish tarixini o rganish maktabiga asos sol-
ʻ ʻ ʻ gan Ya.
G ulomov (miroblar ham deb qo yishardi) bu sohani chuqur
ʻ ʻ tadqiq etish uchun
tarixchi, arxeolog, manbashunoslar bilan birga irrigasiya nazariyasi va texnikasini
bilgan olim va mutaxassis- larni ham jalb etishni muhim deb bilgan va shunga
intilgan. Bu g oya
ʻ domlaning asarlarida ham o z ʻ aksini topgan. Injener
(muhandis), aerofotos'emka, geodeziya mutaxassislari bu ishga jalb etilgan
taqdirdagina ob'ektiv (xolis) xulosalarga kelish mumkin deb hisoblangan.
Mening ham shu sohaga kirib kelishim, domlaning yuqoridagi g oyasiga
ʻ
bog liq.
ʻ ToshDUning geografiya fakulteti gidrologiya bo limini ʻ bitirib, ilmiy-
tadqiqot institutida ishlayotgan vaqtimda mening hayotimda muhim bir burilish
ro y
ʻ berdi. Keyinroq bilishimcha, bunga men tomonimdan chiqarilgan maqolalar
va suv to g risidagi
ʻ ʻ risola sabab bo lgan. ʻ
1968 yilning kuzida mening uyimga bir odam tashrif buyurdi, hech
kutilmagan mehmon. Oddiygina, o rta bo yli mehmon o zini ta-
ʻ ʻ ʻ nishtirdi,
“Ahat aka Muhammadjonov (hozir akademik), akade- miyaning tarix va
arxeologiya institutidan”. U kishi mening ol- dimga Ya. G ulomovichning
ʻ
iltimosiga ko ra kelganligini va insti-
ʻ tutga ishga taklif etganligini aytdilar.
Men albatta, juda hayron qoldim va “Meni qanday qilib topdingiz” deb
so radim.
ʻ “Sizning kitobingiz” orqali degan javob bo ldi. Haqiqatan ham ʻ 1965,
1966 yillari ikkita risola e'lon qilingan edi. Unchalik katta bo lmagan bu
ʻ
kitobchalardagi fikrlar va uning muallifi domla diqqatini o ziga tortgan ekan va
ʻ
shu mutaxassisni bizning ishlarimizga jalb etish zarur, degan qat'iy fikrga
to xtalgan.
ʻ Men “hang-mang” bo lib ʻ qoldim. Ahat aka (mening keyinchalik
us- tozim) sektorda qilinayotgan tadqiqotlar to g risida tushuncha ber-
ʻ ʻ dilar,
muhandis mutaxassislarga ham ehtiyoj borligini aytdi- lar. Men dastlab e'tiroz
18

bildirdim, chunki dissertasiya ishim ancha pishib qolganligini aytdim. Ahat aka
bu ishga (dissertasiyani tayyorlashga) sharoit yaratib berishlarini va'da qildilar.
Kelin “tez pishar ovqat” tuxum-kolbasani qovurib ol- dimizga qo ydiʻ va suhbat
ancha davom etdi. Men o ylab
ʻ va maslahatlashib javob berishimni aytdi.
Oradan biroz vaqt o tgach,
ʻ rozilik bildirdim.
Meni ishga olish uchun direksiyaga suhbatga taklif etishdi. Aytilgan
kun va saotda O z FA Tarix va arxeoligiya instituti di-
ʻ rektori xonasiga sal
oldinroq keldim, direktor opa Melixon Oxunova men bilan salomlashib, o tirib
ʻ
turishimni taklif etdi- lar. Katta majlis stolining bir chekkasida o tirdim, biroz
ʻ
o tgach
ʻ xonaga baland bo yli, ʻ burunlari ancha katta, boshiga buxorocha do ppi ʻ
kiygan domla kirib keldilar va men bilan samimiy salom- lashib, direktor opa
oldilariga borib o tirdilar,
ʻ biroz suhbatdan so ng, Melixon opa men tomonga ʻ
qarab, “bu yigit bizga ishga kirmoqchi ekanlar, siz nima deysiz” deb Ya.
G ulomovichga
ʻ qarab qo ydilar. U kishi men tomonga qarab, nim tabassum ʻ
bilan “bu yigit bizga juda kerak” dedilar, boshqa gap bo lmadi. Meli-
ʻ xon
Oxunova menga qarab, “siz ishga qabul qilindingiz, hujjatlarni
rasmiylashtiravering” dedilar, men “rahmat, xayr” deb o rnimdan turdim.
ʻ
Shu paytdan domla bilan, institut jamoasi bilan hamkorlikda ishladim
va nisbatan qisqa vaqt ichida nomzodlik, sal keyinroq doktorlik dissertasiyasini
himoya qildim, bunga domlaning yordamlari beqiyos bo ldi. Ya.
ʻ
G ulomovichning bevosita
ʻ topshiriqlari bilan Buxoro, Chirchiq vohasida
arxeologlar bilan bevosita ishlashimga to g ri
ʻ ʻ keldi va har gal domlaning bag ri ʻ
kengligi, ishga chanqoq kadrlarni topishi va ulug ishlarga jalb
ʻ etishi meni
hayratga solgan. O sha davrda faqat Nizomiy nomli
ʻ pedagogika institutida
“O zbekiston tarixi” kafedrasi bo lib,
ʻ ʻ uni domla umri oxirigacha boshqargan
(boshqa oliy o quv yurtlari-
ʻ da “KPSS tarixi” kafedralari bo lgan). ʻ
Men sal keyin pedinstitutning tarix fakultetini sirtdan tugatdim.
Respublikamizning deyarli barcha viloyatlarida ish olib borgan domla mahalliy
insonlarni beg araz
ʻ oliy o quv ʻ yurt- lariga jalb etgan va ularning ilmiy o sishiga ʻ
yordam bergan. Shu sababli, domlaning shogirdlari turli viloyatlardan bo lib, fan
ʻ
19

rivojiga muhim hissa qo shdilarʻ va qo shib ʻ kelmoqdalar. Ular orasida ko plab fan ʻ
nomzodlari, doktorlari va akademiklar eti- shib chiqdi.
Ya. G ulomovichni mirishkor bog bonga o xshatish mumkin, u kishi
ʻ ʻ ʻ
tomonidan yaratilgan bog
ʻ mo l-ko l ʻ ʻ va ajoyib hosil bermoqda.
20

Y.G’ulomovning Tadqiqotlari
1936 yil.Jo’shqin Amudaryo qirg’oqlaridagi qadimiy qa’lalarni tekshirish
uchun qayiqda suzib borishayotganda, daryoda oqim ko’tarilib, toshqin boshlandi.
Qayiq Tuyamo’yin darasiga kirar-kirmas shamol ko’tarilganicha, daryoda kuchli
to’lqin paydo bo’lgandi.Besh daqiqagina oldin ohistagina suzib borayotgan qayiq
goh ko’tarilib, to’lqin tepasiga minib olar, so’ngra tog’dan dumalatilgan xarsang
toshdek pastga munkib ketar, ba’zan to’lqin zarbidan goh u, goh bu tomonga
yonboshlab qolar va yana to’lqinga urilib tiklanardi. Shu dam suv balosidek ofat
ikki yosh qayiqchi yigitlarni qayiqdan qoqib, o’zi bilan olib ketdiki, bu haqiqiy
falokat edi.Fojialisi shundaki, qayiqdagi keksa darg’a va uning yonidagi yosh
yigit talvasaga tushganicha bor, chunki ular qo’lida tayoq ham, eshkak ham yo’q
edi.Shu payt nuroniy darg’a qayiq o’rtasida tiz cho’kkancha jon holatda «Xubbi,
xubbi, o’zing madad ber» deya yolvora boshladi.
Bunday nido yosh yigitni qo’rquvdan xalos qilib tobora hayratga soldi. Negaki,
Xubbi so’zi O’rta Osiyo va Eronda keng tarqalgan otashparastlik dinida suv
xudosi hisoblanar, bu so’z haligi yosh yigit nazarida fan uchun qimmatli
etnografik ma’lumot edi.
Xullas, yaratgan egam qayiqdagilarni halokatdan, daryoga cho’kishdan omon
saqladi. Halokatli damdayam fanni o’ylagan haligi yosh yigit Yahyo G’ulomov
edi.
Yahyo G’ulomov 1908 yilning 1 may kuni Toshkentning Shayhontohur
dahasidagi Oqmachit mahallasida tug’ilgandi.Bo’lajak arxeologning otasi
G’ulomxon qadim Shoshdagi dovruq taratgan Xo’ja Ahror madrasasida
mudarrislik qilgan, onasi Soraxon mahalladagi maktabda qizlarga saboq berardi.
Ana shunday ilmga ixlos qo’ygan oilada voyaga yetgan Yahyo bolaligidan zehnli
bo’lib o’sdi. Biroq oila katta bo’lib, G’ulomxonning Eshonxon, Odilqori, Yahyo,
Said Ahmad, Akrom va Roqiya ismli oltita farzandlari bilan birga opasidan yetim
qolgan to’rtta yoshgina jiyanlariyam ular qaramog’ida edi. Shu bois, qolaversa,
G’ulomxon mudom madrasadagi ishlar bilan band bo’lganligi sababli, xonadonga
qarashli bog’ning xo’jalik yumushlari farzandlari zimmasida bo’lgan. Yahyo ana
21

shunday yumushlar bilangina band bo’lib qolmay, ilmga ixlos qo’ydi. Dastlab
ota-onasidan saboq olgan bo’lsa, keyin «Namuna» nomli maktab-internatda
Lutfillaqori, Xatibzoda, Ismoil muallim, Haydar Nosiriy, Akbar domla, Yusuf va
Eson afandi kabi shu davrdagi eng mo»tabar o’qituvchilardan ta’lim oldi. Bu
maskanda u Oybek, Buyuk Karimov, Fotih Orifov, Abdulla Boboxonov, Iso
Razzoqov, Yoqub Aliev, Abdulla Rahimov, Saidazim Usmonov kabi
kelajakdagi o’zbek xalqining yetuk ziyolilari bo’lib yetishgan ilmu fan
namoyondalari bilan bir guruhda ta’lim tarbiya oldi.Ayni paytda Yahyo ijodga
bo’lgan ishtiyoqi sabab «Bulutlar», «Turfa folbin», «Gilam jallobi» singari
hajviyalarini maktabning devoriy gazetasida chop etdirdi.
O’smirlikning zavqli onlarini shunday xushnudlik bilan o’tkazgan Yahyo
G’ulomov, 1927-30 yillarda Samarqanddagi o’zbek davlat pedagogika
akademiyasi ijtimoiy va iqtisodiy bo’limida tahsil oladi.Bu dargohda u Po’lat
Soliev , Abdurauf Fitrat, Vasiliy Vyatkindek o’z davrining ilg’or ziyolilaridan
saboq oldi, Muso Saidjonov bilan hamkorlik qilib, ularga ixlos qo’ydi.
Yuqoridagi olimlar , xususan Po’lat Soliev (1882-1937) Astraxanda tug’ilgan,
ammo taqdir yo’llari tufayli Turkistonga bir umr mehr qo’ygan, shu o’lkada
yashab o’tgan ilk o’zbek tarixchi professori edi. Qozon, Ufadagi madrasalarini
bitirgan Po’lat Majidovich 1909 yildan Toshkent, Qo’qon , Mirzacho’l,
Jalolobod , Bekobod maktablarida o’quvchilariga saboq bergan, 1917 yildagi
Turkiston muxtoriyati tashkil topishida jonbozlik ko’rsatgan arbob ham edi. U
muxtoriyatning “El bayrog’i” gazetasining bosh muharriri sifatida faoliyat
ko’rsatadi. Muxtoriyat tugatilgach, Farg’onada o’qituvchilikni davom qildiradi.
1919 yildan Toshkentga kelib maorif kurslarini tashkil etish, “Inqilob”, “Tong”
jurnallarini nashr etishga bosh bo’ladi. Bir muddat Moskvada yashab ilmiy
faoliyat bilan shug’ullanadi, 1927 yilda esa Samarqandga qaytib oliy pedagogika
institutida talabalarga saboq bera boshlaydi. “Mang’itlar saltanati davrida Buxoro
o’lkasi” , “Buxoro tarixi”, “O’zbekiston ham Tojikiston”, “O’zbekiston tarixi”
asarlarini yaratdi.
Yahyo G’ulomov keyinchalik xotirlab yozganidek, “Po’lat Soliev
22

Turkiston tarixi bo’yicha o’qigan ma’ruzalari xotimasida kishini avvalo o’z
mamlakati, shahri va tug’ilib o’sgan qishlog’ining tarixini yaxshi bilishga da’vat
etadigan, arab, fors, rus va turkiy tillarni, sharq tarixi, falsafasi, axloqi, tarixini
mukammal biladigan shaxs edi”.
Muso Saidjonov (1898-1937) Buxoroda-savdogar oilasida tug’ilgan bo’lib,
dastlab Mir Arab madrasasida, keyin Kogondagi rus-tuzem maktabida tahsil
olgan, o’z davrining ilg’or ziyolisi sifatida 1915 yildan Buxoroda “Maorif” nomli
kitob jamiyatini tashkil qilgandi.”Yosh buxoroliklar” safida ham faoliyat
ko’rsatgan M.Saidjonov 1920 yilda amirlik tugatilib BXR tashkil qilingach,
savdo-sanoat, xalq maorifi noziri, iqtisodiy kengash raisi kabi vazifalarda
ishlaydi.
1924-27 yillarda tarixiy yodgorliklarni muhofaza qilish tashkiloti
boshlig’i sifatida ishlab, Buxorodagi ko’plab me’moriy obidalarni ta’mirlash,
tadqiq qilishga bosh bo’ldi. 1928-37 yillarda respublika tarixiy va madaniy
yodgorliklarni muhofaza qilish qo’mitasiga raislik qilib, O’zbekistonning
madaniy merosini avaylab asrash, ilmiy tadqiq qilish ishlariga rahbarlik qildi.
Buxoro, Shahrisabzdagi me’moriy obidalar haqida kitoblar yaratdi. 1935 yilda
Leningradda o’tkazilgan
sharqshunoslarning 3 xalqaro kongressida qatnashib ma’ruza o’qidi. Yahyo
G’ulomov M.Saidjonov bilan hamkorlik qilarkan, undan qadim shaharlardagi
obidalarning barpo etilishi, ularga ishlatilgan bo’yoq, minoralarning qay tariqa
osmonga bo’y cho’zib barpo etilganiga oid ma’lumotlarni bilib oldi.
Abdurauf Fitratdek o’z davrining qomusiy olimi, shoir, dramaturgning bo’lajak
akademikka o’tkazgan ta’siri, maslahatu-nasihatlari, o’z boshidan kechirganlari
to’g’risidagi dardli hikoyalari esa, Yahyo akada sharq ziyolisidek ibratli
SHAXSni ko’z o’ngida mujassamlashtirgandi.
Yahyo G’ulomov bilan keyingi davrda, xususan Xorazmda o’tkazgan
ekspeditsiyasida hamkorligi boshlanib, to umrlarining oxirigacha uchrashib, xat
yozishib maslakdoshlik qilgan inson Abdulla Boltaev (1890-1966) edi. Xiva
xonligi davrlaridan otasi Muhammad Murod Said Pano bilan Ichan-Qa’ladagi
23

obidalarda barpo bo’lishida, keyinchalik ularning ta’mirlanishida, Toshkentdagi
A.Navoiy nomli opera va balet teatrining milliy uslubda jihozlanishi, sayqal
topishida katta xizmat qilgan naqqosh, usta, o’z davrining mashhur Davlat
mukofoti bilan taqdirlangan bu inson, tarix bilimdoni ham edi. Yahyo G’ulomov
Xorazmga kelgan 1936 yilidayoq Xivaga kelib Abdulla Boltaev bilan
tanishgan.Uning maslahatlari, Xorazm tarixi, obidalari, ularning barpo etilishi,
ularga ishlatilgan bo’yoq, ularning sirlari, to’plagan qo’lyozma asarlari asosida
Yahyo G’ulomov ko’plab ma’lumotlarga ega bo’ladi. Ana shular asosida, ularni
boshqa manbalarga taqqoslab, arxeologik tajribalarini umumlashtirgan holda
o’zining “Xiva va undagi me’moriy obidalar”, “Xorazmning sug’orilish tarixi”
monografiyalarini yaratadi.Abdulla Boltaev naqqosh usta bo’lish bilan birga,
o’zidan 88 ta daftarga arab alifbosida bitilgan Xorazm tarixiga oid o’zining
yozgan, qariyib 10 jildga jo bo’lgulik asarlarni meros qoldirgan muarrix hamdir.
Yahyo G’ulomov Xivada bo’lganida ana shularni mutoala qilgan holda
“Xorazmda o’z biografiyasini to’liq saqlagan, materiallarini to’plab yosh olim va
kelajak avlodlarga qoldira bilgan Abdulla akadir”, deya yozgandi.
O’z navbatida Abdulla Boltaev ham “Yahyo G’ulomov odamlardagi jamiki
yaxshi fazilatlarni o’zida mujassamlashtirgan mehnatsevar, shu bilan birga
chinakam katta olim”, deb baho bergan. Bugungi kunda Abdulla Boltaevning
avlodlari xonadonida bobolaridan qolgan 88 ta noyob daftarlar bilan birga har
ikkala maslakdosh fidoyi insonlarning yozgan xatlariyam avaylab saqlanmoqda.
Vasiliy Vyatkin…Turkiston tarixi, fanida alohida muhim o’rin tutgan ushbu
shaxsning faoliyati bo’lsa Yahyo G’ulomovdek yosh talabaga istiqbol eshiklarini
ochib yubordi. V.V.Vyatkin (1869-1932) Samarqand obidalarining haqiqiy
jonkuyari, hamkasbi Abu Said Maxzum bilan ko’plab obidalar tarixini tadqiq
qilgan, ko’plab qo’lyozma asarlar to’plab ularni o’rgangan, hattoki 1908 yilda
Samarqand shahrida Ulug’bekka haykal qo’yish tashabbusi bilan
chiqishgandi.A.A.Semyonov, I.Sikora, N.G.Malitskiy singari olim va arboblar
ham Vyatkinni qo’llab quvvatlab, bu borada 1914 yilda tuzilgan Ulug’bek
merosini o’rganish, rasadxonasini ta’mirlash, haykalini barpo etish komitetini
24

tuzishgandi.
Ana shunday tarix, milliy qadriyatlar jonkuyari bo’lgan olimlardan saboq olishi
Yahyo G’ulomov uchun bir umrlik hayot dorulfununi bo’lib xizmat qildi. Bu
paytga kelib o’rta asrlarda vayronaga aylanib qaerdaligi noma’lum bo’lgan
Ulug’bek rasadxonasini topganidan, Afrosiyobda arxeologik tadqiqotlar olib
borganidan Vyatkinning nomi fan olamidagina emas, Samarqandning oddiy
aholisi orasidayam ancha mashhur edi. O’zbek, tojik, fors tillarini yaxshi bilgan
Vyatkin Yahyodagi ilmga intilishni sezib unga ustozlik qildi. Yahyo
G’ulomovning xotirlashicha, “Ma’ruzani u auditoriyaning u boshidan bu bu
boshiga yurib o’qirdi..U na ma’ruza matniga, na talabalarga qarardi. Faqat baland
bir nuqtaga tikilganicha voqealar, nomlar, sanalar va hatto voqealarga aloqador
forscha she’rlarni yoddan aytardi.
Birinchi ma’ruzasidayoq u mening ilgarigi qarashlarimni ostin-ustin qilib
yubordi, chunki uning bilganlari oldida mening o’zimga bo’lgan e’tiqodim
puchdek ko’rina boshladi. U o’zining asosiy tarixiy manbalarini, 10 asr
mualliflari Tabariy, Narshaxiy va keyingi asrlarda yashagan Ibn Asir, Juvayniy va
boshqalarni shunday tavsiflab berdiki, ular qarshisida mening o’qib yurgan tarix
kitoblarim hech bo’lib qoldi. Ma’ruza paytida uning so’zini bo’lib savol berardik
va u berilgan savollarga albatta javob berardi. Chunki u kishi ma’ruzaning oxirida
savolga vaqt qoldirmas, qo’ng’iroq chalinishi bilan chiqib ketardi. V.Vyatkin
savol va javoblardan men uning ma’ruzasini juda e’tibor bilan eshitayotganimni
payqagan shekilli, bir daf’a u auditoriyadan chiqishimni kutib turgan ekan, men
yaqinlashishim bilan o’zbekchalab boyagi savolga javobini tavsiflab gapira ketdi.
Menga asl manbalarni sinchiklab o’qishni birinchi bo’lib maslahat bergan ham
shu V.Vyatkin bo’ldi. U bir ma’ruzadan keyin meni Samarqand eski shahriga olib
ketib, Registon ko’chasidagi kutubxonaga olib kirdi. Unda ishlab turgan barcha
yoshu qari o’rinlaridan turib Vyatkinni qarshi oldilar va “domla” deb u bilan
o’zbek va tojik tillarida quyuq so’rasha ketdilar. Bu kishining mahalliy ziyolilar
ichida bunchalik mo»tabar va ular bilan apoq-chapoq ekanini shunda payqadim”.
Xullas, ana shu tariqa boshlangan ustoz-shogirdlik bois Vyatkin hamda
25

I.R.Cheylitko Yahyo G’ulomovni arxeologiyadek sehrli kasbga oshno tutinishiga
sabab bo’lishdi. Dastlabki arxeologik tadqiqotlari ham Yahyoning aynan
Afrosiyobda, 1928, 29 yillarda bo’lib o’tdi. 1931 yilda u Toshkentga qaytib xalq
komissarlari kengashi huzuridagi tarixiy yodgorliklarni saqlash va ilmiy o’rganish
qo’mitasida ish boshlaydi.Bu dargohda u M.Masson, A.Yakubovskiylar
rahbarligida 1933 yildan Termiz va Zarafshondagi qadim obidalarda izlanishlar
olib bordi.
26

XORAZM EKSPEDITSIYASI
Ma’lumki, o’lkamizda arxeologiya fani chorizm istilosidan so’ng,
mustamlakachilarning o’lkani tadqiq qilib, topilgan osori atiqalarni Peterburg va
Moskvaga tashib keta boshlaganlaridan so’ng shakllana boshlagandi. Yahyo
G’ulomovgacha bo’lgan davrda toshkentlik savdogar Akram Asqarov,
samarqandlik Abu Said Maxzum, 1929 yilda Qashqadaryoda, keyin esa Yettisuvda
arxeologik tadqiqotlar o’tkazgan Turdi Mirg’iyosovlar faoliyat olib borishgandi.
Ular orasida Turdi Mirg’iyosov chin ma’nodagi vatanparvar arxeolog edi. Ayniqsa
u Yettisuvda faoliyat olib borarkan, To’qmoq tumani chekkalarida qadimgi
shaharga tegishli obidalar borligini, ammo ular rahbarlarning e’tiborsizligi,
mahalliy aholining loqaydligi natijasida vayrona holga kelayotganidan kuyunib
tegishli idoralarga uch marotaba telegramma yuborishga majbur bo’lgandi.
Turdi Mirg’iyosov kuyunchaklik bilan “Biz Verniyga uchta xabar yubordik.Ammo
hech qanday javob olomadik. Oradan yana uch yil o’tsa, bu minoradan hech narsa
qolmaydi. Qisqacha qilib aytganda, turkistonlik arxeologlar bu yerdagi
yodgorliklarni o’z panohiga olishmasa fan va tarix uchun qimmatli manbalarning
hammmasi yo’q bo’ladi va avlodlarning qarg’ishiga uchraymiz”.
Bundan ko’rinadiki, mustamlakachilar tarixiy obidalarga emas, qimmatbaho
topilmalarga e’tibor qaratishgandi.Yahyo G’ulomov arxeologiyada ma’lum bir
tajriba, ko’nikma orttirgach, ana shunday jonkuyar Turdi Mirg’iyosov hamda
kasbdoshi Rashid Nabievlar bilan 1936 yilda Xorazmda o’zining mustaqil
tadqiqotlarini boshlab yubordi.1937 yildan boshlab, ular safiga arxeolog
A.I.Terenojkin hamda arxitektor B.Zasipkinlar qo’shildi.
O’sha vaqtda Toshkentdan chiqgan poezd to’g’ri Xorazmga bormas, negaki 1947
yilgacha vohaga temir yo’l yotqizilmagandi. Shunday vaziyatda bir guruh
arxeologik ekspeditsiyaning Turkmanistonning Chorjo’y shahridagi bekatga
borishi, u yerdan yo Amudaryodagi kemalar orqali, yoki Buxoro qumliklaridan ot,
tuya, eshaklarda olis Xorazmga borishining o’zi ming mashaqqat edi. Ana shunday
holatda Yahyo G’ulomov va safdoshlari 1936 yildan 1947 yilgacha yilda ikki
marotaba olis vohaga tashrif buyurishardi.
27

Urushdan so’ng Yahyo G’ulomov, ko’p yillar davomida Quyi Amudaryo
bo’ylarida olib borgan ilmiy tadqiqot ishlarini umumlashtirgan holda, 1950 yili
Moskvada doktorlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli yoqladi. Ana shu ilmiy ishi
asosida 1957 yilda ruscha, 1959 yilda bo’lsa o’zbekcha «Xorazmning sug’orilish
tarixi» monografiyasi yuzaga keldi.Ushbu fundamental, ilmiy akademik asar
Yahyo G’ulomovning tarixshunoslikda g’oyat teran tadqiqotchi ekanligini
ko’rsatdi.Chunonchi, sun’iy sug’orishga asoslangan quyi Amudaryo xalqlari
hayotida obi hayotning tutgan o’rni, asrlar mobaynida u bilan bog’liq bo’lib o’tgan
voqea hodisalar monografiyada haqqoniy yoritilgani sabab, asar keng shuhrat
qozondi. Dunyoga mashhur Ermitaj muzeyi direktori , akademik B.B.Piotrovskiy
ta’kidlaganidek, “Yahyo G’ulomovning O’rta Osiyo xo’jalik hayotining asosi
hisoblangan sug’orish sohasidagi tadqiqotlari haqiqatan ham buyukdir”.
Yahyo G’ulomov ushbu asarni yozish jarayonida Xorazmda o’zi va S.Tolstov
o’tkazgan arxeologik ekspeditsiya natijalariga tayanibgina qolmasdan, ilgarigi
davrda sug’orilish tarixiga, suv xo’jaligi tizimiga doir yaratilgan asarlarniyam qunt
bilan o’rgandi. Aynan xonlikning bosh mirobi bo’lib ishlagan Munis, Ogahiylar,
xonlar sulolasiga mansub Bayoniy, “Turkistonning sug’orilish tarixi” va o’lka
tarixiga oid yana yuzlab asarlar yozgan V.V.Bartol`d, Xorazmda bo’lib bebaho
manbalar to’plagan Kaul`bars, Kun singari olimlar asarlariga e’tibor berdi.
Bundan tashqari, “Xorazmning sug’orilish tarixi” mavzusidagi doktorlik ishi va
monografiyasini yozish jarayonida arab, fors tilidagi qo’lyozma asarlar, rus tilidagi
kitoblardan 267 tasini o’qib o’rgandi, o’z asarida ana shu manbalardan
iqtibos keltirib o’tdi. Ulardagi voqeliklar jarayonini bir-biriga taqqoslab chiqdi,
shulardan kelib chiqib mavzuga yondoshgan holda sohaga doir betakror asar
yaratdi. Bunday asarlar orasida Yahyo akaning e’tiborini tortgani, bevosita vohada
bo’lib, ko’rgan-kechirganlari , ilmiy tadqiqot ishlarini monografiyalarga muhrlagan
Morgunenkov va Sinzerlinglarning faoliyatlari bo’ldi.
Ma’lumki, F.P. Morgunenkov (1880-1939) uzoq yillar davomida o’lkadagi
irrigatsiya, melioratsiya, gidrotexnika sohasidagi murakkab muammolarning
ilmiy–amaliy yechimini topish uchun tinimsiz harakat qilgan. Olim O’rta Osiyo
28

Davlat universiteti talabalariga saboq berish bilan bir qatorda O’zbekiston Suv
xo’jaligi Bosh boshqarmasi va “Davlatsuvloyiha” institutida ham samarali faoliyat
ko’rsatgan.
Tarixdan ma’lumki, Chor Rossiyasi O’rta Osiyoni istilo qilgandan keyin o’lkadagi
suv muammolarini hal qilish va yangi yerlarni o’zlashtirish, daryo transportini
yo’lga qo’yish kabi muammolarni buyuk knyaz` N.K.Romanov, baron
A.V.Kaul`bars, polkovnik A.I.Gluxovskoy, akademik V.V.Bartol`d, tadqiqotchilar
V.A.Obruchev, N.G.Petrusevich kabi mutaxassisslar ham o’rganganlar. Xususan,
1893 yilda A.I.Gluxovskoy o’zining «Amudaryo suvlarini eski o’zani orqali
Kaspiy dengiziga oqizish hamda Amu–Kaspiy–Volga daryosi va Mariin kanallari
tizimi orqali Afg’oniston chegarasidan Peterburg va Boltiq dengiziga suv yo’li
ochish» nomli kitobida Petr 1ning 1716 yildagi «Hindistongacha suv yo’lini izlab
topish” haqidagi topshirig’ini bajarsa bo’ladi, deb yozgandi.
Biroq ulardan farqli o’laroq F.P.Morgunenkov suv tizimida bir qator ixtirolar ham
yaratgandi. Uning Turkistondagi ilk faoliyati 1910 yildan ko’zga tashlanadi. Shu
yili u V.Aleksandrov va A.Yesaev kabi tadqiqotchilar qatori suvni
balandlikka ko’tarib berish imkoniyatiga ega so’rg’ich (nasos) loyihasi uchun
guvohnoma olgandi. 1915 yilda injener qish va toshqinlar vaqtidagi Amudaryoning
ortiqcha suvlari bilan Janubiy-sharqiy Kaspiydagi bo’z yerlarni o’zlashtirish
g’oyasini ilgari surdi o’z asarida ( “Predpolojeniya ob oroshenii yugo-vostochnogo
poberej`ya Kaspiyskogo morya zimnimi i izbitochnimi pavodkovimi vodami Amu-
dar`i” / “ Zapiski Russkogo Texnicheskogo obshestva”, 1915. № 6-7. Unda
Taxiatosh qisnog’idan olingan kanal Sariqamish ko’li yaqinidan o’tib, Eski
O’zboyning 500 km. irmog’iga ulanishi va daryo suvlarini Balxondagi Nebit dog’
etaklarigacha oqizish taklif etilgandi. Yosh injener o’ta og’ir va serxarajat
loyihani asoslash niyatida yangi yerlar “Kaliforniya va Misriga aylanadi”, ? deb
yozgandi. 1915 yilda F.P.Morgunenkov Mirzacho’ldagi Romanov kanalini
kengaytirshsh bilan 175 ming desyatina yangi yerlarni o’zlashtirish mumkinligini
isbotladi. Shu bilan bir qatorda u kanaldan suvni qo’tarib berish imkoniyatiga ega
bo’lgan o’zining propellerli nasoslarini o’rnata boshladi. Muhandisning
29

Turkistondagi samarali faoliyatini Rossiya Yer ishlari mahkamasi xodimi
A.A.Tatishev yuqori baholagandi.
1918 yilda Turkistonda paxtachilikni rivojlantirish maqsadida 50 mln so’m
mablag’ ajratish to’g’risida hukumat qarori qabul qilinadi. Uning aksariyat qismi
rus dehqonlari joylashtirilgan Mirzacho’lni o’zlashtirishga yo’naltirilishini
hisobga olgan F.P.Morgunenkov “Nikol`skiy” posyolkasi yaqinida dastlabki
zemlesosni o’rnatdi. Uning rus fotografi Prokudin–Gorskiy tomonidan olingan
surati amerikalik arxeolog Xantingtonning “Turkiston al`bomi”dan o’rin olgandi.
Markazdan Mirzacho’lni o’zlashtirish imkoniyatlarini o’rganishga safarbar etilgan
injenerlar G.K.Rizenkampf, I.G.Aleksandrov, V.F.Bulaevskiy, V.D.Ifrin,
N.D.Proxorov, B.K.Ladigin, tuproqshunos I.A.Dimo, agronomlar
R.R.Shreder, G.S.Zaytsevlar bilan birga kelgan P.F.Morgunenkov sug’orish
muammolarini chuqur o’rganishga harakat qildi. Hususan u R.R.Shreder bilan
birga yerlarni sug’orish asosida paxtaning yangi navlarini ekish va yaxshi hosil
yetishtirish imkoniyatlarini asosladi. Keyinchalik “Davlat suvloyiha” institutida
ishlayotgan vaqtida P.F.Morgunenkov Chirchiq, Angren, Keles daryolarida
gidrotexnik inshootlar qurish loyihasini tuzdi. Iqtidorli injenerning takliflari
Bo’zsuv gidroelektrostantsiyasi qurilishi jarayonida e’tiborga olindi.
1926 yilda F.P.Morgunenkov rahbarligida G.P.Sazonov, M.N.Yermolaev,
B.X.Shlegel` tomonidan Amudaryoning Qoraqum orqali o’tgan eski o’zanida
quriladigan yirik kanal loyihasi tayyorlandi (Morgunenkov F.P., Sevast`yanov I.A.
Irrigatsionnie perspektivi Turkmenii. — M., 1925).
Unda Bo’sag’a qishlog’i yaqinidan olingan va soqasida suvni boshqarish inshooti
qurilmagan 2 ta 4 km. uzunlikdagi kanallar orqali daryo suvlari qurib qolgan Kalif
O’zboyiga yo’naltirilishi ko’zlangandi. Oradan bir oz vaqt o’tib, 100 km.
uzunlikdagi kanal yaqinida o’t-o’lanlar paydo bo’ldi va cho’lda ekilgan paxtadan
yaxshi hosil olindi. Kelgusida o’zani 400 kmga yetkazilgan kanal orqali Murg’ob,
Tajan va Atrek vohalari yerlari sug’orila boshlandi. Ammo mazkur yirik loyiha
amalga oshirilgan vaqtda uning asosiy ijodkori dunyodan o’tgandi.
1927 yilda F.P.Morgunenkov injener V.V.Poslavskiy bilan hamkorlikda Janubiy
30

Xorazm sug’orish tizimini qayta qurish imkoniyatini o’rgandi va bir qator foydali
takliflar berdi. Ular orasida Amudaryoning Ustyurt va Qoraqum
chegarasida bo’lgan, ammo qurib qolgan O’zboy nomli o’zani orqali ortiqcha
suvlarini Kaspiy dengizi tomonga oqizish haqidagi yangi g’oyalar ham bor edi.
1927 yilda Morgunenkov, Sinzerling kabi mutaxassislarning taklifi bilan sobiq
ittifoq suv xo’jaligi komissariyati tassarufida Quyi Amudaryo del`tasidagi
sug’orish kanallari boshqarmasi ? Upradik tashkil etildi va uning xodimlari
Xorazm vohasining sug’orish tizimlarini qayta o’rganishni ham boshladilar.
1929 yil 31 iyulda F.P.Morgunenkovga yirik sug’orish kanallarini cho’kmalardan
tozalashga moslashtirilgan yangi zemlesos (tuproq so’rg’ich) moslamasini ixtiro
qilganligi to’g’risida patent (guvohnoma) berildi. Moslama maxsus yasalgan
kemaning old va orqa qismiga o’rnatilgan aylanma tirgakdagi troslar yordamida
ko’tarib-tushiriladigan trubalar orqali so’riladigan tuproq aralash suvni qirg’oqqa
chiqarib tashlardi. Dunyodagi, shu jumladan Xorazm vohasidagi suv xo’jaligi va
ob-havoning o’zgarishi muammolarini ilmiy va amaliy jihatdan o’rganishda
V.V.Sinzerlingning xizmatlari beqiyos darajada katta bo’lgan.
Mashhur sayohatchi va taniqli gidrolog olim Vladimir Vladimirovich Sinzerling
1884 yil 31 avgustda Sankt–Peterburg shahrida tavallud topdi. U yoshligida
yelkanli kemada dunyodagi barcha okeanlarda suzdi. Keyinchalik ishchi, texnik,
injener sifatida bir qator suv inshootlari, shu jumladan juda murakkab deb
hisoblangan Amerikadagi Kolorado daryosidagi qurilishlarda qatnashdi.
1913 yildan V.V.Sinzerling Amudaryo del`tasida gidrologik tadqiqotlar olib bordi
va Bosh Turkman kanalining dastlabki loyihasini tayyorlash guruhiga rahbarlik
qildi. Kanal qurilishi oradan 40 yil o’tib boshlangan bo’lsa-da, uning
ilk chizmalari e’tiborga molik deb tan olingandi.
1918 yilda yangi hukumat V.V.Sinzerlingni Davlat inshootlarining tashkiliy
byurosiga kiritdi va u irrigatsiya, melioratsiya va o’rmonlarni tiklash loyihalarini
tuzishda faol qatnashish imkoniyatiga ega bo’ldi.
31

XULOSA
Yahyo G’ulomov vafot etganiga ham bir yigit umri bo’lib qoldi.
Akademikning shogirdlari ham umrining keksalik faslida yashamoqdalar.Uni
tanigan-bilgan zamondoshlariyam taqdiri azal sabab birin-ketin hayotdan ko’z
yumishmoqda.Demoq tezlashmoq lozim…Nimaga?!
Ya’ni, bugungi va kelajak avlodga ibrat namunasi sifatida buyuk shaxsning hayot
yo’li haqidagi “ Yahyo G’ulomov zamondoshlari xotirasida” kitobini yaratmoq
lozim. Shuningdek, biz ocherkimizda ta’kidlab o’tgan va boshqa maqolalari,
asarlarini topib, ular asosida akademikning saylanma asarlarini nashr etish kerak.
Qolaversa, tarix fanidan ilmiy ish qilayotgan bo’lg’usi olimlar Yahyo
G’ulomovning ilmiy merosi , hayot faoliyati, u tashkil etgan ekspeditsiyalarning
fan rivojiga qo’shgan hissasi kabi mavzularda tadqiqotlar boshlasalar yaxshi
bo’lardi.
Shu kabi jasoratli umr sohibining hayot yo’li to’g’risida oldiniga hujjatli,
keyinchalik esa mohir dramaturg yaratgan stsenariy asosida badiiy fil`m ishlamoq,
buning uchun tanlov o’tkazish joiz.
Bundan tashqari, domla nomiga Toshkent shahrida ko’cha qo’yilganini
mamnuniyat bilan ta’kidlagan holda, Yahyo G’ulomov nomini yurtimizning
boshqa shaharlaridagi ko’cha, mahalla, maktab, universitet, muzeylarga ham berish
kerak menimcha.
Shu bilan birga respublikamiz viloyatlarida Yahyo G’ulomov nomidagi
tarixchilarning ilmiy seminari o’tkazilayotganidan xursand holda, u kishining nomi
bilan ijtimoiy fanlar tadqiqotchilari, ular yaratgan asarlar uchun Davlat mukofotini
ta’sis qilmoq kerak.Zero, Yahyo G’ulomov shunga loyiq SHAXS , millatimiz
uchun faxr timsolidir.

32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Muhammadjonov A.R. Yahyo G ulomovni xotirlab. Toshkent. Fan.ʻ
2000 y.
2. Asqarov. A. O zbek arxeologiyasining otasi. O zbekiston ovozi. gaz,
ʻ ʻ
1993 y 1 may
3. Askarov A., Muhammadjonov A. Arxeologiyamiz sardori. Sovet
O zbekistoni. 1988-
ʻ
yil. 11-may, 4-bet
4. Askarov. A. Ustozlarim . Sovet O zbekistoni. gaz, 1989-yil 16-aprel 3-
ʻ
bet
5. Asqarov.A. Akademik Ya.G ulomovning xayoti va faoliyati xakida.
ʻ
O zbekiston tarixi.
ʻ
2008-yil № 2, 19-26 bet
6. Asqarov A. Hayot prinsipiga sodiq ustozlar. Obshestvennie nauki v
Uzbekistane.
1993-yil № 7, 34-35 bet
7. Ya.G ulomov tavalludining 100 yilligiga bag ishlangan Respublika
ʻ ʻ
ilmiy-amaliy
konferen-siyasi to plami. Toshkent. 2008. 1-8 bet, 79-92 bet
ʻ
8. Lunin B. Yaxya Gulyamovich Gulyamov. Tashkent. Fan, 1979 g. 68 s
9. Yahja G’ulam. O’tmish izlari (arxeologik tekshirishlar). Guliston, 1937
yil № 4, 6-8 bet;
10. Yahyo G’ulomovning Xorazm hududlarida tarixiy yodgorliklarni
o‘rganish maqsadida olib
borgan kuzatuv ishlari kundalik daftaridan, 1936-1939-yillar. (O’zbekiston
Respublikasi
Milliy Arxivi, F-2883, R-1, yigmajild 52, 2-14 bet
11. Bu yerda faqat Yahyo G’ulomov faoliyati bilan bog‘liq asarlar nazarda
33

tutilmoqda. Dastlabki
dala ishlari natijalari maqolalar tarzida jurnallarda va boshqa davriy
nashrlarda chop etib
borilgan. Qarang, masalan: Yahja G’ulamov. Qizilqum ichida qadimgi
madaniyat izlari.
Sotsialistik fan va turmush, 1939 yil № 7-8, 39-41 bet (O’z Milliy Arxivi,
F-2883, R-1,
yigmajild 6); O’sha muallif. Tarixiy yodnomalar . Sotsialistik fan va
turmush. 1939 yil №
12, 23-25 bet (Fundamental kutubxona D-132); O’sha muallif Qadimgi
zamon ishlarini
o‘rganish. Sotsialistik fan va turmush, 1939 yil № 1, 20-22 bet
(Fundamental kutubxona D-
132)
12. G ulomov Ya. Xorazmning sug orilish tarixi, qadimgi zamonlardanʻ ʻ
hozirgacha.
Toshkent. Fan. 1959, 10-bet;
13. Kanimkulov O.Sh. Yax'ya Gulyamov – krupniy ucheniy-issledovatel
istorii
orashaemoy zemledelcheskoy kulturi. Moskva. Vestnik nauki i
obrazovaniya. 2020
g № 9, 35-38 str
14. Tolstov. S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. Toshkent. 1964,
Fan, 20-bet;
15. Bartold V.V. K istorii orasheniya Turkestana. // Selskoe xozyaystvo i
lesovodstvo.
1913.
16. Kanimkulov.O.Sh. O zbekistondagi tarixiy va madaniy yodgorliklarni
ʻ
o rganishda
ʻ
Yahyo G ulomovning o rni. O tmishga nazar. Toshkent, 2021, iyun № 4
ʻ ʻ ʻ
34

(6-son) 48-53 bb,
17. Gulyamov.Ya.G Pamyatniki goroda Xivi. Trudi Uzbekistanskogo
filiala
35

Yahyo G‘ulomov arxeologiya sohasidagi tadqiqotlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish