Yalangto‘sh Bahodir - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	574.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Yalangto‘sh Bahodir

Купить

Yalangt oʻsh Bahodir
Yalangt oʻsh Bahodir (Yalangt oʻshbiy, Yalangt oʻshbiy ot aliq,
A bdulk arim Yalangt oʻshbiy Bahodir Boy xoji oʻgʻli) (15-se nt abr
1578, Buxoro, Buxoro xonligi — 1656, Samarqand, Buxoro
xonligi), A sht arxoniy lar davridagi harbiy mulk dor
zodagonlarning y irik vak ili. Oʻzbe k larning Olchin qabilasidan
boʻlib, 1626-y ildan Samarqand hok imi vazif asini ham bajargan.
Yalangt oʻsh Bahodir Buxoro xoni A bdullaxon I I huzurida t arbiy a
t opgan .

Ismining toʻgʻri yozilishi
Unga tegishli hujjatlarda uning ismi Yalangtoʻsh biy deb yozilgan. Ushbu lashkarboshining Yalantoʻshbiy
shaklidagi ismi ham Buxoro xonligida, ham Safaviylar davlatida yozilgan yozma manbalarda uchraydi.
Rossiya inqiloboldi tarixshunosligida uni faqat Yalangtushbiy deb nomlaganlar. Brokgauz va Yefron ensiklopedik
lugʻatida ham uni „Yalantush Bahadur“ deb nomlaganlar.
Dunyo sharqshunoslik adabiyotida faqat Yalantushbiy ismi qoʻllaniladi.
Qabr toshida Boyxoʻja oʻgʻli Yalantash ismi oʻyib yozilgan.
Uning qabri yonida oʻrnatilgan toshtaxtada hozirgi oʻzbek tilida „Yalantoʻsh Boxodur“ ismi oʻyib yozilgan.

Kelib chiqishi
Yalangtoʻsh Bahodir Buxoroda tugʻilgan.
Yalangtoʻsh Bahodir oʻzbeklarning alchin (olchin)urugʻidan boʻlgan. uning otasini esa Boyxoʻja deb ataganlar,
Otasi oʻgʻli bilan mashhur naqshbandiy yoʻnalishing soʻfiylik rahnamosi Mahdumi Aʼzam (1461-1542) avlodi —
Xoʻja Hoshim Dahbetiyning shogirdlari boʻlishgan. Yalangtoʻshbiy va uning qizlari: Iqlima bonu, Oybibi
Dahbetdagi qabristonga, Xoʻja Hoshim Dahbetiy oyoqlari pastiga dafn etilganlar.. 1643-yildagi hujjatga asosan
uning savodli boʻlgan oʻgʻli Boybek boʻlgan. Lekin u otasidan oldin vafot etgan, 1650-yildagi hujjatda
yozishlaricha, u vafot etgan

Savodi va keyingi siyosiy faoliyati
Buxoorda boshqarish ilmi va harbiy ishni juda erta oʻrgandi. Ushbu tadbirda hokim Yalangtoʻshning yoshiga
nisbatan yuksak aql-idrokini payqaydi.
Yalangtoʻsh forsiy-tojik tilini juda yaxshi bilgan. Uning nomidan tuzilgan barcha huquqiy hujjatlar hamda
Registon maydonidagi madrasalardan biridagi yozuv ham forsiy-tojik tilida yozilgan.
Boqi Muhammadxon ashtarxoniyning vafotidan soʻng 1605 yilda Yalangtoʻsh dastlab Vali
Muhammadxonni qoʻllab-quvvatladi, soʻngra, 1611 yilda, boshqa Ashtarxoniylar hukmdori Imom-
qulixonni qoʻllab-quvvatlagan holda unga qarshi chiqdi Natijada 1612 yilda yangi xon
Yalangtoʻshni Samarqand amiri (vakili), keyinroq esa otaliq qilib tayinladi.
U Oʻrta Osiyoning xar xil yerlaridagi katta maydonlarga egalik qildi. Masalan, 1650-yilning 30-aprelida
„Boyxoʻjabiy oʻgʻli Yalantoʻshboy Oshura qushbegi oʻgʻillari Niyozbek va Xojibekdan 1000 tangaga
Samarqandning Shovdor tumanidagi Posarchak mahallasidagi 2/6 bogʻ va 2/6 yer maydonini sotib olish“
haqidagi vasiqa tuzilgan.

Harbiy xizmatlari
1611-yil Imomqulixonni taxtga oʻtqazishda faol qatnashgan. Shundan soʻng Yalangtoʻsh Bahodirning mavqei
ortgan, u Samarqandni 1626-yildan amalda mustaqil idora eta boshlagan. Unga otaliq unvoni berilgan.
Yalangtoʻsh Bahodirning oʻz qoʻshini boʻlib, atrofdagi tumanlarga bosqinchilik yurishlari natijasida juda katta
moddiy mablagʻ toʻplagan. Yalangtoʻsh Bahodir Buxoro xonligining barcha harbiy amaliyotlarida faol ishtirok
etgan. Chunonchi, 1623-yil va 1631-yil Eron.qoʻshinlari Balx viloyatiga kelganida"’ Balx hokimi Nadr
Muhammadxonga Yalangtoʻsh Bahodir boshchiligida katta qoʻshin yordamga kelgan.

1640-yil Imomqulixon Moskvaga elchilar orqali noma yoʻllab, unda Rus davlatini qalmiqlarga qarshi
qurashida Yalangtoʻsh Bahodir boshchiligida 12 amir va katta qoʻshin yuborishga tayyor ekanligini bildirgan.
1642-yil Imomqulixonning koʻzi koʻr boʻlib qolganda Yalangtoʻsh Bahodir va boshqalar amirlar Balxdan Nadr
Muhammadni keltirib taxtga oʻtqazishgan. Nadr Muhammad Yalangtoʻsh Bahodirga Kobul atrofidagi
DaraiSuf viloyati, Moʻlgʻon, Kahmerdni hamda tulkichi, sayqanchi, zirangi, kilachi, hazoranikudariy qabilalarini
oʻtovlari bilan qoʻshib iqto tarzida inʼom etgan. 1645-yil Yalangtoʻsh Bahodir Buxoroda Nadr Muhammadxon
bilan janjallashib qolib, xonga qarshi Xoʻjandda koʻtarilgan amirlar isyoniga boshchilik qilgan. Isyonchilar
Buxorodan isyonni bostirish uchun yuborilgan Abdulaziz sultonni asir olib Buxoroga yurish qilishgan.
Buxoroning gʻarbidagi Oqtepa mavzeida ular Abdulazizni xon deb eʼlon qilib, soʻngra poytaxtni qamal
qilishgan. Nadr Muhammadxon 3 oylik qamaldan soʻng shaharni tark etishga majbur boʻlgan. U
boburiylardan Shoh Jahondan yordam soʻragan. 1646-yil Shoh Jahon Balxga kenja oʻgʻli Murodbaxiash katta
qoʻshin bilan joʻnatgan. Bu qoʻshin Balx viloyatini himoya qilish oʻrniga uni bosib olgan. Boburiylar Balhda 2
yildan oshiq hukmronlik qilishgan, biroq u yerda mustahkam oʻrnasha olishmagan. 1648-yil yozida
Abdulazizxon 200 ming kishilik qoʻshin bilan Balxga yurish qilib, boburiylardan bu viloyatni qaytarib olgan, bu
qoʻshin tarkibida Yalangtoʻsh Bahodir boshchiligidagi qoʻshin ham boʻlgan.

Yalangtoʻsh Bahodir qatʼiyligi va harbiy pragmatizmi bilan ajralib turardi va botir unvonini qoʻlga kiritdi.
1612 -yilda u Imomqulixon askarlariga boshchilik qilib Toshkent va Turkistonni qoʻlga kiritdi.
1612 -yilda Imomqulixon askarlariga etakchi qilib qozoq xoni Esimxonga qarshi jangga joʻnatdi.
1614 -yilda Xurosonga, 1618-yilda esa Hirotga yurish qildi. 1620-yillarda Ashtarxoniylar davlatining janubiy
chegaralarini himoya qilgan holda hozirgi Afg'oniston hududida janglar olib bordi.
1621 -yilda Tursun sultonning qozoq jangchilari hujumini qaytarish chogʻida ashtarxoniylar lashkari bosh
qoʻmondoni boʻldi.
1628 -yilda Imomqulixonning buyrugʻiga koʻra qozoq Abuli Sultonni Toshkentda yakson qildi va uni
Qashqarga qochishga majbur qildi. [18]
1636 -yilda Imomqulixon qoʻshini Yalangtoʻsh boshchiligida Sayramga yurish qildilar, atrofidagi qozoq
qabilalariga hujum qildilar. Yurish Dashti Qipchoq choʻllarigacha choʻzildi.
1640 -yilda Yalangtoʻsh boshchiligidagi qoʻshin qozoq va koʻchmanchi oʻzbeklar yerlariga bostirib kelgan
jungarlarni yakson qiladi. Keyinchalik Yalangtoʻsh tumanboshi (10 ming kishilik qoʻshinni boshqaruvchi)
amalini qoʻlga kiritadi. Jungarlarning harbiy bosqini tugamaydi va keyinchalik jungarlar Yettisuv yerlariga
qoʻqqisdan qirgʻinbarot hujumlarni amalga oshiradilar. Yalangtoʻsh Bahodir Samarqanddan 30 ming kishilik
yaxshi qurollangan harbiy qism bilan qozoqlarga tushum undirish uchun keladi. Yalangtosh lashkari
Yettisuvni Botir-xuntoyji boshchiligida bostirib kelgan jungarlardan ozod qilishga yordam beradi.

Bunyodkorlik ishlariYA.b. obodonchilik, qurilish ishlariga katta eʼtibor bergan, jumladan, Samarqandda Sherdor madrasa,
Tillakori madrasa, Maxdumi Aʼzam masjidi, xonaqosi (1618) va boshqalar qurdirgan. Abu Tohirxojanit
„Samariya“da yozishicha „YA.b.ning qabri Samarqand yaqinidagi Dahbedda, Maxdumi Aʼzamning oyogʻi
ostida, sufa ustida, mozor devorining ichidadur“. Yalangtoʻsh Bahodir haqidagi xalq orasida koʻplab
rivoyatlar, afsonalar (mas, „Yalangtoʻsh botir“ hikoyasi) toʻqilgan.
Yalangto sh Bahodir yangi inshootlar qurilishi va san atni qo llab-quvvatlashdagi hissasi bilan ham mashhur.ʻ ʼ ʻ
Samarqandning qoq markazida
Registon maydonida Yalangto sh Bahodir yordami bilan Sherdor madrasasi ʻ
qurildi, pirovardida ushbu inshoot tarixiy va madaniy yodgorlik bo lib qoldi.
ʻ
Sherdor madrasasi devorida forsiy-tojik tilida yozilgan yozuvlardan birida aytiladiki, „amir-lashkarboshi, adolatli
Yalangto sh Bahodir“ uning asoschisi bo lgan.
ʻ ʻ
Shuningdek u Samarqandda
Tilla-Qori madrasasini qurdi. Bu me morchilik inshootlari zamonaviy Samarqandning ʼ
bezaklari hisoblanadi va butun dunyodan turistlarni jalb qilmoqda.
Butun Sharq me morchiligi san ati tarixida bu binolar bajarish mahorati bo yicha yuqori o rinlarda turadi.
ʼ ʼ ʻ ʻ

Yodgorlik
Yalangto sh Bahodir Samarqandda ʻ n 12 km uzoqlikdagi Dahbetda o zining ma naviy ʻ ʼ
murabbiysi oyoqlari ostiga dafn etilgan. Uning qizlari ham shu yerda dafn etilgan.

Dahbetdagi Yalangto sh Bahodirning qabrtoshi
ʻ
Hozirgi Samarqandning markaziy ko chalaridan biriga Yalangto sh Bahodir nomi
ʻ ʻ
berilgan.

Adabiyot
Axmedov B.A., Istoriya Balxa, T., 1982;
Axmedov B.A., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., T., 1985;
Istoriya Uzbekistana, t. 3, T., 1993.
Xoroshxin A. P. Sbornik statey kasayu щ ixsya Turkestanskogo kraya A. P. Xoroshxina.. — S.Peterburg., 1876;
D.I. Evarnitsk і y. Putevoditel po Sredney Az і i. Otʼ Baku do Tashkenta.— Tashkent., 1893. — S. 73-77.
V.I. Masalsk і y. TURKYeSTANSK І Y KRAY. — S.-PYeTYeRBURG Ъ., 1913. — T. 12.
Burton Audrey. The Bukharans. A dynastic, diplomatic and commercial history 1550—1702. — Curzon, 1997. — P.
207, 216.
History of civilizations of Central Asia / Editors: Chahryar Adle and Irfan Habib. Co-editor: Karl M. Baypakov. —
UNESCO publishing, 2003. — Vol. V. — P. 47-48.
Kattaev Komilxon. Maxdumi Aʼzam va Daxbed. — Samarqand, 1994.
Xafiz-i Tanish Buxari Sharaf-nama-yi shaxi (Kniga shaxskoy slavi). Chast 1. Perevod s persidskogo, vvedenie,
primechaniya i ukazateli. M.,1983
Kattaev K., Maxdumi Aʼzam va Daxbed. Samarqand, 1994, s.49,75
Ziyaev A., „Silsilat as-salatin“ kak istoricheskiy istochnik. T., 1990, s.56

Yalangto‘sh Bahodir

Купить