Yangi adabiyotni ilmiy o‘rganish bosqichlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	20.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yangi adabiyotni ilmiy o‘rganish bosqichlari

Купить

Yangi adabiyotni ilmiy o’rganish bosqichlari
Reja:
1. Xislat tarjimai holi.
2. Xislat adabiy merosi.
3. “Armug’oni Xislat” haqida ma’lumot.
4. Jadidchilik va adabiy tanqid shakllanishi va rivojlanishining
o’ziga xos xususiyatlari.

Xislatning asl ismi-sharifi Said Orif Xo’ja o’g’li Said Haybatullohxo’ja
bo’lib, 1880 yil 10 mayda Toshkentning CHorsu mavzeida tug’ilgan. Otasi
qalandartabiat kishi bo’lganligi bois u uch yoshidan boshlab farzandsiz
ammasi Risolat ayaning qo’lida tarbiyalangan hamda ona tomonidan bobosi
Mahmudxon va buvisi SHamsi oyimning moddiy ta’minotidan bahramand
bo’lgan. Eski maktabda tahsil oldi. 16 yoshdan Ko’kaldosh madrasasida
tahsil oldi. Dastlab fonuschi ustaga, so’ng eshik-rom qiluvchi ustaga shogird
tushib shu kasblar bilan ham shug’ullandi.
Ayrim manbalarda aytilishicha, she’riyatga bo’lgan mayl Xislatda juda
barvaqt uyg’ongan. U to’qqiz yoshidan mumtoz shoirlar ta’sirida g’azal
yozishni mashq qila boshlagan.
Xislatda she’riyatga bo’lgan mayl-muhabbatning uyg’onishida Toshkent
shoirlarining shu yo’llardagi peshqadami Karimbek Kamiyning xizmatlari,
ayniqsa, salmoqli bo’ldi. Xullas, Xislat, Miskin, Sidqiy, Xondayliqiy singari
yosh qalam ahllari Ko’kaldosh madrasasida tahsil ko’rganlariga qaramay,
Kamiyning “Beklarbegi” madrasasidagi hujrasida oqshomdan tongga qadar
davom etgan she’rxonliklarda o’zbek mumtoz she’riyatining bilimdonlari va
aruznavis shoirlar sifatida shakllandilar.
Xislat g’azallarning dilrabo ohanglari bilan tovlanishi va xalq o’rtasida
keng tarqilishida uning Mulla To’ychi Toshmuhammedov bilan yaqinligi, u
bilan bir adabiy-musiqiy davrada yashagani ham muhim ahamiyatga molik
bo’ldi. Xislat 1908 yillardan boshlab tarjima (xususan, fors she’riyatidan)
bilan shug’ullanadi. Ubayd Zaqoniyning “Gurba va Mush” (“Mushuk va
sichqon”)ini (1903-1904), Firdavsiyning “SHohnoma”siga kiritilgan qadim
fors dostonlaridan “Dostoni Barzui sher” (1911)ni o’zbekchaga o’girib,
bostirib chiqardi. Qator bayozlarga kotiblik qildi. Ular Bohiyning “Farhodu
SHirin” (1906), “Laylovu Majnun” nasriy asarlarini tayyorladi “Hadyai
Xislat” (1910), “Armug’oni Xislat” (1912), “Tuhfai Xislat”, “Savg’oti

Xislat” (1914) kabi bayoz (antologiya)lar tuzib chop ettirdi. CHorsuda kitob
do’koni ochib, kitob savdosi bilan shug’ullandi. Mo’minjon Toshqinning
“toshkent shoirlari” kitobida SHoir Xislatning yozgan asarlari ro’yxatida 12
nomni keltiradi. Bular orasida “Quyon”, “Non va halvo”, “Ahmad polvon”,
Nizomiyning “Layli va Majnun”i tarjimasi bor.
Xislatning nashr etgan 4 bayozi o’z davrining qalam egalaridan 81
kishining 230 she’rini o’z ichiga qamrab oladi. Ular orasida eng mashhuri
“Armug’oni Xislat” bo’lib, muallifning o’zi ta’kidlagandek, 6 shoirning 118
she’ri joy olgan, shundan 48 tasi Xislatning o’zinikidir. Mashhur hofiz Mulla
to’ychi Toshmuhammedov taklifi bilan tuzilgan va uning sarf-harajati bilan
maydonga kelgan “Armug’oni Xislat”, asosan ashuvla qilib aytiladigan lirik
she’rlardan tashkil topgan bo’lib, har birining tepasiga “Sovti maqomi va
ohangi” deb yozib qo’yilgan edi.
Xislat ham ayrim zamondoshlari singari zavqi baland, badihago’y shoir
bo’lgan. Yo’l-yo’lakay, turli munosabat bilan aytgan va xalq tiliga tushib
ketgan baytu misralari bunga dalil. 1912 yilda ketma-ket ikki fanzandining
vafot etishi ijodida mahzunlikni kuchaytirdi.
SHoir 10-yillarda moddiy muhtojlikda yashadi. Qalam orqasidan kun
ko’rish qalban edi. 20-yillarda eski ziyolilarga, ayniqsa, eshon va
ruhoniylarga qarshi kurash avj olgan paytlari ham shoirga oson bo’lmadi.
Xislat qalam-qog’ozni yig’ishtirib qo’yib, turli zavod-fabrikalarida ishchi
bo’lib ishladi.
SHoir urushi boshlanib, ommaviy qatog’onlar bir oz bosilgandan keyin
qo’liga qalam oldi. Bunda ham ko’proq tarjima bilan shug’ullandi. Biroq
ko’p o’tmay, 1945 yil 8 iyunida nafas qisma kasali bilan vafot etdi. Uning
so’nggi manzili Toshkentning SHayx Zayniddin bobo qabristonida.
Xislat ham ko’proq ishqiy she’rlari bilan shuhrat topgan shoir edi. Uning
“Naylaram”, “Ey nigorim, bu na savdo aylading?”, “Hajringda ey yor, karim

fig’ondur”, “Qandoq qilay?”, “Kechqurun” kabi o’nlab she’rlari hali-hanuz
hofizlar tomonidan sevib kuylab kelinmoqda. SHoirning
“Erdi ayog’larimg’a ko’b tangu tor kovshim,
Siqti-yu qildi oxir yurmoqg’a zor kafshim”, - matla’li hazil-mutoyiba
she’ri zamondoshlarining ko’plab muxammaslariga asos bo’lgan. 1912 yilda
chop etilgan “Paxtadan” muxammasi mustamlaka davri iqtisodiy
munosabatlarining jamiyatga ta’sirini kuzatish nuqtai nazaridan muhim.
“Najmiddin” nomli tekinxo’r, boshqalar hisobiga kun ko’ruvchi, ayni paytda
ig’vodan bo’shamaydigan nopok zamondoshi haqidagi hajviyasi shoirning
hajviy mahoratiga dalil bo’la oladi.
Xislat kundalik voqealarga aralashib borishiga, hayotdagi o’zgarishlarni
anglashga uringan shoirlardan edi. Masalan, u o’lkada yuz ochayotgan vaqtli
matbuotga katta umid bilan qaraydi. Uning keng xalqni dunyo yangiliklari
bilan tanishtirib borishda, millatning kundalik ehtiyojlarini muhokama
etishda, ta’lim-tarbiya, ilm-maorif ishlarida buyuk vosita bo’la olishini
yaxshi anglaydi. Uning “Sadoyi Turkiston” nashri munosabati bilan yozgan
“Tarixi Xislat” she’ri va unga “Turkiston sadosi” so’zlarini tarix moddasi
qilib olishi buni ko’rsatib turibdi.
Xislat she’rlariga nazar tashlagan kitobxon shoirning badiiy mahorati
bobida mumtoz shoirlardan qolishmasligiga, an’anaviy mavzularni badiiy
talqin etishda SHarq she’riyatidagi poetik san’atlardan ustalik bilan
foydalanganini, ayniqsa, she’rning musiqiy qurilishi katta ahamiyat berishiga
ishonch hosil qiladi. Masalan, “Taronai bayot” kuyi asosida yozilgan
“bo’lmasa” radifli muxammasining quyidagi dastlabki satrlaridayoq o’zbek
mumtoz she’riyatiga xos go’zal tashbehlar va musiqiy mavjlar yal-yal
tovlanib turadi:
Naylaram bog’u chaman sayrini jonon bo’lmasa,
Misli tovus silkinib, har yon xiromon bo’lmasa,

Sarvqomat, orozi gul, xatti rayhon bo’lmasa,
CHashmi shahlo, o’zi barno, shohi xubon bo’lmasa,
O’lmayinmu hajridin jismim aro jon bo’lmasa.
O’tgan asrning boshlarida “Ko’kaldosh” madrasasining bir guruh
talabalari tahsilni davom ettirish uchun Buxorodagi Ulug’bek madrasasiga
yuborilgan. SHu munosabat bilan “Ko’kaldosh” madrasasida o’tkazilgan
kuzatish marosimida Kamiy, Asiriy va Xislat o’z she’rlarini o’qishgan.
Xislat fors va arab tillarini mukammal bilgan, shu tillarda yaratilgan
qator mumtoz asarlarni o’qigan, hatto tarjima qilgan bo’lsa-da, favqulodda
kamtarligi bois nashr etishga oshiqmagan.
Xislat hassos lirik shoir bo’lish bilan birga hajviy she’rlar ham yozgan.
Uning bunday she’rlari 1922 yildan boshlab “Mushtum” jurnalida “Quyon”
va “Pashmak” yashirin imzolar bilan bosilgan. SHunday boy bilimga ega
bo’lgan g’azallari o’zbek xalqining og’zidan tushmagan, o’z asarlari va
tarjimalari bilan yosh avlodni sharqona odob va axloq ruhida tarbiyalashga
intilgan shoir yoshlarni ilm olishga chaqiradi:
O’qing, farzandi zebosiz, zamon sizlarga xo’b boqdi,
Bo’ling alloma odamsiz, zamon sizlarga xo’b boqdi,
O’tibdur kishilar umri boev kulfat, nadomatda
Oling ibrat bu ishdan siz, zamon sizlarga xo’b boqdi.
Har qanday xalq va mamlakatning kelajagi yoshlar qo’lida ekanini
yaxshi bilgan shoir ularning ma’naviy barkamol zamonaviy ilm-fan va
texnikani mukammal egallagan kishilar bo’lib ulg’ayishlarini orzu qilgan edi.
Jadidchilik davrida adabiy tanqidchilik o’ziga xos bosqichni bosib o’tdi.
SHu davrda jadidlar tashkil etgan vaqtli matbuot sahifalarida e’lon qilingan
maqolalarda adabiy hayot bilan birga jamiyat uchun zarur bo’lgan muhim
masalalarda bahsu munozaralar bo’lib o’tdi. SHu asosda tom ma’nodagi
adabiy tanqidchilik shakllanib rivojlanib bordi. “Al Isloh”, “Oyna”,

“Taraqqiy”, “Turon”, “Sadoi Turkiston” gazeta va jurnallarida ana shu
bahslarni ko’rish mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

Yangi adabiyotni ilmiy o‘rganish bosqichlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish