Yangi ming yillikda jahon sivilizatsiyasi istiqbollari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	89.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yangi ming yillikda jahon sivilizatsiyasi istiqbollari

Купить

YANGI MING YILLIKDA JAHON SIVILIZATSIYASI
ISTIQBOLLARI.
REJA.
1. Hozirgi davrn i ng global muammolari.
2. Global muammolar tizim i da dunyo va i nsonnyat hayoti.
3. Axborot ti g‘i zlashgan jamiyat va insoniyat tarixi. XXI asrda axborot-psixologik
tahdid .
4. Madaniyatlararo integratsiya: tajriba v a muammo.

Glоballashuv hоdisasi . Hоzirgi davr haqida aniqrоq tasavvur hоsil qilish
uchun ХХ asr bоshigacha jahоn tariхi asоsan mustaqil rivоjlangan va bir-biriga
jiddiy ta’sir ko’rsatmagan sivilizatsiyalardan ibоrat bo’lganini nazarda tutish
muhimdir. Hоzirgi zamоnda dunyo so’nggi yuz yillik ichida yuz bеrgan jamiyat
hayoti barcha jabhalarining faоl intеgratsiyalaShuvi natijasida sеzilarli darajada
o’zgardi va yaхlit bir butun оrganizmga aylandi. Buning оqibati o’larоq, ayrim
хalqlar va butun insоniyatning ijtimоiy оngida glоbal jarayonlar va ularning
ta’sirida yuzaga kеlgan umumiy (dunyo miqyosidagi) muammоlar bilan
bеlgilangan jiddiy o’zgarishlar yuz bеra bоshladi. Jahоn hamjamiyati o’z
rivоjlanishining Yangi bоsqichiga qadam qo’ygani, u avvalgi bоsqichlardan
nafaqat o’zgarishlar miqyosi, balki faоllik darajasi va univеrsal хususiyati bilan
ham farq qilishi ayon bo’ldi.
Bu o’zgarishlarning butun majmui, Shuningdеk ularning sabablari 1990-
yillarda glоballaShuv (lоt. globus – еr kurrasi) dеb nоmlandi. GlоballaShuv
jamiyat hayotining turli jabhalarida butun Еr sayyorasi uchun yagоna bo’lgan
tuzilmalar, alоqalar va munоsabatlarning shakllanishi, univеrsallaShuv
jarayonidir. Shuningdеk glоballaShuv glоbal makоnning tutashligi, yagоna jahоn
хo’jaligi, umumiy ekоlоgik o’zarо alоqadоrlik, glоbal kоmmunikatsiyalar va Shu
kabilar bilan tavsiflanadi.
Glоbalistika. Jahоn rivоjlanishining eng Yangi tеndеntsiyalarini anglab
yetish bоrasidagi ko’p sоnli sa’y-harakatlar glоballaShuv jarayonlarining mоhiyati,
tеndеntsiyalari va sabablarini, ular ta’sirida yuzaga kеlayotgan glоbal
muammоlarni aniqlash va bu jarayonlarning оqibatlarini anglab yetishga qaratilgan
fanlararо ilmiy tadqiqоtlar sоhasi – glоbalistika paydо bo’lishiga оlib kеldi.
Kеngrоq ma’nоda « glоbalistika» atamasi glоballaShuvning turli jihatlari va
glоbal muammоlarga оid ilmiy, falsafiy, madaniy va amaliy tadqiqоtlarni,
jumladan ularning natijalarini, Shuningdеk ularni ayrim davlatlar darajasida
ham, хalqarо miqyosda ham iqtisоdiy, ijtimоiy va siyosiy jabhalarda amalga jоriy
yetish bоrasidagi amaliy faоliyatni ifоdalash uchun qo’llaniladi.

Shuni ta’kidlash lоzimki, glоbalistika оdatda ilmiy bilimning tabaqalanishi
natijasida yoki turdоsh fanlar tutashgan jоyda paydо bo’ladigan ayrim fanlar
qatоriga kirmaydi. Uning vujudga kеlishi zamirida qarama-qarshi jarayonlar –
hоzirgi zamоn faniga хоs bo’lgan intеgratsiyalaShuv jarayonlari yotadi.
Glоbalistika tadqiqоtlar va bilishning Shunday bir jabhasiki, bu еrda turli fanlar
bir-biri bilan uzviy alоqada, har biri o’z prеdmеti va mеtоdi nuqtayi nazaridan,
glоballaShuvning turli jihatlarini tahlil qiladi, glоbal muammоlarni bir-biridan
alоhida va yaхlit tizim sifatida o’rganib, ularning еchimlarini taklif qiladi.
Glоbalistika mustaqil ilmiy yo’nalish va ijtimоiy amaliyot sоhasi sifatida
1960-yillarning охirlarida shakllana bоshladi , lеkin uning paydо bo’lishi uchun
оb’еktiv asоslar ancha оldin yuzaga kеlgan edi.
Insoniyat taraqqiyoti he ch qachon va he ch q aerda oson, t o‘ si q siz kechmagan.
H ar doim va hamma joyda kishilar ol dida muayyan muammolar kundalang bo‘lib
turgan. Bular bir tomondan tabiat stixiyasining natijasi sifatida namo yon
bo‘ladigan er silkinishlari, suv toshkinlari, kurgokchilik, turli epidemik kasalliklar
va dakazolardir. Ki shilar ularning oldini butunlay ololmasalar-da halokatli
oqibatlarini kamaytirishga erishib borishadi.
Ikkinchi tomondan, bular inson faoliyati kechishining ayrim jihatlari natijasi
bo‘lganligidan ijtimo iy tarix davomida nafaqat e’tiborni o‘ ziga jalb etib turdi, balki
u yoki bu darajada h al etib h am keldi.
Hozirgi zamonda mutafakkirlar va olimlar Er sayyorasi miqyosida yagona
sivilizatsiya qaror topayotganligi xususida tobora k o‘ prok gapirmoqdalar. Fan va
amaliyotda bu g‘oyaning mustavkam urin olishi bilan «globalizatsiya» atamasi
k o‘ llanila boshlandi. Globali zatsiya sotsiumning barcha sodalarini kamrab olgan.
Sanoat ishlab chiqarishi anchagina jihatlardan transmilliy korporatsiyalar nazorati
ostidadir. Barcha mamla katlar amalda yagona bozorga birlashgan desa bo‘ladi.
Internet tufayli Sayyoraning istagan joyi tezda tur li soda yangiliklari bilan
ta’minlanishi mumkin. Kurinadiki, insoniyat «umumiy uy», «umumiy taqdir» va,
albatta, umumiy tashvishlarga h am ega bo‘ldi. Buni paykagan Arnold Toynbi «XX
asrda yalpi ja h oi tari xi boshlandi», - degan edi.

Globalizatsiya ijobiy jihatlari bilan birga qator jiddiy muammo - larni h am
tu g‘ dirdi. Ularning muayyan kismini «hozirgi davrning global muammolari» deb
atash qabul qilingan.
Jahon miqyosida yuz berayotgan global jarayonlar taxlili shuni ko‘rsatadiki,
hozirgi vaqtda quyidagilar in son uchun dolzarb muammolar hisoblanadi:
- Er yuzida yalpi tinchlikni saqlash, termoyadro urushining oldini olish va
adolatli xalqaro iq tisodiy tartibot urnatish;
- atrof-muhitni samarali muxrfaza qilish (ekologik muammo);
- aholi soni va tarkibi bilan moddiy va ma’naviy qadriyatlar yaratilishi
mutanosibligiga erishish (demografik muammo);
- er yuzi aholisini zarur ozi q -ov q at va quvvat manbalari bilan ishonchli
ta’minlash;
- ochlik, kashshoklik va loloklikni tugatish uchun yuksak rivojlanish va
ulardan keyinda qolgan mamlakatlar o‘rtasidagi keskin farqni bartaraf etish;
- xavfli kasalliklarni tugatish;
- inson ma’naviy muhiti sofligini ta’minlash (etikologiya muammosi) va
boshkalar.
Mazkur muammolarning xar biri u yoki bu darajada urganilgan. Biroq xamon
oddiy mehnatkash insondan tor tib olimgacha, davlat va siyosat arbobidan tortib
ruxoniy ulamogacha bu xaqla fikr yuritmoqda. Global jarayonlar xalqaro
anjumanlarda muxokama ob’ekti bo‘lib qoldi. Davlatlar tuzgan shartnomalar va
ular uyushgan turli tashkilotlar hujjatlarida bu narsa kayd qilinmoqda. Global
muammolar barcha masla kd agi siyosiy gurux l ar va okimlar dasturida tegishli
ravishda ifodalangan. Natijada ushbu muammolar atrofida turli-tuman g‘oyalar,
qarashlar va siyosiy ta’limotlar kurashi davom etmoqda.
Kelib chiqishi, mavjudligi va dal etilishi jihatlariga kura global muammolarni
uch guruhga ajratish mumkin:
Birinchisi – bu kishilar uyushgan jamiyatning tabiati, turli mintaqa - lar
davlatlarining (masalan, SHarq -
Fap6, Janub - SHimol, rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlar) xilma-xil manfaatlari majmui bilan bog‘ langan,

boshqacha aytganda, baynal ijtimoiy jarayonlar, ijtimoiy o‘zaro munosabatlar
tugdirgan muammolardir.
Ikkinchi guruhga inson va u mansub bo‘lgan jamiyat tizimida yuzaga kelgan
munosabatlarni ifodalaydigan muammolar k ira d i.
Uchinchisi o‘ z ichiga «jamiyat - tabiat» tizimi doirasidagi munosabatlar
tugdirgan muammolarni oladi.
Global muammolarning bu guruhlari o‘zaro bir-biridan farq q ilsa-da, inson,
uning hayot shart-sharoitlari va kelgusi rivoji jihatidan yaxlitlik, umumiylik kasb
etadi. Ikkinchi umumiylik u yoki bu darajada hozirgi davrning bosh omili – fan-
texnika taraqqiyoti bilan aloqadorlikda kurinadi. Fanda erishilgan kashfiyotlar
tezda yangi texnologiyalar yaratishni ta’minlasa, uz navbatida texnika rivojlanishi
h am fanda yangi o‘zgarish - larni sodir etishga jiddiy turtki bermoqda. Agar
insoniyat yozuv ixtiro kilgunga kad a r taxminan 3 milli on yil ogzaki aloqa qilgan
bo‘lsa, keyingi 5 ming yildagina kitob bosishni urgandi. Keyingi 500 yil ichida
telefon, radio va televideniega ega bo‘ldi, an’anaviy eshituv-kuruv vositalaridan
kompyuterlarga utish uchun atigi 50 yilcha vaqt kerak bo‘ldi. Bularning natijasi
Ularok, erishilgan kashfiyotlarni kim qanday maqsadlarni k o‘ zlasa, o‘shalarga
tatbik etilmoqda. Bu esa global muammolarning yanada utkir, dolzarb bo‘lib
turishiga olib kelmoqda.
Tinchlik va urush muammolarining baynal ijtimoiy mazmuni tobora
oshmoqda. Tinchlik xalq l ar uchun beba ho ne’mat bo‘lganidek, urush h am
insoniyatning butun tarixi davomida uning doimiy yo‘ldoshi bo‘lib keldi. YOzma
yodgorliklarning guvoh l ik berishicha, so‘nggi 6 ming yil mo baynida Er sharida 15
mingdan ziyod urushlar sodir bo‘lgan. SHu davr ichida atigi 300 yilgina urush s iz
kechgan. Amerikalik muallif R. Klarkning «Urush ilmi va tinchlik» kitobida
keltirilishicha, 1820 - 1859 yillarda 92 ta urushda 800 ming (jami aholining 0,1 % ),
1860-1899 yillar da 106 ta uru sh da 4,6 million (0,4 %), 1900-1949 yillar da esa 117
ta uru sh shda 42,5 million (2,1 %) odam q irilib ketgan.
Bizning davrimizda h am xalq l ar va mamlakatlar o‘ rta sidagi munosa - batlar
tarkibi, xalqaro siyosat mexanizmi, urushlarga tayyorgarlik kuri sh mexanizmlari va

hokazolar o‘zgarishsiz kolgan. Termoyadro raketa quroli tupla nishi va tarkalishi
avvalgi sharoitlar mantiga asosida olib borildi 1
.
Matematikaning so‘nggi yutuk l ari asosidagi xisob-kitob – modellash - tirish
shuni ko‘rsatadiki, hozirgi vaqt da tuplangan yadro zaryadlari portlatilsa, Amerika,
Ev ropa va Oeiyodagi asosiy shaxarlar engin ostida kolib ketishi, bir oydan sung er
ustidagi atmosfera x a rorati 15-20 darajaga, Sibir markazi va boshqa ayrim
minta ka larda esa, 40 - 45 darajagacha pasayib, uning aylanishi (sirkulyasiyasi)
mutlako o‘zgarishi mumkin. SHimoliy yarim shardan janubga karab nur
utkazmaydigan kora kat- lam butun sayyorani koplab oladi. CHuchuk suvning
barcha manbalari muzlaydi. Ekologiyaviy aloqalar buziladi, xosil xalok bo‘ladi. Er
ustida va okeanlarda hayot tugaydi. Bularning hammasi yadro quroli siyosat
vositasi va, hatto, urush vositasi xam bulmay, balki insoniyat uchun uz-uzini xalok
etish quroli ekanligini ko‘rsatadi.
Global muammo sifatida tinchlikni ta’minlash harbiy xarajatlarni keskin
kamaytirishni taqozo etadi. Negaki, insoniyat 1900 yildan beri harbiy ishga
ajratilgan mablag‘larni 30 mar t agan k o‘ prok oshirdi. U XX asrning 90-yillari
boshiga kelib 500 milliard dollarga etdi. Harbiy va aslaxa sanoatida 60 million
kishi faoliyat ko‘rsatgan. Jumladan, muntazam qo‘shinlarda 25 milliondan ortiq
shaxsiy tarkib, 10 millionlik yarim Harbiy muassasalarda ishlovchi 5 million
fuqaroviy kasb egasi bor. Bu sohalarda olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlarida
500 ming kishi bandki, bu dunyodagi olim va muxandislarning q ariyb 40 % ini
tashkil etadi. Fan rivojlanishiga h ar yili ajratiladigan xarajatlarning beshdan ikki
qismi yoki 30 milliard dollardan ortiq rog‘i h arbiy tadqiqot maqsadlariga ketgan.
Hozirgi vaqtda oddiy qurol-yaroglarning keltirishi mumkin bo‘lgan ziyoni
yadro quroli darajasiga yaqinlashib q olmoqda. Jahonda qurollanishga ajratilgan
mablag‘larning 80%i shu so h aga sarflanmoqda.
1
1968 йилда АК,Ш Президенти булиб сайланган Р. Никсон шундай ракамларни келтирган эди: 50-
йиллар бошида (корейс уруши йиллари) Америка ва СССРнинг ядро зарядлари ва уларни элтиш
воситалари нисбати 20: 1, 60-йиллар бошида (Кариб кризиси даврида) 6:1, 60-йиллар охирида
(Вьетнам уруши йилларида) 1: 1 га тенг булди. Хозирги вакгда АКШ ва собик; СССР урнидаги
ядро давлатларидан ташкари 5 та давлат атом ва водород, 3 та мамлакат атом бомбаларига хамда
уларни элтиш воситаларига эга. Буларнинг ёнига дунёдаги кўпгина мамлакатлар эга булишни
хозирдаёк таъминланилиши кушилса хавфнинг накадар катталиги равшан булади.

Urush va tinchlik masalalarida AQ SH ning o‘ rni hozirgi vaqtda h al kiluvchi
darajaga etdi. U bilan hech qaysi dav lat rakobat kila olmaydi. Bu jihatdan olganda
AQ SH ga va uning ittifoqchilariga ijtimoiy-siyosiy ma’noda qarshi turgan davlat
yoki davlatlar guruhi tomonidan jahon urushi xavfi y o‘ k deyish mumkin. Lekin
lokal miqyosda urush lar chiqishi xavfi saqlanib kolmoqda. Jumladan, terrorchilar
tomonidan amalga oshirila - digan yadroviy xavfni h am nazardan kochirib
bo‘lmaydi.
Sayyorada global tinchlikni ta’minlash ehtiyojlari bilan G‘ arbning sobiq
mustamlaka yoki vassali bo‘lgan 130 dan ortiq «uchinchi dunyo» mamlakatlari
ijtimoiy rivojlanishini jadallashtirish vazifalari o‘zaro bog‘liqdir.
Bu mamlakatlarda o‘ tmishda xo‘jalik hayoti zurlik bi lan o‘zgartirilgani tufayli
k o‘ pincha turgun holda bo‘lgan, kolok siyosiy munosabatlar saqlab kolingan edi.
Aksariyat rivojlangan davlatlar «uchinchi dunyo» mamlakatlariga xom ashe
manbai, salmoqli bozor va kapital chi q arish uchun kulay makon sifatida karaydilar.
Ular ning kolokdigini tugatish global muammo hisoblanadi. Buning uchun
hozirgacha va hozirda h am amal kilayotgan xalq aro iqtisodiy tartibotni urnatish
zarur bo‘ladi.
YAngi xalqaro iqtisodiy tartibot nafaqat rivojlanayotgan davlatlar uchun,
balki sovetlardan keyingi hudud lar davlatlari va sobiq sotsialistik mamlakatlar
uchun ham zarurdir. CHunki ularning o‘rtacha rivojlanganlik da rajasi G‘arbning
ilgarilab ketgan industrial mamlakatlariga etib olishini ta’minlamaydi.
Xozirgi vaqtda insoniyat ma’naviyati, uning sofligini asrash ijtimoiy
rivojlanishning ichki jarayonlari tugdirgan yana bir global muammo sifatida
maydonga chikmoqda. Gap shundaki, zo‘ravonlik va nafrat kishilar o‘rtasidagi
munosabatlarda chuqur ildiz otib, ma’naviy muhitni tobora zadarlamoqda. Buni
tuxtatib kolish va keskin kamaytirishga erishish vazifalari dunyo miqyosida kuch-
gayratlarni birlashtirishni taqozo etmoqda. Albatta, nomi hozir kayd etilayotgan
axloqiy xavf, axloqiy falokat u yoki bu darajada o‘tmishda ham uchragan va u
sivilizatsiyaning yo‘ldoshi bo‘lib kelgan. Bir tomondan madaniyat rivojlanib,
boyib, tobora umuminsoniy tus olib borsa, ikkinchi tomondan turli-tuman

manfurlik va og‘y timsoli bo‘lgan jinoyatchilik, sotkinlik, bangilik, fahsh,
terrorchilik, ichkilik-bozlik kabi illatlar ham kuchayib bordi.
Ma’naviy muhitni bulg‘ashda keyingi vaqtlarda ayniksa ichkilikbozlik va
bangilikning o‘rni katta bulmoqda. Ko‘pgina mamlakatlar bu xil moddalarni
tarkatganlik uchun ogar jazo belgilanganiga karamay, aholining mu ayyan qismida
bangilikka ruju ko‘yish avj olgan. SHuning uchun ham BMT darajasida tegishli
tashkilotlar tuzilib, bu ijtimoiy illatga qarshi ommaviy kurashilmoqda. Le kin
bangilik modsalarini tayyorlash va sotishdan g‘oyat katta foyda olayotgan
korchalonlar, bu ogudan o‘layotganlar soni yildan-yilga oshib borayottanligiga
karamay, bar cha imkoniyatlardan foydalanmoqdalar.
«Eng qadimiy kasb» vorislari xam axloqshunoslik muammosini
keskinlashtirishda uz «hissalarini» ko‘shishmoqda. Faxsh sindromi kup
mamlakatlarda rivojlanib bormoqda. SHimoliy Evropada bexayo filmlar,
adabiyotlar chiqarishdan olinayotgan foyda unlab milliard dollarga etadi.
Axloqshunoslik muammosi tarkibida terrorchilikning urni alohida - dir.
Terrorchilik ijtimoiy antagonizm bi lan bir vaqtda uning shakl - laridan biri sifatida
kelib chiqqan. Terrorchilikning xillari tobora kupayib bo r moqda. Hozirgi vaqtda
siyosiy terryurchilikdan tashqari uning tijorat terrorizmi deb atalgan kurinishi tez-
tez sodir bo‘lmoqda. CHunonchi, xavo karokchiligi yo‘li bilan samolyotlarni olib
kochish, odamlarni garovga olish, uning evaziga pul ishlashga urinishlar tez-tez
ruy bermoqda. Terrorchilik o‘ zining bir qator belgilariga kura, shakllangan
uyushma tusini olgan. Mayda reketdan boshlanib pornografiya, islovatxonalar,
sungra bangilik moddalarini tarkatish orqali davlat tizimidagi amaldor- larni sotib
olishga erishib, o‘ z faoliyatini davom ettirayotgan mafiya buning yaqqol
timsolidir.
Yuqoridagilardan kurinadiki, erda hayotni saqlab kolishning muhim sharti
tinchlikdir. Sayyoramizning bir q ancha mintaqalari xalq l ari kolok l igini tugatib,
inso niyat jamiyati mutanosib rivojlanishiga erishish va ma’ naviy muhitni
sog‘lomlashtirish uchun kuch-gayratlarni birlashtirish lozim bo‘ladi.

«Inson – jamiyat» tizimidagi global muammolardan biri bu – rivoj - lanayotgan
mamlakatlarda iqtisodiy kolok l ik bilan bog‘liq bo‘lgan masala - aholi usishidir.
Er sharida paleolit davri boshida 100 - 200 ming, so‘nggi paleolit boshida - 1
million, neolit boshida - 10 million, oxirida 50 million, milodning boshlarida - 230
million odam yashagan. Oradan 1800 yilcha o‘ tgach, aholining soni dastlabki
milliardga (1830 y), 180 yildan s o‘ ng 2,1; 30 yildan keyin 3; 15 yildan s o‘ ng 4; 10
yildan s o‘ ng 5; hozirgi vaqtda 6 milliardga etdi. Bu rakamlarda aholi erni o‘ sib
borganligigina kayd q ilinganday kurinadi. Aslida esa ularda odamlarni tegishli
moddiy vositalar (ozik-ovkat, kiyim-kechak, turarjoy va x -k ) bilan ta’minlash,
zarur ma’lumot dara jasi, tibbiy va huquqiy xizmat, tegishli ijtimoiy mu- xofaza,
yosh avlod tarbiyasi va xokazolar bilan bog‘liq bo‘lgan jiddiy va kulamli
vazifalarni kun tartibiga qo‘ yadi.
Ingliz iqtisodchisi R. T. Maltus bundan 200 yil av val shunday degan edi:
«Ota-onasi farzandining yashashini ta’minlashi uchun zarur kapitalga ega
b o‘ lmasa, bu far z andning yashashga qanday xakki bor? Bunday farzand xayr-
e hsonga kuz tikishi mumkin».
Bu qarashlari bilan Rim klubi a’zolari J. Forrey s ter va D. Medouz tomonidan
tayyorlangan «Usish chegaralari» nomli kitobda insoniyat rivojlanishining beshta
narametrlaridan biri bo‘lgan demografik portlash hakidagi fikrlar xamoxangdir.
Mualliflar O‘rtacha 2 - 3 bolali oila asosida aholini ishlab chiqarish darajasi n i nol
bos q ichdan oshirmaslikni taklif qiladilar.
Rim klubining keyingi tadqiqotlarida - M. Mesarovie va E. Pestolning
«Insoniyat chorra h ada q olganda» (1974) hamda YA. Tinbergan boshchiligidagi
mualliflar jamoasining «Xalqaro tartiblarni qayta k o‘ rib chiqish» (1976) deb
nomlangan kitoblarida xam demografiyaviy muammolarga katta o‘ rin berilgan.
Jumladan, muallif lar aholining k o‘ payishi masalasida mamlakatlar o‘ rta sidagi
mavjud munosabatlarni o‘zgartirish kerak, deb ta’kidlaydilar.
Aholi usishi birinchi navbatda mintaqaviy xarakterga eg a. Mutla q o‘ sishda
Osiyo q it’asi birinchi o‘ rinda tursa, A f rika yillik o‘ sish sur’atlarida o l dindadir.

«Ijtimoiyot asoslari» tizimiga mavjudligi sabablari borib takala - digan jiddiy
global muammolardan yana biri xavfli kasalliklarni tugatish vazifasidir. Bu
kasalliklar birinchi navbatda aholi kupayishini boshqarish va tashkil etish yo‘lga
kuyilmagan mamlakatlardagi ochlik, ozik-ovkatlar tarkibida oksillarning
kamchilligidan kelib chiqqan.
Ma’lumki, Er yuzida global miqyosdagi ochlik mavjud ligi birinchi marta
BMT tomonidan 1950 yildatan olingan edi. O‘shanda insoniyatning k a riyb yarmi
etarli mikdorda kaloriyali oksil iste’mol kila olmayotgani aytilgan edi. FAO
tashkilotining ma’lumotlariga kura, ri v ojlanayotgan mamlakatlarda 60-yillarda
60% aholi u yoki bu darajada ochlikdan azob kurgan bo‘lsa, 20% aholi muntazam
ochlikdan kdynalgan. 70 - 80-yillarda bu sohada xalq aro miqyosda ancha ish
qilinganiga karamay, muayyan dara jada ochlikka duchor bo‘lgan aholining mutlak
mikdori 0,8 milliardni tashkil etdi .
Ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlarga (etarli miqdordagi mablag‘-larning
ajratilmasligi, malakali kadrlarning etishmasligi va h.k.) ko‘ra jahon aholisining
40% vodoprovod suvi, kanalizatsiya va sanitariya xizma- tidan foydalanmaydi.
Bunday ahvol rivojlanayotgan mamlakatlarda ayniqsa utkirligicha kolmoqda. Uz-
uzidan ravshanki, bularning hammasi epidemiya-lar tarqalishiga olib keladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda sil, bezgak kabi kasalliklar keng tar q algan.
Hozirgi vaqtda bularning yoniga SPID h am kushilmoqda.
Kasalliklarning global muammo bo‘lib kolganligi yana shunda kurinadiki,
sanoati yuksak rivojlangan mamla katlarda yurak-tomir, asab-ruhiy, allergik, rak va
xk. xastaliklar k o‘ payib bormoqda. Masalan, bu mam - lakatlarda yurak-tomir kasali
birinchi o‘ rinda, rak – ikkinchi o‘ rindadir.
Inson ishlab chiqarish - xo‘jalik faoliyatining sayyoraviy miqyosdaligi tufayli
eng umumiy tarzda quyidagi ekologik o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda:
1. Er yuzidagi o‘rmonlar sahni har yili 11 million gektarga qisqarib bormoqda.
Osiyo va Lotin Amerikasi tropik mintaqalaridagi o‘rmonlarda esa yangilanib
turadigan o‘simlik resurslarining asosiy zahiralari to‘plangan. Bundan tashqari,

sayyoraning genetik boyligini tashkil etgan bu o‘rmonlar biosfera tabiiy azifalarini
saqlab qolishda katta ahamiyatga ega.
2. Er yuzasining 31 millioncha gektar qismi «kislotali yomgirlar»dan
zararlangan va bo‘lgangan. Bu «yomgirlar» biosferada tez tarkalib urmonzor - larga
salbiy ta’sir etadi. Zararlangan daraxtlarning fiziologik kuch s iz - langanligi
natijasida usimlikxur h asharotlar kupayishi uchun kulay sharoitlar tugiladi.
Tuprok eroziyasi tufayli ekin maydonining 26 mil lion gektarida h ar yili
hosildorlik pasayib bormoqda. Suv va h avo eroziyasidan h ar yili AQ SHd a ishlov
beriladigan 3,1 milliard tonna tuprok yaroksiz xolga kelmoqda. Bu degani
etishtirilgan 1 tonna butdoy hisobiga 6 tonna tuprok yukotilishini bildiradi.
SHuning uchun AQ SHd a dexqonchilikni ixtiyoriy kiskartirib, erlarni rezervda
saqlaydigan fermerlarga har yili 0,4 ga er uchun 49 dollar tulanishi tug‘risida
qonun qabul qilingan.
3. XX asr ikinchi yarmi «katta kurgokchilik»larning tez-tez bo‘lib turishi
natijasida cho‘llar maydoni yiliga 6 million gektarga kengaydi. Natijada an’anaviy
biologiyaviy tizimlarida (usimlik va hayvonot olamida) salbiy o‘zgarishlar yuz
bermoqda.
4. Sanoatlashgan Evropa va SHimoliy Amerikadagi minglab kullar biologik
jihatdan ulgan. Bunday jarayon boshk a larida h am davom etmoqda. Xar yili jahon
suv h avzalariga 32 kub kilometr tozalanmagan sanoat ok a va suvlari kelib
tushmoqda.
5. Atrof-muhitga kishilarning ta’sir etishi, uni texnologen bulgash oqibatida
h ayvonot va o‘ simlik olami uchun jiddiy xavf yuzaga keldi. Xar yili bir necha
ming dayvonot va usimlik turi y o‘ kolishi oqibatida 20 yil- dan sung mavjud
turlarning beshdan bir qismi batamom bar h am topishi mumkin.
6. Er hukumat ekologik o‘zgarishlar oqibatida 2050 yilga borib
atmosferadagi o‘rtacha darorat 1,5 - 4,5 darajagacha kutarilishi kutilmoqda.
Atmosfera yuqori qismlarida ozon qatlami siyraklashib, Antarktida va Ark tika
ustidagi «tuynuklar» kengayib bormo q da. Ozon katlamining emirilishi natijasida

o‘ simliklarda fotosin tez jarayonining qisqarishi, kanserogen mod d alar ta’sirida
kelib chiqadigan kasalliklarning kupayishi va h.k. ruy berishi mumkin.
7. Tabiatda inson sog‘ligi uchun xavfli bo‘lgan metallar va ular
birikmalarining yigilib kolishi tufayli zamondoshlarimiz tanasida ibtidoiy
odamlardagiga karaganda kadmiy (yurak kasalliklarini keltirib chiqaruvchi) 70
marta, qo‘rg‘o shin (ateroskleroz va buyrak kasalliklari sababchisi) - 10, simob
(asab kasalliklari cha q iruvchisi va genetik o‘ zgarish - lar sababchisi) - 10, teller - 40
marta kup tuplangan. Bundan tashqari, h ar yili 150 million tonna oltingugurt II
oksidi, 260 million tonna chang, 70 million kub metr gaz, un minglab tonna ftorli
va xlorli birikmalar, kup mikdorda boshqa kimyoviy birikmalar atmosferaga
chik a rib yuboriladi. Xavoni bulgovchi mod d alar soni 100 dan ortadi. Ularning kupi
zaxarli, ba’zilari esa kanserogen xususiyatlarga egadir.
Tevarak atrof-muhitning b u l g‘ anish muammosi bilan birga tabiiy resurslar,
birinchi navbatda ozi q -ovk a dt manbalari muammosi xam mavjud.
Global muammolar tizimida jahonning barcha mamlakatlari quvvatning yangi
manbalarini topish zaruriyati oldida turganligi tobora oldingi urinlarga chikmoqda.
Ma’lumki, quvvat resurslari ikki xil – qayta tiklanmaydigan (neft, gaz,
ko‘mir) va tiklanadigan (suv quvvati, yogoch va h.k.) bo‘ladi. SHuningdek, quvvat
manba larini tashqi (Quyosh) va ichki er osti resurslari (masalan, atom yadrosi)
tarzida ham tasnif etish mumkin.
1900 yilda dunyo bo‘yicha quvvat ishlab chiqarish 10 mil liard kilovatt
soatdan kuprok bo‘ldi. SHu bilan birga quvvat muammosini xavfsiz va barqaror
hal etish yo‘li hozircha topilgani yo‘k.
Hozir dunyoda 30 dan ortiq mamlakatlarda atom reaktorlari hisobiga jahon
elektr quvvati ishlab chiqarishining 15% i to‘g‘ri kelmoqda. Atom quvvati kosil
etishning kulay va arzon usuli tezda topilishi to‘g‘risidagi ilgarigi qarashlar
unchalik to‘g‘ri chikmadi. Reaktorlar kurish va foyda-lanish xarajatlari
yuqoriligicha kolmoqda. Keyin gi paytlarda atom quvvati xavfsizligi xususida
xilma-xil va karama-qarshi fikrlar oldinga surilmoqda.

Quvvat muammosining kun tartibida jiddiy turgan ligi olim va
mutaxassislarning kuyosh nuridan, er osti issikdik manbalaridan foyda-lanishga
yana ham kuprok e’tibor berishlarini taqozo etmoqda.
Boshqa global muammolar qatori jahon okeani resurslarini o‘zlashtirish
masalasi XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab insoniyat oldidagi eng muhim
masala bo‘lib turibdi. Umuman olganda, sivilizatsiyaning butun tarixi davomida
h am okean urni xiyla katga bo‘lgan. Okean kislorod etkazib beradi, g‘o yat kat t a
mikdordagi ma’dan xom ashyosi zaxiralariga ega, oksid xomashyosi olish uchun
zarur bo‘lgan biomoddalarni salmoqdi xajmda xosil et adi, ik l imni tar tibga solib
turadi va muhim transport yo‘lidir.
Koinotni uzlashtirish masalalari ham insoniyat ol didagi global muammolardan
hisoblanadi. Bu, birinchi dan, fazoviy tadqiqotlarning q immatlashishi, bu boradagi
loyixalar narxining keskin oshib borishi va bunga hatgo yirik davlatlarning xam
qudrati etmayotgani bo‘lsa, ikkinchidan, koinot butun insoniyatning mulki deb tan
olingandir.
Insonning koinotga kirib borishi mikroolam fizikasi, molekulyar biologiya,
kibernetika bilan birga XX asr fan-texnika taraqqiyoti asosiy yutukdaridan biri
bo‘lib k old i.
Koinotni o‘ zlashtirish kishilarda inson zotining yago naligi, yaxlitligi
tu g risidagi tasavvurlarni shakllantiradi.
Global muammolarning eng asosiylari, tavsiflaridan h am k o‘ rinib turibdiki,
bunday buxronlarni barta raf etish nafaqat murakkab, balki bir xil echimga xam ega
emas. SHu bilan birga insoniyat bularni xal etish cho- ralarini tinimsiz ielamoga
lozim. Hozirgi zamon tafakkuri darajasida muloxaza yurituvchi kupgina
mutaxassislarning hisoblashicha, global buxronlarni bartaraf etishning dastlabki
sharti – bu ma’naviy yuksaklik, chuqur gumanizmdir.
Zamonaviy insonparvarlik eng kamida uchta asosga: globallashuvni
anglashga, zo‘ravonlikdan voz kechishga va adolatlilikka tayanadi. Bularning
hammasi inson huquq l arini tan olishga va insoniyatning yaxlit ma’naviy-axlo q iy
takomili tizimini yaratishga borib taq aladi .

Xalqaro kuch-gayratlarni birlashtirish global muam molarni xal etishning
muhim omili hisoblanadi. SHu yo‘l bilan savdoni rivoj - lantirish, barcha sohalarda
aloqalarni mustahkamlash mumkin.
Global muammolarning kelib chiqishi va mavjudligi xalq l ar, mamlakatlarning
xususiy va umumiy manfaat lari bilan aloqador bo‘lganidan, ularni hisobga olish
zarur bo‘ladi. Bu xaqla Rio-de-Janeyroda 1992 yili bo‘lib o‘ ttan xalqaro
anjumanda xam alohida ta’kidlangan edi. Davlatlar va hukumatlar boshliklari
i sh girokida utgan bu anjumanda «Barqaror rivojlanish konsepsiyasi» qabul qilinib,
unda ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning echimini atrof-muhitni himoya qilish,
hozirgi avlod hayotiy ehtiyojlarini kondirishni kelajak avlod uchun xam shun day
imkoniyatlar qoldirish bilan kushib olib borish ko‘rsatib utildi.
2-§. Global muammolar tizim i da dunyo va i nsonnyat hayoti
YAngi yuz yillik va ming yillik jahon tarixiga in soniyat hayoti va uning
taraqqiyotining butunlay yangi yunalishlarini ochib beradigan davr sifatida kirishi
mukarrar. Biroq ana shu taraqqiyot va tinch-totuv yashash, ezgu maqsadlarini
ruyobga chiqarish qator muammolarni xal etishni, mavjud zidsiyatlarni, karama-
qarshiliklarni engishni taqozo kilmoqda. Zotan, xar bir davr uziga xos
imkoniyatlari bilan birga muammolarni xam dunyoga kel- tiradiki, bu bevosita
insoniyatni uylashga, uz istiqbolini belgilashga da’vat etadi.
Bugungi dunyo o‘ z- o‘ zini asrash instinktini kuchaytirish yo‘lini tu t moqda.
SHu bilan birga insoniyat hayoti davomiyligini ta’minlash muammosini xar
galgidan xam keskin va dolzarb qilib kutarmoqda. Insoniyat hayotiga tahdid uning
bugun daholik qudrati, tafakkur kenglik- lari, fan-texnikaning mu’jizaviy qudrati
rivojlangan sari tobora kuprok namoyon bo‘lmoqda. Boshqacha qilib aytganda,
inson oldida kishilik jamiyati tabiiy-tarixiy taraqqiyoti orqali global muammolar
kundalang bo‘lmoqda. Barcha xalq l ar, millatlar, davlatlar qanday tuzum, rejim va
ijtimoiy tizimda yashayotgan bulmasin, Xar bir insonning individ sifatidagi
ijtimoiy mohiyati tobora chuqurlashib bormoqda va ayni ana shu ijtimo iy mohiyat
ijtimoiy taraqqiyotni, yuksak madaniy-ma’rifiy barkamollikni taqozo etmoqda.

Globalizm atamasi keyingi yuz yillarda tobora katga ahamiyat kasb etmoqda.
«Global» tushunchasi lugaviy ma’nosi nuqtai nazaridan fransuz tilida «umumiy»,
lotin tilida esa «globus – Er shari» ma’nolarini bildiradi. Demak, globalizm
tushunchasi ana shu xar ikki ma’noda h am bevosita insoniyat hayoti va taqdiri
bilan bog‘liq b o‘ l g an katta muammolarni, «sayyoraviy», «umumsayyoraviy»,
«umuminsoniy», «dunyoviy» muammolarni, «umumplanetar ahamiyatga ega
bo‘lgan masalalar» va global taraqqiyot istiqbollarini uziga k a mrab oladi.
Tushunchaning mohiyatidan shu narsa k o‘ zga yaqqol tashlanmoqdaki, bugun gi
dunyo xar bir insondan, u qaysi hududda, qanday ma konda yashayotganidan qat’i
nazar dunyo taqdiriga taqdir- dosh, Er shari istiqboliga javobgar, insoniyat
istikboliga daxldor ekanligini ifoda etadi.
Atokdi faylasuf A.S.Kapto fikrlariga kura ayni ana shu global muammolarni
quyidagicha tavsiflash mumkin:
Birinchidan, zo‘ravonliksiz, yadro qurolisiz dunyoni tashkil etish, xalqaro
xavfsizdikni mustahkamlash, jahon termoyadro kataklizmini bartaraf etish,
qurollanish poygasini tuxtatish, qurolsizlanishga erishish, dar qanday
zo‘ravonliklarga, diskriminatsiyaga, tengsizlikka, irkchilik va aparteidga qarshi
kurashib, ularni y o‘ k qilish, barcha xalqlarning ozod va mu staqil taraqqiyot i ni
mustahkamlash va boshqalardir.
Ikk i nchidan, Osiyo, Afrika va Lo t in Amerikasidagi kolok davlat - larning
muammolarini, iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyot masalalarini xal etish,
mustamlakachilik illatlarini bartaraf etish, kolok xalq l arni jahon fan-texnikasi va
madaniyati taraqqiyoti orqali rivojlanish yo‘l i ga olib chiqish, yangi xalqaro
iqtisodiy va xalqaro axborot almash i nuv tizimini vujudga keltirish.
Uchinchidan, ijtimoiy muammolarni xal etishga karatilgan asosiy omillarni
izlab topish va rivojlantirish. Jumladan, iqtisodiy muammo - larni xal etish, in -
soniyatning buguni va kelgusi avlodi bilan bog‘liq bo‘lgan turmush darajasini
ta’minlash uchun zamin hozirlash. Bu bevosita quvvat manbalar i da n o q ilona
foydalanish, mi neral xom ashyo, er, suv va bosh q a tabiiy resurslardan ok i lona
foydalanish, dexkonchilik samarador - ligini oshirish, xosi l dorlikni yanada

k o‘ paytirish orqali ozik-ovk a t muammosini xal etish, dunyo okeani miqyosida bu
muammoni dolzarb vazifa sifatida dal etish choralari bilan bog‘liq.
T o‘ rtinchidan, Afrika va Lotin Amerika mintaqasida tobora keng
tarqalayotgan, davolanishi qiyin bulayotgan turli yukumli kasalliklarning oldini
olish, kambagallik, kashshoklik, savodsizlikni bartaraf etish, mada niy merosni
asrash, fan va texnika yutukdaridan keng foydalanish orqali ijtimoiy taraqqiyotni
ta’minlash, inson turmush darajasini oshirish va boshqalardir.
Darhaqiqat, bugungi dunyo qay darajada jadal sur’atlarda rivoj-lanmasin, fan-
texnika sohasida jiddiy, aklga sigmas, hayratomuz kashfiyotlar qilinayotgan
bulmasin, ayni paytda ijtimoiy jihatdan jiddiy tahdid ostida yashayotgan
mamlakatlar soni tobora kupayib bormoqda.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining yangi ming yillik dasturi ayni ana shu
muammolarni xal etishga karatilganligi bilan alohida ahamiyatga ega. Bu nufuzli
tashkilotning xulosalariga ko‘ra bugungi kunda dunyoning 54 ta mamlakati 1990
yilga nisbatan kambagallashib kolgan. 21 ta mamlakatda aholining katga qismi
ochlikdan azob chekmoqda. 12 ta mamlakatda esa bolalarni boshlangach ta’limga
jalb etish ko‘rsatkichlari keskin kamay-moqda. 34 ta mamlakatda insonning umr
kurish darajasi keskin kamaygan. Dunyoda 800 milliondan ortiq odam toza
ichimlik suvining etishmasligi va ozik-ovkat tankisligidan aziyat chekmoqda. 100
milliondan ortiq bolalar maktabga katnamayapti, shulardan 60 millioni kizlardir.
900 mil lion kishi etnik, diniy, irkiy va lisoniy mansubligi jihatidan to‘qnashuvlarga
uchramoqda («Ekonomicheskoe obozrenie» jurnali, 2004 yil, 10-son).
Ekologik muammolar insoniyatnint tobora o‘zaro yaqinlashib, birlashib
faoliyat ko‘rsatishini taqozo etmoqda. Er shari ekologik muvozanatini saqlash
uchun tabiiy ofatlar - zilzilalar, suv toshkinlari, urmon yonginla-ri, vulkonlarning
otilishi, sunamilar va tufonlarning kupayib borayot-ganligi sayyoramiz iklimini
muvofiqlashtirib turish tizimining buzil-ganligi bois, litosfera bois, atmosfera,
gidrosfera, flora va fauna, kosmosni tinchlik yo‘lida o‘zlashtirish va jahon okeani
ekotizimini boshkarish va boshqa masalalarni tubdan xal etishni taqozo etmoqda.

Umuman olganda insoniyat hayoti qay darajada tarakkiy etishi, inson
hayotining mazmunini boyitish va uning barkamol yashashi uchun sharoit yaratish
qanchalik muammo sifatida yangi bo‘lsa, shunchalik kzdimiydir. Bundan bir necha
ming yillar oldin ham otalarimiz hayotning mu’ta- barligini, uni asrash zarurligini,
har bir inson uz ma’naviy-axloqiy darajasi, fe’l-atvori, xatti-harakati bilan uning yo
ijobiy, yo salbiy tomonlarini kuchaytirib yuborishi mumkinligi haqida takror va
takror gapirishgan. Urush va tinchlik, ziddiyatlar va kelishuvlar, murosalar
atrofidagi xulosalar hamon uz kiymatini yukotgani yuk. Biroq bugungi dunyo ayni
ana shu hayot muammolarining sivilizatsiyalashgan davr inson tafakkurining
mujizaviy qudrati mahsuli sifatidagi butunlay yangi, g‘oyat zalvarli, ayni paytda
dahshatli holatlarini boshdan kechirmoqda. Umuman olganda urush - bu yalpi
taraqqiyotga qarshi xodisa. U kashshoklik va yovuzlik orqali butun insoniyatni
domiga tortadigan tubsiz ummondir. Taassufki, in soniyat ana shu dahshat va
vahshatlar girdobida kolmoqda. Insonning individ sifatidagi xudbinlik fe’l-
atvoridan kelib chiqadigan o‘zaro manfaatlar to‘qnashuvi doirasi kengayib, milliy
yoki davlat makomini egallashi, shu asosda buyuk davlatchilik shovinizmining
yuzaga kelishi kishilik hayotini, tengsiz qadriyatlar va tarixiy-madaniy boyliklarni
maxv etishi mumkin. Ana shuni nazarda tutgan holda «Urush qadimiy mashgulot.
U har qanday tabiiylik va aqllilikka qarshi butunlay aqlsizlik va xay- voniy
hodisadir... Issikdik sovuklikni kuvadi, yoruglik esa soyani. SHuning uchun ham
men tinchlik quroli bilan qurollanaman va u bilan urushga qarshi kurashaman», de -
gan edi S. Frank.
Albatta, urush va tinchlik muammosi kanchalik qadimiy bo‘lsa, shunchalik
zamonaviy xam. Zotan bu masala hech qachon eskirmaydi. Davrga karab,
yangilanayotgan tafakkur asosida shaklini, usulini, uslubini o‘zgartirib borishi
mukarrar. Tabiiyki, zamonaviy tafakkur, zamonaviy si vilizatsiya asosida kurilgan
urush va tinchlik muammosi ajdodlarimiz tilga olgan ma’naviy-axloqiy
mezonlardan kura ancha chuqurrok, ancha kengrok va dahshatlirokdir.
Atokli faylasuf I. G. Gerder tinchliksevar ijtimo iy tafakkur xususida gapirar
ekan, uni kuyndagilarga bo‘ladi:

- urushga qarshi nafrat;
- harbiy shon-sharafga kamrok e’tiqod kuyish;
- vatanparvarlikni shovinizmdan, boshqa xalq l ardan ustunlik tuyg‘usidan
tozalash;
- boshqa xalqlarga nisbatan adolat tuyg‘usini kuchaytirish;
- xalqaro munosabatlarda k o‘ pol aralashuvni y o‘ kotish va boshk a lar.
Bugungi dunyo siyosati va xalqaro munosabatlarni yuk sak madaniyat va
siyosiy axloq doirasida kurish, jahon ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini yaxshilik sari
burish, ijtimoiy adolat, yuksak aql-idrok va siyosiy madaniyat asosida olib borish
zarur bo‘lib kolmoqda. Davlatlar ayni ana shu jshatlari bilan uz qudratlarini
namoyon etmoqlari lozim.
Atokli nemis faylasufi German Raushning “ Kuchdan kochib kutulol - maysan.
Davlatning mohiyati kuchda, siyosat va kuch mushtarak, mazmuniga kura siyosat
kuch siyosatidir. Boshqacha bo‘lishi mumkin emas. Kuchni y o‘ kotish mumkin
emas. Uni faqat taqdirlamoq lozim ” , degan edi. Biroq xuddi ana shu erda
so h ib q iron Amir Temurning «Kuch – adolatda!» degan tamoyili yana bir bor
umumbashariy kadriyat makomini egallaydi. Bugun global muammolar girdobida
kolgan dunyoni asrashda siyosiy adolat, haqiqatga tayangan siyosat xar galgidan
xam kattarok ehtiyojga aylanmoqda.
Darxaq i kat, xar qanday davlat uz qudrati, siyosiy ta’siri bilan uzini namoyon
etadi. Siyosat xam ayni o‘ z olamidagi mavqeiga, ta’sir kuchiga tayanadi. Albatta,
bu k a y darajada umuminsoniy qadriyatlar, insonpar - varlik va h ayot mohiyatini
uzida mujassam etgani bilan belgilana di. Ana shunda davlatlar siyosiy manfaatlar,
allaqlnday nufuzlar, dunyoga egalik qilish istaklaridan kochib, umumdunyoviy
manfaat va insoniyat istiqboliga javobgarlik xissi bilan yashashlari lozim bo‘ladi.
3-§. Axborot ti g‘i zlashgan jamiyat va insoniyat tarixi
Global muammolarning kelib chiqishi, mavjudligi va ularni hal etish zarurati
insoniyat jamiyatining yangi sivilizatsiyaviy sifat o‘zgarishini taqozo etmoqda. Bu
jarayon mohiyatini anglash uchun uning jadalligiga, chuqurligiga va miqyosiga
e’tibor berish lozim. Zero, o‘nlab va, hatto, yuzlab yillar davomida o‘zgarmas

bo‘lib ko‘ringan ijtimoiy munosabatlar g‘oyat qisqa vaqtda tubdan o‘zgarmoqda.
Bu hol kishilar hayoti qatlamlarining barcha bug‘inlarida kurinmoqda. Kulamiga
kura bu jarayon biron mintaqlni chetlab utmagan.
Xush, bu qanday sivilizatsiya bo‘ladi? Hozirgi dunyoda Fap6 qadriyatlarining
barcha so h alarda a h amiyati tan olingan va qabul kilayot - ganini urgangan
futurolog-mutaxassislar axborot-texnikaviy yoki axborot-komp yuter
sivilizatsiyasi .haqida bashorat kilmoqdalar 2
.
Ma’lumki, «axborot» tushunchasi dunyoqarashni ifodalaydigan bilimlarda
qadimdan mavjud bo‘lgan. Kibernetikaning kelib chiqishi va rivojlanishi bu
tushunchani «aloqa» va «boshqaruv» tushunchalari bilan birga keng kullanishiga
olib keldi. Hozirgi vaqtda axborotlarni kosil qilish, qayta ishlash, saqlash,
kupaytirish va tarkatish alohida ilmiy so h ani – infor matika (lotinchada tanishtirish,
tushuntirish, sharq tillari - da «xabar», «axborot») so h asini tashkil etadi. Bu s o‘ z
atama sifatida birinchi marta 1964 yilda Fransiyada ilmiy muomalaga kiritilgan.
Axborotlar so h asining tez sur’atlar bilan usishi, uni avtomat-lashtirish
usullarining rivojlantirilishi kompyuterlarning yaratili-shiga va kishilar hayoti ning
turli sohalarini kompyuterlashtirishga olib keldi. Bu esa uz navbatida kelajakdagi
«axborotli jamiyat» nazariyasini maydonga keltirdi.
Axborotli jamiyat nazariyasi hozirgi zamon industrial jamiyat to‘g‘ri - sidagi
ratsional ta’ l imotlar (Dj. Bell, U. Rostou, 3. Bjezinskiy va boshqalar) doirasida il -
gari surilgan. Uning mualliflari bo‘lib O. Toffler, E. Masuda, Dj. Pel on, Dj.
Martin va boshqalar hisob lanadi. Bu mualliflar insoniyat tarzi modelini an’anaviy-
industrial (sanoatlashgan) - postindustri al k o‘ rinishda k a rab, so‘nggi bosqich
kelajagini axbo rotli - texnikaviy yoki axborotli – ekologiyaviy tarz da yuz berishini
bashorat qilganlarida fan va texni ka ta’sirini xiyla darajada ko‘rsata olmaganlar.
Hozirgi vaqtla texnika va texnologiya kup jihatlardan fan mahsuli hisoblanadi.
Fan esa inson yaratgan ma’ naviy qadriyatlardan eng oliysi bo‘lib, unga berilgan
2
ХХ асрнинг 60-йиллари бошида табиий ресурслар етишмаётган Япония олдида «қайси йўлдан
бориш масаласи» турган эди. Халқнинг моддий фаровонлигини янада ошириш йўлиданми ёки
ахборотли-интеллектуал ривожланиш, жамиятни ахборотлаштириш, информациологиявий ресурс
ва технологиявий йўлиданми, деган саволга ахборотлашув йулидан, деб жавоб беридци ва
тегишли йул танланди. Японча ахборот ривожланиши тизимини 1970 йиллар бошида АКШ ҳам
кабул килди.

baxolar hamisha bir-biridan keskin farq qilishiga karamay, tegishli axborotlar
ifodasi sifatidagi ahamiyatini hech qachon yukotmaydi. Texnologiya fanning
uskunaviy vositasi hisoblanadi. Texnologiyaviy vazifalarni xal etishda ilmiy
yutuk l ardan foydalanishning urni xam bekiyos.
Axborot texnologiyasi iqtisodiyot rivojlanishida qishloq xujaligi, sanoat,
xizmat ko‘rsatish sohasidan keyingi turtinchi bosqichni egallaydi. Agar kapital va
mehnat kishilik jamiyatining sanoatlashish davri mobaynida zarur tashkil etuvchi
asoslaridan bo‘lsa, axborot va bilim esa kelajak jamiyati asoslarini tashkil etadi.
YUqorida aytilganidek, tushunchaviy ma q omiga k o‘ ra «ax borot» atamasi
qadimdan k o‘ llaniladi. Xususan, axborotlashuv sohasidagi (buni hozir
informatsiologiya – axbo rot ta’limoti deb atash qabul qilingan) dastlabki jahon
inqilobi milodiy birinchi ming yillik boshida yashagan Pt olo meyning dunyoning
geotsentistik tizimi (bu tizim dunyoni uchta na h ang yoki fil k o‘ tarib turadi, degan
avvalga nazariyaga zid bo‘lgan qarashlarida), ikkinchi inqilob N.Kopernikning
( XVI asr o‘rtalarida geliotsentristik nazariyasi bilan vujudga kelgan edi. Bular
axborotning ilmiy va ma’naiy ranaqini ifodalagan edilar.
4-§. XXI asrda axborot-psixologik tahdid
Axborot sohasining tez sur’atlar bilan o‘sishi, uni atomatlashtirish usullarining
shiddat bilan rivojlantirilishi kompyuterlarning yaratilishiga va kishilik hayotining
turli sohalarini kompyuter-lashtirishga olib keldi. Bu esa o‘z navbatida bugungi
kunda g‘oyatda tezkorlik bilan o‘sib borayotgan «Axborotli jamiyat» nazariyasini
maydonga keltirdi.
Kompyuterlashtirilgan dunyo, yalpi axborotlashtirilgan global tizim-ning
vujudga kelishi millatlar, xalq lar va bugun insoniyat taqdirini bir-biriga bog‘lab
kuydi. Axborot olish, uni ishlash, saqlash va tarqatish texnologiyasining tasavvur
qilib bo‘lmaydigan darajadagi taraqqiyoti bugun jiddiy tashvishlar ham
tugdirmoqda. CHunki Hozirgi zamon kompyuter - larining eng so‘nggi avlodi h ar
birining protsessorida 80-100 million tranzistor bo‘lib, kar soniyada ikki
milliardgacha vazifani bajara oladi. Axborot texnologiyasining ana shunday
m o‘ ‘jizasi tufayli xox l agan kishi Er yuzining xo hl agan nuqtasidagi odam bilan

soniyalarda aloqa urnatishi, muammoni la h zalarda h al etishi mumkin. Ana shu
holatning uzi in son faoliyatini, tafakkur tarzini, axloqiy me’yorlarini, olamga
munosabat - larini, yaxlit olganda esa yangi yuz yillikdagi insoniyat hayoti va
taqdirini ifoda etadi. Boshqacha qilib aytganda, XXI asr sivilizatsiyasi axbo rot
xuruji, informatsion-psixologik urush qiyofasida uzini namoyon etmoqda.
Insoniyatning kelajaqlagi taqdiri va istiqboli xu susida o‘ ylar ekanmiz, axborot
texnologiyasi mohiyati, uning taraqqiyoti, inson va insoniyat hayotiga ta’sir
utkazishi omillarini chuqur o‘ rganishni taqozo etadi. Bular quyidagilarda kurinadi:
Birinchidan, inson faoliyatini maqsadga muvofiq tarzda yo‘l ga k o‘ yish,
yo‘naltirish. Umummanfaat atrofida birlashtirish, jamoa va jamiyat ishiga
daxldorlik tuygusini shakllantirish, insoniyat hayotini saqlashda mas’- ullik, uning
taqdiriga taqdirdoshlik xissini shakllan tirish.
Ikkinchidan, turli fe’l-atvorga, tabiatga ega bo‘lgan, o‘ z manfaati
ustuvorligiga intilayotgan siyosiy sub’ektlar o‘rtasidagi o‘zaro muvofiq -l ikni
ta’minlash. Urush madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga utish, davlatlararo va
mintaqalararo munosabatlarda bir-biridan kochish emas, bir-biriga intilish
kayfiyatini yaratish, jahon muammolarini xal etishda sog‘lom g‘oyalarga tan berish
ruhiyatini shakllantirish.
Uchinchidan, fan-texnika taraqqiyoti jadal rivojlanayotgan bir paytda uning
keng imkoniyatlarini umumiy taraqqiyot yo‘liga safarbar etish kayfiyatining
ustuvorligini ta’minlash. Aks holda g‘ayriaxloqiy va g‘ayriinsoniy kayfiyatdagi
kimsalar qudratli texnologiyalarni jamiyat taraqqiyotiga zid bo‘lgan g‘oyat xatarli
maqsadni amalga oshirishga ishlatishi mumkin. Bu, ayniqsa, xalq aro terrorizm,
narkobiznes, diniy ekstremizm singari global fojialarni boshqarishda, davlatlararo
iqtisodiy munosabatlarni chalkashtirishda, bank, moliya-kredit tizimini izdan
chiqarishda k o‘ l keladi.
T o‘ rtinchidan, axborot texnologiyasining bekiyos im koniyatlarini, ulkan
qudratini tula-tukis inson hayotiga tatbik etish, inson taqdiriga xizmat ki l dirishni
ta’minlaydigan eng zamonaviy va samarali boshqaruv mexa- nizmini iqtisodiy,

ijtimoiy, ma’naviy, ruhiy va siyo siy sohalarda yuksak madaniyat bilan unumli
foydala nish asosida tashkil etish.
Tigiz axborotlashgan jamiyatda «shaxs - jamiyat - dav lat» aloqadorligi,
ularning o‘zaro uzviyligi va yaxlit ligini ta’minlash birmuncha kiyin - lashadi.
CHunki axbo rot okimi tezlashgani va axborotlar girdobida yashash kabi murakkab,
ziddiyatli vaziyatning yuzaga kelishi bevosita shaxs tafakkurining, inson
dunyoqarashining keskin uzgarishiga sabab bo‘lmoqda.
Ma’lumki, xar bir fuqaro o‘ z shaxsiy nuqtai nazari, o‘ z qarashlari, ma’naviy-
ma’rifiy, axloqiy-ruhiy im koniyatlari doirasidagina faoliyat ko‘rsatadi. Uz olami
hududida yashaydi va tashki olamga uz aqli doirasida shax siy munosabatini
bildiradi. Xar bir individ mustaqil inson sifatida tabiiy-biologik kamolotidan va
ruhiy ehtiyojidan kelib chiqib uziga mos axborotni qabul qiladi, uni tahlil etadi.
Uning atrofida mushohada yurita di, fikrlaydi va ana shu tahlillar asosida o‘ zining
shax siy xulosasiga ega bo‘ladi. Natijada u yoki bu tarzdagi uz nuqtai nazarini
shakllantiradi.
Demak, xar qanday axborot mazmuni, mohiyati, ta’sir etish darajasi,
jamiyatga foydali yoki zararliligi, ki shini ezgulikka yoki yovuzlikka da’vat etishi
bilan «shaxs - jamiyat - davlat» muganosibligiga ijobiy yoki salbiy ta’ sir etadi.
Ana shu jihatdan q araganda milliy manfaatlar- ni asrash va rivojlantirishda
axborot-psixologik xavfsizligini ta’minlashning roli yana xam oshadi.
Umuman olganda axborot-psixologik xavfsizlik tu shunchasi qanday paydo
bo‘ldi? Uning hayotiyligi, inso niyat taqdiriga daxldorligi nimada? Ana shunday
savol tugilishining uzi muammoning dolzarbligini va uta kes- kinli g ini ko‘rsatadi.
Bizningcha, axborot-psixologik xavfsizlik tushuncha - si quyidagilarda namoyon
bo‘ladi:
Bir i nch i dan, axborot-psixologik xavfsizlik – bu be vosita inson ruhiyatiga
ta’sir utkazish orqali uni uz aqidalaridan, muqaddas ideallaridan, e’tiqodidan
ayiradigan buzgunchi g‘oyalardan asrashdir. Demak, axborot-psixologik
xavfsizlikka ehtiyoj, eng avvalo, bevosita inson va jamiyat, inson va davlat, shaxs
va uning daxl s izligi, millat va milliy qadriyatlar, jumladan, urf-odatlar, an’analar,

tarixiy va madaniy meros, avlodlar vorisiy- ligi, millatning istiqboli bilan bog‘liq
bo‘lgan k a dri- yatlarga ma’naviy-ruhiy ta’sir buzgunchi g‘oyalar va tajovuzkor
mafkura - larning mavjudligidan kelib chiqadi.
Ikkinch i dan, axborot-psixologik xavfsizlikka rioya qilinmasa, uning
ta’sirchan choralari kurilmasa, buz gunchi g‘oyalar milliy qadriyatlarni barbod etish
orqali tarixan mavjud bo‘lgan xalq l ar va millatlarni genotsidga olib kelishi
mukarrar.
Uchinchidan, tig‘iz a xborotlashgan jamiyatda axborot orkali zamonaviy ruhiy
ta’sir texnologiyalarining tobo ra rivojlanib borayotganligi shaxs va jamiyat
tafakku rining shakllanishiga u yoki bu tarzda kuchli ta’sir o‘ tka- zadi. Jamoatchilik
fikrining kay darajada shakllanganligiga, jamiyatning siyosiy ongi, huquqiy
bilimlar saviyasi, ma’naviy-ma’rifiy darajasiga karab jamiyatning taraqqiyotga
yoki tanazzulga yuz tutishi mukarrar.
T o‘ rtinchidan, ijtimoiy fikrni shakllantiri sh da ax borot ta’sirini, axborot
texnologiyalaridan foydalanish usullari va uslublarining tobora kengayib
borayotganligini nazarda tutsak, axborot-psixologik xavfsiz lik muammosi yana
h am keskinlashib koladi.
Beshinchidan, mazkur atamaning mohiyati shundaki, u inson, jamiyat
tushunchalari doirasidan chiqib ketib, yaxlit insoniyat, butun kishilik taqdiri bilan
bog‘liq boltan global masalalarni dam kdmrab oladiki, natija da kozirgacha mavjud
bo‘lgan global muammolarning eng tajovuzkori, eng buzgunchisi yoki aksincha,
eng tashabbuskori bo‘lib kolishi mukarrar. Bu holatni xalqaro siyosatda,
davlatlararo, mintaqalararo muammolarni xal etishda buyuk davlatchilik
shovinizmi avj olishi mumkin bo‘lgan holatlarda yana h am xavflirok, mohiyat
kasb etadi, Bunday paytda k o‘ pro q an’anaviy siyosiy muvofiq l ashtirish
tajribalaridan kengrok foydalanishni taqozo etadi. YA’ni sharqona munosabatlar
ilmi (Islom Karimov), muloxazalilik, mushohadalilik, h ar qanday voqea va
hodisalarga aql-idrok yurigi bilan yondashish tamoyili ustu vor bulmo g‘i lozim.
Axborot siyosatini tigiz axborotlashgan jamiyat shakllanayotgan bir paytga
hozirgi zamonaviy talablardan kelib chiqib yangilash, moderniza - siyalash zarur.

Axborot orqali yuzaga keladigan psixologik mojarolar sharoitida davlat
axborot siyosatining vazifasi ja miyatni salbiy axborot-psixologik xurujdan
ishonchli saqlash, qat’iy himoya qilish mexanizmini yaratish bi lan belgilanadi.
X a r bir yangi axborot-psixologik mojaro himoya kilinayotgan jamiyat uchun
yangi tahdidlarni keltirib chiqarishi xam mumkin. Demak, tahdid qancha kup
bo‘lsa, qo‘rquv, xadik va ishoncheizlik shuncha kupayadi. Ana shunday ma’ naviy,
ruhiy, ijtimoiy vaziyatdan kelib chiqib, jamiyat kayfiyatini muvofiqdashtirib,
yo‘naltirib, boshqarib turish muhim ahamiyat kasb etadi.
Olt i nchndan, axborot-psixologik xavfsizlik tushunchasi ma’lum bir xalq,
millat, mamlakat hayotida jiddiy ijtimoiy xavf tugdirishi mumkin bo‘lgan
zamonaviy ax borot texnologiyalari imkoniyatlaridan tinchlik va bar- qaror
taraqqiyot yo‘lida unumli foydalanish, uni bosh k arish, xar qanday ijtimoiy-
iqtisodiy manfaatlarga siyosiy tu s bermaslik usullaridan foydalanishni taqozo
etadi.
Bizning nazarimizda axborot-psixologik xavfsiz lik – bu bevosita siyosiy
mojarolarning oldini olish, eng avvalo, insonning o‘ zini o‘ zi tushunishi va
fuqarolararo munosabatlarni yuksak ma’naviy-ma’rifiy me zonlar asosida
shakllantirish, axborot qurolidan z a monaviy insonparvar tafakkurni, ijodkorlik
ruxini, yaratuvchilik qobiliyatini, bunyodkorlik imkoniyatlari ni shakllantirishni
taqozo etadi.
Jamiyatni boshqarish, hozirgi zamon me’yorlari aso sida kishilik taraqqiyotini
ta’minlashning yangi usul va uslublarini kidirib topish zarur. Jumladan, siyosiy-
huquqiy, tashkiliy-iqtisodiy, ijtimoiy- p sixolo - gik va axborot tizimini boshqarish
kabi qator, bir-biriga uzviy bog‘liq bo‘lgan yo‘nalishlarda boshqaruvning eng
makbul uslubini topishni, bevosita hokimiyat va unga ishonchni, jamiyat va davlat
taraqqiyotini ta’minlashda fuqarolar yakdilligini, ma’naviy va g‘oyaviy jihatdan
birligini ta’minlashni taqozo etadi.
Jamiyat shu darajada shakllanishi lozimki, uning a’zolari ti g‘i z axborotlar
bozoridan umummilliy manfaatga xizmat qiladigan, uning taraqqiyotiga yordam
beradigan axborotni tanlay olein. Axborot olish kafolati bu bevosita shaxsiy

manfaatdan ustun turadigan, umummilliy manfa atga daxldor bo‘lgan qadriyatga
aylanmo g‘i lozim. Ana shun day sharoitda qanday mazmundagi axborotni
tarkatishni man etish, jamiyatning psixologik holatiga salbiy ta’ sir etuvchi,
ijtimoiy, milliy, etnik, diniy tafovut va kelishmovchiliklarni kuchaytiruvchi,
zo‘ravonlik va urush- ni targib etuvchi, pornografiya, maishiy buzuk l ik, shaxs lar
mavqeiga, obrusiga va sha’niga salbiy ta’sir etuvchi axborotlarni chegaralashning
norasmiy, vijdon bilan bog‘liq bo‘lgan, sog‘lom aql va yuksak tafakkurga tayangan
ma’naviy-ruhiy me’yorlari vujudga keladi.
Axborot-psixologik xavfsizlik tushunchasi ana shu tarzda ma’naviy-axloqiy
mezonga aylanadi. Erkin shaxs va ozod kishilik jamoasi bo‘lgan fuqarolik jamiyati
sharoitida axborot-psixologik xavfsizlikning uziga xos tizimlari shakllanmot lozim.
Bu bevosita OAV faoliya ti va unda xizmat qiladigan axborot oluvchi, saqlovchi va
tarkatuvchi xodimlarning siyosiy saviyasiga, kasb maxoratiga va eng muhimi,
fuqarolik pozitsiyasiga, jamiyat ishiga daxldorlik tuyg‘usiga bog‘liq. Zotan,
axborot-psi xologik xavfsizlikni ta’minlashning bosh mezoni va asosiy tayanchi –
millatpar - varlik, vatanparvarlik, fidokorlik tuyg‘usi!
Albatta, axborot-psixologik xavfsizlikni ta’min lashning uziga xos asoslari bor.
Bular:
birinchidan, tashkiliy-texnik jihatdan ta’minlanganlik, zamonaviy texnika va
texnologiyalar bilan etarli darajada qurollanish;
ikkinch i dan, mustahkam moddiy-moliyaviy asoslarga ega bo‘lish, axborot-
psixologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladigan soha xodimlari moddiy
manfaatdorligini oshirish;
uchi n chida n , zamonaviy axborot texnologiyalarini boshkaradigan, undan
samarali foydalana oladigan, zamona viy bilimlarga ega bo‘lgan, xar tomonlama
keng fikrlaydigan qobiliyatli qadrlarni tayyorlash.
Demak, axborot xuruji tobora avj olib borayotgan, yakka tartibda xar bir
fuqaro, xar bir inson ongiga kuch li ta’sir o‘ tkazayotgan, keng miqyosda olganda
jamiyat taraqqiyoti va millat taqdirini xal qilishga kodir bo‘lgan, global miqyosda
esa butun insoniyat hayotini kafolatlaydigan, uning taraqqiyoti yoki tanazzulini

belgilashga q odir bo‘lgan tigiz axborot tizimini boshqarish, tar tibga solish, undan
foydalanish me’yorlarini ishlab chiqish hozirgi zamonning eng dolzarb
muammolaridan biridir.
Insoniyat axborot okimi tobora tezlashgan, Er shari aholisi kayfiyatini,
ruhiyatini, maqsad va intilishlarini, qolaversa, butun tafakkur tarzini o‘zgartirishga
kodir bo‘lgan axborot texnologiyasi vujudga kelgan bir davrda yashamoqda. Bu
hozirgi zamon sivilizatsiyasining o‘ ziga xos kuguga. Xalq l ar, mamlakatlar,
davlatlar o‘zaro munosabatlarini tobora yaqinlashtirishga, jahon ijtimoiy-siyosiy
jarayonlarini bo shq arishga, dunyoviy kayfiyat, dunyoviy ruhiyat va maslakning
vujudga kelishiga xizmat qiladigan mu’jizakor hodisa.
Biroq, sivilizatsiyaning ana shunday ulkan, keng mikyosli va serkirra
yutu gid an kim qanday maqsadlarda foydalanyapti? Uni bekiyos va qudratli kuchini
nimalarga ishlatyapti? - degan xaqli savol xam muammoga aylanmoqda.
Umuman olganda insoniyat tafakkuri kengayib, fan-texnika taraqqiyoti
jadallashgani sayin insoniyat o‘ zi ning buyuk yaratuvchilik qudratini namoyon
etmo q da. SHu bilan birga o‘ zini boshi berk, kuchaga olib kirib k o‘ yadigan, uz
hayotiga uzi ta h did soladigan, o‘ z istiqbolini mavxumlashtiradigan holatlarga xam
duch kelmoqda.
Insoniyat yozuv ixtiro qilingunga k ad ar taxminan uch million yil ogzaki alok a
qilgan bo‘lsa, undan besh ming yil keyingina sanoat asosida kitob bosishni
o‘ rgandi. Undan besh yuz yil o‘ tib telefon, radio va televideniyaga ega bo‘ldi.
An’anaviy eshituv-kuruv vositalaridan kom- pyuterlarga o‘ tish uchun esa atigi
ellik yilcha vaqt kerak bo‘ldi, xolos. Ana shu tarixiy haqiqatning o‘ zi inson ta -
fakkuri taraqqiyoti, fan-texnika rivoji bilan bog‘liq bo‘lgan olamshumul
o‘ zgarishlar dinamikasini ko‘rsatadi.
Kompyuterlarning yuzaga kelishi butun Er sharini yagona axborot makoniga
aylantirdiki, natijada xar bir mamlakat taqdiri bilan xam, butun dunyo taqdiri bilan
bog‘liq bo‘lgan voqelik yuzaga keldi.
Bugun O‘zbekiston ana shu yagona axborot tizimining faol sub’ektiga
aylandi. Uning dunyo bilan aloqasi, jahon ijtimoiy-siyosiy jarayonlariga ishtiroki,

davlat lararo munosabatlar, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, h uquqiy va madaniy
alokdlari umumjahon axborot tizi mi tarkibida amalga oshirilmoqda. Bu bevosita
elektron pochta, elektron axborot almashish tizimi orqali xam milliy, xam
dunyoviy muammolarni xal etishda faoliyat samaradorligini oshirishda, vaqtni
teja sh da, moliyaviy xarajatlarning keskin kamayishida, qolaversa, zamona viy
axborot almashtirish salohiyatini namoyon qilishda katta samara bermo q da.
Biroq bu jarayon bir qator muammolardan xam xoli emas. Jumladan, jahon
axborot tizimidan foydalanish darajasining pastligi, internet tizimining keng ri-
vojlanmaganligi, undan samarali foydalanish daraja sining etarli emasligi kuzga
tashlanmoqda.
Ammo masalaning ikkinchi tomoni xam bor. Bu bevo sita axborot bozori - dan
foydalanayotganda qanday axborotlarni qabul qilish, qanday axborot - lardan
foydala nish borasidagi ma’naviy salohiyatni h am taqozo etmoq da. CHunki
bozorning oddiy haqiqati shundaki, h ar kim topganini savdoga chiqaradi. Sifati,
mazasi, rangi, ta’mi yoki foydasi jihatidan tanlash xaridorning ixtiyorida. Ana shu
hayotiy qonuniyat nuqtai nazaridan karaganimizda jahon axborot bozorida bizning
manfaatlarimizga zid bo‘lgan, milliy xususiyatlarimizni, an’analarimizni, turmush
tarzimizni kamsitadigan axborotlar h am xuruj qilmoqda , hayotimizga shid d at bilan
kirib kelmoqda. Bu uz- o‘ zidan axborot so h asida milliy xavfsizlikni ta’min lash
muammosini kundalang qilib k o‘ ymoqda.
Hozirgi zamon axborot tizimi, uning juda keng im- koniyatlaridan kelib chiqib
aytish mumkinki, O‘zbekistonda axborot olish, saqlash, foydalanish va
tark ati shning umummilliy manfaat va umummilliy taraqqiyot nuktai nazaridan
boshqaruv mexanizmini yaratish, uning mohiyati va unsurlarni chuqur anglash
zarur bo‘lib kolmoqda. Ana shu hayotiy ehtiyojdan kelib chiqib axborot sodasida
milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimini yaratishning q uyidagi usullarini k o‘ llash
zarur deb hisoblaymiz:
Birinchidan, sotsiologik yo‘nalish. Bunda axborot olish va tarkatish
jarayonida jamiyat taraqqiyotida axborotning ijtimoiy voqelik sifatidagi rolidan
kelib chiqib, ja miyatda shakllanayotgan ijtimoiy ong yo‘nalishlari, ij timoiy

tafakkur darajasi va uning okimlarini urganishni yo‘lga kuyish kerak. Aholi turli
qatlamlari k a rashlari, kasbiy va boshqa ijtimoiy x o latlari asosidagi fikrlash tarzini
aniq l ab borish zarur.
Ikkinch i dan, statistik yo‘nalish. K o‘ p millatli mam lakatda, xususan, 130 dan
ortiq millat va elat yashayot gan, 20 ga yaqin diniy konfessiyalar faoliyat
ko‘rsatayotgan O‘zbekistonda millatlararo va dinlararo mojarolar- ni, turli siyosiy
manfaatlar va buzgunchi g‘oyalar ta’sirida kelib chiqishi mumkin bo‘lgan nizolar
manbalarini o‘ rganib borish, bu borada aniq hisob-kitoblarga, taxliliy echimlarga
ega bo‘lish.
Uchinchidan, siyosiy konfliktologiya va siyosiy psixo logiya. Axborot-
psixologik xavf avj olayotgan bir payt da, turli buzgunchi g‘oyalar inson ongi va
tafakkuriga uz ta’sirini utkazayotgan bir sharoitda siyosiy mojarolar kelib chiqishi
mumkin boltan manbalarni urganish, omillarini aniqdash hamda uning natijasida
jamiyatda shakl lanishi mumkin bo‘lgan jamoat - chilik fikri, siyosiy Qarashlari,
ruhiyati – ijtimoiy-siyosiy psixologiya iz chil ravishda o‘ rganib borilmo g‘i lozim.
T o‘ rtinchidan, mantiqny-tizimiy va funksional tahlil. Axborot tizimi, xususan,
axborot-psixologik ta’ sir axborot siyosati tizimi va vositasining muhim qismi
sifatida baxolanishi lozim. Voqelikka ana shu tarzda yondashib, ilmiy-tax l iliy,
nazariy va amaliy xulosalar chiqarish kerak. Tigaz axborotlashgan jamiyatda
axborot okimi ta’sirida shakllanayotgan ijtimoiy fikr fan nuqtai nazaridan izchil
o‘ rganilmogi, uning predmeti va metodologiyasini ishlab chiqish muhim bo‘lib
qoldi.
Beshinchidan, axborot tizimida milliy istiqlol g‘oyasining ustuvorligi. Xar
qanday fuqaro axborot bozoridan «mahsulot» tanlash jarayonida uning qalbida,
ruxiyatida, kayfiyatida, fe’l-atvorida, bularning barchasining oqibati sifatidagi
xatti-harakati va munosabatida mafkuraviy immunitet ustuvorligini ta’minlash.
Albatta, O‘zbekistonda mustaqillikning utgan 15 yili mobaynida ommaviy
axborot kommunikatsiyam sohasida jiddiy o‘ zgarishlar yuz berdi. Eng avvalo, xar
bir fukaroning suz va fikr erkinligi, axborot olish va tarkatish HUQUQI
Konstitutsiya bilan kafolatlandi. Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risidagi bir qator

qonunlar yara tildi va amalda kullanilmoqda. Mustaqil nashrlar soni keskin
kupaydi. Bularning hammasi mamlakat ichki hayotida milliy axborot tizimining
uziga xos taraqqiyotidan da lolat beradi.
SHu bilan birga O‘zbekiston jahon axborot tizimi dan foydalanishning eng
zamonaviy va tezkor texnologiyasini joriy etdi. Bu nafakat davlat va
hokimiyatning, rasmiy idoralarning, balki nodavlat-notijorat tashkilot - lar, hatto,
alohida fuqarolarning dunyo axborot bozoriga bemalol kirishi va undan b e malol
foydalanishi imkonini beradi.
Axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimi bevosita ijtimoiy xavf,
milliy tahdid, tarakkiyotga t o‘g‘ ano q sifatida baxolan - mogini va unga qarshi kuchli
mexanizmni yaratishni taqozo etadi. Bunda davlat axborot siyosati alohida
ahamiyatga ega. Albatta, O‘zbekistonda axborot tizimi, uni boshqarish, undan
foydala nish borasida ka t or qonunlar bor. Jumladan, axborot olish kafolatlari,
elektron pochta, elektron rakamli imzo tu g‘r isidagi qator qonun hujjatlari k a bul
qilindi. Biroq, bular etarli emas. Chunonchi, zamonaviy axbo rot texnologiyalari
tobora takomillashib, rivojlanib, axborot olish, saqlash, uni ishlash va tarkatish -
ning shakllari, usullari, uslublari tobora kengayib bormoqdaki, bu butun kalami
bilan amaddagi qonunlarda uz ifodasini topmagan.
Masalaning ikkinchi tomoni ham bor. O‘zbekistonda h ozirgi mavjud ijtimoiy
fikr, jamiyatning umumiy siyosiy-ma’rifiy darajasi zamonaviy axborot xurujiga va
uning shiddatiga dosh berolmaydi. Aniqrogi, uning bugun kulamini, mohiyatini,
axborot ostidagi yashirin g‘oyani va axborot tarkatuvchi manba maqsadini etarli
darajada baxolay bilmaydi. Natijada axborot bozorida mavjud bo‘lgan asosli,
jiddiy, fikrlashga chakiradigan, taraqqiyotga yordam beradigan axborotlarni
etarlicha qabul kila olmaydi. Aksincha, engil-elpi, shov-shuvli, hayotimizdagi
mavjud o‘ tkinchi kamchilik va nuqsonlarni burtgirib kutarib chi qqan xabarlarga
berilib ketadi. Ularni tez qabul qiladi. Natijada jamiyatda yalpi o‘rtacha kayfiyat,
ozurda ruhiyat paydo bo‘lishiga imkoniyat yaratiladi. Bunday vaziyatda mil liy
axborot tizimini xar tomonlama qo‘llab-quvvatlash, uning faoliyatini

takomillashtirish, ta’sir doirasini oshirish zarur bo‘lib kolmo q da. Bu muammolarni
h al etish uchun quyidagilarga e’tibor bermoq lozim:
- Ommaviy axborot vositalarida hozirgacha shakllangan til, uslub
va ifoda usulini o‘ zgartirish lozim. Jozibador, ayni paytda hayotga
yaki n , eng oddiy fuqaro qalbi va ruhiyatiga mos keladigan
xalqchil ifoda usulini shakl lantirish lozim. Boshqacha qilib
aytganda, axborot makonini hayotga, odamlarga, ularning
kundalik tashvishu iztiroblariga, yangilanayotgan jamiyat
muammolariga yuksak maxorat bilan moslashtirish kerak.
- Jamiyatni, uning h ar bir a’zosini axborot vositalariga qiziqishini
ortgirish yo‘li bilan axborot orqali yuzaga kelayotgan ruhiy
tanglik, ma’naviy ozurdalik, boshqacha k i lib aytganda, buzgunchi
g‘oyalarga ergashish kayfiyatining ommalashib ketishiga chek
kuyish lozim. G‘ oyaga qarshi g‘oya, fikrga q arshi fikr, jaholatga
qarshi ma’ rifat tamoyilining ustuvorligiga erishmoq kerak.
- Axborot so h asida milliy xavfsizlikni ta’minlash maqsadida
fuqarolik jamiyati institutlari – jamoat tashkilotlari faoliyatini
yanada takomillashtirish, ular suzi va fikrining ta’sirchanligini
oshirish kerak. Toki h ar q anday umummanfaat va
umumtaraqqiyot yo‘lida aytilayotgan suz h ar bir tinglovchi
qalbiga kirsin, ongiga singsin. Uni rag‘batlantirsin, ruxlantirsin,
milliy yakdillikka, milliy birlikka da’vat et s in.
Albatta, axborot sodasida milliy xavfsizlikni ta’minlashning eng samarali
yo‘llaridan biri to‘g‘ridan-to‘g‘ri xar qanday buzgunchi g‘oyalarga, jamoatchilik
fikrini buzadigan xabarlarga asosli tarzda qarshi tura bi l ish. Ikkinchi tomondan,
ayni ana shu qarshi targ i bot mexanizmini samarali boshqarishni ta’minlash.
Xozirgi zamon axborot tizimida shunday hodisalar mavjudki, unga qarshi
chiqish u yokda tursin, uni boshqarish, tartibga solish dam mumkin bulmay
kolmoqda. De mak, bunday sharoitda eng makbul va samarali usullarni ishlab
chiqish zarur . Jumladan:

B i r i nch i dan, jamoatchilik fikrini o‘zgartirayotgan, chalgitayotgan vayronkor
axborotlar tashqaridan, uziga xos h imoya q al q oniga ega bo‘lgan makonlardan
kelayotganligini nazarda tugib, axborot tarkatish borasidagi mojarolarga yo‘l
k o‘ ymay, ularga yuksak siyosiy va kasbiy mada- niyat orqali yondashish,
befarq l ik, sukut saqlash kayfiyatiga bardam berib, milliy oriyat, milliy nafsoniyat
bilan bog‘liq holdagi targabotchilik imkoniyatimizni namoyon etish yo‘lidan
borish.
Ikkinch id an, shuni nazarda tutish kerakki, xar qanday xujumkor va buzrunchi
g‘oyaga qarshi uz vaqtida, mo‘ljalni aniq olib munosabat bildirishda extiroslarga
berilmaslik, ortiqcha shov-shuvlarga yo‘l k o‘ ymas - dan siyosiy vazminlik va
bosik l ik, ayni paytda kuchli ta’sir utkazish usullarini uzlashtirmoq lozim.
Axborot sohasida axborot xuruji qizg‘in avj olgan bir paytda ayni ana shu
xurujlar mohiyatini, uning manbalarini, rivojlanish omillarini, ilmiy til bilan
aytganda konfliktogen jihatlarini chuqur urganish lo zim. Buz g‘ unchi va xujumkor
axborotlar maqsadi, iddaosi, ularning tagida yotgan manfaatlar qanchalik to‘g‘ri
urganilsa, ularga shunchalik to‘g‘ri va ishonchli zarba berish mumkin bo‘ladi.
XXI asr svilizatsiyasi oqibatida insoniyat hayoti ax borot-psixologik tahdid
kuchaetgan jarayonni boshdan kechirmo q da. Bu, ayniqsa, rivojlanish yo‘liga
chiqib olgan O‘zbekistonday yosh mustaqil davlatlarga kuchli salbiy ta’ sir
utkazishi mumkin. CHunki xar qanday asossiz, buzrun chi ROYA utish davriga xos
bo‘lgan juz’iy kamchiliklar va o‘ tkinchi ijtimoiy-iqtisodiy nuqsonlarni burtgirib
ko‘rsatib, jamoatchilik fikrini chalgitishi, uning istiqbolga ishonchini susaytirib
yuborishi mumkin. Zotan, bugun jahon siyosati tobora madaniylashib, ijtimoiy-
siyosiy jarayonlar insoniylashib, davlatlararo manfa atlar ustuvorligi yumshab
borayotgan bir paytda ommaviy kirgin qurollaridan foydalanish, termoyadro
xavfini kuchaytirish, atom, vodorod, turli biologik, bakteriologik va kimyoviy
aslaxalardan foydalanish ibtidoiy hodisaga aylanib qoldi.
Millatlarni yo‘k qilish, ularning ildizini kirkib tashlash, milliy xususiyatlari,
an’analari va urf-odatlarini barbod etish yo‘li bilan mamlakatlarni zabt etish
sivilizatsiyaviy hodisaga aylandi. Bunday maqsad-ni amalga oshirishda axborot

tizimidan foydalanish keng avj olib bormoq-da. Mustaqil O‘zbekiston esa ana shu
jarayonda uzi ning yangidan-yangi imkoniyatlarini, aqliy salohiyatini, uzini uzi
himoya qilish va xar qanday tajovuzlarga qarshi tura olish ikgidorini namoyon
etmoqda. Biroq bu etarli emas. Aniq natijalarga erishish uchun quyidagilarga
e’tibor berish lozim, deb o‘laymiz:
- insonning shaxs va fuqaro sifatidagi imkoniyat larini ro‘yobga
chiqarish va uni shakllantirish;
- insonning uzini uzi himoya kila olish instinktini, o‘zini o‘zi
boshqarish salohiyatini shakllantirish;
- alohida odamlar, guruhlar, qatlamlararo munosabatlarni yana xam
barqarorlashtirish;
- jamoalar birligini, umumiy xonadon – yaxlit mam lakat taqdiri
uchun javobgarlik xissini kuchaytirish;
- millatidan va diniy e’tiqodidan qat’i nazar O‘zbekiston fuqarosi
bo‘lgan xar bir shaxsning kelajak uchun mas’ulligini ta’minlash;
- kelib chiqishi mumkin bo‘lgan mojarolar, kelishmovchiliklar
asoslarini, yo‘nalishlarini, ularning ri vojlanish omillarini va
dinamikasini doimiy tarzda, uzluksiz ravishda urganib borish.
Ana shu tarzda, albatta, axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta’minlashning
O‘zbekiston tajribasi takomillashib bormoqda. Bu bevosita axborot xuruji avj
olayotgan, axborot tarkatish texnologiyalari tobora takomillashib, uning usul va
uslublari yangilanib borayotgan bir paytda O‘zbekiston ayni ana shu
sivilizatsiyaviy jarayonning eng samarali, eng insonparvar usullaridan yana xam
kengrok foydalanish imkoniyatlarini kidirmoqda.
5-§. Madaniyatlararo integratsiya: tajriba v a muammo
XXI asr insoniyat tarixining yangi davrini ochmoqda. Zotan, yangi yuz yillik
va yangi ming yillikda jahon ij timoiy-siyosiy jarayonlari keskin o‘zgarayotgan va
inson tafakkuri butunlay yangilanayotgan, manfaatlar umumiyligi yuz berayotgan
bir davrni boshdan kechiryapmiz. Darxakikat, bugungi dunyo bir xalq, mamlakat
uz hududi doirasidagina yashash bilan cheklanmaydi. Aksincha, dunyo xalq l arini

manfaatlar mushtarakligi birlashtirmoqda. Xar qanday «xususiy» muammo barcha
uchun birday tegishlilik mohiyatini kasb etmoqda. Umumiy taqdir va umumiy
istiqbol tushunchalari tobora chuqurlashib bormoqda.
Global mohiyatga ega bulayotgan g‘oyat zalvarli masalalar kupayib
bormoqda. U insoniyat tarixi va taqdiriga, buguni va istiqboliga jiddiy ta’sir
etmoqda. Ayni ana shu muammolar tabiatini, mohiyatini qanchalik chuqur
tushunsak, ma’naviy ofik, ruhiy ozurdalik shunchalik katta tahdid solayotganini
yana xam chuqurrok xis etamiz. Omma viy axborot vositalari mazkur
muammolarni shu daraja da kup targib egmoqdaki, bu ba’zan g‘oyat fojiali,
ziddiyatli vaziyatni vujudga keltirmoqda.
Xilma-xil dalillar va raqlmlar atrofidagi muloxazalar, tahlillar, tadqiqotlar
yo‘nalishlari tobora kupa yib bormoqda. Kungillarni gash qilib, ruximizga ozur -
dalik keltiradigan «bashorat»lar va yangi texnologik izlanishlar shu darajada avj
olib ketdiki, bu bevosita Er shari tavdiri va insoniyat istiqboli bilan bog‘liqdik
xissini, daxldorlik tuyg‘usini yana xam kuchaytirmoqda.
Ana shunday tigiz va shiddatli bir sharoitda inson ning eng yaqin va ishonchli
himoyachisi - madaniyat va ma’naviyatga ex t iyoj yana xam kuprok ortadi. Biz
tashki olam, atrof-muhit va ijtimoiy hayotdagi muammolar haqida Qanchalik
chuqur uylasak, uning asosida inson mohiyati, qadriyati yotganini shunchalik
kuprok tushunamiz. Balki global muammolar tahdidi bizni qaysidir darajada
chalgitib kuyar. Biroq h ar qanday muammo, xar qanday tahdid inson ma’naviyati,
ichki irodasi, ruhiy quvvati orqaligina o‘ zi echimini topishi mumkin.
Inson ikki olam kesishgan nuqtada yashaydi. U tashki dunyo, tabiat va xaet
sarvari, ayni paytda o‘ z ichki olamining butkul itoatkoridir. Ayni ana shu ichki
olam, tuyg‘u va rux tashki olam mohiyatini, mazmunini va istiqboli- ni belgilaydi.
Muxabbat va nafrat, ezgulik va yovuzlik, oila, turmush, kundalik hayot ehtiyojlari
va muammolari, atrof-muhitdagi barcha yaxshilik va yomonliklar kishilik jamiyati
taraqqiyotiga Uz ta’sirini utkazadi. Demak, in son olami tashki olamning kuzgusi
va ayni paytda insonning jamiyatdagi o‘ rni, hayoti va taqdiri bilan bog‘liq, bo‘lgan
noeb k a driyat. Xuddi ana shu olamda insonning ma’naviy-ruhiy imkoniyatlari,

tasavvur - lari, hissiyotlari, il.homi va ijodkorlik tuyg‘ulari yashaydiki, bu tashki
olamni o‘zgartirishga, hayotni h ar qanday sharoit da dam tartibga solishga kodir
bo‘lgan qudratli kuchdir.
Insoniyat yaratgan boy madaniy qadriyatlar, jumla dan, kishilik tarixi shundan
dalolat beradiki, madaniyatning umri bir inson umridan ancha uzun va, h atto,
cheksizdir. U insoniyat ibtidosi va intixosini o‘ zida mujas sam etadi. Bugun biz
Misr, Rim, Samarkand, Buxoro, Xiva deganda ana shu ulkan va o‘ lmas
madaniyatning nadadar barhayotligiga, yashovchanligiga, kelgusi avlodlarga
g‘oyat kuch li ma’naviy ta’sir utkazishiga ishonch h osil kilamiz. CHunki ayni ular
tufayli tarix saqlanmoqda, O‘tmish yashamoqda. Ular ajdodlarimiznint buyuk
taraqqiyot davrlaridan, uziga xos siviliza - siyasidan xabar berayotgani kabi
kulogimiz ostida ajdodlar ruxining kungirok l ari eshitilib turadi, qalbimizga darorat,
jismimizga kudrat baxsh etadi, istiqbolga da’vat etadi.
Albatta, h ar qanday sharoitda xam fan, madaniyat, san’at faqat ozod
sharoitdagina rivojlanadi. Ijodiy jarayon avj oladi. Demokratiya suz va fikr
erkinligi orqali namoyon bo‘ladi. Hozirgi zamon jahon madaniyati esa yaxlit
insoniyat ruxi ozodligining noyob mu’jizasi sifatida yuzaga kelmoqda. Zotan,
ruxning qudrati ozodlikda!
YAna shuni alohida ta’kidlash kerakki, demokratiya va so‘ z erkinligiga
ehtiyoj q ancha kuchaysa, xuddi ana shu demokratiya va s o‘ z erkinligini
ta’minlaydigan, uni bosh q arib turadigan demokratiya madaniyatiga, suz va fikrni
erkin ifodalash axloqiga ega bo‘lishga h am katta ehtiyoj tutiladi. Bu yalpi xalq va
jamiyatning siyosiy madaniyatiga, onglilik darajasiga bog‘liq bo‘lgan jiddiy va
ayni paytda murakkab masala.
Kishilik jamiyati tarixi XX asrdagi singari favkulodda holatlarga,
to‘qnashuvlarga va ziddiyatlarga duch kelmagan. Ayni ana shu hodisa yangi yuz
yillik taqdirini, mohiyatini belgilaydigan omilga aylandi. Siyosiy tafakkur, ijtimoiy
falsafa, urush va tinchlik haqidagi yuyalar rivojlangani sari insoniyat tobora tahdid
girdobiga tushmoqda. Xalqlar, millatlar endi bir-biridan kochib emas, bir-biriga
intilib yashash (Islom Karimov) ehtiyoj ekanligini tushunib bormoqda. Ana shu

anglash ja- rayonining o‘ zi bu qadimiy makonda umumsayyoraviy mada niyat
darajasining oshib, madaniy tushunchalarning ken gayib borayotganidan dalolat
beradi. Urush madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga utish zarurat ekanligi to -
bora kuprok namoyon bo‘lmoqda. Ana shu jarayonda jamiyat hayotida daxldorlik
tuyg‘usi, ya’ni xalqlar va millatlarning madaniyatlar orqali o‘ zaro yaqinlashishi
jarayonlari tobora faollashmoqda. Jarayonning ijobiy tomoni shundaki,
madaniyatlararo yaqinlashuv, madaniyatlararo integ ratsiya xalqlar o‘rtasida o‘ zaro
bir-birini tushunish dara jasining oshishiga olib keladi.
Aslini olganda xar bir millat yoki e lat umumsayyora viy madaniyatga uziga
xos hissasini k o‘ shadi. Shu bilan birga xar bir milliy madaniyat uz tarixiy
ildizlariga tayanib, uning sarchashmalaridan baxra olib, umumtari- xiy tajribalar
bilan ozikdangan holda boyib boradi.
Xar qanday madaniyat uz milliy xususiyatlariga, mil liy manbalariga, tarixiy
tajribalar va jarayonlar aso sida shakllangan ki yo fasiga ega. Biroq ijtimoiy-siyosiy,
iqtisodiy jarayonlarning tobora shiddat bilan umum - sayyo raviy mohiyat kasb
etayotganligi sababli guyo umuminso niy madaniyat dunyoga kelayotganday
tuyuladi. Aslida esa milliy madaniyat uz mohiyatini yukotmoqda,
«chatishtirilgan», sun’iylashtirilgan holatdagi majrux qiyofaga kirmoqda. Bunday
«bedavo»likdan kutulishda esa faqat va faqat milliy tafakkur, milliy ong, milliy rux
alohida ahamiyat kasb etadi. Ayni ana shu muhim uchlik ustuvor bo‘lgan
sharoitdagina milliy va ma’naviy xaloskorlik tuyg‘usi, o‘ z milliy k a driyatlarini
himoya qilish immu nitet i kuchayadi va u xar qanday sharoitda xam uzining kuch-
qudratini namoyon etmogini hayot taqozo etmoqda.
Bir kara sh da o‘ z milliy qadriyatlari, an’analari va madaniyatini zur berib
himoya qilish kishiga xuddi sho vinizm, natsionalizm va irkchilik kabi salbiy
holatday tuyuladi. Ikkinchi tomondan esa umuminsoniy madaniyat
tushunchasining tobora kengayib borayotgani millatlar va elatlar uziga xosligining
yukolishiga olib kelmoqda.
Bugungi dunyoni faqlt o‘zaro sog‘lom muloqot, o‘zaro bir-birini to‘g‘ri
tushunish madaniyati asrashi mumkin. Xuddi ana shu muloqot – bir-birini eshitish

va tushunish mada niyati inson hayotini urush madaniyatsizligidan tinchlik
madaniyatiga utkazadigan g‘oyatda murakkab va ayni paytda ehtiyojga aylangan
tarixiy hodisadir. Boyatda kuchli qurol-yaroglar, h arbiy asla h alar va harbiy qudrat
bilan zo‘ravonlik qilish, qolaversa, buyuk davlatchilik shovinizmi ta h didi hozirgi
zamon sivilizatsiyasi nuqtai nazaridan ibtidoiy hodisaga aylandi.
Dar h a q i qa t, bugungi kunda dunyoda Er sharini o‘ z o‘q i atrofidan chiqarib
yuborishga kodir bo‘lgan qudratli h ar biy asla h alar mavjud. Biroq undan
foydalanish mantiq- dan ancha yirokdir. CHunki sog‘lom fikrli dar qanday kishi
bunga yo‘l k o‘ ymaydi. Yo‘l kuygan taqdirda uzi h am t i rik kolmaydi. Ana shu
nuqtai nazardan q araganda urush va tinch lik singari global muammoni faqat
sog‘lom akl, sog‘lom idrok va zakovat orqali xal etishni davr taqozo etmoqda.
Davlatlararo, mintaqalararo mojarolarning yuzaga kelishi ayni siyosiy
madaniyat muammosini yana h am d olzarb qilib k o‘ ymoqda. Bu dolzarblik uz-
uzidan yuksak madaniyatni taqozo etadiki, madaniyat bor joyda ochiq l ik, qalban
va ruxan yaqinlik, o‘ zaro bir-birini tushunish tuyg‘ulari yashaydi. Demak, tinchlik
madaniyati bu bevosi ta madaniyatlar muloqoti, o‘zaro ishonch va bir-birini
tushunish k o‘ zgusidir. Bir-birini hurmat qilish, o‘zaro yaqinlashish orqali
umumsayyoraviy madaniyat vujudga kelishiga olib keladi. Bu, albatta, urush va
tinchlik yunalishidagi madaniy hodisa. Lekin yana bir yo‘nalish borki, bu bevosita
dar bir xalq, h ar bir elatning uziga xosligi bilan, tarixiy madaniy merosi va
ma’naviy qadriyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan jarayon.
Hozirgi zamon talablari nuqtai nazaridan h ar qanday milliy madaniyat turli
xalq l ar madaniyati bilan muloqot qilishga kodir bulmogi lozim. Ana shu muloqot
jarayonida bir madaniyat ikkinchi bir madaniyatga xam o‘ z ta’sirini o‘ tkazadi, h am
o‘ zi boyiydi. Boshqacha qilib ayt ganda, o‘ z madaniy kobigidan chitsmaslik, h ar
qanday ma daniyatga darshi turish ojizlik va notavonlikdir, bu gungi sivilizatsiya
yutuk l aridan orkada kolish kabi koloklikdir. Boshqa bir madaniyatga kushilib
ketish esa mil liy tanazzuldan boshqa narsa emas. Bu millatning inkirozi bilan teng
bo‘lgan fojia. Ana shunday murakkab, ziddiyatli bir sharoitda o‘zaro ta’sir va
ergashish tuyg‘usi me’yor doirasida bulmog i lozim.

Rivojlangan davlatlar, katta xalqlar madaniyatidan o‘ zini kur-k o‘ rona asrash,
faqat uz milliy an’analariga tayanish, uz olami ichida yashash milliy bikikdikka,
mil liy maxdudlikka olib kelsa, jahon madaniyatiga, zamo naviy sivilizatsiyaga
keragidan orti qch a ruju qilish un dan h am ogirrok oqibat - larga olib keladi. Demak,
h ar qanday madaniy ta’sir me’yorlarini anglash, tajovuzdan o‘ zini uzi asrash
omillarini topish lozim.
Madaniyatlararo integratsiya dunyoni yangilashga, in soniyat tafakkurini
boyitishga, uning madaniy saviyasini oshirishga kat t a xizmat qiladigan ulkan
ijtimoiy - tarixiy hodisa. Biz jahon sivilizatsiyasidan ortda kolmasligimiz kerak.
Hech bo‘lmaganda u bilan barobar yurishimiz, uning yutukdaridan foydalana
olishimiz za rur va, hatto, uz yutuk l arimiz bilan zamonaviy sivili zatsiya tajribalarini
boyitishga intilmogimiz lozim. Biroq, bundan milliy xususiyatlarimizga,
an’analarimizga, turmush tarzimizga zid bo‘lgan madaniyatni olib kirish mumkin
degan fikrga bormasligimiz kerak.
Madaniyatning milliy uziga xosligi bu ma’lum bir millatning mohiyati,
qiyofasi, uning asrlar k a ’ridan etib kelgan qadriyatidir. Milliy madaniyat
tushunchasi orqali biz asrlar sinovidan utgan, o‘tmish tajribalarini o‘ zlashtirgan va
ayni paytda x o zirgi zamon madaniy tajribalar asosida o‘ zini boyitib borayotgan,
uning yangidan-yangi kirralarini ko‘rsatayotgan jarayonni tushunamiz. Bu bevo sita
milliy ong, milliy tafakkur tarzi bilan bog‘liq bo‘lgan keng miqyosli voqelik. Ayni
ana shu xar bir millat va xalqning milliy onglilik darajasi o‘sha millat yoki
xalqning sivilizatsiyalashganlik darajasini ko‘rsatadi.
Madaniyatlararo integratsiya avj olayotgan hozirgi davrda masalaning ijobiy
va salbiy tomonlari kuzga yaqqol tashlanmoqda. Jumladan:
Birinchidan, katta xalqlar madaniyati sivilizatsiya ramzi sifatida kichik xalqlar
madaniyatining rivojlanishiga, ularning taraqqiy topishiga, jahon sivilizatsiyasiga
yaqinlashishiga yordam bermoqda. Bu albatta, dar Qanday milliy madaniyat o‘z
ehtiyoji nuqtai nazaridan jahon madaniyatiga intilishi orqali uning eng samara li,
ijobiy jihatlarini qabul qilib, salbiy tomonla rini qabul kilmaslik kabi o‘ta nozik,
katta milliy ma- daniyatni, ma’rifatni va tabiiy ravishda axloqni taqozo etadi.

Ikkinchidan, katta xalqlar madaniyati kichik xalqlar madaniyatini yutib
yubormoqda. Ularga kuchli ta’sir utkazib, o‘ziga xosligini, milliy xususiyatlarini,
qadriyatga aylangan urf-odatlar va an’analarini shafqat-sizlik bilan poymol
etmoqda.
Uchinchidan, kichik xalqlar, jumladan, rivojlanish yo‘liga chiqayotgan
mamlakatlar jahon taraqqiyotidan orqada kolmaslik uchun uning yutuklarini
uzlashtirish yo‘li dan borishi tabiiy. Uz-uzidan bunday xalqlar uchun jahon
madaniyatiga intilish xissi kuchli bo‘ladi. U kondirish qiyin bo‘lgan ehtiyojga
aylanadi. Jahon sivilizatsiyasi yutukdariga kur-kurona yondashish oqibatida esa
milliy o‘ziga xoslik yo‘kolib, madaniy-ma’rifiy inqirozga yuz tutishi mumkin.
Bunday holatni bir necha shakllarda kurish mumkin:
Siyosiy sohada. Urush va tinchlik muammosi doimiy va hamisha dolzarb
bo‘lgan masalalardan biri. Dunyoni termo yadro xavfidan kutkarish, xalqlar va
davlatlar o‘rtasida mo‘tadil ikdimni vujudga keltirish, diniy ekstremizm, fanatizm,
xalqaro terrorizmga qarshi kurashish, narko tik moddalarning tarkalishiga chek
ko‘yish singari global muammolarni xal etishda, mintadaviy mojarolarni bartaraf
etishda yuksak siyosiy madaniyat, urush madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga
utish jarayonida o‘ziga xos munozaralar va muzokaralar madaniyatini yo‘lga
ko‘yish XXI asrning ofikli masalalaridan hisoblanadi. Ushbu global masalalar
yuzasidan gapirar ekan, Birinchi Prezident Islom Karimov mustaqilligimizning
ikkinchi yilidayok BMTning 48-sessiyasida suzlagan nutqida «Dunyo mojarolarini
hal etishda sharqona munosabatlar ilmini egallash zarur» de gan fikrni bildirgan
edi. Bu bilan notik buyuk davlatchi lik shovinizmi, katta davlatlarning kichik
davlatlarga tazyiqi, zo‘ravonlik illatlariga bardam berish, dunyo mu ammolarini hal
etishda va jahon ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini yaxshilik sari burishda muzoqaralar
yo‘lini tanlash, xar qanday mojaroli masalalarni aql-idrok, yuksak siyosiy tafakkur
va madaniyat orqali xal etish zarurligini ko‘rsatgan edi. Bu bilan O‘zbekiston
rahbari siyo siy maydonda davlatimizning sharqona axloq, sharqona odob va
sharqona munosabatlar madaniyati orqali uz siyo siy madaniyatini namoyon etgan
edi.

Diniy sohada. Jahon dinlarining o‘zaro integratsiyasi o‘z aqidalari, diniy
koidalari va HUQUQIY me’yorlari nuqtai nazaridan faoliyat yuritgan holda
dunyoviy masa lalar echimini topishda umuminsoniy qadriyatlar orqali
yondashishni taqozo etadi. Dinlarning bir-birini inkor etishi, kamsitishi, bir dinning
boshqa bir din ustidan hukmronlik qilishi singari illatlarga barham berishni,
masalaga diniy qarashlar va e’tiqodlar turlicha bo‘lgani bilan Alloh yagona
ekanligi jihatidan yonda shishni talab qiladi. Demak, Allohga intilish, yaqinlashish
yo‘li xilma-xil, unga yondoshish usullari turli-tuman bo‘lishi mumkin. Biroq
Yaratganning uzi yagonadir!
Iqtisodiy sohada. Birinchidan, jahon bozorining tobora kengayib
borayotganligi, rivojlangan mamlakat lar yashlab chiqarish texnologiya-larining
dunyoni zabt etayotganligi, rivojlanish yo‘liga chiqqan davlat-larning ilgor
texnologiyalarga ehtiyojining oshib borayotganligi iqtisodiy karam siyosatning
vujudga kelishiga yo‘l ko‘ymasligi lozim. Teng huquqli hamkorlik, davlatlarning
katta-kichikligidan qat’i nazar, jahon hamja-miyatining teng huquqli sub’ekta
sifatida har tomonlama aloqalarni va Hamkorlikni yo‘lga ko‘yish, kichik davlatlar
suverenitetini hurmat qilish kabi huquqiy, iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy, axloqiy
kamolotni taqozo etadi.
Ikkinchidan, madaniyatlarning o‘zaro ta’siri kishi lik jamiyati mohiyatini dam
birmuncha o‘zgartirmoqda. Rivojlangan davlatlar zamonaviy ishlab chiqarish
texnologiyalarining rivojlanish yo‘liga chiqib olayotgan davlatlarga kirib
kelayotgani fadatgina ijtimoiy-iqtisodiy hodisa emas. U ayni paytda odamlar
tasavvuri va tafakkurini o‘zgartirib yuboradigan, yangicha qarashlarni keltirib
chiqaradigan voqelik. Bu yalpi jahon ishlab chiqarish maydonining vujudga
kelayotganidan, hamma uchun umumiy bo‘lgan ulkan «xonadon»
shakllanayotganidan dalolat bera di. SHu bilan birga an’anaviy madaniyat bilan
jahon ma daniyati uyg‘unlashib borayotganini dam ko‘rsatadi. Demak, hayotimizga
ilg‘or texnologiyalar bilan birga yangicha qarash lar va o‘ ziga xos madaniyat xam
kirib keladiki, ularning ta’sirida milliy madaniyatlar ma’lum darajada uz qiyofasini
va mazmunini o‘zgartirishi mumkin bo‘lmoqda.

Insoniyat tarixi bunday hodisalarning kuliga guvoh. Deylik, CHor
hukumatining O‘rta Osiyoga temir yo‘l tizimini olib kirishi h ar qanday
maqsadlardan qat’i nazar sivilizatsiyaviy voqelik edi. CHunki, dunyoni faqat
qo‘q on aravadan iborat deb tushungan xalq uchun ikkita tasma te mir ustida
uzundan-uzoq daybatli narsaning pishkirib yurishi xayratomuz hodisa edi.
Biroq, masalaning ikkinchi tomoni h am bor edi.
Birinchidan, Turkistondan qimmatba h o xom ashyoni oson yo‘l bilan samarali
tarzda tashib ketish, tekin boylik orttirish maqsadi ustuvorlik kilar edi. Ikkinchi -
dan, Turkistonga tula egalik qilish maqsad-iddaolari bilan yuz minglab nasroniylar
k o‘ chirib kelindi. Nati jada milliy kddriyatlarimiz, ma’naviy-axloqiy mezonlarimiz
poymol etildi. Asta-sekinlik bilan chorizm «sivilizatsiyasi» milliy turmush
tarzimizda faxsh va ichkilikbozlikni kunikmaga aylantirdi. Millat uzligidan
mosuvo qilindi. Bu milliy dunyoqarash va milliy tafakkurni tubdan o‘zgartirdi.
Ijtimoiy sohada davlatlararo hamkorlik, rivojla nayotgan mamlakat-larga
begaraz yordam berish eng avvalo begarazlik mohiyatini yorkin namoyon etmoga
lozim. Turli ko‘poruvchilik harakatlari, manfaatlar ustuvorligi, ijtimoiy yordam
nikobidagi buzgunchilik kayfiyatlaridan xoli bo‘lgan chinakam dustlik va sog‘lom
manfaatdorlikka asoslangan hamkorlik yo‘lga kuyilmog‘i kerak.
Madaniyatlararo integratsiya eng avvalo ma’naviy-axloqiy va ma’rifiy
mezonlar, umuminsoniy qadriyatlar ulchovlari va tan olingan me’yorlar asosida
kurilmogi lozim. Aks xolda katta xalqlar ruhiyatida milliy xudbinlik, milliy
kalondimoglik, milliy manmanlik va asta-sekinlik bilan dunyo madaniyatiga egalik
illatlari xuruj qilishi mumkin. Bu ayni paytda o‘zining ayrim salbiy jihatlarini
namoyon etmoqda. Xususan, hozirgi za mon sivilizatsiyasi nuqtai nazaridan kichik
xalqlar va davlatlarni urush, kon tukish yo‘li bilan emas, asta-sekinlik bilan,
bosqichma-bosqich milliy uzligidan ayirish, milliy an’analariga va urf-odatlariga
zarba berib, ularning tarixiy ildizlarini qirqish, dunyoni omo- nat va kalkib turgan
bir holatga keltirish tendensiyasi ustuvorlik kilmoqda. Bunga jahon axborot
bozorining to bora kengayib borayotganligi, xususan, internet tizimining rivojlanib
borayotganligi bir jihatdan hozirgi zamon sivilizatsiyasining nodir va mu’jizakor

yutug‘i bo‘lsa-da, ikkinchi tomondan buzgunchi yuyalar, tajovuzkor mafkuralar
osonlik bilan kirib kelishiga yo‘l ochib berayotgan, uz tarixi va madaniyatiga ega
bo‘lgan xalqlar va millatlarning fikrini chalgitayotgan qudratli vositaga
aylanmoqda.
Albatta, jahon axborot maydonidan ajralgan holda, hozirgi zamon taraqqiyoti
namunalaridan xabarsiz ravish da milliy kobikda kolib ketish maqsadga muvofiq
emas. Bunday holat xar qanday xalqni milliy maxduddikka, o‘z kobigida kolib
ketishiga va jahon taraqqiyotidan orkada kolishiga olib kelishi mukarrar. Biroq ana
shunday mu rakkab g‘oyalar kurashi, mafkuralar karama-qarshiligi, betayin va
engiltak axborotlar xuruji avj olgan bir paytda dar bir kishi umummilliy
taraqqiyotga xizmat qiladigan, milliy madaniyat rivojiga kumak beradigan
axborotlarnigina qabul qilishi zarur bo‘lib kolmoqda. Bu xar bir fuqaroning katta
ma’naviy va ma’rifiy saviyasiga, axloqiy kamolot darajasiga, mamlakat va mil- lat
taraqqiyoti uchun javobgarlik tuyg‘usining kay dara jada shakllanganligiga bog‘liq.
Hozirgi dunyo millatlar va xalqlarning Er sharining qaysi hududida
yashayotganidan qat’i nazar bir-biridan kochib emas, bir-biriga intilib yashashini
taqozo etmoq da. Biroq ana shu o‘zaro bir-biriga yaqinlashish eng avvalo bir-birini
tushunishdan, bir-birini qadrlashdan, umumdunyoviy manfaatlar atrofida
birlashishdan va eng muximi, inson bebaxo kddriyat ekanligini tushunish, tan olish
va uni asrash uchun javobgar ekanligini xis qilishdan iboratdir.
Turli davlatlarning sarmoyadorlari, nodavlat-notijorat tashkilotlari
rivojlanayotgan mamlakatlarga keng miqyosli yordam berishmoqda, xomiylik
qilishmoqda. Bu ijobiy xodisa. Biroq ayrim holatlarda moddiy-moliyaviy kumak
nikobi ostida g‘oyaviy ta’sir utkazish, mafku raviy buzgunchilik va tajovuzkorlik
yo‘lidan borish holatlari xam kuzga tashlanmoqda. Natijada aholi qaysidir
qatlamini xomiylik yordamlari orqali Uz hukmlariga bo‘ysundirish, ularning
fikrini chalgitish, buzgunchi g‘oyalarni imoni sust odamlar ongi va qalbiga
singdirish yo‘li bilan butun bir millat hayotiga tahdid solinmoqda. Turli davlatlarda
mavjud jamoat tashkilotlari o‘rtasi dagi hamkorlik, xomiylik chuqurlashib borgani

sayin asta-sekinlik bilan siyosiy tue olmoqda, davlatlarning ichki ishlariga
aralashish makomini egallamoqda.
Ayni paytda dunyoda siyosiy partiyalar va jamoat tash- kilotlarini xorijiy
sarmoyadorlar tomonidan moliyalashtirishning huquqiy me’yor-larini ishlab
chiqish va bu jarayonni qonun yo‘li bilan muvofiqlashtirish tajri- basi yuzaga
kelmoqda. Biroq erkin hamkorlikni qat’iy tartibga solish, uni nazorat qilish
jarayonini kimlar dir demokratik qadriyatlar me’yorlariga zid deb karashmoqda.
Ammo ayni ana shu qat’iy intizom milliy xavf sizlik va barqarorlikni
mustahkamlash, milliy taraqqiyot izchilligini, tadrijiyligini ta’minlash uchun za -
ruriy ehtiyojga aylanmoqda. Boshqacha qilib aytganda, haqiqiy demokratiya,
erkinlik, ozodlik bu qonunlar diktaturasi! Faqat umummilliy manfaatlarga xizmat
kdladigan qonunlar doirasidagina haqiqiy demokratiya ni, keng miqyosli erkinlikni
barpo etish mumkin. Vaxolanki, bunday tajriba dunyoning bir qator
mamlakatlarida mavjud. Jumladan, YAponiyada nodavlat tashkilot- larni
moliyalashtirish kattik nazorat qilinadi. Bu erda qabul kilingan huquqiy -me’yoriy
hujjatlar asosidagina bunday faoliyatni amalga oshirish mumkin.
Isroilda nodavlat tashkilotlar uchun xorijdan kursatiladigan moliyaviy yordam
Moliya vazirligi tomonidan takikdangan. Mamlakatda davlat konstitutsion
tuzumiga zarar keltiradigan va Nizom talablari doirasidan chiqib ketgan, unga
rioya etmagan nodavlat tashkilotlar fao liyati ishi sudda kurilib, uning ruyxatdan
utganligi to‘g‘risidagi guvohnomasi bekor qilinadi. Doimiy ravishda nodavlat
tashkilotlarning barcha moliyaviy harakatlari tekshirib turiladi. Mablag‘ utkazish
jarayoni shubha tug‘ dirgan taqdirda bank bu xaqla o‘sha zahotiyok tegishli idoraga
ma’lumot beradi va amaldagi qonunlar asosida chora kuriladi.
Fransiyada nodavlat tashkilotlarning xorijiy grantlar va o‘zaro hamkorlik
asosida keladigan har qanday mablag‘lardan foydalanishi Tashqi ishlar vazirligi bi -
lan kelishilgan holda Ichki ishlar vazirligi tomonidan berilgan ruxsatnoma orqali
amalga oshiriladi. Bunga mamlakatning tinch va barqaror hayotiga, osoyishta tur -
mush kechirishiga xizmat qiladigan qat’iy intizom si fatida karaladi. Zotan, har
qanday o‘zaro aloqalar, hamkorliklar qonun asosida va me’yoriy hujjatlarga

tayangan holda amalga oshirilsa faoliyat erkin, daxlsiz va ayni paytda samarali
bo‘lishi shubxasiz.
Madaniyatlararo integratsiya xususida gapirar ekanmiz, turli madaniyatlar,
urf-odatlar, xususan, kiyinish, o‘zaro muomala madaniyati va, ayniqsa,
ko‘shikchilik san’atining odamlar xissiyotiga tez ta’sir utkazish imkoniyatlarini
jiddiy tarzda nazarda tutish va nazorat qilish lozim. Chunki inson tabiatan
kanchalik axloqli, tarbiyali bulmasin, u shunchalik engiltaklikka, engil yashashga,
rohat-farogatga moyil jonzot. Ana shu moyillik kayfiyati insonning kushandasiga
aylanishi tabiiy. CHunki xuddi ana shu moyillik fazilatlar rivojlanishidan kura
illatlar rivojla- nishini engillashtiradi. Birinchi Prezident Islom Karimov «Aslida
mening nazarimda, odamning qalbida ikkita kuch – bunyodkorlik va vayronkorlik
hamisha o‘zaro kurashadi. Afsus bilan ta’kidlash lozim: tarix tajribasi shundan
dalolat beradiki, inson tabiatidagi insoniylikdan kura vahshiylik, ur-yiqit
instinktlari, ya’ni xatti-harakatlarini ko‘zg‘atib yuborish osonroq», deganida inson
fenomenidagi ana shu fojiaviy illatlarni nazarda tutgan edi. Ana shu haqiqatdan
kelib chiqib aytish mumkinki, Foro biy, Beruniy, SHekspir, Navoiy, Gyote,
Pushkin va Boburlarni tarbiyalab etkazishdan kura Ben Laden, SHomil Basaev va
Toxir Yo‘ldoshlarni etishtirish ancha oson. In son konidagi xudbinlik,
manfaatparastlik, engil yashashga ishtiyokmandlik, oson yo‘l bilan farovon
yashashga ehtiyojning katgaligi, nafsning cheksizligi, qanday g‘oya va maqsad
yo‘lida bulmasin tekin keladigan boylikka tez sotilish imkonini beradi. Insonning
ana shu fojiaviy qismatidan kelib chiqib aytish mumkinki, har qanday er kin,
demokratik jamiyatda inson qanchalik ozod va xur yashamasin, u ma’naviy-
axloqiy me’yorlar, qonun belgilab bergan chegara doirasidagina ozod va daxlsiz
bo‘lishi mum kin. Bu bugungi dunyo ma’rifatini, madaniyatini belgilaydigan
bebaxo qadriyatdir.
Ommaviy axborot vositalari ijtimoiy hayot va tari xiy jarayon mohiyatini
keskin o‘zgartirmoqda. Bu borada, ayniqsa, bugun «sariq matbuot» deb ataladigan
xususiy nashrlar alohida mavqe egallamoqda. Mayda, ikir-chikir, g‘iybatnamo
xabarlar bilan tulib-toshgan, odamlarni fikrlashdan, mushohada yuritishdan

tuxtatib, engil-elpi ma’lumotlar bilan ular ongini band etish jarayoni to bora
chuqurlashib bormoqda. Kaysidir mashhur xonandaning oilaviy mojarolari, uning
boyliklari va yashash tarzi, boshqa bir xonandaning qanday kliplar yaratayotganiyu
ularni qaysi tarzda namoyish etishi haqidagi xa barlar gazetxonlarni mayda
fikrlaydigan ojiz kishiga aylantirib kUyish bilan birga yaxlit jamiyatni ommaviy
savodsizlikka da’vat etishdek g‘oyat xatarli vazifani bajarmoqda.
Albatta, suz erkinligi, fikr erkinligi turmush tarzimizga aylanib bormoqda. Bu
jamiyatimiz ma’naviy qiyofasini, insonning ijtimoiy hodisa sifatidagi kadriyat
ekanligini ko‘rsatadigan buyuk voqelik. Biroq, ana shu erkinlik uchun, aytilaetgan
suz, bildirilayotgan fikr, ilgari surilayotgan g‘oya uchun javobgarlik kimning
zimmasida? Millatni jaholatga, yalpi savodsizlikka, xurofotga da’vat etish
demokratiyaning buyuk qadriyat sifa tidagi mohiyatini tushirib yubormaydimi?
Biz demokratik tamoyillarning tobora chuqurlashtirib borish, uning keng
imkoniyatlaridan unumli foydalanish zarurligi xususida kup gapiramiz. Bu,
shubxasiz, Hozirgi zamon jahon sivilizatsiyasining ehtiyojidir. Erkin jamiyat, ozod
va xur inson turmush tarzini vujud ga keltirish bizning strategik maqsadlarimiz. Suz
va fikr erkinligi hamisha biz uchun ehtiyojdir. Ana shu ehtiyojdan kelib chiqib,
matbuotni erkinlashtirish, suz va fikr erkinligini ta’minlashga intilamiz. Biroq so‘z
mas’uliyati, fikr uchun javobgarlik kimning zimmasida. Bu ning uchun kim
javobgar bo‘ladi? Aytilayotgan xar qanday suz, bildirilayotgan xar qanday fikr
jamiyat taraqqiyotiga kay daraja daxldor? Umummilliy manfaatlarga xiz mat
qiladimi, degan savollarni ba’zan unutamiz. Vaxo- lanki, erkinlikni xis qilish,
ozodlikni tushunish hamda demokratiyani anglashdan oldin unga kay darajada
ma’- naviy-axloqiy jihatdan tayyorligimizni hisobga olmaymiz. Natijada ozodlik
va demokratiya milliy madaniyat ravnaqiga tusik bo‘lishi mumkin bo‘lgan
g‘oyatda xavfli hodisaga aylanadi.
San’at sohasida. Ma’lumki, xar qanday san’at asari millat ruxining kuzgusi,
qalb tugyonlari va xis-tuyg‘ularining ifodasi. U ayni ana shu jihati bilan xam
qadriyatga aylanadi. Qadriyatlar esa hamma vaqt moddiyat-dan ustun turadi,
muqaddas hisoblanadi. Afsuski, bugun ko‘shikchilik san’ati moddiy ehtiyojlar

mezoniga, nafsni kondirish omiliga aylandi. Avj olib ketayotgan «shou-biz nes»
tadbirkorlikning xar qanday shaklidan ko‘ra serdaromad, solik tulanmaydigan,
mumay daromad manbai bo‘lib qoldi. Bozorlarda, aholi gavjum joylarda turli-
tuman bexayo kassetalar va disklarning sotilayotganligi nazorat qilinmayapti.
Beyuzlik, andishasizlik, kunimsiz turmush tarzi fazilatga aylanib bormoqda.
Achinarlisi shunda- ki, ayni ana shu yo‘lni tanlaganlar uzlarini millat timsoli,
qadriyatlar ramzi sifatida ko‘rsatmoqdalar va bun dam uyalmayaptilar. YOshlar esa
ommaviy tarzda ularga ergashmoqda, ulardan ibrat olishmoqda.
Atokli shoir Evgeniy Evtushenko bir paytlar reklamalar, kliplar va san’atdagi
tuturuksizlik haqida chuqur iztirob bilan gapirgan edi. U «Tabiat zilzilalar,
dahshatli suv toshkinlari bilan bizni qo‘rqitadi. Biroq, bu qo‘rquv gazeta va
jurnallar, televidenie orqali yopirilib kelayotgan majrux re kl amal ar tahdidi oldida
hech narsa emas. Xar qanday reklama falsafasi yuk odamning falsafasiga aylandi.
Kliplar esa sayyoramizning bosh imijmeykeri makomini egalladi. Bugun Maykl
Jekson SHekspirdan kura mashhur. Rossiya yoshlari orasida pop kushikchi
Kirkorov-ning mashhurlik darajasi CHaykovs kiy, Tolstoy va Soljenitsinning
birgalikdagi mashhurligidan xam oshib ketdi», degan edi. Bu iztirobning ta gida
juda katta milliy dard, milliy armon, ayni payt da achchik haqiqat yotadi. CHunki
bugungi yoshlar engiltak kushikchilar va engil fikrlaydigan odamlar ortidan
kuvadigan, ularga taklid qiladigan bo‘lib kolishsi. Bunday holat bizda yuz
bermayapti, deysizmi?!
Televidenie orqali ketma-ket berilayotgan bema’ni kushik l ar, yarim
yalangoch rakslar, ugrincha musik a lar en giltak, axloqsiz xaetni targib qilish
vositasiga aylanmoqda. Bu, ayniqsa, aholisining 64 foizini 35 yoshgacha bo‘lgan
yoshlar va bolalar tashkil etadigan O‘zbekistonday bolajon mamlakatda g‘oyat
xatarli, millat istikboliga tahdid soluvchi hodisa emasmi?
Balki bugungi milliy estradamizning «eksperiment»lari kimlar uchun zarurdir.
Umuman olganda h ar qanday taraqqiyot tajribalar asosida kuriladi, ular tufayli
takomillashib, qadriyatga aylanadi. Biroq bunday tajribalar dastlab ayni ana shu
yo‘nalish ishkibozlari tuplangan joyda, maxsus auditoriyada sinovdan utkazilishi,

ommaviy minbarlarni egallab olib, bir necha ming yillik an’analarimizni,
madaniyatimizni, san’atimizni oyokosti kilmasligi kerak. Ana shu g‘oyat o g‘r ik l i
masala xususida gapirar ekan, «Ma’naviyat, mafkura borasida chetdan kur-kurona
nusxa kuchirib, biron natijaga erishib bo‘lmaydi, chunki bizning dunyoqarashimiz,
xalqimizning tafakkuri, turmush tarzi nihoyatda o‘ ziga xosligi bilan ajralib tura di»,
degan edi Prezident Islom Karimov.
Aslini olganda terrorchilik, kamikadzelik holatlari haqida kup gapiramiz. Buni
gapirishga ehtiyoj xam bor. Zotan, bugungi dunyo ayni ana shu tajovuzkor
hodisadan jabr kurmoqda. Buyuk qadriyatlar toptalmoqda. Insoniyat h ayotiga misli
kurilmagan tahdid solinmoqda. Biroq jis moniy harakat, fe’l-atvor va intilishlar
bilan bog‘liq bo‘lgan, qandaydir manfaatlarni o‘ zida mujassam etgan bunday
holatlarga yuksak madaniyat, ma’rifat, axloq-odob qaysidir darajada qarshi turishi,
chek k o‘ yishi, unga kakshatkich zarba berishi xam mumkindir. Qaysidir hudud dagi
qanchadir odam hayotiga zomin bo‘ladigan bunday gayriinsoniy holatlarga chek
kuyish xam mumkindir. Lekin butun millatni buyuk tarixidan, ulkan madaniy
merosidan ayirib, insoniyat hayotiga ma’rifat olib kirgan xalq h ayotini izdan
chiqarish, milliy an’analari va madaniya tini buzib yuborish orqali tanazzulga
da’vat etishdek madaniy terrorning baxosi k a ncha? Uning Ulchovi, me’yori,
kulami bormi? Bunday savollarga javob izlash XXI asr sivilizatsiyasining bugun
mohiyatini belgilaydigan hodisa sifatida uz baxosini olmog i lozim.
Boy musikiy merosimizni asrab-avaylash, zamonaviy ijrochilikni
rivojlantirish, folklor an’analarini davom ettirish va yangi bosqichga kutarish,
jahon madaniyatining eng sara namunalarini o‘ zlashtirish orqali biz o‘ z
imkoniyatlarimizni, milliy qiyofamizni namoyon etamiz. Ana shu uziga xoslik,
milliylik bizga ajdodlardan muqaddas meros, kelgusi avlodlar oldidagi yuksak
mas’uliyatdir.
Glоbal muammоlarni yеchishda falsafaning rоli . Оg’ir va murakkab
vazifalarni yеchishda insоnga fan dоim yordam bеrgan. Bir paytlar erishib
bo’lmaydigan, insоn imkоniyatlari darajasidan tashqarida bo’lib tuyulgan
narsalarning aksariyatiga aynan fan yordamida erishilgan. Ayni Shu sababli glоbal

muammоlar хavf sоlayotgani haqidagi ilk оgоhlantirishlarning o’ziyoq оdamlarni
fanga o’z e’tibоrini qaratishga, оlimlarni esa bu muammоlarni yеchish yo’llarini
izlashga majbur qildi.
Yuzaga kеlgan vaziyatning o’ziga хоsligi va Yangiligi Shundan ibоratki, har
qanday muayyan muammоlarni ayrim fan yoki bir nеcha fanlar majmui dоirasida
o’rganish mumkin bo’lsa, insоn, jamiyat va tabiatni ularning ko’p sоnli o’zarо
alоqalari va o’zarо bоg’liqliklarida qamrab оluvchi murakkab tizimdan ibоrat
glоbal muammоlarni tadqiq yetishga ayrim fanlar qоdir emas. Zеrо o’z tadqiqоti
оb’еkti – u yoki bu ayrim muammоni bоshqa glоbal muammоlar kоntеkstida talqin
qilishga muayyan fanlar dоirasi tоrlik qiladi. Shu sababli u yoki bu fan qaysi
muayyan vazifalarni yеchishidan qat’iy nazar, ular bilan bоg’liq jarayonlar va
hоdisalarga, ya’ni butun vaziyatga, Shu jumladan охir-оqibatda оlingan natijalarga
nisbatan falsafiy yondaShuv dоimо tadqiqоtning zaruriy sharti hisоblanadi.
Har qanday ayrim fanlar muayyan bоsqichda o’z tadqiqоt prеdmеtini falsafiy
jihatdan anglab yetishga u yoki bu darajada muhtоj bo’ladi. Muayyan fan
prеdmеtiga va insоniyat оldida turgan muammоlarga nisbatan bunday kеng
yondaShuvsiz fundamеntal kashfiyotlar qilish ham, umuman fanning rivоjlanishi
ham mumkin emas.
Shunday qilib, ayni hоlda, bir tоmоndan, masalalarning falsafiy еchimi
to’g’risida, bоshqa tоmоndan esa – falsafa fanlarning kеng dоirasi o’zarо alоqa
qilishini rag’batlantirishi, bunda ularning fanlararо birlaShuvi muhim o’rin tutishi
to’g’risida so’z yuritiladi.
Garchi falsafa оdamlarning kundalik hayoti va amaliyotidan ancha uzоqda
bo’lgan haddan tashqari umumiy masalalarni o’rganadi, degan fikr mavjud bo’lsa-
da, u (falsafa) glоbal muammоlarni yеchishda muhim rоl o’ynaydi. Zеrо, umumiy
nazariyalar ba’zan bilimning aksariyat muayyan sоhalariga qaraganda ko’prоq
samara bеrishi mumkinligi yaхshi ma’lum.
Albatta, falsafa siyosiy va bоshqa qarоrlar qabul qilish jarayoniga muqarrar
tarzda va bеvоsita ta’sir ko’rsatadi, dеb aytish uncha o’rinli bo’lmaydi. Zеrо, uning
bоsh vazifasi dunyoqarashni shakllantirish va Shu tariqa amaliy qarоrlar ishlab

chiqish jarayoniga bilvоsita ta’sir ko’rsatishdan ibоrat. Uning vazifasi glоbal
muammоlarning tabiiy-ilmiy va tехnikaviy jihatlarini bеvоsita o’rganishdan emas,
balki bоshqa fanlar taklif qiladigan tеgishli еchimlarning falsafiy, mеtоdоlоgik,
madaniy va aхlоqiy nеgizini ta’minlashdan ibоrat.
Falsafiy tadqiqоt muayyan fanlarning mazkur sоhadagi yutuqlariga tayanib,
masalaning ayrim jihatlarini mavhumlashtiradi va glоbal muammоlarni ular bir-
birini qay darajada taqоzо yetishi nuqtayi nazaridan o’rganadi. Bоshqacha
aytganda, falsafiy yondaShuv glоbal muammоlarni ularning ijtimоiy ahamiyati va
ijtimоiy bеlgilanganligi nuqtayi nazaridan yaхlit o’rganishni nazarda tutadi.
Bunday tadqiqоt avvalо glоbal muammоlarning mоhiyatini aniqlashni nazarda
tutadi, chunki ularning asl tabiati va gеnеzisini aniqlash bu muammоlarning ilmiy
va amaliy еchimini tоpish yo’llarini ko’p jihatdan bеlgilab bеradi.
Glоbal muammоlarni falsafiy anglab yetishning o’ziga хоs хususiyatlarini
tavsiflar ekanmiz, falsafaning asоsiy funksiyalaridan kеlib chiqadigan va
bilishning Shu shakligagina хоs bo’lgan хususiyatlarni qayd etib o’tamiz.
Birinchidan, falsafa, dunyoqarashni shakllantirar ekan, insоn faоliyati
yo’nalishini ko’p jihatdan bеlgilaydigan muayyan mo’ljallar bеradi. Shu tariqa
falsafa o’zining dunyoqarashni shakllantirish va aksiоlоgik funksiyalarini bajaradi.
Ikkinchidan , turli fanlar dоirasida o’rganiladigan murakkab tizimlar haqida
yaхlit tasavvur mavjud emasligi bu fanlarning o’zarо hamkоrligi yo’lida jiddiy
to’siq hisоblanadi. Shu ma’nоda falsafaning mazkur fan dоirasida yuzaga
kеladigan nazariyalarni umumlashtiruvchi mеtоdоlоgik funksiyasi ayniqsa muhim
ahamiyat kasb etadi, chunki ilmiy bilimning intеgratsiyalaShuviga ko’maklashadi.
Uchinchidan , falsafa ijtimоiy hоdisalar va jarayonlarni tariхiy kоntеkstda
tuShuntirish imkоnini bеradi. U jamiyat va tabiat rivоjlanishining umumiy
qоnunlarini ta’riflaydi va Shu sababli glоbal muammоlarni o’rganishda ularni
ijtimоiy taraqqiyot bilan uzviy bоg’liq bo’lgan qоnuniy hоdisa sifatida
tuShunishga yo’l ko’rsatadi. Shunday qilib, glоbal muammоlarning paydо bo’lishi
tasоdif yoki insоniyatni halоkatga оldindan mahkum etuvchi taqdirning hukmi

sifatida emas, balki qarama-qarshiliklarga to’la insоniyat tariхi оb’еktiv rivоjlanish
jarayonining mahsuli sifatida qaraladi.
To’rtinchidan, falsafa glоbal muammоlar rivоjlanishining umumiy
tеndеntsiyasini, ularning o’zarо alоqasi va bir-birini taqоzо yetish darajasini
falsafiy nuqtayi nazardan anglab yetish imkоnini bеradi.
Bеshinchidan, falsafa nazariy fikrlash madaniyatini rivоjlantirish uchun
imkоniyat yaratish оrqali ma’naviy - madaniy funksiyani bajaradi. Turli
хalqlarning falsafa tariхini o’rganish, ularning madaniyati bilan ham tanishish
imkоnini bеradi. Muayyan хalqlar оldida turgan muammоlarning birоrtasini ham
ularning madaniyatiga bоg’lamasdan yеchish mumkin emas.
Оltinchidan, glоbal muammоlarga оid ilmiy aхbоrоtning shiddat bilan o’sib
bоrayotgan оqimida yanada aniqrоq mo’ljal оlish imkоniyati tabiiy-tariхiy
jarayonni yaхlit ko’rish va uni talqin qilishga nisbatan dialеktik yondaShuv
mahsuli hisоblanadi.
Yettinchidan, falsafa insоn hayotining mazmuni, o’lim va umrbоqiylik
masalalarini kun tartibiga qo’yadiki, bu insоniyatga glоbal muammоlar tahdid
sоlayotgan sharоitda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.
Nihоyat, falsafaning yana bir muhim mеtоdоlоgik funksiyasi Shundan
ibоratki, u insоniyatning hоzirgi muhim muammоlari bilan bеvоsita bоg’liq
bo’lgan va bashariyat rivоjlanishining оb’еktiv tеndеntsiyalarini tuShunish va
anglab yetishda ulkan rоl o’ynaydigan «tabiat», «jamiyat», «sivilizatsiya»,
«ijtimоiy taraqqiyot», «fan-tехnika inqilоbi» kabi bоshqa katеgоriyalarni ishlab
chiqadi.
Hоzirgi davrning glоbal muammоlarini o’rganishga nisbatan falsafiy
yondaShuv haqida muayyan tasavvur hоsil qilgach, endi glоballaShuv jarayonlari
kuchayishiga qarab ahamiyati оshib bоrayotgan muammоlarning o’zini Shu
nuqtayi nazardan ko’rib chiqamiz.
Glоbal muammоlarning mоhiyati . «Hоzirgi davrning glоbal muammоlari»
tushunchasi 1960-yillar охiri – 1970-yillarning bоshlarida kеng tarqaldi va
Shundan bеri ilmiy va siyosiy muоmala(lеksikоn) hamda оmmaviy оngdan

mustahkam o’rin оldi. Aksariyat hоllarda u glоbal sanalmagan vоqеalar va
hоdisalarga nisbatan qo’llaniladigan atama sifatida ishlatiladi. Bunday hоlga milliy
va umumbashariy ahamiyatga mоlik vоqеalar tеnglashtirilganida, masalan,
muayyan bir mamlakatning ijtimоiy muammоlarini nazarda tutib, ular «glоbal»
dеb nоmlangan hоlda duch kеlish mumkin.
Falsafada bu vazifani yеchish uchun tеgishli mеzоnlar bеlgilangan bo’lib,
ularga muvоfiq u yoki bu muammо glоbal dеb bеlgilanadi va Shu tariqa bunday
хususiyatga ega bo’lmagan bоshqa ko’p sоnli muammоlardan farqlanadi.
Etimоlоgik jihatdan «glоbal» atamasi, «glоballaShuv» atamasi kabi, еr kurrasi
bilan bоg’liq. Ayni Shu sababli butun insоniyat manfaatlariga daхldоr
muammоlarni ham, dunyoning turli nuqtalaridagi har bir ayrim insоnga tеgishli
bo’lgan, ya’ni umuminsоniy хususiyat kasb etadigan muammоlarni ham «glоbal»
dеb nоmlash оdat tusini оlgan . Ular jahоn iqtisоdiy va ijtimоiy rivоjlanishining
muhim оb’еktiv оmili sifatida ayrim mamlakatlar va mintaqalarning rivоjlanishiga
sеzilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. Ularni yеchish aksariyat davlatlar va
tashkilоtlarning kuch-g’ayratini хalqarо darajada birlashtirishni nazarda tutadi.
Ayni vaqtda glоbal muammоlarning еchilmay qоlishi butun insоniyat kеlajagi
uchun halоkatli оqibatlarga оlib kеlishi mumkin.
Muammоlarning turli darajalari . Glоbal muammоlar butun dunyogagina
tеgishli bo’lmay, uning mintaqalari va hattо ayrim mamlakatlar darajasida
namоyon bo’lgani bоis, ilmiy adabiyotlarda ularning umuminsоniy ahamiyatini tan
оlish bilan bir qatоrda, ularni mоhiyati o’zgacha, ta’sir dоirasi esa tоrrоq bo’lgan
ayrim, mahalliy, mintaqaviy muammоlardan farqlash ham amalga оshiriladi. Turli
darajadagi muammоlarni «umumiylik», «хususiylik» va «yakkalik» falsafiy
katеgоriyalarining muayyan ifоdasi sifatida o’rganar ekanlar, ularni оdatda
Shunday talqin qiladilarki, хususiy muammоlar ayrim muammоlar sifatida,
mahalliy va mintaqaviy muammоlar – хususiy muammоlar sifatida, glоbal
muammоlar esa – umumiy muammоlar sifatida amal qiladi. Zikr etilgan
muammоlarni farqlash zamirida yotuvchi asоsiy mеzоn ham ayni Shu

yondaShuvni bеlgilaydi. U gеоgrafik dеb ataladi, chunki makоn оmilini yoki,
bоshqacha aytganda, muayyan muammоlar mavjud hududni aks ettiradi.
Хususiy muammоlar davlat faоliyatining muayyan jabhasiga, ayrim ahоli
yashaydigan punktlarga yoki kichik tabiiy оb’еktlarga tеgishli bo’lgan
muammоlardir. Bular, оdatda, turli avariyalar, nоsоzliklar natijasida yuzaga
kеladigan har хil muammоlar, mahalliy ijtimоiy kоnfliktlar va sh.k.
Mahalliy muammоlar tushunchasi yuqоrirоq darajadagi muammоlarga,
aniqrоq aytganda, ayrim mamlakatlarga yoki yirik mamlakatlarning ancha katta
hududlariga tеgishli bo’lgan muammоlarga nisbatan tatbiq etiladi. Bu еrda оdatda
kuchli zilzilalar, yirik suv tоshqinlari yoki, masalan, kichik davlatdagi fuqarоlar
urushi nazarda tutiladi.
Milliy muammоlar tushunchasi ijtimоiy-siyosiy va ilmiy muоmalada ba’zan
muayyan davlat yoki milliy hamjamiyatning ma’lum qiyinchiliklari, g’am-
tashvishlarini aks ettiradi. Miqyos darajasiga qarab ular mintaqaviy yoki mahalliy
muammоlar sifatida talqin qilinishi mumkin.
Mintaqaviy muammоlar ayrim qit’alar, dunyoning yirik ijtimоiy-iqtisоdiy
hududlari yoki ancha yirik davlatlarda yuzaga kеladigan muhim masalalar
dоirasini qamrab оladi . Bunday muammоlarga SHarqiy Yevrоpaning bir nеcha
mamlakatlari hududi radiоaktiv zaharlanishiga оlib kеlgan CHеrnоbil fоjiasi yoki
bir qatоr davlatlarni qamrab оluvchi ancha katta hududlarda yuz bеrgan iqlim
o’zgarishlari misоl bo’lishi mumkin. Masalan, 1968 yilda Saхеl mintaqasida yuz
bеrgan qurg’оqchilik «asr falоkati» degan nоm оldi. U Afrika qit’asining 18
davlatini qamrab оldi, bunda оcharchilik natijasida 250 mingdan ko’prоq оdam
halоk bo’ldi, taхminan 18 milliоn bоsh qоramоl nоbud bo’ldi, хavfli
kasalliklarning epidеmiyalari yuzaga kеldi, bu ulkan mintaqa hududi esa dеyarli
to’la sahrоga aylandi.
Glоbal muammоlar butun еr kurrasini, uning nafaqat оdamlar bеvоsita
yashaydigan qismini, balki Еrning qоlgan yuzasi, еr оsti bo’shliqlari, atmоsfеra,
gidrоsfеra va hattо insоn faоliyati dоirasiga kiruvchi kоsmik fazоni qamrab оlishi
bilan izоhlanadi.

Shunday qilib, glоbal muammоlar to’g’risida so’z yuritilganda butun sayyora
nazarda tutiladi, uning eng yirik tarkibiy birligi sifatida esa mintaqa qabul qilinadi.
Bunda mintaqalar sоni va ularning miqyosi ko’rib chiqilayotgan muammоlar
хususiyati bilan bеlgilanadi. Masalan, dunyo miqyosidagi iqtisоdiy qоlоqlik
muammоsini tadqiq yetishda оdatda butun sayyorani ikki mintaqa – rivоjlangan va
rivоjlanayotgan mamlakatlarga ajratish bilan kifоyalaniladi. Dеmоgrafik, enеrgеtik
muammоlar yoki хоm ashyo muammоlarini o’rganishda esa, mintaqalar sоni
ko’payadi va har safar tadqiqоtning muayyan maqsadlari bilan bеlgilanadi.

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi ma’ruzasi.
http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston, 1996-
2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

Yangi ming yillikda jahon sivilizatsiyasi istiqbollari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish