Yangi o‘zbek she’riyatining maydonga kelishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yangi o‘zbek she’riyatining maydonga kelishi

Купить

Yangi o’zbek she’riyatining maydonga kelishi .
Reja:
1. She’riyatning maydonga kelishi.
2. Qo’qon adabiy maktabi haqida ma’lumot.
2. Muqimiy ijodi.
3. Furqat ijodi.
4. Ibrat ijodi.
5. Jadid adabiyotida an’ana va yangilik uyg’unlashuvi.

Qo’qonda Muqimiy (1850-1903), Furqat (1859-1909), Zavqiy (1893-
1921), Nisbatiy (1903 y v.x.), Muhayyir (1845-1918), Qori Yusuf Muntazir
(1899 y. v.x.), Usmonxo’ja Zoriy (1839-1916) kabilar adabiy davra tashkil
etdilar. Vodiyning mashhur kishisidan biri “Toji shoiron” (“shoirlar shohi”)
deb e’zozlangan Muhyi (1835-1911) bo’lsa, ikkinchisi, shubhasiz, “Haziniy
to’ra” deb arzonlashgan Ziyovuddin Haziniy (1867-1923) edi. Asli pskentlik
Said Akmalxon (1834-1883), marg’ilonlik qozi Xo’jaxonxo’ja Rojiy (1838-
1937), Namangandan Nodim (1844-1910), Ibrat (1862-1937), Andijondan
Abdurazzoq Bimiy (1847-1918), Xo’janddan Toshxo’ja Asiriy (1864-1916),
Sayramdan Yusuf Saryomiy (1845-1912), Toshkentdan Karimbek Kamiy
(1865-1922) kabilar Qo’qondagi adabiy suhbatlarda tez-tez ishtirok etib
turdilar.
Bu yerda ham an’anaga ko’ra she’riyat ko’proq rivoj topdi. Ayni paytda,
undagi mazmun va shaklni yangilash harakatlari ilk bor bu yerda ko’zga
tashlandi. Muqimiy bir tomondan, mumtoz adabiyotimizdagi eng yaxshi
an’analarni davom ettirdi. Ikkinchi yoqdan, rus istilosi tufayli ijtimoiy
hayotda kechayotgan o’zgarishlarni adabiyotga olib kirdi. Masalan, zavod-
fabrikalar ishga tushib, ishchilar sinfini maydonga chiqishi, tili, dini, urf-
udumlari, hatto hayot tarzi keskin farq qiluvchi Yevropaning Turkistonga
kirib kelishi va buning mahalliy xalqqa, uning turmushi yetkazgan ta’siri,
yevropalashuv tomon qo’yilgan dastlabki qadamlarning yaxshi-yomon
jihatlari tahlili ilk daf’a Muqimiy ijodida aks etdi. Muqimiy yangilana
boshlagan adabiyotning g’oya va mazmuninigina emas, shaklu ifodalariga
ham ma’lum yangiliklar kiritdi.hajvga alohida e’tibor berdi. Ijtimoiy fikrga,
jamiyat tanqidiga alohida diqqatini qaratdi.
Furqat lirikasi o’zbek mumtoz adabiyotining go’zal namunalari edi. U
ehtiros to’la g’azallari, erkka tashna musaddaslari, hijron iztiroblari barch
urgan she’riy maktublari bilan o’zbek adabiyotiga toza va tipik ohanglar olib

kirdi. Biroq uning hayoti g’oyat murakkab kechdi. Zamon uning taqdirini
alg’ov-dalg’ov qilib yubordi. U bir umr vataniga qaytish armoni bilan
yashadi. Lekin bu uning asarlarigagina nasib etdi. U ko’ngil tubidagi ishqini
dardlarini she’rlariga to’kdi. Bu she’rlar Vatan sog’inchini ifodalagan eng
sara asarlar bo’lib qoldi. U dastlab rus ilm-faniga, Yevropa mo’’jizaday
boqdi. Rus ziyolilarining Turkistondagi vakillariga xalaskorlardek qaradi.
Bularni orqasida o’z ustunliklarini namoyish qilish va u orqali zabt etilgan
yurtni iqtisodiy va ma’naviy asoratda saqlash maqsadi yotganligini birdaniga
anglab yetmadi. Bu mumkin ham emas edi. Biroq yurt fojealari, taqdirni
beayov zarbalari asta-sekinlik bilan bo’lsa-da Rusiyaning Turkistondagi
siyosatini asl mohiyatini angladi.
Uning she’rlariga taqdirdan shikoyat bilan birga erkparvarlik, ozodlik
ruhi kirib keldi. Jumladan, “Sayding qo’yaber, Sayyod” musaddasi o’ziga xos
ozodlik madhiyasi bo’lsa, “”Munojot musaddas”i, “Begim”, “Bo’ldi” radifli
muxammasi rus istibdodiga ochiqdan – ochiq isyon namunalari edi.
Epik janrlar, xususan, dostonchilik rivojlandi. Qo’qon adabiy maktabi
vakillaridan Umidi-Havoiy (1835-1905), “”Maktubchai xon”, “Jangnoma”,
“Badavlatnoma yoki tarixi Xo’qand” kabi tarixiy dostonlar yozdi. Bu asarlar
bevosita rus bosqini va uning oqibatlari bilan bog’liq voqealarni Vatan va
Millat sha’ni, el-yurt manfaati nuqtai nazaridan aks ettirdi.
Qo’qon adabiy harakatchiligining muhim xususiyatlaridan biri X1X
asrning birinchi yarmida shakllangan shoirlar silsilasini davom
etganligidandir. Jahon Otin Uvaysiy, Mohlaroyim Nodira ana’analari bu
davrda Dilshod-Barno (1800-1905/06) va Anbarotin (1870-1915)da ilk
iste’dodli shoirni yetkazib berdi.
Muqimiy zamondoshlarining taniqli vakillaridan biri, ismi-sharifi
Sulaymonxo’ja Ulug’xo’ja o’g’li (1844-1910)dir. “Nodim” adabiy
taxallusidir. Ma’nosi “pushaymon qiluvchi” ma’nosini anglatadi. Jomi’

mahallasi Namangan shahrida ziyoli oilada tug’ilgan. SHu shaharning
Saidqulibek madrasasida o’qigan. 1887-1888 yillarda Muqimiy bilan
Toshkentda tanishadi. 1899 yilda Avliyo ota, Buxoro, Samarqand,
Toshkentga safar qildi. 1902 yilda hajga bordi. Turkiya, Misr, Arabistonda
bo’ldi. 1910 yil 26 iyunda Namanganda vafot etdi.
SHoirning bizga o’z qo’li bilan tuzgan “Bayozi Nodim” qo’lyozmasi
yetib kelgan. Unda mumtoz she’riyatimizga doir barcha tillarda yozilgan
she’rlar uchraydi. Ularning bir qismi Navoiy, Nodiradan tortib,
zamondoshlari Muqimiy, Zavqiy, Furqat g’azallarigacha bog’lagan
muxammaslardan, yana bir qismi shoirni turli-tuman safar taassurotlaridan
iborat. Hajviyalari ham bor. Uning ijtimoiy-siyosiy mavzudagi she’rlari
uning ijodida jiddiy va salmoqli o’rin egallaydi. Bu jihatdan Mahmurning
“Xapalak”, Furqatning “Sayding qo’yaber sayyod” she’rlari bog’lami
mujassamlashgan. “Muxammasi Nodim va ahvoli zamona”, “Der mazzamoti
zamona” asarlari muhim. SHoirning bir qator she’rlari mashhur tovlanishi,
rus kapitalisti Viktor Rimatov haqidagi “Hajvi Vikto’r” to’rtlikni to’ldiradi.
Muallif raqobatga bardosh berolmay birin-ketin sinayotgani o’zbek
zavodchilarining hisobi yo’qligini, sudxo’rlardagi katta foiz bilan qarz
ko’tarib, hovli-joyini kelgindilar qo’liga arzon-garovga o’tib ketayotganligini
achinish bilan izohlaydi. Ayni paytda uni fan-texnika yutuqlari tabiiy suratda
hammaga soladi. Masalan, u poezdni ilk bor ko’rarkan hayratini yashirmaydi.
Garchi uning nomi maqsadga xizmat qilishini yaxshi anglab yetmasa-da,
ilmu fan mo’’jizasi sifatida millatdoshlar ta’riflab berishni ma’qul ko’radi.
Lirik va hajviy asarlari bilan xalq o’rtasida keng e’tibor qozongan
shoirlardan biri Ubaydullo usta Solih o’g’li Zavqiydir (1853-1921). 1955
yilda adabiyotshunos H.Razzoqov u haqda “Zavqiy hayoti va ijodi” risolasini
yozdi va 1958-1960 yillarda 50 ga yaqin shoirlarni to’ldirib, “Tanlangan
asarlari” nomi bilan nashr ettirdi. 2003 yilda A.Madaminov va

A.Turdialievlar shoir avlodlari homiyligida “Ajab zamona” kitobini chop
etdilar.
SHoirning adabiy merosi boy. U kosib-maxsido’z oilasida tug’ilgan.
Eski maktabdan so’ng tohasi Muhammad Siddiqning yordami bilan
madrasada o’qigan. U she’r yozish bilan birga kosiblik qilib oilaga
qarashgan.
1880 yillarda Zavqiy Qo’qon poyabzal rastasi pudratchi Mo’minjon
mahkamasiga ish yurituvchi bo’lib kiradi. 1890 yillarda oilasi bilan ketma-
ket musibatlar tushadi: otasi, ikki ukasi izma-iz vafot etadilar, rafiqasi tojibibi
shamollab, ikki ko’zi ojiz bo’lib qoladi.
1900 yilda haj safariga boradi. Uch yil Kavkaz, Kichik Osiyo, Misr va
Arabistonni kezib, yangi fikr-qarashlari bilan yurtiga qaytadi. Tabiatan
hozirjavob, mutoyibaga moyil shoir ijodida hajv kuchaydi. Va bu uning
boshiga katta tashvishlar olib keldi. Masalan, 1905-1906 yillarda yozilgan 47
baytlik. “Aqli rosta hajvi” she’rida 46 kishi nomma-nom tilga olinib, har
birini o’ziga xos fe’li, atvori keskin satirada chizib ko’rsatilgan edi. Bu
atmagandek, uni katta qog’ozga ko’chirtirib, Qo’qonni eng gavhari saygohiga
muymarakdagi baland bir terakka osib qo’yadi. Rasta ahli esa shoirni tutib
kaltaklaydilar.
Ustidan shahar va uezd hokimiga arz qiladilar. Zavqiyga jarima
solishadi. Ko’p o’tmay shoirning ushbu mojaroga bag’ishlangan “Talading
baring” she’ri paydo bo’ldi.
Birinchi jahon urushi yillarida esa u davr fojialari aks ettiruvchi
“Qahatlik”, “Kajdor zamona” va istiqbol orzulari bilan to’lib toshgan “Ajab
ermas” she’rlarini yozdi.
SHoir 1918-1921 yillarda qo’qon poyabzal rastasi oqsoqoli
ocharchilikka qarshi kurash hay’ati raisi bo’lib ishladi.

Zavqiy lirik shoir sifatida “Kelmasa kelmasun netay”, “Ofarin”,
“Ko’zing”, “Aylab keling”, “Men kimga dey” kabi xalq qalbida saqlanib
kelayotgan bir qator go’zal g’azallar yaratdi. Ayniqsa, uning “Yuzingni
ko’rsatib avval, o’zingga bandalar qilding” misra bilan boshlovchi
muxammasi mumtoz qo’shiqchiligimizni oltin fondidan joy olgan.
Zavqiy o’z hajviyalarida shunchaki ikir-chikir, fe’l tabiat tanqididan
jamiyatni adolatsizlik asosida qurilgan negizini fosh etishgacha ko’taradi.
“Zamona kimniki?”, “Muncha ko’p” she’rlari buning dalili. “Uy puli”,
“Zolim puli”, “Veksel” she’rlarida o’lkaga kirib kelgan yangiliklar axloqiy
qusurlarni fosh etadi.
SHoirning “Voqeai qozi saylov”, “Qahatlik” asarlari masnaviy yo’lida
yozilgan bo’lib, ixcham dostonlardir.
Zavqiyning Muqimiy bilan mushoira yo’sinida yozgan hazil
mutoyibalari, “Sayohatnoma”si va she’riy maktublar muhim ahamiyatga ega.
Jadid adabiyoti ana shu tariqa o’ziga xos an’ana va yangiliklar jarayonini
bosib o’tdi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

Yangi o‘zbek she’riyatining maydonga kelishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish