Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari

Купить

Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari
Reja
1. Jamiyat taraqqiyoti da ijtimoiy-gumanitar fanlarning o‘rni.
2.S ud hokimiyati faoliyatini demokratlashtirish va liberallashtirish, hamda
mustaqilligini ta’minlash muammosi .
3.F uqarolik jamiyati shaklanishi jarayonida ma’naviyatning o‘rni masalasi
dolzarb muammo sifatida.

1. Jamiyat taraqqiyoti da ijtimoiy-gumanitar fanlarning o‘rni.
Bugungi kunda insoniyat jamiyatini fan faoliyat sohasisiz tassavvur qilib
bo‘lmaydi va qaysi mamlakat ilm-fan yutuqlariga asoslansa, o‘sha mamlakat
taraqqiyotga erishishi hamda gullab-yashnashi mumkinligini tarix yaqqol ko‘rsatib
turibdi. Jamiyat taraqqiyoti ko‘p omillarga va eng avvalo, xato qilmasdan to‘g‘ri
yo‘ldan borishga bog‘liqdir. Xato qilmasdan to‘g‘ri harakat qilish uchun esa,
oldindan ko‘ra bilish kerak va buning uchun esa, ilm-fan tavsiyalariga asoslanib
jamiyatni boshqarish lozim. Chunki, fan faoliyatining mahsuli bo‘lgan bilim
oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini berib bizni xatodan saqlanib to‘g‘ri harakat
qilishimizni ta’minlaydi. Shuning uchun xadis ilmining sultoni Imom Buxoriy
“Odamlarning najoti faqat bilim va undan boshqasi bo‘lmagay” deb yozgan yoki
G‘arb sotsiologiyasining asoschisi Ogyust Kont “Bilish oldindan ko‘ra bilish
uchun, oldindan ko‘ra bilish esa harakat qilish uchun” deb yuzib qoldirgan.
Bilim alohida ongli ijtimoiy faoliyat turi bo‘lgan fan faoliyati orqali
shakllanadi. Fan faoliyati tabiat, jamiyat va tafakkur rivojlanish qonuniyatlarini
ochib beradi. Inson bilan tabiat o‘rtasida yuz beradigan munosabatlardagi
iqtisodiy ehtiyojdan kelib chiqib tabiiy fanlar yuzaga kelgan. Ammo hayot
jarayonida inson nafaqat tabiat bilan, balki, o‘zaro ham munosabatga kirishadi va
ana shu ijtimoiy munosabatlardagi ya’ni siyosiy va huquqiy munosabatlardagi
ehtiyojdan kelib chiqib ijtimoiy-gumanitar fanlar yuzaga keladi. Aniqroq qilib
qilib aytganda ijtimoiy fanlar jamiyatni anglashga xizmat qilsa, gumanitar fanlar
insonni anglashga xizmat qiladi va xuddi shunday tabiiy fanlar tabiatni anglashga
qaratilgan.
Demak, ijtimoiy-gumanitar fanlar insoniyat jamiyatidagi odamlar o‘rtasidagi
munosabatlarni va bu munosabatlarni ijrochisi bo‘lgan insonni anglashga xizmat
qiladi. Insoniyat jamiyati rivojlanib borishi bilan ijtimoiy munosabatlar ham va
insonning o‘zi ham takomillashib boradi va demak ularni o‘rganish va anglab olish
ham murakkablashib boradi. Shuning uchun ijtimoiy - gumanitar fanlarning
maqsad va vazifalari zamon talablaridan kelib chiqib murakkablashib boradi,

chunki tarixiy jarayonning o‘zi oddiylikni murakkablashib borishidan iboratdir.
Demak ijtimoiy - gumanitar fanlarning dolzarb muammolarini aniqlab olish uchun
zamon mohiyatidan va talabidan kelib chiqish lozim. Bugungi kunimizning talabi
mamlakat i mizni demokratlashtirish va liberallashtirish asosida kuchli davlatdan
kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tishdan iborat bo‘lib u zamonamiz mohiyati bo‘lgan
“Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari” konsepsiyasidan kelib chiqadi.
Demak, ijtimoiy -gumanitar fanlarning vazifasi ana shu konsepsiyani ijrosini
ta’minlashga xizmat qiladigan ilmiy asos va shart-sharoitlarni yaratishdan iborat.
Buning uchun ular, eng avvalo, bu borada ya’ni mamlakatni modernizatsiyalash
borasida qanday muammolar mavjudligini bilishlari lozim va o‘sha muammolarni
boshqalardan ko‘ra oldinroq ilg‘ab olib, uni bartaraf qilish borasida ilmiy taklif va
xulosalarni ishlab chiqishlari lozim.
Barcha vaqtlarda ijtimoiy-gumanitar fanlarning muammolari jamiyat
taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoyi tartibni o‘rnatish muammosi bilan
bog‘liq bo‘lgan. Boshqacha qilib aytganda barcha vaqtlarda jamiyatshunos olimlar
qanday qilsak jamiyatda tartib bo‘ladi ? degan savolni javobini topishga harakat
qilishgan. Bugungi kunda ham ushbu savolni javobini topish oldingidek o‘z
dolzarbligini saqlab qolmoqda, chunki, hali – hanuz dunyoning biror-bir davlati
o‘z mamlakkatida ijtimoiy tartibni barqarorligini to‘liq ta’minlashga erisha olgani
yo‘q. Zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati
sari” konsepsiyasi ham ijtimoiy tartibni o‘rnatish muammosi bilan bevosita
bog‘liqdir. Chunki, ijtimoiy tartib o‘rnatilishi uchun faqat yuqoridan amalga
oshiriladigan davlat nazorati yetarli emasligini tarix yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Buning uchun quyidan amalga oshiriladigan jamiyat nazorati ham kerak
bo‘lmoqda va jamiyat o‘zini nazorat funksiyasini amalga oshirishi uchun u albatta
kuchli bo‘lishi lozim. Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari
konsepsiyasi asosida ishlab chiqilgan va 2010 yil 12 noyabrda Parlamentning
qo‘shma majlisida bayon qilingan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarollik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”
fuqarolik jamiyatini kuchli qilishning dolzarb muammolarini belgilab berdi. Ana

shu mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida belgilab berilgan
muammolarni hal qilish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalar ijtimoiy-gumanitar
fanlarning ham dolzarb muammolari bo‘lib hisoblanadi, chunki mamlakatni
modernizatsiyalash konsepsiyasi o‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra, barcha vaqtlarda
donishmandlarni uylantirib kelgan savolni ya’ni qanday qilsak jamiyatda tartib
bo‘ladi degan savolni javobini topish jarayonida salmoqli hissa bo‘lib hisoblanadi.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatish
muammosini hal qilish bugungi kunda taraqqiyotning eng maqbul yo‘li deb tan
olingan demokratik taraqqiyot yo‘lini tanlash va shu yo‘ldan yurish bilan
bog‘iqdir. Shuning uchun ijtimoiy–gumanitar fanlar oldida turgan eng dolzarb
muammolardan biri bu davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatini
yanada demokratlashtirish masalalari bilan bog‘liq. Demokratiya deganda
hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi va nazorat qilinishi tushuniladi.
Shuning uchun xalqni ushbu jarayonlarda ishtirok etish imkoniyatlarini
kengaytirishga xizmat qiladigan omillarni topish jamiyatshunos olimlar oldida
turgan eng muhim vazifalardan biridir. Demokratiya namoyon bo‘lishi uchun, eng
avvalo demokratiya sharoitida yashashga qodir bo‘lgan fuqarolar bo‘lishi kerak va
bunday fuqarolar siyosiy – huquqiy madaniyat hamda yuksak ma’naviyat negizida
shakllanadi. Shuning uchun jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyatini oshirish va
ma’naviyatni yuksaltirish masalalari ijtimoiy-gumanitar fanlarning ustuvor
yo‘nalishlaridan bo‘lishi lozim.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi
hokimiyat tarmoqlari o‘rtasidagi munosabatda tartibni mavjudligiga bog‘liq
bo‘ladi. Chunki, ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi eng avvalo davlatga bog‘liq, lekin
davlat mamlakatda tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lishi uchun oldin uni o‘zida tartib
o‘rnatilgan bo‘lishi lozim. Bunday tartib o‘rnatilishi uchun hokimiyat tarmoqlari
o‘rtasida manfaatlar to‘qnashganda o‘zaro tiyib turish tizimi shakllangan bo‘lishi
lozim. Shulardan kelib chiqib Ijtimoiy tartibni o‘rnatishda o‘zaro tiyib turish va
mafaatlar muvozanatining samarali tizimini o‘rni mavzui bugungi kunda ijtimoiy-

gumanitar fanlar oldida turgan dolzarb muammolardan deb aytish mumkin. Ushbu
muammo keng va tor ma’noda tushunilishi mumkin, keng ma’noda umuman ikki
inson o‘rtasidagi o‘zaro tiyib turish sifatida tushuniladi, tor ma’noda esa, aniq
sub’ektlar o‘rtasidagi o‘zaro tiyib turish tushuniladi. Har qanday holatda ham inson
o‘zini tiyib turishi uchun unda ma’naviyat yuksak bo‘lishi lozim, ikkinchidan har
ikkala tomon teng bo‘lishi lozim. Agar tomonlar teng bo‘lishmasa va tomonlardan
biri kuchli bo‘lsa, o‘zaro tiyib turishni ta’minlab bo‘lmaydi, balkim faqat bir
tomon ya’ni kuchsiz tomon o‘zini tiyib turishi ta’minlanadi xolos. Demak, o‘zaro
tiyib turish tizimi shakllanishi uchun ikkita omil ya’ni ma’naviyat negizida inson
o‘z ustidan hokimiyatga ega bo‘lgan bo‘lishi lozim va ikkinchi omil, tomonlar teng
bo‘lishlari lozim. Bugungi kunda bizlarda kuchli davlat va nisbatan kuchsiz
jamiyat mavjud, shuning uchun ular o‘rtasida o‘zaro tiyib turish tizimini
shakllantirish qiyin kechadi. Davlat jamiyat oldida o‘zini tiyib turishi uchun
jamiyat kuchli bo‘lishi lozim, buning uchun fuqarolar fuqarolik jamiyati
institutlariga birlashgan bo‘lishlari lozim. Zamonamiz mohiyati bo‘lgan kuchli
davlatdan kuchli fuqarolik jamiyati sari konsepsiyasi o‘zaro tiyib turish tizimini
shakllanishiga xizmat qiladi, chunki ushbu konsepsiya jamiyatni kuchli qilishga
qaratilgan.
O‘zaro tiyib turish tizimini shakllanishi manfaatlarni to‘g‘ri ifodalashni
taqozo etadi. Manfaatni to‘g‘ri ifodalash deganda insonni jamiyatdagi ahamiyati
bilan mavqei o‘rtasida munosiblikni tushunish lozim. Boshqacha qilib aytganda
inson o‘z manfaatini ifodalaganda o‘zini jamiyatdagi ahamiyatidan kelib chiqib
ya’ni o‘shanga munosib tarzda ifodalashi lozim. Insonni jamiyatdagi ahamiyatini
ifodalaganda asosan ikkita me’zondan kelib chiqish to‘g‘ri bo‘ladi. Birinchisi, o‘z
faoliyatiga ijodiy yondashib biror bir yangilik yaratishi bo‘lsa, ikkinchisi,
jamiyatda bo‘layotgan voqealarga nisbatan befarq bo‘lmasdan daxldorlik hissi
bilan yashashi. Ana shunday insonlarni ya’ni o‘z kasbiy faoliyatiga ijodiy
yondashib yangilik qilgan va jamiyatga nisbatan daxldorlik hissi bilan yashayotgan
odamlarni manfaati ustun bo‘lishi lozim. Demak, faqat o‘z kasbiy faoliyatini
yuzaki amalga oshirib yashayotgan va jamiyatga nisbatan befarq bo‘lib

yashayotgan odamlar o‘z manfaatlarini ifodalaganlarida o‘zlarini ko‘proq tiyib
turishlari lozim. Va aksincha, o‘z ishiga ijodiy yondashib yangilik qilgan va
dunyoda bo‘layotgan voqealarga nisbatan daxldorlik hissi bilan yashayotgan
insonlar o‘z manfaatlarini ifodalaganda o‘zlarini kamroq tiyib turishlari adolatdan
bo‘ladi. Umuman o‘zaro tiyib turish tamoyili ijtimoiy hayotning barcha sohalarida
va barcha sub’ektlar o‘rtasida namoyon bo‘lishi lozim. Hatto global miqyosda
davlatlar o‘rtasida ham o‘zaro tiyib turish tamoyiliga amal qilinishi kerak. Bir
davlat ikkinchi bir davlatni manfaatini paymol qilishdan o‘zini tiyib turishi lozim.
Lekin, buning uchun har ikkala davlat ham bir xil kuchli bo‘lishi kerak agar biri
kuchsiz bo‘lsa, o‘shanisini manfaaati paymol qilinishi ehtimoli kuchli. Shuning
uchun davlatlar turli xil xalqaro tashkilotlarga birlashgan holda o‘z manfaatlarini
ifodalashga harakat qilishadi, chunki birlashish ularni kuchli qiladi.
2.S ud hokimiyati faoliyatini demokratlashtirish va liberallashtirish, hamda
mustaqilligini ta’minlash muammosi .
Ijtimoiy tartibni o‘rnatish hokimiyat tarmoqlari ichidan, eng avvalo, sud
hokimiyatiga bog‘liq bo‘lganligi uchun sud hokimiyati faoliyatini
demokratlashtirish va liberallashtirish, hamda mustaqilligini ta’minlash muammosi
ham dolzarb muammolardan bo‘lib hisoblanadi. Bu borada jamiyatning siyosiy va
huquqiy madaniyatini oshirishga xizmat qiladigan omillarni shakllantirishga
qaratilgan ilmiy tadqiqotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Jamiyatshunos olimlar va
eng avvalo huquqshunos, siyosatshunos va sotsiologlar sud hokimiyatining
qarorlarini adolatligini kafolatini topishga xizmat qiladigan ilmiy tadqiqotlarni olib
borishlari lozim. Bu boradagi muammolardan biri shuki, sud mustaqilligi degan
tushuncha ayrim odamlarda sud nazoratsiz degan tushunchni keltirib
chiqarganligida. Vaholanki, sud hokimiyati xuddi hokimiyatning boshqa
tarmoqlari singari jamiyat nazorati ostida bo‘lishi lozim, chunki bu demokratiya
talabi. Sud mustaqilligiga daxl qilmagan holda sud hokimiyati ustidan nazoratning
konstitutsion mexanizmini topish va shu orqali sud hukmining adolatligini
kafolatini ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan ilmiy izlanishlar jamiyatshunos

olimlarni kompleks yondashuvini talab qiladigan dolzarb muammo bo‘lib
hisoblanadi.
Demokratik tartibotni o‘rnatilishi jamiyatning xabardorligi bilan bevosita
bog‘liq bo‘lganligi va ommaviy axborot vositalari demokratiyaning tamal toshi
bo‘lib xizmat qilganligi uchun axborot sohasini isloh qilish bilan bog‘liq bo‘lgan
masalalar, jumladan ochiqlik va oshkoralikni ta’minlash muammolari ham
ijtimoiy – gumanitar fanlarning dolzarb muammolari sirasiga kiradi. Davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlarini faoliyatini ochiqligi va oshkoraligini
ta’minlaydigan mexanizmni shakllantirish bilan bog‘liq bo‘lgan ilmiy tadqiqotlar
muhim ahmiyatga ega. Demokratiya deganda saylov va saylov deganda
demokratiya tushunilishini inobatga olsak saylov tizimini takomillashtirish va
saylovda fuqarolarning erkin ishtirokini ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan
vazifalarni hal qilishda ilmiy yondashuv ham bugungi kunda ijtimoiy - gumanitar
fanlarning oldida turgan dolzarb muammolardandir. Ijtimoiy tartibni o‘rnatish
faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazoratigagina bog‘liq bo‘lmaganligi
uchun va nazoratni quyidan jamiyat ham amalga oshirishi kerakligidan kelib
chiqsak fuqarolik jamiyatini kuchli qilish vazifasi ham eng dolzarb muammo
ekanligini ko‘rish mumkin. Demokratiyaning barqarorligi o‘rta sinfning
kuchliligiga bog‘liq bo‘lganligi va o‘rta sinfning kuchliligi tadbirkorlik faoliyatiga
bog‘iqligi uchun tadbirkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladigan iqtisodiy
islohotlarni amalga oshirish va iqtisodiy erkinlikni ta’minlash masalasi ham
bugungi kunda jamiyatshunoslar oldida turgan dolzarb muammo bo‘lib
hisoblanadi.
Fuqarolik jamiyati shakllanishi jarayoning ijobiy va salbiy oqibatlari bo‘lishi
mumkinligini dunyoning rivojlangan mamlakatlari tarixi yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Shuning uchun fuqarolik jamiyatini shakllantirib va rivojlantirib borayotgan
O‘zbekiston mamlakati uchun fuqarolik jamiyati shakllanish jarayonida
ma’naviyatni o‘rni mavzui ham dolzarb muammolardan bo‘lib hisoblanishi
lozim. Chunki, dunyoning rivojlangan mamlakatlari fuqarolik jamiyati shakllanish

jarayonida axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirish masalasiga yetarli
darajada e’tibor qaratmadilar. Natijada bugungi kunda ular axloqsizlik va
buzuqlikni madaniyat deb bilishmoqda va o‘sha madaniyatni “ommaviy
madaniyat” niqobi ostida bizlarga ham targ‘ib qilishmoqda. Insoniyat jamiyatida
tartib bo‘lishi uchun ikkita ijtimoiy regulyator ya’ni huquq va axloq o‘ylab
chiqilgan. Fuqarolik jamiyati sharoitida odamning hulqini huquq vositasida
tartibga solish imkoniyati nisbatan pasayadi, chunki odamlarni huquqi ortib boradi.
Huquq vositasida tartibga solish imkoniyatini pasayishini kompensatsiya qilish
uchun axloq vositasida tartibga solishni kuchaytirish bilan bog‘liq bo‘lgan ilmiy
tadqiqotlar ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatish
muammosi davlat va jamiyatdan iborat bo‘lgan nazorat tizimiga bog‘liq ekan,
demak jamiyat nazoratini kuchli qilish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni tahlil
qilishga alohida e’tibor qaratish lozim. Ijtimoiy –gumanitar fanlar fuqarolik
jamiyatini iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy va huquqiy asoslarini shakllantirishga
xizmat qiladigan ilmiy izlanishlarni olib borishlari lozim. Jumladan, fuqarolik
jamiyatini nazorat funksiyasini amalga oshirishga xizmat qiladigan ilmiy
tadqiqotlarni olib borish alohida ahamiyat kasb etadigan dolzarb muammo bo‘lib
hisoblanadi. Chunki, nazorat faoliyatiga doir ilmiy izlanishlar nazoratga doir
bilimlarni shakllantiradi va ushbu bilimlarni yoshlarni ongiga singdirish orqali
nazorat tizimini samarali ishlashini ta’minlashga qodir bo‘lgan avlodni
shakllantirish mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari nazoratga doir bilim, aholini,
nafaqat siyosiy, balkim huquqiy madaniyatini ham oshirishga yordam beradi.
Chunki, nazorat faoliyati siyosat bilan bog‘liq bo‘lsa, nazoratning asosiy ob’ekti
bo‘lgan qonun huquq sohasi bilan bog‘liq.
Nazoratga doir bilimni targ‘ib qilish uchun oliy ta’lim tizimi uquv dasturiga
“Ijtimoiy nazorat” uquv kursini joriy qilish lozim, chunki, ushbu kurs orqali
nazoratga doir bilimni yoshlarni ongiga singdirish imkoniyati kengayadi. Bu
borada ozmuncha ishlar qilingan deb aytish mumkin, chunki, 2011-2012 o‘quv

yilidan boshlab SamDUni “Ijtimoiy ish” yo‘nalishida “Ijtimoiy nazorat” nomli
o‘quv kursi joriy qilingan va talablarga ushbu mavzuda ma’ruzalar o‘qitilmoqda.
Bundan tashqari Parlament granti asosida 2012 yilda O‘qituvchilar assotsiatsiyasi
Samarqand shahar o‘qituvchilari o‘rtasida Ijtimoiy nazoratga doir bilimni targ‘ib
qilishdi. Nazoratga doir bilimni kuchaytirish uchun mazkur mavzuda ilmiy
izlanishlarni olib borish zaruriyatini qondirishga xizmat qiladigan “Ijtimoiy
nazorat” kafedrasini ochish maqsadga muvofiqdir. Mazkur kafedra barcha
vaqtlarda insoniyat uchun eng dolzarb bo‘lgan ijtimoiy nazorat mavzularida ilmiy
tadqiqot ishlarini olib borib nazoratga doir bilimlarni ishlab chiqadi va ayni bir
vaqtni o‘zida yoshlarni ongiga singdirib borish imkoniyatini kengaytiradi.
Shuning uchun ijtimoiy nazorat masalalari bilan bog‘liq bo‘lgan mavzular
bugungi kunimizning eng dolzarb muammolari bo‘lib hisoblanadi va ularni
ahamiyatini inobatga olib ushbu mazudagi ilmiy izlanishlarni davlat ham, jamiyat
ham qo‘llab-quvvatlashi lozim deb aytish mumkin. Bu borada quyidagi
konsepsiyani taklif qilish mumkin “Ijtimoiy tartib – ijtimoiy nazorat – ijtimoiy
buyurtma ”, ya’ni ijtimoiy nazorat jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan
ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qilar ekan unga ijtimoiy buyurtma berish
maqsadga muvofiqdir. Chunki, ijtimoiy tartibdan davlat ham, jamiyat ham bir xil
manfaatdordir, nega deganda ijtimoiy tartib o‘rnatilmagan joyda davlat xodimi
ham, xuddi shunday jamiyat a’zosi ham baxtli bo‘la olmaydi. Umuman ijtimoiy
tartib ya’ni adolat o‘rnatilmagan mamlakatni kelajagi bo‘lmaydi va ertami kechmi
bunday mamlakat parokanda bo‘lib o‘z mustaqilligini qo‘ldan berib qo‘yishi
mumkin.
3.F uqarolik jamiyati shaklanishi jarayonida ma’naviyatning o‘rni
masalasi dolzarb muammo sifatida.
Ijtimoiy nazoratni samarali ishlashi faqat nazoratga doir bilimgagina bog‘liq
emas, buning uchun axloqiy tarbiya negizida shakllanadaigan ma’naviy yuksaklik
ham muhim rol o‘ynaydi. Yuksak ma’naviyat nazorat mexanizmini harakatga
keltiradigan kuch bo‘lib xizmat qiladi, chunki ma’naviyat insonda ichki nazoratni

shakllantirib o‘zgalarni ham nazorat qilishga sharoit yaratadi. Shuning uchun
nazorat tizimini samarali qilishda ma’naviyatning o‘rni mavzui dolzarb
muammolardan bo‘lib hisoblanadi. Umuman, fuqarolik jamiyati shaklanishi
jarayonida ma’naviyatning o‘rni mavzui barcha mamlakatlar uchun eng dolzarb
muammolardan biri bo‘lib hisoblanishi lozim. Chunki, bugungi kunda insoniyat
jamiyatini halokat yoqasiga olib kelib qo‘ygan global muammolar ma’naviy
yuksalishga yetarli darajada e’tibor qaratilmaslikni oqibatida kelib chiqqan
muammolardir. Ma’naviy qashshoqlik insoniyat jamiyatini keyingi mavjud
bo‘lishini gumon qilib qo‘ymoqda.
Bugungi kunda odamlarning najoti, mashhur alloma Imom Buxoriyning
aytganidek faqat bilim bilangina bog‘liq bo‘lmay qoldi, endi odamlarni najoti
bilim va ma’navityaga bog‘liq bo‘lib qoldi. Shuning uchun ma’naviyatni
yuksaltirish bilan bog‘iq bo‘lgan muammolar ijtimoiy – gumanitar fanlarning eng
dolzarb vazifalari bo‘lishi lozim. Ma’naviyatni yuksaltirish bilan bog‘liq bo‘lgan
muammolardan biri ma’naviy yuksaklik darajasini baholash me’zoni aniq
emasligidir. Insonni ma’naviyatiga baho berganda uni qilgan amallariga qarab
emas, balki amallarini motiviga qarab beriladi . Inson harakatini motivini
o‘rganish psixologiya fanini dolzarb muammosi bo‘lib hisoblanadi. Muammo
shundaki motivni anglab olish oson emas, buning uchun alohida tafakkur kerak
bo‘ladi ya’ni sotsiologik bilimga asoslangan analitik tafakkur kerak.
Insoniyat jamiyatining mavjud bo‘lishi va rivojlanishi ijtimoiy tartibga, tartib
esa, bilim va ma’naviyatga bog‘iq ekan, bilim va ma’naviyatni rivojlantirish
masalalarini o‘zi ham bugungi kunimizni eng dolzarb muammolaridan bo‘lib
hisoblanadi. Jamiyatda bilim va ma’naviyat yuksalishi uchun ular qadrlanishi
lozim, chunki jamiyatda nima qadrlansa odamlar o‘shanga intilib yashaydilar.
Xuddi shunday odamlar bilim va ma’naviyatga intilib yashashlari uchun bilim va
ma’naviyat boylik sifatida qadrlanishi lozim. Boshqacha qilib aytganda jismoniy
mehnat mahsuli qanday qadrlansa, aqliy mehnat mahsuli ham xuddi shunday qabul
qilinishi va yanada kuchliroq qadrlanishi lozim. Yana ham oddiyroq qilib

aytganda g‘oya aqliy mehnat mahsuli sifatida tan olinishi va qadrlanishi lozim,
ya’ni g‘oyani pulga aylantirish imkoniyati bo‘lishi lozim. Qachon jamiyatda bilim
va ma’naviyat boylik sifatida qabul qilinsa, o‘shanda odamlar ularga intilib
yashashadi va natijada bilim va ma’naviyat yuksala boshlaydi. Demak, ijtimoiy-
gumanitar fanlarning rivojlanishi bilim va ma’naviyatning qadrlanishi hamda
intellektual mulk tushunchasini shakllanishi bilan bog‘liqdir. Bugungi kunda
mustaqillik sharofati bilan intellektual mulkni qadrlash imkoniyati paydo bo‘ldi,
chunki mustaqillik erkin fikrlash imkoniyatini berdi. Faqat erkin fikrlay olgan
avlodgina buyuk kashfiyotlar qilishga qodir, chunki erkinlik insonning ichki
imkoniyatlarini to‘lik namoyon qilishga sharoit yaratadi.
Ijtimoiy–gumanitar fanlar ichida eng avvalo tarix fanini rivojlanishi uchun
keng imkoniyatlar ochib borish lozim. Chunki, tarixiy bilim barcha ijtimoiy-
gumanitar fanlarning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Tarixiy bilimisiz biror-bir ijtimoiy
fan rivojlana olmaydi, aniqroq qilib aytganda faylasuf ham, sotsiolog ham,
politolog ham, iqtosodchi ham, psixolog ham faqat tarixiy bilim negizidagini
tadqiqot olib borishi mumkin. Umuman tarixni bilmasdan turib inson sovodli
bo‘lishi mumkin emas, chunki tarixiy bilim barcha ijtimoiy fanlarning negizini
tashkil qiladi. Mashhur donishmandlardan biri tarixni bilmagan odam o‘zini tasodif
deb hisoblashi lozim deb yozgani bejis emas. Mustaqillik sharofati bilan biz o‘z
tariximizni ob’ektiv o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldik. Bugungi kunda
O‘zbekiston tarixini o‘rganish milliy g‘oya ruhi bilan sug‘orilgan bo‘lishi lozim.
Eng avvalo, “O‘zbekiston tarixini xolisona, ob’ektiv o‘rganishda mustaqillikni
ahamiyati” mavzuida ilmiy tadqiqot olib borish lozim. Tarixiy tadqiqotlar milliy
g‘oya ruhida bo‘lishi uchun tarixiy jarayon xronologik ketma ketlikda o‘rganilib
vatanni tashqi dushmandan himoya qilish va mustaqillik uchun olib borilgan
kurashlar tarixiga alohida e’tibor qaratish lozim. Aytaylik 1916 yil qo‘zg‘aloni
mardikorlikka bormaslik uchun kurash tarzida kelib chiqqan bo‘lsa ham uning
mohiyatida istiqlol g‘oyasi yotganligini ochib berish muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan tadqiqot bo‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari totalitar sovetlar zamonasida
40 mingdan ziyotroq ziyoliylarni istiqlol g‘oyasi uchun qurbon bo‘lganliklarini

ham alohida tadqiqot mavzui sifatida o‘rganish lozim. Sovet mustabid tuzumining
rivojlanish imkoniyatlari tugaganligini yorituvchi “Ma’muriy-buyruqbozlikka
asoslangan totalitar sovet tuzumidagi xato va kamchiliklar” mavzuidagi ilmiy
tadqiqot bozor munosabatlari yo‘lini va jamiyatni demokratlashtirish,
liberallashtirish yo‘lidan borayotgan muhim tarixiy saboq bo‘lib xizmat qilishi
mumkin. Ijtimoiy – gumanitar fanlarning eng dolzarb muammosi ijtimoiy tartibni
o‘rnatish bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun, tarixchilar tomonidan, o‘tmishda
ijtimoiy tartib qanday qilib o‘rnatilganligini tarixiy tahlil qilish muhim ilmiy
ahamiyat kasb etadi. Bu boradi buyuk bobomiz Amir Temur davrida ijtimoiy
tartibni o‘rnatish va umuman o‘sha davr tarixiy tajribasini o‘rganish va ijodiy
qo‘llash alohida ahamiyatga ega. Chunki, Amir Temur bobomiz zamonasida
ijtimoiy tartibni o‘rnatish “Kuch adolatda” tamoyili asosida amalga oshirilgan.
Bugungi kunda ushbu tamoyilni ijodiy qo‘llash taraqqiyotning o‘zbek
tamoyillaridan biri bo‘lgan qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ijtimoiy tartibni o‘rnatish muammosi
doimo ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammosi bo‘lib kelgan va bugun
ham shunday bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi esa, nazorat tizimini
samarali ishlashini ta’minlaydigan mexanizmni shakllanganligiga bog‘liq. Shuning
uchun nazorat tizimi faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan ilmiy tadqiqotqlarga keng
imkoniyatlar ochib berish va bu borada barcha ijtimoiy-gumanitar fanlarning
hamkorligini ta’minlash maqsadga muvofiqdir. Buning uchun, barcha vaqtlarda
dolzarb muammo bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatish masalalarini tadqiq qilishga
xizmat qiladigan “Ijtimoiy nazorat” kafedrasini ochish va ushbu kafedrada
jamiyatshunos olimlarni ijtimoiy tartibni o‘rnatish borasidagi kompleks ilmiy
tadqiqotlarni amalga oshirishlarini ta’minlash lozim. Jamiyat taraqqiyotining
muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan Ijtimoiy
nazorat faoliyatini takomillashtirish muammolarini yechishga qaratilgan ilmiy
izlanishlar barcha ijtimoiy-gumanitar fan namoyondalarini kompleks yondashuvini
taqozo etadi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish