Yangi pedagogik texnologiyalari asosida og’zaki nutqni o’stirish usullari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	145.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Yangi pedagogik texnologiyalari asosida og’zaki nutqni o’stirish usullari

Купить

“Yangi pedagogik texnologiyalari asosida og’zaki nutqni o’stirish usullari” mavzusida yozgan

MUNDARIJA KIRISH...………………………………………………………………………..3-5 I BOB. YANGI PEDAGOGI K TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TA’LIM TARBIYAGA YONDASHUVLAR……………………………. …………………………….….6 1.1 § . An’anaviy va noan’anaviy yondashuvlar va pedagogik texnologiya ta’limning tizimli usuli…………………………………………………….….6-18 1.2 §. Ingliz tilida gapirishga о‘rgatishning mazmuni…………………....…19-30 II BOB. OG’ZAKI NUTQNI O’STIRISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI 2.1 §. Interfaol metodlar va ularning mohiyati……………...…………….......31-39 2.2 §. O’quv til materialini tahlil etish .……………..……….……… …..….....40-52 2.3 § . Xorijiy til darslarida leksik materiallar ustida ishlash………… …........ .. 53 - 67 Xulosa……………………………………………………………………………..68 Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati……………………………………….……….69 2

KIRISH Prezidentimiz ta’kidlaganidek “Hozirgi paytda xorijiy tillarni о‘rganish va о‘rgatishga yurtimizda katta ahamiyat berilmoqda. Bu ham, albatta, bejiz emas. Bugun jahon hamjamiyatidan о‘ziga munosib о‘rin egallashga intilayotgan mamlakatimiz uchun chet ellik sheriklarimiz bilan hamjihatlikda, hamkorlikda о‘z buyuk kelajagini qurayotgan xalqimiz uchun xorijiy tillarni mukammal bilishning ahamiyatini baholashning hojati yо‘qdir…” O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risida’’ gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi’’, O’zbekiston Respublikasi hukumatining umumiy o’rta ta’limni rivojlantirishga qaratilgan qarorlari, xalq ta’limi vazirligining buyruqlari, Birinchi Prezident I. A.Karimovning ta’lim tizimini takomilllashtirishga yo’naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvla

1. Kasb – hunar kollejlarida va maktablarda an’anaviy va noan’anaviy yondoshuvlar va pedagogik texnologiya ta’limning tizimli usulini nazariy jihatdan о‘rganish. 2. Ingliz tilida gapirishga o’rgatishning mazmuni bо‘yicha ilmiy – nazariy ma’lumotlarni tо‘plash va ularni tahlil qilish. 3. Kasb – hunar kollejlarida va maktablarda gapirish nutq faoliyatining turi bo’yicha uslubiy tavsiya ishlab chiqish. 4. “Yangi pedagogik texnologiya asosida og’zaki nutqni o’stirish yo’llari” mavzusini о‘qitish texnologiyalaridan foydalanish. 5. Tajribada sinab kо‘rish va olingan natijalarga asosan uslubiy tavsiya berish. B itiruv M alakaviy I shimning ilmiy-uslubiy yangiligi . “Yangi pedagogik texnologiya asosida og’zaki nutqni o’stirish yo’llari” mavzusini о‘qitish texnologiyasi ishlab chiqildi va uslubiy t

I BOB. YANGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR ASOSI DA TA’LIM TARBIYAGA YONDASHUVLAR. 1.1 §. An’anaviy va noan’anaviy yondashuvlar va pedagogik texnologiya ta’limining tizimli usuli Pedagogika fani va ta’lim-tarbiya amaliyotida turli yondashuvlar qо‘llaniladi. An’anaviy yondashuv, tizimli yondashuv, texnologik yondashuv, tadqiqiy yondashuv, funksional, kompleks, faoliyatli yondashuvlar shular jumlasidandir. An’anaviy yondashuv. Uning asosiy xususiyati – о‘qituvchi ma’lum axborotni gapirib beradi, tushuntiradi, talaba esa bu bilimni xotirasida saqlaydi, “Bilim” tushunchasi xotirada saqlanadigan axborot ma’nosida tushuniladi. Talabada bilim bor-yо‘qligi imtihonda shu axborotga doir berilgan savolga yoddan bergan javobiga qarab aniqlanadi. Bunda bilim degani asosan esda qoldirishning natijasidir, u k

(bir tizim marvarid, bir shoda marjon kabilar). Shuningdek, kibernetik tizim, axborotlar tizimi, ijtimoiy munosabatlar tizimi, harakatlari tizimi, pedagogik tizim kabi tushunchalar shaklida ham qо‘llaniladi. Tizim tushunchasi odatda ayrim belgilarga kо‘ra turlarga ajratiladi: moddiy narsalar tizimi; mavhum tushunchalar, faraziyalar, nazariyalar, ilmiy bilimlar tizimi kabilar [4]. Tizimli yondoshuv ilmiy bilish metodologiyasi va pedagogik amaliyotning bir yо‘nalishi sifatida universal tavsifga ega, pedagogikada keng qо‘llanadi, ta’lim- tarbiyaga ham pedagogik tizim sifatida qarash lozim. “Tizimli yondoshuv” tushunchasi kо‘pincha “tizimli metod”, “tizimli tahlil usuli” tushunchalari bilan uzviy bog‘liq holda qо‘llaniladi. Chunki tizimli tahlil usullari ham obektning yaxlit tizim sifatida о‘r

ayrim belgilariga kо‘ra bir necha qismlardan tuzilgan tizimdir. Pedagogik fanlar tizimiga-pedagogika nazariyasi va tarixi; о‘qitish nazariyasi va metodikasi; madaniy-ma’rifiy ishlar pedagogikasi, ijtimoiy pedagogik kabilar kiradi [4]. Shuningdek, ta’lim-tarbiyaning maqsadi, shakl-usullari tizimi; ta’lim- tarbiyaning yо‘nalishlari, turlari tizimi; uzluksiz ta’lim tizimi; ta’lim muassasalari tizimi; pedagogik ixtisosliklar tizimi; о‘quv vazifalari, о‘quv axborotlari tizimi kabilar ham pedagogik tizim tarkibiga kiradi. Texnologik yondashuv. Texnologiya yunoncha sо‘z bо‘lib texne – mahorat, san’at, logos – tushuncha, ta’limot ma’nolarini anglatadi. Texnologiya tushunchasi – tayyor mahsulot olish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida qо‘llaniladigan usul va metodlar majmui; shunday usul va metod

natija ham mufassal tasvirlanib, aniq qayd etiladi. О‘quv materiali aniq ifodalangan о‘quv maqsadiga mos qayta tuzib, ishlab chiqiladi, ayrim bо‘lak (qism, modul) larga ajratiladi, о‘quv materialini о‘rgatishning alternativ yо‘llari nazarda tutiladi, har bir bо‘lakni о‘rganish test yordamida nazorat etilib, hato, kamchiliklar tuzatilib, tо‘g‘rilab boriladi. О‘quv ishi etalonda kо‘rsatilgan natijaga erishishni nazarda tutadi. Bu, bolalarni qiziqtirish, musobaqa va о‘zaro yordamlashishini inkor etmaydi. Ta’lim reproduktiv xarakterda olib borilgani uchun ham bu usul bilim, kо‘nikma va malakalarning zarur minimumini egallashda kо‘proq, samara beradi. Texnologik yondashuvni qо‘llash qо‘yilgan о‘quv maqsadlariga erishishni kafolatlaydi. Tadqiqiy-ijodiy yondashuv . Bu yondashuv ta’limning maqsadi

Bu о‘z navbatida pedagog xodimlardan ta’lim sohasiga texnologik yondashuvni, pedagogik texnologiya usulini egallashni va О‘zbekistonning milliy, ma’naviy- madaniy xususiyatlari, tarixiy ilg‘or an’analarini hisobga olgan holda pedagogik amaliyotda qо‘llash va rivojlantirishni talab etadi. Texnologik yondashuv mavjud An’anaviy о‘quv jarayoniga faqat kompleks tarzdagina emas, pedagoglar tomonidan о‘zlashtirilishi, metodik qо‘llanmalar, о‘quv-moddiy baza yaratilishiga qarab bosqichma-bosqich, ayrim elementlari amalga oshirilaverishi ham mumkin. Bu birinchi navbatda pedagogik texnologiyaning muhim qismi – predmetlar va mavzular bо‘yicha ta’lim maqsadlarini aniqlash usullariga taaluqlidir. Pedagogik tadqiqotchilar ta’lim-tarbiya hodisalarini о‘rganganda ma’lum darajada bu yondashuvlarni qо‘llayd

xotira xususiyatlari bir xil emasligi kabi qator faktorlar sabab bо‘ladi. Shunga qaramay rivojlangan mamlakatlarda olimlar pedagogik texnologiya usulini ishlab chiqdilar, ular yaratgan pedagogik texnologiya usuli qayta takrorlanadigan pedagogik sikl bо‘lib, ta’lim olishda rejalashtirilgan natijalarni kafolatlaydi. Pedagogik adabiyotlarda pedagogik texnologiya tushunchasiga berilgan ta’riflarni va uning muhim belgilari, xususiyatlarini quyida umumlashtirilgan holda keltiramiz. YUNESKO tashkiloti ma’qullagan ta’rif: “Pedagogik texnologiya – bu, ta’lim shakllarini optimallashtirish maqsadida texnik vositalar, inson salohiyati hamda ularning о‘zaro ta’sirini inobatga olib, о‘qitish va bilim о‘zlashtirishning barcha jarayonlarini aniqlash, yaratish va qо‘llashning tizimli metodidir”. Boshqa mua

-ta’lim jarayonining tuzilishi va mazmuni yaxlitligi, о‘zaro bog‘liq va о‘zaro ta’sirda bо‘lishi; -ta’lim shakllarini optimallashtirish (qulaylashtirish); -ta’lim jarayonida texnik vositalar va inson salohiyatining о‘zaro ta’sirini hisobga olish; -ta’lim maqsadlarini kо‘zlagan etalon asosida о‘quvchilarning kuzatiladigan, о‘lchanadigan harakatlari shaklida juda oydinlantirish; -talabaning faolligiga tayanib о‘qitish; -bilim о‘zlashtirish jarayonida yо‘l qо‘yilgan xatolarni aniqlab, tuzatib borish; -shakllantiruvchi va jamlovchi baholar; -belgilangan mezonlarga binoa n test vazifalarini bajarish; -ta’limning rejalashtirilgan natijasiga erishishning kafolatlanganligi; -ta’lim samaradorligining yuqoriligi. Pedagogik texnologiya tushunchasiga doir mavjud ta’riflar hamda pedagogik texnologiya u

tushuncha sifatida ishlatilgan “tizimli metod” atamasi ham bitta metod (ya’ni tizimli metod) ma’nosini bildiradi. Bizningcha, ta’rifda jins tushuncha sifatida “metodlar majmui” atamasini ishlatish mantiqiy jihatdan tо‘g‘riroq bо‘lar edi. Shu mulohazalar asosida biz “pedagogik texnologiya” tushunchasiga quyidagicha ta’rif berishni maqsadga muvofiq, mukammalroq deb hisoblaymiz: Pedagogik texnologiya – tizimli, texnologik yondoshuvlar asosida ta’lim shakllarini qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va obektiv baholash uchun inson salohiyati hamda texnik vositalarning о‘zaro ta’sirini inobatga olib, ta’lim maqsadlarini oydinlashtirib, о‘qitish va bilim о‘zlashtirish jarayonlarida qо‘llaniladigan usul va metodlar majmuidir. Bunday usul va metodlarni ishlab chiqish pedagogik texnologiya nazari

ta’limning natijasi va о‘zlashtirish darajasi, sifatini baholash mezonlariga mos ravishda talabaning bilim va malakalarni egallash sifatini obektiv baholash uchun test (nazorat) vazifalarini tayyorlash; darsda va darsdan tashqari о‘quvchiga beriladigan vazifalarni rejalashtirish, mustaqil mashg‘ulotlarning tuzilmasi va mazmunini ishlab chiqish kabilar ham pedagogik texnologiyaning vazifalari hisoblanadi. Pedagogik texnologiyaning fan sifatida vazifasi ta’lim-tarbiya amaliyotidagi eng samarali va tejamli о‘quv jarayonlarini shaxsni kasb egasi sifatida shakllantiruvchi pedagogik, psixologik qonuniyatlarni aniqlash, shuningdek falsafa, sotsiologiya, fiziologiya, matematika, kibernetika, informatika va boshqa fanlarning qonuniyatlaridan foydalanish yо‘llarini aniqlashdan iborat. Pedagogik texn

-pedagogik jarayon natijalarini xolisona va obektiv baholash; test usuli, reyting tizimi, talabaning bilim va kо‘nikmalarni egallash jarayonini nazorat qilish, baholashni avtomatlashtirish; -ta’lim-tarbiyaning tabiatga mosligi; -ta’lim-tarbiyaning jamiyatga moslashuvi va boshqalar. Pedagogik texnologiya usuli tizimli, texnologik yondashuvlarga asoslanadi. Sistema (tizim) yunoncha sо‘z bо‘lib, yaxlit bir tuzilma, qismlardan tuzilgan, birikkan ma’nosini anglatadi. Pedagogik tizim-pedagogik texnologiyaning asosi, zamini hisoblanadi. Pedagogik tizim – bir butun, harakatlanuvchi yaxlit ijtimoiy-pedagogik hodisa bо‘lib, о‘quvchi (1), ta’lim-tarbiyaning maqsadi (2), mazmuni (3), о‘quv jarayoni (4), о‘qituvchi yoki texnik vositalar (5) va ta’lim-tarbiyaning tashkiliy shakllaridan (6) tuzildi (Bevp

“didaktiv vazifa”, “ta’lim texnologiyasi” tushunchalarini qо‘llash bilan hal etish mumkin. Ikkinchidan, An’anaviy pedagogikada metodik ishlanmalar о‘qituvchi dars о‘tishi uchun tuzilsa, pedagogik texnologiya – о‘quvchini о‘quv-bilish faoliyatining shakllari va mazmunini tasvirlaydigan ta’lim jarayoni loyihasini ishlab chiqishni taklif etadi. Uchinchidan, pedagogik texnologiyaning muhim belgisi – maqsad hosil qilish jarayonidir. An’naviy pedagogikada “pedagogik maqsad” masalasiga nazariyachilar ham, amaliyotchilar ham kam e’tibor beradi, maqsad-metodik adabiyotlarda ham noaniq ifodalanib, unga erishish darajasi ham subektiv baholanadi. Pedagogik texnologiyada – pedagogik maqsadni aniqlash asosiy muammo bо‘lib, maqsadni diagnostik ifodalash, bilim о‘zlashtirish sifatini obektiv baholash naza

chiqarayotgani va qanaqa mehnat qurollari bilan ishlab chiqarayotganligi bilan biri ikkinchisidan farqlanadi, degan g‘oya о‘qish-о‘qitish faoliyatiga ham taaluqlidir. Pedagogikada ta’lim usullari rivojlanishiga shu nuqtai nazardan qarab, uni shartli ravishda quyidagi bosqichlarga ajratish mumkin 1-muallim “о‘z qо‘l kuchi” bilan о‘qitish bosqichi, ya’ni о‘quvchi uchun axborot manbai – о‘qituvchi bо‘lishi. 2-о‘quv kitoblari, darsliklar yaratilgan va keng qо‘llanilgan bosqich; 3-audiovizual vositalar qо‘llanilgan bosqich; 4-о‘qitishning boshqarishda oddiy avtomatlash vositalarini qо‘llash bosqichi; 5-о‘qitishni hozirgi zamonaviy EHM lar vositasida boshqarishni avtomalashtirish bosqichi. Insoniyatning rivojlanish davrlari almashganda pedagogik texnologiyalar butunlay yо‘q bо‘lib ketmaydi, balk

oson bо‘lmagan. Hozirgi kunda ham 1-bosqich texnologiyasi ruhida shakllangan ayrim pedagoglarda keyingi davrlarda vujudga kelgan о‘quv vositalarini о‘zlashtirib olishga, ta’lim-tarbiya jarayonini shu asosda tashkil etishga intilish sust.V aholanki 1-bosqich о‘quv vositalari о‘qituvchidan kо‘p mehnat talab etadi va о‘quvchining bilim, tayyorgarlik darajasi yuqori bо‘lmaydi. Bu pedagogik bosqichlarning har birida ta’lim metodlari takomillashtirila borganligi tufayli о‘qituvchi mehnatining samarasi ortib, yangi texnologiyani qо‘llaydiganlar safi kengaya borgan. Hozirgi paytda О‘zbekiston Respublikasini rivojlangan davlatlar darajasiga chiqarish (maqsadida) “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, “Ta’lim tо‘g‘risidagi qonun” qabul qilindi. “Ta’lim tо‘g‘risidagi qonun” qabul qilindi. Ta’lim О‘zbek

kompyuterning barcha didaktik imkoniyatlarini yuzaga chiqaradigan yangi, takomillashgan pedagogik texnologiya hosil bо‘ladi. 18

1.2 §. Ingliz tilida gapirishga о‘rgatishning mazmuni Ingliz tilida gapirish ham nutq faoliyatining turlaridan biri bо‘lib hisoblanadi. Gapirish orqali ma’lumot beriladi. U nutq faoliyati boshqa nutq faoliyati turlari bilan chambarchas bog‘langandir. О‘quvchida tinglab tushunish malakasi qanchalik yaxshi egallanilgan bо‘lsa, gapirish ham shuncha tezlik bilan rivojlanadi, aks holda teskarisi bо‘ladi. Inglizcha ma’lumotni qabul qila olgan о‘quvchi ingliz tilida uni mazmuniga moslashtirib, ma’lumot beradi. О‘quvchi mazmunni qabul qila olmasa, tushuna olmasa ma’lumot – javob qaytarishi qiyin. – Tinglab tushunishda qabul qilinib, idrok qilinib, ichki nutq sodir bо‘lsa, gapirishda oldin ichki nutq, sо‘ng tashqi nutq yuzaga chiqadi. Ikkalasida ham talqin qilinadi, ichki nutq hosil qilinadi, lekin

О‘rta maktab chet tili о‘qitish dasturiga muvofiq gapirishni о‘rgatish ham maqsad, ham vositadir. О‘quvchi ingliz tilida gapirishni amalda qо‘llay olishi maqsaddir, u gapirishni boshqa nutq faoliyatlarini о‘rgatishda, о‘rganishda yordamchi vositachilik qiladi. Ingliz tilida gapirishni о‘rgatishni qiyinchiliklari bor, bularni о‘qituvchi hisobga olishi zarur. Qiyinchiliklar ekstralingvistik, psixologik, lingvistik bо‘lishi mumkin. Ekstralingvistik qiyinchiliklar: 1. Gapirishni kimgadir, nimagadir qaratilishi. 2. Gapirishda nutq vaziyati, holatini bо‘lishi, yaratilishi. 3. Vositalarning bо‘lishi. 4. Gapirish ehtiyoji bо‘lishi. 5. Gapirish sodir bо‘layotgan sharoitni xususiyati (sinf о‘quvchilarining 2 ga bо‘linganligi, sinf xonasining tayyorgarligi va boshqalar). 6. Gapirishda imo-ishoraning,

Tafakkur, xotira ham gapirishni о‘rgatishda muhim rol о‘ynaydi. Bularni rivojlanganligi gapirishni о‘rgatishga ta’sir qiladi. Gapirishni о‘rgatishda lingvistik qiyinchiliklar ham ta’sir qiladi. 1. gapirish uchun kerakli leksik, grammatik materialni, gapirish namunalarini tо‘g‘ri tanlangan bо‘lishligi; 2. gapirish uchun zarur bо‘lgan leksik, grammatik materiallarning ma’nosi, mazmunidagi, qо‘llanishidagi qiyinchiliklar; 3. tо‘g‘ri ohangda, ritmda, tо‘g‘ri talaffuz qilishdagi (gapirishga ta’sir qiladigan) qiyinchiliklar; 4. nutq namunalarini, jumlalarni qо‘llay olishdagi qiyinchiliklar. Gapirishning yana quyidagi lingvistik qiyinchiliklarini kо‘rish mumkin: 1. gapirish adabiy tilda emas, jonli tilda sodir bо‘ladi; 2. gaplar, jumlalar qisqa tuziladi: Have you? And you? How many books have you

Tayyorlanmagan nutqni spontan nutq ham deyiladi. Bunda ilgaridan tayyorgarchilik kо‘rilmaydi. О‘rta maktab dasturi bо‘yicha о‘quvchi tayyorlanmagan nutqni egallashi kerak, lekin bunga tayyorlangan nutq asosida erishiladi. Tayyorlanmagan nutq: 1) о‘qituvchi bergan mavzusi yoki nutqiy vaziyat asosida gapirish, 2) о‘qilgan matn asosida gapirish, 3) tinglangan matn, nutq asosida gapirish, 4) о‘qilgan matnni muhokama qilishda gapirish, 5) chet el kishisidan sharh olish, 6) chet el kishisiga yordam berish kabi mashqlari orqali tashkil qilinadi [8]. Inglizcha gapirishga о‘rgatishning mazmuniga lingvistik, psixologik, metodik qismlar kiradi. Lingvistik qismga gapirish uchun zarur bо‘ladigan til va nutq materiallari, gap tuzilishlari, nutq namunalari kiradi. Bu materiallar tematika asosida tanlanis

Qо‘shish – aralashtirishda til materiallari, nutq vositalari qо‘shilib gapiriladi. Masalan, sport temasida I am fond of.... nutq namuna faollashtirishda о‘quvchi о‘zining sevgan sport mashg‘ulotini qо‘shib gapiradi. Metodik qismda gapirish metod, usullarini, yо‘llarini qо‘llash tushuniladi. Bunda о‘quvchilar tayanlar, tayanch vositalardan foydalana olishlari muhimdir. Ularga tinglash, kо‘rish tayanchlari, sо‘zlar, mazmun bо‘yicha tayanchlar kiradi. Monologik nutq gapirishning bir shakli bо‘lib, 1 ta sо‘zlovchi tomonidan bajariladi. Monologik nutq ham о‘ziga xos xususiyatlarga, qiyinchiliklarga ega. О‘qituvchi ularni о‘rgatayotganda hisobga olishi zarur. Ular quyidagilar: 1. Monolog bir kishi tomonidan bajariladi. 2. U rejali bо‘ladi. 3. U qisman tayyorlangan bо‘ladi. 4. U uzilmay davom eta

О‘rta maktab dasturi bо‘yicha monologik nutqni о‘rgatish ham vosita, ham maqsaddir. U vosita bо‘lib gapirishni, monologning о‘zini rivojlantirishga, til materiallarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Maqsad bо‘lganda esa, u о‘quvchilarni monologni nutq faoliyati sifatida о‘rganishni, о‘rgatishni, u orqali ma’lumot bera olish kо‘zda tutiladi. О‘rta maktab dasturida har bir sinf о‘quvchilari uchun monologik nutq talablari, mavzusi berilgan. О‘quvchi nutqining hajmi, meyori ham belgilab berilgan. Masalan, 5-sinfda monologik nutq 5-7 ta jumlalardan iborat bо‘lishligi, 6-sinfda 7 jumladan, 7-sinfda 9 ta jumladan, 8-sinfda 8-10 jumladan iborat bо‘lishliklari kо‘rsatilgan. Monologik nutqni о‘rganishda monologik birliklarni aniqlash, ikkinchidan, monolog malakalarni belgilovchi metod, usul, yо‘llar

1-bosqich: Statement – tasdiqlash, axborot berish bosqichi. Bu yerda nutqni tо‘ldirish, tasdiqlash, kengaytirish tushuniladi. Uning fikricha, о‘quvchi inglizcha gap tuzishni, tо‘ldirishni, tasdiqlashni oldin о‘rganmasa, u monolog tuza olmaydi. Quyidagi mashqlarni taklif qiladi: 1) Namuna berish va tо‘ldirishni talab qilish: I can see....We are proud of... I am fond of...... 2) О‘rniga qо‘yish mashqi: I have a book (a pen) 3) Kengaytirish mashqi: Pupil I. I have an interesting book. Pupil II. I have an interesting book at home. 4. Ga p tuzilishini о‘zgartirish (transformatsiya) qilish. 5. О‘quvchilarga tasdiqlatish: Give it a name. Teacher: We write with it. Pupil: It is a pencil. 2-bosqich. Utterance level. Ifodalash bosqichi. Bu bosqichda о‘quvchilar narsa, predmetlar haqida tuoli xil nut

S.F.Shatilov esa monologik nutqni о‘rgatishda 2 bosqich mavjud deydi. 1-bosqich. Monologik nutq asoslarini egallash. 2-bosqich. Monologik nutq malakalarini mukammallashtirish. U birinchi bosqichda о‘quvchilarga leksik, grammatik shakllarni, birliklarni sintaksis tuzilishlarida amalda qо‘llatish zarur deydi. Rasmlarga qarab a father, a mother kabilarni kо‘rsatib, gap, jumlalar tuzdirishni о‘rgatishni taklif qiladi. Ikkinchi bosqichda esa u matnni chet tilida sо‘zlatish, bir mavzu asosida sо‘zlash, о‘z fikr-mulohazasini bayon qilish (kо‘proq yuqori sinflarda) kabi mashqlarni qо‘llash kerak deydi. U yana monologni monolog tasvirlash, monolog bayon qilishga bо‘ladi. Monologik nutq о‘rgatishda hozirgi paytda G.V.Rogova, S.F.Shatilov fikrlari, bosqichlarini, mashqlarini qabul qilish mumkin. Bizn

Monologga о‘rgatishda oldin sodda yig‘iq, keyin sodda yoyiq, bog‘lovchili, bog‘lovchichisiz, ergashgan qо‘shma gaplarni qо‘llab monolog tuzdiriladi. О‘quvchi monolog nutqni egallaganligini tekshirib turish kerak. U о‘qituvchi, о‘quvchi uchun ham zarurdir, uning natijasi orqali о‘qituvchi о‘z ishiga yakun, xulosa qiladi, kelgusi ishiga tо‘g‘ri metod, yо‘l, usulni, mashqlarni tanlaydi, о‘quvchi monologni о‘rganganligini biladi. Monologik nutqni tekshirish uchun tezda monolog tuzdirish, о‘z fikrini bayon qilish, rasmdagi nutq vaziyatini monolog orqali ifodalay olish kabi mashqlar qо‘llaniladi. Dialogik nutq gapirishni bir shakli bо‘lib, 1 tadan ortiq sо‘zlovchi tomonidan bajariladi. Dialogik nutqni ham о‘ziga xos xususiyatlari, qiyinchiliklari bor. О‘qituvchi uni hisobga olishi zarur. Uning x

oldingi sо‘zlovchiga javob, e’tiroz bо‘lsa, ikkinchisi dialogni davom ettirishga undash bо‘ladi. Ba’zida 1 ta jumla ikkalasini о‘rnini bosadi [9]. Replikalar replika savol, replika javob, replika tasdiqlash, replika inkor, e’tiroz bо‘lishi mumkin. Dialogni ham lingvistik qiyinchiliklari bor: 1. Gaplar qisqa bо‘ladi, tо‘liq tuzilmaydi. 2. Qisqartmalar qoliplashgan sо‘zlar keng qо‘llaniladi. Masalan, Don’t, can’t, won’t, shan’t. 3. Lu qma (replika) birliklari ishlatiladi. Masalan: Why not? Hey? Aren’t you? Haven’t you? 4. C о‘roq gaplar tо‘liq qoida bо‘yicha tuzilmaydi. Masalan: Are you going to the cinema? о‘rniga Are you? Don’t you prepare the homework? о‘rniga Don’t you? When did you go to the cinema? о‘rniga When? kabilar. О‘rta maktab dasturi bо‘yicha dialogik nutqni о‘rgatish ham vosit

G.V.Rogova dialogni о‘rgatishni 3 bosqichga bо‘ladi: 1. Retseptiv bosqich. 2. Reproduktiv bosqich. 3. Konstruktiv (ijodiy) bosqich. Birinchi bosqichda о‘quvchilar turli vositalar orqali dialogik nutqni tinglaydilar, qabul qiladilar, tushunishga harakat qiladilar. Ikkinchi bosqichda esa tinglaganni qaytaradilar. Uni darhol qaytarish, bir ozdan keyin qaytarish (uyda tayyorlab kelgandan sо‘ng), dialogni о‘zgartirib qaytarish mumkin. Uchinchi bosqichda esa о‘quvchilar о‘zlari dialog tuzadilar, ijodiy yondoshib tuzadilar. Bizning о‘zbek maktablarimizda dialog о‘rgatishni 3 bosqichga bо‘lish mumkin: 1-tayyorlov bosqichi . Dialog uchun til materiallarini, vositalarni, dialog- namunalarni, eng kerakli luqmalarni tanlash va ularni tuzishni о‘rgatish. 2-bosqich . Namuna asosida dialoglar tuzishni о‘

ikkala shaklni – dialog, monologni bir vaqtning о‘zida о‘rgatish maqsadga muvofiqdir, ma’qulroqdir. О‘zbek maktablarining ingliz tili darsliklarida shunday yondoshilgan. Biz ham shunga qо‘shilamiz, lekin monolog bir oz ilgarilashi mumkin. Monolog va dialogga о‘rgatishda 2 xil mashq tiplari qо‘llaniladi. 1. Tayyorlov mashq tiplari; 2. Nutq mashq tiplari. Birinchisiga: 1) til materiallarini о‘rgatish, 2) dialog birliklarini о‘rgatish, 3) luqmalarni о‘rgatish, 4) о‘rniga qо‘yish mashqlari, 5) dialoglarni yodlatish (qisqa bо‘lsa) kabi mashqlar. Ikkinchisiga esa: 1) mustaqil dialog tuzish, 2) voqealarga izoh berish; 3) о‘zi yoki dо‘sti haqida dialog tuzdirish, 4) rasmga, diafilmga qarab dialog tuzish kabi mashqlarni qо‘llash mumkin. Dialogni о‘rgatishda vositalar, tayanchlar, nutq vaziyatlari k

II BOB. OG’ZAKI NUTQNI O’STIRISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI 2.1. Interfaol metodlar va ularning mohiyati . Metod-(grekcha Metodos sо‘zidan olingan bо‘lib, izlanish yoki bilish yо‘li, nazariya, ta’limot ma’nosini anglatadi) konkret vazifani yechishga bо‘ysundirilgan, borliqni amaliy yoki nazariy о‘zlashtirish operatsiyalarining yoki yо‘llarining yig‘indisi. Metod – ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchinig muayyan maqsadga karatilgan, birgalikdagi faoliyatini tashkil qilishning tartibga solingan usullar yig‘indisi. Usul- ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchining birgalikdagi faoliyatini tashkil etishning yo’li. Ta’lim modeli – ta’lim jarayoni tuzilmasi. Ta’lim metodlarini ta’lim maqsadlariga erishish bо‘yicha о‘quvchi va о‘qituvchining birgalikdagi ish faoliyatini tashkil qilishning qо‘yidag

«Piramida»da pog‘ona kо‘rinishida, о‘quv natijalariga erishishda har bir usulning hissasi kо‘rsatilgan. «Piramida» asosida ta’lim usullarining eng unumlilari о‘rin olgan. Hozirgi vaqtda kasb-hunar kollejlarida о‘qitishning zamonaviy shakllari va metodlari keng qо‘llanilmoqda. О‘qitishning zamonaviy metodlarini qо‘llash о‘qitish jarayonida yuqori samaradorlikka erishishga olib keladi. An’anaviy о‘qitish jarayonida asosan о‘qituvchi avtoritarlik bilan darsni olib borsa (subyekt-obyekt), noan’anaviy о‘qitish jarayonida esa о‘quvchi shaxsiga erkinlik berish, munosabatlarni demokratlashtirish (subyekt-subyekt) asosida dars jarayonlari tashkil etiladi. Dars jarayonlarida yuqori samaradorlikka erishish uchun qо‘yidagi metod va usullardan foydalanish mumkin . 1. BAXSLAR . О‘quv guruhini ikki koman

6. KITOB BILAN ISHLASH. Ushbu usul ta’lim oluvchilarning о‘quv materialini mustqil о‘zlashtirishini,о‘zqо‘zini tekshiruv malakalarini, berilgan matnning mazmunini tо‘liq va ongli ravishda bayon eta bilishiga qaratilgan usuldir. 7. INDIVIDUAL (AMALIY) USUL. Ta’lim oluvchilar faoliyatida olingan bilimlarini amaliy vazifani yechishga qaratadilar. Nazariy olingan bilimlarni amaliyotga tadbiq qilishdir. 8. SUHBATLASHISHLAR . Bu о ‘qitish va о ‘qishning dialogik, savol- javob usulidir. Suhbat individual va guruh shaklida о‘tkazilishi mumkin. 9. PINBORD. Bu usulning mohiyati shundan iboratki, unda munozara yoki о ‘quv suhbati amaliy usul bilan bog‘lanib ketadi. Ta’lim oluvchilar axborotlari, ma’lumotlari doskada tartib bilan joylashtiriladi. 10. BOSHQALARNI О‘QITISH . Bu usulda ta’lim oluvchilar

qо‘llanma, ma’ruzalar matni va x.k) yaqqol bayon etilmagan savolgina talabani fikrlashga majbur qiladi. Bunday savollarga jaxon pedagogikasida «Blum savollari» nomi bilan bilan mashxur bо‘lgan, о‘zlashtirishning oltita: bilish, tushunish, qо‘llash, taxlil, sintez va baxolash darajalariga muvofiq bо‘lgan savollar misol bо‘lishi mumkin. Masalan: «Nima uchun?», «Taqqoslang?», «Tarkibiy qismlarga ajrating?», «Eng muxim xususiyatlari nima?», «Buni siz qanday xal qilgan bо‘lardingiz?», «Bunga munosabatingiz qanday?» kabi savollar talabalarni yuqori intellektual amallar (taxlil, sintez, baxolash) darajasida fikrlashga undaydi. Yoki, matndan parcha о‘qib bо‘lgandan sо‘ng, talabalarni fikrlashga undovchi quyidagi savollarni berish xam maqsadga muvofiqdir: «Bu parchaga qanday sarlavxa qо‘yish mumkin

О‘qituvchi esa, xar bir talaba bilan yakka tartibda ishlash uchun kо‘proq imkoniyatga ega bо‘ladi. 14 . Insert (Interactive Nothing Sustem for Effective Reading and Thinking) usuli - asosan о ‘quv materiali (matn)ni mustaqil о ‘qib, о ‘zlashtirishda q о ‘llaniladi. Uning mazmuni, о ‘qish jarayonida matnning xar bir satr boshi (yoki qismi)ni avval о ‘zlashtirilgan bilim va tajribalar bilan taqqoslash va uning natijasini varaqning chap qirg‘og‘iga quyidagi maxsus belgilarni q о ‘yish bilan aks ettirishdan iborat: “V”-belgi, agar о ‘qiyotganingiz, sizni u xaqda bilganingiz yoki bilishingiz t о ‘g‘risidagi fikringizga mos, ya’ni о ‘qiyotganingiz sizga tanish b о ‘lsa q о ‘yiladi; «-» - belgi, agar о ‘qiyotganingiz, siz bilganga yoki bilishingiz t о ‘g‘risidagi fikringizga zid b о ‘lsa q о ‘yil

15 . Sinkveyn (axborotni yig‘ish) usuli-RWCT loyixasida о ‘rganilayotgan materialni yaxshiroq anglash uchun q о ‘llaniladigan usullaridan biri b о ‘lib xisoblanadi. Sinkveyn (fransuzcha) besh qatorli о ‘ziga xos, qofiyasiz she’r b о ‘lib, unda о ‘rganilayotgan tushuncha (xodisa, voqea, mavzu) t о ‘g‘risidagi axborot yig‘ilgan xolda, о ‘quvchi s о ‘zi bilan, turli variantlarda va turli nuqtai nazar orqali ifodalanadi. Sinkveyn tuzish-murakkab g‘oya, sezgi va xissiyotlarni birnechagina s о ‘zlar bilan ifodalash uchun muxim b о ‘lgan malakadir. Sinkveyn tuzish jarayoni mavzuni yaxshiroq anglashga yordam beradi. Sinkveyn tuzish qoidasi: 1. Birinchi qatorda mavzu (topshiriq) bir s о ‘z (ot) bilan ifodalanadi. 2. Ikkinchi qatorda mavzuga oid ikkita sifat bilan ifodalanadi. 3. Uchinchi qatorda ma

a’zolarining kuchlari yig‘indisidan k о ‘p b о ‘ladi). “Miya xujumi” muammoni xal qilayotgan kishilarning k о ‘proq, shu jumladan aql bovar qilmaydigan va xatto fantastik g‘oyalarni yaratishga undaydi. /oyalar qancha k о ‘p b о ‘lsa, ularning xech b о ‘lmaganda bittasi ayni muddao b о ‘lishi mumkin. Bu “miya xujumi” ning negizidagi tamoyildir. «Miya xujumi» quyidagi qoidalar b о ‘yicha о ‘tkaziladi: • fikr xech qanday cheklanmagan xolda, iloji boricha balandroq ovozda aytilishi lozim; • xar qanday fikrni aytish mumkin, u qabul qilinadi. • g‘oyalarga tushuntirish berilmaydi, ular vazifaga bevosita bog‘liq xolda aytiladi; • takliflar berish t о ‘xtatilmaguncha, aytilgan g‘oyalarni tanqid yoki muxokama qilishga y о ‘l q о ‘yilmaydi; •ekspert guruxi barcha aytilgan takliflarni yozib boradi. “M

17 . Klaster «axborotni yoyish» usuli. «Klaster» s о ‘zi g‘uncha, bog‘lam ma’nosini anglatadi. Klasterlarga ajratish interfaol pedagogik strategiya b о ‘lib, u k о ‘p variantli fikrlashni, о ‘rganilayotgan tushuncha (xodisa, voqea) lar о ‘rtasida aloqa о ‘rnatish malakalarini rivojlantiradi, biror mavzu b о ‘yicha talabalarni erkin va ochiqdan-ochiq fikrlashiga yordam beradi. Klasterlarga ajratishni da’vat, anglash va muloxaza qilish bosqichlaridagi fikrlashni rag‘batlantirish uchun 1. Ta’lim ( о‘q uv) ma q sadlarining dastlabki r о‘ y x atini tuzing . 2. Ta x lil q ilinadigan ma q sadlarni yozuv taxtasi (varo g‘ )ga yozing. 3. Oldin e’lon qilingan qoida bо‘yicha «miya xujumi»ni о‘tkazing. Barcha ishtirokchilar (ekspert, о‘qituvchi) biror bir tartibga amal qilmagan xolda, erkin vaziyatda m

q о ‘llash mumkin. Asosan, u yangi fikrlarni uyg‘otish va muayyan mavzu b о ‘yicha yangicha fikr yuritishga chorlaydi. Klasterlar tuzish ketma-ketligi quyidagicha: · Sinf yozuv taxtasi о ‘rtasiga katta qog‘oz varag‘iga asosiy s о ‘z yoki gapni yozing. · Sizni fikringizcha bu mavzuga tegishli b о ‘lgan s о ‘zlar yoki gaplarni yozing (miya xujumi)ni о ‘tkazing. · Tushuncha va g‘oyalar t о ‘g‘risidagi о ‘zaro bog‘lanishini о ‘rnating. · Eslagan variantlaringizning xammasini yozing. Klaster tuzishda guruxdagi barcha talabalarning ishtirok etishi, bu guruxda paydo b о ‘lgan g‘oyalarning о ‘zagini aniqlashni ta’minlaydi. 39

2. 2 § . O’quv til materialini tahlil etish . Har bir dars yoki darslar guruhi (paragrf) muayyan til materialini o’z ichiga oladi. Yangi material ma’lum darajada qiyinchilik tug’dirishi ehtimoldan yiroq emas. Buni o’quvchilar til tajribasi “g’alviri”dan lisoniy birlikni o’tkazish orqali aniqlaymiz. Xorijiy til va ona tili (shuningdek, ikkinchi til)ning qiyosiy tahlilini jadvalda namoyish qilish mumkin: Xorijiy til va ona tilining qiyosiy tahlili Yangi material Taxminiy qiyinchiliklar Qiyinchiliklarning oldiniolish yo’llariTil ichki interferensiyasi Tillararo interferensiya Ma’no ochish usullari Oldin o’rganilgan materialga suyanish Ona tiliga o’xshashlikka suyanish Ko’rgazmali likka Materialni metodik tashkil qilish (nutq namunasi, O”NV…) Qoidani bayon etish 1. Leksikaga oid 2. Grammatikag

va oddiy, o’quv metodik kompleks tarkibidagi va qo’lda yasalgan vositalarni ishlatish va ulardan foydalanish usullari o’ylab qo’yiladi. Muallim va o’quvchilarning faoliyatida amal qiladigan xatti-harakatlar darsga tayyorlanishda puxta o’ylab chiqiladi. Muyallimda kasbiy-pedagogik malakalar (rejalshtirish, tadbiq etish, tashkil qilish va tarbiyalash), metodik malakalar (o’rgatish, tilni bilish, o’zlashtirish nazariyasini o’quvchilar yosh va shaxs xususiyatlarini bilish) kabilar shakllangan bo’lishi kerak. Muallim rejalashtirish malakasini egallab til materialini tanlash, o’rgatish, O’NV yaratish, o’quvchilar bilan munosabatda bo’lish, darsni to’g’ri tashkil qilishga qodir bo’ladi. O’qituvchi ta’limiy malakasi esa dars maqsadi/vazifalarini ro’yobga chiqarish, ko’nikma va malaka hosil qilish

Birinchi mezon metodikada yaxshi tahlil qilingan bo’lib, ikkinchi (mustaqil faoliyat) esa muallim rahbarligida ish bajarganda hamda o’quvchi o’zi ko’rsatadigan faoliyatida uning astoydil intilishini hisobga oaldi. Esltma: Didaktik manbalarda fan asosini o’rgatish nuqtai nazaridan uy vazifasini so’rash, o’quv materialini tushuntirish va astlabki mustahkamlash, o’zlashtirilgan bilmlarni nazorat qilish kabi darsning tuzlishi yoritilgan va bir paytlar xorijiy til o’qitishda ham tavsiya etib kelingan. Xorijiy tilni nutq faoliyati nazariyasi (psixolingvistika)ga asoslanib o’rgatish boshlangandan buyon umumiy ta’lim nazariyaidagi bir yoqlama yondashishdan voz kechildi. XX asrning 60-yillaidan boshlab xorijiy til darslari ikki turga bo’linadigan bo’ldi. Yetakchi metodist olimlar ta’rificha, sof nu

Dars turi (SND va AND) ma’lum ma’noda mavhum ot hisoblanib, uning kichik turlari, ko’rinishlari amalda yaqqol namoyon bo’ladi. Nutq darsi atamasining o’zi ko’rsatib turibdiki, dars maqsadi nutq malakasini hosil qilishga mo’ljallangan. SNDda matnni o’qish va tushunish, audiotekstni tinglab tushunish, yakka nutq va juft nutq darslari bo’ladi. AND ko’rinishidan misol keltiramizmisol keltiramiz: yangi nutq namunasini va gapirishni o’rgatish, yangi Grammatik hodisani va o’qishini o’rgatish. Demak, o’quv jarayonida nutq faoliyati turi yoki til materialiga qarab, dars turli ko’rinishlarda o’tkaziladi. Xorijiy til darsining ikki turi (SND va AND)ning 28 modeli (nusxada ko’rinishi) nazariy ishlab chiqilgan va maktabda amaliy joriy etilgan (prof. V.A.Buxbinder tavsiyasi): AND (aralash nutq darslari)

18. Nutq namunalari ishtirokida yakka nutqni o’rgatish. 19. Mazmunini ayttirib yakka nutqni o’rgatish. 20. Hikoya qildirib yakka nutqni o’rgatish. 21. Tasvirlash orqali yakka nutqni o’rgatish. 22. Yakka nutqni tinglab tushunishni o’rgatish. 23. Tinglab tushunishni juft nutqda o’rgatish. 26. Og’zaki nutqning ilgarilashi sharoitida o’qib axborot olishni o’rgatish. 27. Tahlil unsurlari bilan mutoalani o’rgatish. 28. Sintetik tarzda mutoalani o’rgatish. 29. Yozuvni o’rgatish. Dars rejasida muayyan model, albatta, aniq o’quv materiali, mavzu,, O’NV, matn bilan to’ldiriladi, masalan, 4/17-SND (O’NV yordamida juft nutqni o’rgatish)ni olsak, dars maqsadi “Sinfingizda yangi o’quvchi bor, uning kimligini, qayerda turishini so’rab beling, O’NV bo’yicha juft nutqni o’stirish” deb ifodalashi mumkin). D

O’quvhi faoliyati Dars konspekti O’quv yurtlarida ilm, bilim, ma’lumot olish va berish maqsadida o’tkaziladigan mashg’ulot, saboq yoki dars deb yuritiladi. Dars o’rgatish va o’rganish jarayonidir. Dars maktabda o’quv ishlarini tashkil etishning asosiy shakli hisoblanadi. Dars bir hil tarkibdagi o’quvchilar bilan qat’iy jadval asosida ma’lum didaktik maqsadni amalga oshirish jarayonidir. Ma’lumki, darsda o’qituvchi va o’quvchi ishtirok etadi. O’qituvchi nuqta’iy nazaridan esa dars o’qish o’rganish jarayoni hisoblanadi. Aslida dars o’qish va o’rganishga o’rgatish jarayoni bo’lgani ma’qulroq. Bilimlarni egallash o’quvchilarning faoligi, o’qish, o’rganish faolligi asosidagina amalga oshiriladi. Dars jarayonida ta’limning psixologik va didktik sharoitlariga asoslanish asosiy vazifa bo’lishi ker

Xorijiy til darsining boshqa predmet darslardan sifat jihatlaridan farq qilishi tamomila tabiiydir, chunki xorijiy til predmeti o’ziga xos hususiyatga ega. Bu hususisyatlarning xorijiy tilni o’quv predmeti tahlil qilish asosidagina aniqlash mumkin. Xorijiy til darslarining maqsadi o’quvchilarni xorijiy tildan muomala sifatida foydalanishga o’rgatishdir. Xorijiy til darslaridan bu hususiyati bilan boshqa prdmetlardan, shu jumladan asosiy vazifasi fikrni ifoda etishda qo’llaniladigan usullarni anglash va til tizimining ma’nosini tushunishdan iborat bo’lgan ona tili darslaridan ham farq qiladi. Dars rejasini tuzishda, kolendar – tematik rejaga asoslanadi. Darsning plan konspektini tuzishda quyidagi omillarni hisobga olish zarur. 1. Xorijiy til darsida nutqiy ko’nikmalar shakllantiriladi va ma

8. Nutqiy amaliyot tabiiy muomila sharoitiga yaqinlashtiriladi; ya’ni muomilaga yo’naltiriladi, matillashtiriladi va vaziyatga moslashtiriladi. 9. O’qituvchi faoliyati o’quvchida qiziqish uyg’otishi va ularni bilshga intilishini kuchaytirishga erishiladi. 10. Har bir darsda rtakrorlash uchun materialdan foydalaniladi. 11. Darsning samaradorligi o’quvchilarning nutqiy faolligi bilan belgilanadi. 12. Darsda o’quvchilar bilim, ko/nikma va malakalarini muntazam kuzatib boriladi. 13. Darsning mazmuni o’quvchilarni uy vazifasini bajarishga tayyorlaydi. 14. Dars xorijiy tilda o’quvchilar uchun tushunarli tarzda olib boriladi. 15. Xorijiy til darsi darslar tizimining tarkibiy qismi hisoblanib har bir darsda asosiy e’tibor nutq faoliyatining turlarida a’lum til materialini o’zlashtirb olishga qarat

b) Sinf ustidan nazorat saqlashga; c) O’quvchilarda yuzaga keladigan charchoqni kamaytirishga qaratilishi lozim. Ilmiy adabiyotlarda o’quvchilarni diqqatini bir ob’yektga to’plashning optimal muddati 15-20 minutdan iborat ekanligi va bu muddat tugagan chog’da o’quvchilar diqqatini susayishi ta’kidlagan. Tajriba o’quvchilarning ishga layoqadli muddatining optimal davomiyligi ish turlarini o’zlashtirilib turganda 25-30 minitni tashkil etadi. Har bir darsda o’quvchilarning bilamlarini o’zlashtirishlariga va o’z bilimlarini amalda qo’llay oladigan bo’lishlariga erishilishi ularda ijodiy faoliyat ko’nikmasi hosil qilish va shaxs fazilatlarini tarbiyalab berish maqsadi qo’yiladi. Har bir dars ta’limning umumiy maqsadi to’ldiriladi, shu maqsadi uchun xizmat qiladi. Metodik adabiyotlarda xorijiy t

1. O’qituvchi darsga kiradi, sinfni ko’zdan kechiradi, boshqa ish bilan band bo’lgan o’quvchi yoki o’quvchilar tayyor bo’lgunlariga qadar ularni kuzatgan holda kutib turadi, so’ngra salomlashadi. Bu o’rinda o’qituvchi sinfning tozaligi, doska, latta, bor kabi vositalarning darsga tayyorligi, o’quvchilarning kiyimlari, ko’rinishkari, bosh kiyimlarning yechiganligi va boshqalardan qoniqqanidan so’ng salomlashsa va bu har darsda takkorlansa ushbu o’qituvchining darsiga talab darajasida tayyorgarlik ko’rishlari odat tusiga kirib qoladi. 2. Ma’lum o’quvchining shaxsiga tegmagan holda tanbeh usuli bilan sinf, xonani darsga tayyorlash va jimlikni ta’minlash mumkin. 3. O’quvchilarni avvalgi ta’surotlaridan chalg’itish, ulardan ichki faollikni ta’minlash maqsadida barcha o’quvchilar biladigan va us

avvalgi darslarida bunga ko’proq vaqt ajratishi lozim. Toki sinfni darsga tayyor holda turishi o’qituvchi va o’quvchilar ichun ham odat tusiga kirib qolsin. “ U domlamiz indamaydi”, “Domlamizga baribir” degan jumlalarni bir o’quvchida eshitish mukin. Qaysi jumalani ayttirish o’qituvchining o’ziga bog’liq. Shuni unutmaslik kerakki, bilimdon, talabchan o’qituvchini aksariyat o’quvchilar hurmat qiladilar. Tashkili davr o’quvchilarga ham ruhiy ham jismoniy kuch quvvat berishi lozim. Bu ko’pincha o’qituvchining ovozi, salomlashishi, kayfiyati, o’zini tutishi, tashqi ko’rinishi, yumorga boyligi bilan belgilanadi. Xorijiy til darslarida boshqa darslarga qaraganda bir bosqich ortiqcha holatni, komponentni kuzatish mumkin. Darsni til muhitini yaratishdan boshlash shu komponentga taalluqlidir. Til m

- Boshqa o’qituvchilar darsn o’quvchilarga to’la tushunarli material asosida tuzilgan hikoya bilan boshlaydilar. Bu asosan tinglash mashqlari bo’lib, uning materiali qanchalik qiziqarli bo’lsa, o’quvchilar uni shuncha qiziqish bilan eshtadilar. - Ko’pchilik muallimlar talaffuz mashqlaridan boshlashni foydali deb hisoblaydilar. Bunday mashqlar bajarib o’quvchilar tovushlarni, tovush birikmalarini va malakalarini nazorat qilish niyatida o’tilgan dars so’raladi, o’quvchilar faoliyati bilinadi. O’tilgan darsni so’rash va baholash onglilik, ketma-ketlilik va boshqa bilimlirni o’zlashtirishning mustahkamligi prinsiplariga asoslanadi. Ta’lim jarayonida, ayniqsa xorijiy til darslarida o’tilgan darsni o’zlashtirib olmagan bo’lsa olg’a siljish mumkin emas. Olg’a siljish ikki yo’l bilan amalga oshiri

O’rta maktab o’quvchilariga xorijiy tilde gapirish va o’qishni o’rgatish vazifasi yuklagani uchun ham nazorat ob’yekti bo’lib nutq faoliyatining ushbu turlariga oid ko’nikma va malakalarini rivojlangalik darajasi bo’lishi lozim. O’tilgan dars yuzasida uy vazifaini so’rash yangi mavzuga o’tish uchun ko’prik vazifasini bajarishi lozim. Biroq yangi mavzuga o’tishdan avval so’ralgan dars materiali yana bir bora o’qituvchi tomonidan o’quvchilarni faol ishtirokida qisqacha takrorlanishi ayni muddao bo’lar edi. Bu takarorlash frantal savol – javoblarda o’qituvchining qiqacha izohi, sinov savollar bilan o’quvchilarga murojati va boshqa usullardan iborat qo’lishi mumkin. 52

2.3 § . Xorijiy til darslarida leksik materiallar ustida ishlash  Leksika tildagi so’z boyligi. So’z boyligi 3000000-5000000. Katta yoshdagi ilmli kishilar ona tilida 6000-1000000 so’zlar biladilar. Kundalik hayotda 1500 dan 2500 gacha so’z ishlatadilar. So’z bilmasdan turib tinglab tushunish, gapirish, o’qish va yozish mumkin emas.  O’zlashtirib olish zarur bo’lgan leksik munimumni tashkil qiladi. Repreduktiv minimum gapirish va yozishda ishlatiladigan so’zlar. Retseptiv minimum tinglab tushunish va o’qish jarayonida tanib olinadigan so’zlar. Potensial minimum o’quvchi tajribasida hali uchratmagan, uchratsa ma’nosini tushuna oladigan so’zlar.  Cheklanganlik va cheksizlik tanlash zaruratini tug’diradi. Tanlashni Ya.A.Kalenskiy 17-asrda 800 so’z bilan boshlab berdi. Nemis, ingliz va fran

So’z o’zlashtirishda qiyinchiliklar mavjud: - Ayrim so’zlarga xos bo’lgan qiyinchiliklar; - Xorijiy til van a tili so’zlari o’rtasidagi tafovut, ma’no, qo’llanish (o’zbekcha va turkcha zo’r-zo’r); - Xorijiy til so’zlari o’rtasidagi qiyinchiliklari (omonim, omofon, omograf). · Taqdimot Tanishtirish: shakl-talaffuz, orfografiya, transkripsiya  Ma’no (semantizatsiya)  Qo’llanish Ma’noni ochish (semantizatsiya) usullari: Tarjimali-tarjimasiz ko’rsatish  Predmetni  Xarakatni  Rasmni  Chizmani - Sinonim - Antonim - Omonim - Izohlash - Kontekst Mashq- leksik ko’nikmalarni hosil qilish: So’zning qo’llanishini namoyish qilish; Mashq turlari: Retseptiv: - Naqd lug’at boyligini o’zlashtirish. - Lug’at tarkibini kengaytirish. - Payqash, bilib olish, topib olish ko’nikmalrini shakllantirish. Repr

Reproduksiyada - qo’llash, ishlanish O’zlashtirish - leksikani erkin tanlay olish - Leksikani erkin qo’llash; - Egallash, o’zlashtirish - ko’nikma darajasida bilish demakdir. Oddiy bilish so’z ma’nosini yodda saqlash, shaklni tanib olish nazarda tutiladi. O’rta maktablarda xorijiy tilni o’rgatishdan ko’zlangan amaliy maqsad o’quvchilarni shu tilde muomalaga o’rgatishdir. Xorijiy tilda muomala qila olish uchun o’quvchilar so’z boyliklarini egallashlari zarur. Tildagi so’z boyliklarini egallamay turib na tunglab tushunish, na gapirish mumkin. Tilni lug’at tarkibini egallash o’quvchilarning dunyo qarashini kengaytiradi, ularning filologiyaga oid bilimdonligini oshiradi. Ma’lum tilning lug’at tarkibiga kiruvchi so’zaar leksika deyiladi. Leksika tilning doimo rivojlanuvchi elementi hisoblanadi.

hajmi juda katta bo’lib, uning tarkibiga xatto ona tilida ishlatish zarurati bo’lmagan maxsus atamalar ham kiritilgan edi. XIX asr metodistlari ham leksik minimum tanlash masalalariga o’z hissalarini qo’shadilar. Masalan, nemis olimi Karl Mager leksik minimum tanlashda quyidagi prinsiplarga aoslanadi: a) Avval asl ma’nodagi so’zlar, so’ng ko’ch ma’nodagi so’zlar; b) Avval tub so’zlar, so’zngra yasama so’zlar; c) Avval konkret so’zlar, so’ngra abstrak so’zlar. Tanlash jarayonida yuqoridagi prinsiplarga asoslanish sun’iylikka olib keldi. Chunki shunday yasama va abstrakt so’zlar borki, ular tub va konkret so’zlarga nisbatan ko’p qo’llaniladi. XIX asr oxiri XX asr boshlariga kelib xorij tili ta’limiga sarflanadigan vaqtning maksimal qisqartirilishi va o’quvchilarga eng zarur bo’lgan bilim va

ifodalash mumkin bo’lgan barcha atamalar kiritilmagan. Ushbu lug’at mutamlaka xalqlar uchun mo’ljallangan. Ogdanning fikricha mustamlaka xalqlar ingliz tilida erkin gapirishlari shart emas, ular inglizlarni xizmat doirasida tushunchalar va o’z fikrlarini tushuntirolsalar kifoya. Bunday muomalani Ogden fikricha 850 leksik minimum ta’minlaydi. Leksik minimum tanlash masalalari bilan professor K.A.Canshina va I.A.Gruzinskayalar shug’ullanadilar. 1948 yilda professor I.V.Rahmonov rahbarligida ishlagan pedagogika fanlar Akademiyasiga qarashli ta’lim metodlari instituti hodimlari tamonidan ilmiy asoslangan lug’at minimum yaratildi. Lug’at minimum o’rta maktablar uchun mo’ljallangan bo’lib ingliz, fransuz va nemis tillarida tuzildi. Avvalgi mavjud bo’lgan lug’at – minimumlardan farqli ushbu minim

1. Boshqa so’zlar bilan bog’lana olish prinsipi; 2. Stilistik jihatdan cheklanmaslik prinsipi; 3. Semantic prinsip; 4. So]z-mashq prinsipi; 5. Ko’p ma’nolilik prinsipi; 6. Nutqda ko’p qo’llanish prinsipi. Mualliflar 1-3 prinsiplarni asosiy, qolganlarini esa qo’shimcha prinsiplar deb hisoblaydilar. Lug’at tarkibiga kiritilishi kerak bo’lgan so’zlar bog’lana olish (birikish), stilistik va semantic prinsip talablariga javob berishi kerak deb hisoblaydilar. Ushbu prinsiplarni quyidagicha tavsiflaymiz: 1. Boshqa so’zlar bilan bog’lana olishi yoki birikish prinsipi. So’zlarning boshqa so’zlar bilan birikishi yoki birikish qobilyati ushbu prinsipning asosini tashkil qiladi. Agar nemis tilidagi schoen va schmittreif b so’zlarini boshqa so’zlar bilan bog’lana olish yoki so’zlar bilan bog’lana olish

5. Ko’p ma’noli prinsipga ko’ra lug’at-minimumga eng ko’p ma’noga ega bo’lgan so’zlar kiritilgan. Masalan, Zug so’zi 1) Tortish; 2) Harakat; 3) Poyezd; 4) Yuz ifodasi. Nutq qo’llanish prinsipi. Ushbu prinsip so’zlarning matndagi qo’llanish soniga asoslanadi. Shunga ko’ra leksik minimumga o’rta maktablar uchun mo’ljallangan matlarda ko’p uchraydigan so’zlar kiritiladi. O’rta maktablar uchun tanlangan leksik minimum uch gruppaga bo’linadi: a) Aktiv minimum (reproduktiv minimum); b) Passiv minimum (retseptiv minimum); c) Potentsial minimum. Aktiv minimumga o’quvchi o’z fikrini og’zaki yoki yozma ravishda bayon qilishda qo’llaydigan so’z boyligi kiritiladi. Ushbu leksik boylikni o’quvchilar reproduktiv ravishda o’zlashtirib olishlari lozim. Ya’ni o’quvchilar ushbu so’zlarni a) ifodali o’qiy ol

minimum qatoriga qo’llanilishi mumkin. Amalda birinchi xolat sodir bo’ladi, ya’ni aktiv leksik minimum passiv minimumga tezroq aylanadi. Ona tilidagi aktiv va passiv so’z boyligining hajmi va tarkibi ma’lumoti, madaniy darajasi, kasbi, qiziqish doirasiga bog’liq. Xorijiy tilde esa minimumlar hajmi tilni o’rganishdan ko’zlangan maqsad va tilni egallash darajasiga bog’liq. Masalan, o’rta maktab, xorijiy tilni chuqur o’rganadigan siflar, xorijiy til mutaxassisi bo’lmagan o’quv yurtari, xorijiy til mutaxassislik sifatida o’rganiladigan oliy o’quv yurtlarida va boshqa o’quv yurtlarida leksik minimumning hajmi va tarkibi turlishadir. Takomillashtirilgan programma talabiga ko’ra o’rta maktab o’quvchilari 850 leksik birlikni reproduktiv, 1000 leksik birlikni esa retseptiv ravishda o’zlashtirib oli

o’quv leksik birlikni, 1947 yilda nash etilgan lug’at minimum mualliflri so’z tushunchani olganlar. Umumiy metodika mualliflarining fikriga ko’ra tanlash birligi sifatida so’z ma’noni olish maqsadga muvofiqdir. Bu nazariy jihatdan qulaylik tug’diradi. Tanlab olingan lug’at minimumni o’quvchilar tomonidan bir xilda o’zlashtirib bo’lmaydi. Bir so’zni o’quvchi oson, ikkinchisi esa qiyin eslab qoladi. U so’zning talaffuzi o’quvchida qiyinchilik tug’diradi, ikkinchisini esa o’quvchi osn talaffuz qiladi. Shuning uchun ham so’zlarni metodik jihatdan turlarga va guruhlarga ajratish ta’lim jarayoni uchun katta ahamiyatga ega. Avvalo tipologiyalash va guruhlash tushunchalarini fikrlash zarur. Guruhlash deganda so’zlarni biror belgisiga ko’ra (tematik, tuzilish va boshqalar) birlash tirish tushunilad

shaklan bir-biridab farq qilishi. Passiv leksikani o’zlashtirshga quyidagi qiyinchiliklar xosdir: so’zlarning bir bo’g’inliligi, ko’p ma’ligi, bir so’zning asosiy va yordamchi ma’noda, to’g’ri va ko’chma ma’noda qo’llanilishi, xorijiy tildagi so’zlarning talaffuz jihatdan o’xshashligi, xorijiy til so’zlrning ona tilidag so’zlarga, ma’no jihatdan farq qilsa ham shaklan o’xshashligi va bu leksik materialni tushuntirishda yuqorida keltirilgan hisobga olish zarur. Ma’lumki, nutqning psixologik mexanizmlari o’zining shakllanishi va rivojlanishi psixologik mexanizmlari o’zining shakllanishi va rivojlanish qonuniyatlariga ega. Leksik materialni tushuntirish jarayonidao’qituvchi bunday qonuniyatlarni hisobga olishi zarur. Nutq faoliyatida so’z ikki vazifani bajaradi, birinchidan, tovushlardan ibor

maqsadga muvofiqdir. Abstrak ko’p ma’noli sinonim so’zlarning ma’nosini yuqoridagi usul bilan ochish ba’zi tushunmovchiliklarni olib kelishi mumkin. Til ko’rgazmaliligi orqali so’zlarning ma’nosi xorijiy tilde ochiladi. Bu o’rinda kontekst, leksik birliklarni so’z yasashga va etimologiyaga oid tahlil, ta’rif, qiyoslash, internatsional o’zaklarga tayanish kabi usullardan foydalaniladi. Nutq ko’rgazmaliligi esa so’z ma’nosini ma’lum situatsiya va kontekst yodamida ochishdan iboratdir. Izohlash deganda xorij tili so’zi ifodalayotgan tushunchani xorijiy til yoki ona tilida qiqacha sharxlash nazarda tutiladi. Bu usulodatda xoriji tilidasi so’z ma’nosi ona tilidagi so’z ma’nosidan farq qilganda yoki tillardan mavjud bo’lmaganda qo’llaniladi. Realiyalarning ma’nosini ochishda bu usul yaxshi samar

2) Asosiy ma’nosi va ayrim yordamchi ma’nolari mos keladigan so’zlar. 3) Asosiy ma’nosi mos keladigan so’zlar. 4) Asosiy ma’nosi mos keladigan lekin yordamchi ma’nosi mos kelmaydigan so’zlar. Ushbu ob’yektiv farq xoriy tildagi so’z ma’nosini tushunishda xalaqit berishi yoki yordam berishi mumkin. Masalan, birinchi guruhga kiruvchi so’zlar qolganlariga qaraganda osonroq o’zlashtiriladi. So’zlarning nutqida qo’llanishini o’rgatish bevosita ushbu so’z anglatgan ma’no bilan bog’liqdir. So’zni o’zlashtirib olish har doim retseptiv faoliyatdan boshlanib, retseptiv- reproduktiv, reproduktiv songra esa so’zni mustaqil qo’llash bilan yakunlanadi. Ma’lumki, so’z haqiqiy ma’nosini kontekstda anglatadi. Shuning uchun ham yangi so’z ma’lum kontakstda tushuntirilishi va mustahkamlanishi kerak. So’zning

Yozish jarayonida esa o’quvchi to’xtash, o’ylash, eslash, tuzatish imkoniyatlariga ega. Leksik minimumni gapirish jarayonida qo’llash o’quvchilarni xorij tili so’zini boshqa so’zlar bilan biriktirishni talab qiladi. Biroq xorijiy tildagi so’zlarning birikishi ona tilidagidan farq qiladi. Shuning uchun ham o’quvchilarga xorij tili so’zining birikish xususiyatlarini tushuntirish lozim. Masalan, “haben” fe’li o’zidan keyin kelgan otning akkuzativ kelishigidagi turishini talab qiladi, o’zbek tili xususiyatidan kelib chiqib menga kitob kerak jumlasini “ich brauche ein Buch” emas balki “Mir brauche ein Buch” deb noto’g’ri tarjima qiladi. Aktiv leksik minimum bilan ishlash usullari passiv minimum bilan ishlash usullari bilan farq qiladi. Oassiv minimum tinglab tushunish va o’qish uchum xizmat qil

Is this a pen? Is this a pencil? deb sо‘raydi. О‘quvchi esa Yes, it is yoki No, it is not deb javob beradi. О‘yin о‘ylangan sо‘zni topilishi bilan tugaydi. Leksik о‘yinlarni turlari kо‘p. Grammatik о‘yinlar muhim zarur grammatik tuzilmalarni qо‘llashni о‘rgatish, rivojlantirish uchun о‘tkaziladi. Bunday о‘yinlarga kо‘pincha to be, to have, may, must, can fe’llari, there is, there are iboralari (konstruksiyalari) olinadi. О‘yinlar kо‘pincha musobaqa tarzida о‘tadi, ularda boshlovchi, boshqaruvchilar bо‘ladi. Grammatik о‘yinlarni turlari kо‘p: 1. This is a... ni faollashtirish. О‘qituvchi darsga kirib What is this? deydi, javob talab qiladi. Bir о‘quvchi javob bergandan sо‘ng Oh, I am so tired! Who wants to be a teacher? Come Karima, you are a teacher. Ask questions! Deydi. Sо‘ng Karima о‘qi

Ijodiy о‘yinlardan bir marta tinglangan matnning mazmunini tushunish, nutqdan asosiy fikrni ajratish, tinglashni rivojlantirish uchun foydalaniladi. Bunday о‘yinlar kо‘pdir [15,17] . О‘quvchilar At school, At the doctor’s, In the library, In the sport hall mazmunlarida о‘yin о‘ynaydilar. О‘quvchilar rollarga bо‘linib о‘ynaydilar. Taqlid qilish о‘yinlarida angliyalik yoki amerikalik bir taniqli yozuvchi, olim, shoirni taqlid qiladilar, ya’ni ularning о‘rnida, rolida bо‘ladilar. О‘quvchilardan biri ularga taqlid qiladi, qolganlar turli qiziqtiradigan masalalar bо‘yicha savollar berdilar, taqlid qilgan javob beradi. Albatta, hammasi inglizcha bо‘ladi. Ingliz tilida erkin sо‘zlashish uchun о‘quvchi talabaning lug‘at boyligini oshirish lozim. Bu vazifani hal qilishda har xil о‘yinlardan foydala

ichki nutq hosil qilinadi, lekin gapirishda oldin bо‘lsa, tinglab tushunishda esa keyin hosil bо‘ladi. Bu ichki nutqlarda tafakkur, xotira, idrok muhim о‘rinda turadi. О‘qish, gapirish bilan aloqador, unga bog‘liqligi bor. О‘quvchi о‘qigan ma’lumot orqali gapiradi, ma’lumot beradi. U qancha kо‘p о‘qisa, shuncha gapirishi uchun ma’lumotga ega bо‘ladi. Shu sababdan о‘quvchi ichida, ovoz chiqarib, ovoz chiqarmay о‘qib gapirish uchun ma’lumot tо‘playdi. О‘qish – gapirish uchun ma’lumot manbaidir. О‘quvchi yozuv orqali о‘qigan, tinglagan, gapirgan materiallarini, ma’lumotini yozma ifodalaydi. О‘quvchi uni yozma ifodalagan bо‘lsa, uning esida yaxshi qoladi, yaxshi о‘zlashtiradi. Yana qaytadan gapirish uchun xotirasida, yodida yaxshi qoladi. Yozuv ham gapirish ma’lumotini, materialini esda qolish

2§ Ingliz tilida gapirishni о‘rgatishning qiyiniliklari xususiyatlari. Ingliz tilida gapirishni о‘rgatishni qiyinchiliklari bor, bularni о‘qituvchi hisobga olishi zarur. Qiyinchiliklar ekstralingvistik, psixologik, lingvistik bо‘lishi mumkin. Ekstralingvistik qiyinchiliklar: 1. Gapirishni kimgadir, nimagadir qaratilishi. 2. Gapirishda nutq vaziyati, holatini bо‘lishi, yaratilishi. 3. Vositalarning bо‘lishi. 4. Gapirish ehtiyoji bо‘lishi. 5. Gapirish sodir bо‘layotgan sharoitni xususiyati (sinf о‘quvchilarining 2 ga bо‘linganligi, sinf xonasining tayyorgarligi va boshqalar). 6. Gapirishda imo-ishoraning, harakatning qо‘llanilishi. Psixologik qiyinchiliklar ham muhimdir. Psixolog I.A.Zimnyaya fikrni bayon qilishning qо‘zg‘ovchi, shakllantiruvchi, amalga oshiruvchi psixologik tuzilishini bera

Gapirishni о‘rgatishda lingvistik qiyinchiliklar ham ta’sir qiladi. 1. gapirish uchun kerakli leksik, grammatik materialni, gapirish namunalarini tо‘g‘ri tanlangan bо‘lishligi; 2. gapirish uchun zarur bо‘lgan leksik, grammatik materiallarning ma’nosi, mazmunidagi, qо‘llanishidagi qiyinchiliklar; 3. tо‘g‘ri ohangda, ritmda, tо‘g‘ri talaffuz qilishdagi (gapirishga ta’sir qiladigan) qiyinchiliklar; 4. nutq namunalarini, jumlalarni qо‘llay olishdagi qiyinchiliklar. Gapirishning yana quyidagi lingvistik qiyinchiliklarini kо‘rish mumkin: 1. gapirish adabiy tilda emas, jonli tilda sodir bо‘ladi; 2. gaplar, jumlalar qisqa tuziladi: Have you? And you? How many books have you? One javobi kabilar. 3. Qisqartirilgan shakllar keng qо‘llaniladi: don’t, won’t, I’ve, shan’t kabilar. 4. qisqartmalar keng q

tayyorlanmagan nutqni egallashi kerak, lekin bunga tayyorlangan nutq asosida erishiladi. Tayyorlanmagan nutq: 1) о‘qituvchi bergan mavzusi yoki nutqiy vaziyat asosida gapirish, 2) о‘qilgan matn asosida gapirish, 3) tinglangan matn, nutq asosida gapirish, 4) о‘qilgan matnni muhokama qilishda gapirish, 5) chet el kishisidan sharh olish, 6) chet el kishisiga yordam berish kabi mashqlari orqali tashkil qilinadi. 3§ Ingliz tilida gapirishni о‘rgatishning mazmuni . Inglizcha gapirishga о‘rgatishning mazmuniga lingvistik, psixologik, metodik qismlar kiradi. Lingvistik qismga gapirish uchun zarur bо‘ladigan til va nutq materiallari, gap tuzilishlari, nutq namunalari kiradi. Bu materiallar tematika asosida tanlanishi zarur. Tematika qanday til materiallarini tanlashni belgilaydi. Lingvistik qism us

I have an interesting English book at home. Qо‘shish – aralashtirishda til materiallari, nutq vositalari qо‘shilib gapiriladi. Masalan, sport temasida I am fond of.... nutq namuna faollashtirishda о‘quvchi о‘zining sevgan sport mashg‘ulotini qо‘shib gapiradi. Metodik qismda gapirish metod, usullarini, yо‘llarini qо‘llash tushuniladi. Bunda о‘quvchilar tayanlar, tayanch vositalardan foydalana olishlari muhimdir. Ularga tinglash, kо‘rish tayanchlari, sо‘zlar, mazmun bо‘yicha tayanchlar kiradi. 4§ Ingliz tilda monologik nutqni о‘rgatish. Monologik nutq gapirishning bir shakli bо‘lib, 1 ta sо‘zlovchi tomonidan bajariladi. Monologik nutq ham о‘ziga xos xususiyatlarga, qiyinchiliklarga ega. О‘qituvchi ularni о‘rgatayotganda hisobga olishi zarur. Ular quyidagilar: 1. Monolog bir kishi tomonidan b

fikrni mantiqiy, ritmik ohang tomondan tо‘g‘ri ifodalash; 4) monolog uchun til vositalari, materiallarini bilish; 5) mavzuni tо‘liq ocha bilish kabilarni о‘z ichiga oladi. YE.I.Passov monologni: 1) davomli, 2) mantqiiy ketma-ketlikda, 3) mazmunan tugallangan bо‘ladi, deydi. О‘rta maktab dasturi bо‘yicha monologik nutqni о‘rgatish ham vosita, ham maqsaddir. U vosita bо‘lib gapirishni, monologning о‘zini rivojlantirishga, til materiallarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Maqsad bо‘lganda esa, u о‘quvchilarni monologni nutq faoliyati sifatida о‘rganishni, о‘rgatishni, u orqali ma’lumot bera olish kо‘zda tutiladi. О‘rta maktab dasturida har bir sinf о‘quvchilari uchun monologik nutq talablari, mavzusi berilgan. О‘quvchi nutqining hajmi, meyori ham belgilab berilgan. Masalan, 5-sinfda monologik

3-bosqich: Monologik nutq malakalari rivojlantiriladi. Tashabbuskorlik nutq mazmunida yetakchilik qiladi. О‘quvchilar о‘z fikr-mulohazalarini bayon qilishga, hikoya tuzishga, izoh berishga, mavzu bо‘yicha gapirishga harakat qiladilar. G.V.Rogova ham monologik nutqni о‘rgatish uchun 3 ta bosqich zarur deydi: 1-bosqich: Statement – tasdiqlash, axborot berish bosqichi. Bu yerda nutqni tо‘ldirish, tasdiqlash, kengaytirish tushuniladi. Uning fikricha, о‘quvchi inglizcha gap tuzishni, tо‘ldirishni, tasdiqlashni oldin о‘rganmasa, u monolog tuza olmaydi. Quyidagi mashqlarni taklif qiladi: 1) Namuna berish va tо‘ldirishni talab qilish: I can see....We are proud of... I am fond of...... 2) О‘rniga qо‘yish mashqi: I have a book (a pen) 3) Kengaytirish mashqi: Pupil I. I have an interesting book. Pupi

3 -bosqich. The discourse level. C uhbat, muhokama qilish bosqichi. Bu yerda erkin gapirish, monologik nutq bajarish kо‘zda tutiladi. Quyidagi mashqlar qо‘llaniladi: 1) Sinfdoshlaringizga ta’til haqida sо‘zlang; 2) narsa, voqea haqida sо‘zlang; 3) rasmga qarab fikringizni ayting kabilar. S.F.Shatilov esa monologik nutqni о‘rgatishda 2 bosqich mavjud deydi. 1-bosqich. Monologik nutq asoslarini egallash. 2-bosqich. Monologik nutq malakalarini mukammallashtirish. U birinchi bosqichda о‘quvchilarga leksik, grammatik shakllarni, birliklarni sintaksis tuzilishlarida amalda qо‘llatish zarur deydi. Rasmlarga qarab a father, a mother kabilarni kо‘rsatib, gap, jumlalar tuzdirishni о‘rgatishni taklif qiladi. Ikkinchi bosqichda esa u matnni chet tilida sо‘zlatish, bir mavzu asosida sо‘zlash, о‘z fikr

Pupil II. Shu gapni qaytaradi va bir sо‘z yoki gap qо‘shadi. I see a pen on the table. Shunday qilib hamma о‘quvchini gapirtirish, qatnashtirish mumkin. 3-bosqich. Erkin monolog tuzish, monologni rivojlantirish bosqichi. Bu yerda mumkin qadar tayanchli, tayanchsiz, vositasiz monologik nutqni о‘rgatish, mustaqil о‘z fikrini bayon qilish, mazmunga, fikrga xulosa, yakun yasashlar kо‘zda tutiladi. Monologga о‘rgatishda oldin sodda yig‘iq, keyin sodda yoyiq, bog‘lovchili, bog‘lovchichisiz, ergashgan qо‘shma gaplarni qо‘llab monolog tuzdiriladi. О‘quvchi monolog nutqni egallaganligini tekshirib turish kerak. U о‘qituvchi, о‘quvchi uchun ham zarurdir, uning natijasi orqali о‘qituvchi о‘z ishiga yakun, xulosa qiladi, kelgusi ishiga tо‘g‘ri metod, yо‘l, usulni, mashqlarni tanlaydi, о‘quvchi monolog

8. Dialog ta’sirchan, qiziqtiradigan mavzuda bо‘lishi, kimgadir, nimagadir qaratilishi zarur. 9. Dialog nutq vaziyatida bо‘ladi. Sо‘zlovchilarni nutq vaziyati hisobga olinadi. 10. Dialogda gap qistirish, luqma tashlash (replika), vosita, tayanch, sharoit, nutq vaziyati, vositalar muhim о‘rin tutadi. Gap qistirish, luqma tashlash (replika) lingvistik adabiyotlarda dialogning birligi deb qabul qilinadi. Replika deyilganda gap qistirish, luqma tashlash, e’tiroz bildirish, fikrga qо‘shilishlik tushuniladi. U har bir sо‘zlovchining tugallangan fikrni ifoda etuvchi 1 ta yoki bir nechat jumlalardan iborat bо‘ladi. Birinchi jumla oldingi sо‘zlovchiga javob, e’tiroz bо‘lsa, ikkinchisi dialogni davom ettirishga undash bо‘ladi. Ba’zida 1 ta jumla ikkalasini о‘rnini bosadi. Replikalar replika savol, r

Dasturda dialogik nutq bо‘yicha talablar va har bir sinf uchun gap tuzilishlari, luqmalari, tematikalari belgilanib kо‘rsatilgan. Maslan: 5-sinf о‘quvchisi 3 ta dialogda qatnasha olishi, yoki 3 ta luqma tashlay olishi talab qilinadi, 6-sinf о‘quvchisi esa 3-4 ta luqma tashlash olishi kabilar. M.Y.Demyanenko dialogni о‘rgatishda savol-javob mashqlaridan boshlashni taklif qiladi. G.V.Rogova dialogni response→inducement→response javob (otklik) → rag‘batlantirish, uyg‘unlashtirish (sgimul) → javob (otklik) ketma- ketligida davom ettirishni belgilaydi. Y response unit is a unit of speech between two pauses; It may consist of more than one sentence deydi. G.V.Rogova dialogni о‘rgatishni 3 bosqichga bо‘ladi: 1. Retseptiv bosqich. 2. Reproduktiv bosqich. 3. Konstruktiv (ijodiy) bosqich. Birinchi b

Bu bosqichda о‘quvchilar tayanchli, tayanchsiz, namunasiz mustaqil dialog tuzadilar. Uning uchun mavzu berilib, dialog tuzishga ma’lum vaqt berilishi mumkin. Dialog tayyorlangan, tayyorlanmagan bо‘ladi. О‘qituvchi dialogni tuzishni о‘rgatgandan, rivojlantirgandan sо‘ng uni tekshirishi ham kerak. Buning uchun tezda, ma’lum vaqtda dialog tuzdirish, luqmalarni qо‘llatish zarur. Hozirgi davrda gapirishni о‘rgatishda monologdan boshlash kerakmi, yoki dialogdanmi degan masala bahsga sabab bо‘lyapti. Ba’zi metodistlar dialogdan boshlash kerak desa, ba’zilar monologdan boshlash kerak deydi. Hozirgi paytda ikkala shaklni – dialog, monologni bir vaqtning о‘zida о‘rgatish maqsadga muvofiqdir, ma’qulroqdir. О‘zbek maktablarining ingliz tili darsliklarida shunday yondoshilgan. Biz ham shunga qо‘shilami

О‘quvchiga inglizcha gapiriшni о‘rgatiшda uni nutq vaziyatiga tuшiriш tezda dialog, monolog tuza oliшga ta’sir qiladi. Nutq vaziyatiga tuшiriш deganda о‘quvchini шu voqelikka tuшiriш, шu voqelikda о‘zini xuddi iшtirok etayotgan deb his qildiriшdir. О‘quvchi dialog, monolog tuzayotganda о‘zi tabiiy nutq vaziyatida bо‘liшi mumkin. Masalan: Make up a monologue. What you are doing at the English lesson just now? Buni tabiiy nutq vaziyati deyiladi. Hamda о‘quvchilarni nutq vaziyatiga sun’iy tuшiriш mumkin, uni sun’iy nutq vaziyati deyiladi. Masalan: Imagine! You are going to the cinema. Make up a dialogue or monologue on the theme: “Going to the cinema”. О‘qituvchi monolog, dialogga tayanchlardan, nutq vaziyatilaridan foydalanib о‘rgatsa, dastur talablariga eriшadi. 6§ Darsda о‘qituvchining ing

6-7-sinflarda о‘qituvchining nutqi ancha murakkablaшadi. О‘qituvchi S omrade Karimov! Retell the text. Ask me for a pencil. Tell Ahmad to open the window. Why didn’t you come yesterday? kabilar. 7-8-c inflarda esa darsda о‘qituvchining nutqida 1-2 ta yangi sо‘zlar berilib, ularni о‘quvchilar о‘zlari fahmlab tuшunadilar. 9-11-sinflarda esa darsda о‘qituvchining nutqi jiddiylaшadi. О‘qituvchi о‘qilgan matn oxirida umumlaшtiradi, rasm, diafilm, о‘quv filmlari ustida ingliz tilida suhbat, munozara о‘tkazadi. 6-11-sinflarda о‘qituvchi materiallarni inglizcha tuшuntiriшi, baholaшi, inglizcha izohlaшi, uy vazifasini inglizcha beriшi kerak. Darsda о‘qituvchi nutqini yuqoridagilarni hisobga olib amalga oшirsa, inglizcha muhit yaratiladi, о‘quvchi inglizcha ma’lumot oliшga, ma’lumot beriшga о‘rganad

III-BOB. OG‘ZAKI NUTQ MAШG‘ULOTI. ( Oral drill ) 1§ Ingliz tili darsining boшlaniшida og‘zaki nutq. Ingliz tili darsining boшlaniшida og‘zaki nutq maшg‘uloti о‘tkaziш hozir keng qо‘llanilmoqda. U eng kо‘pi bilan 10 minut davom etadi, tinglab tuшuniш, gapiriш maшqlari orqali amalga oшiriladi. Og‘zaki nutq maшg‘ulotini о‘tkaziшdan maqsad о‘quvchilarni yodidan kо‘tarilgan sо‘z, ibora, namunalarni esga tuшiriш, inglizcha tinglaш, gapiriш uchun nutq organlarini tayyorlaш, ularni inglizcha muhitga (atmosferaga) tuшiriшdir. Ma’lumki, о‘quvchi inglizcha muhitga tuшsa, u dars davomida inglizcha tinglaшi, gapiriшni osonlaшadi, u rag‘batlantiriшlik, turtkilik, undaшlik о‘rnini о‘ynaydi. Oldingi о‘rganilgan leksik, grammatik, fonetik materiallarni, nutq namunalarini esga tuшiriш yangi materialni tuшun

Rasm о‘rniga diafilm, film oliш mumkin. Darsda о‘quvchini kо‘proq iшtirok ettiriш uchun yuqoridagi har bir maшqni alohida о‘quvchi bajariшi ma’qulroqdir. Sо‘ng oxirida bir о‘quvchiga sо‘zlatiш mumkin. Og‘zaki nutq maшg‘ulotida qо‘llanilgan til materiallari albatta шu dars jarayonida kerak bо‘ladigan bо‘lsin, iшlatilsin. Bu darsdagi yangi materialni tuшuntiriшga, matnni о‘qiшga yordam beradi. Siz bugun о‘quvchilarga Hamza haqidagi matnni о‘qitiшingiz kerak bо‘lsa, albatta uning yangi sо‘zlarini oldin о‘rgangansiz. Bugun шu sо‘zlarni esiga tuшirsangiz, о‘quvchilar matnni qiynalmay о‘qiydilar. Buning uchun og‘zaki nutq maшg‘ulotida шu sо‘zlar iшtirokida Aliшyer Navoiy haqida gapirtiriш, yoki tinglab tuшuniш о‘tkaziшi mumkin. Aliшyer Navoiy haqida о‘quvchilar adabiyot darsidan biladi. Og‘zaki

О‘quvchilar о‘yinlarni qiziqib о‘ynaydilar, yutiшga intiladilar, о‘qituvchi ular orqali ta’lim-tarbiya beradi. О‘quvchi inglizcha о‘yin о‘ynab, gapira olarkanman, о‘qiy olarkanman, tinglab tuшuna olarkanman, yoza olarkanman, yuta olarkanman deb rag‘batlanadi, qiziqadi. Metodika о‘yinni vaziyatli maшq deb talqin qiladi. О‘yin quyidagi metodik vazifalarni hal qiliшga yordam beradi; 1) о‘quvchilarni nutqni bajariшi uchun psixologik tayyorgarligini taшkil qiladi; 2) о‘quvchilarga til materiallarini, nutq namunalarini kо‘proq qaytarib qо‘llaшga tabiiy vaziyat, holat vujudga keltiradi; 3) о‘quvchilar шaroitga, vaziyatga qarab mustaqil tayyorlanmagan nutq qiliшga о‘rganadilar. Hozirgi paytda о‘yinlarni rolli о‘yinlar deb yuritiladi. О‘quvchilar о‘yinlarni rollarga bо‘lib, rolga kirib о‘ynaydilar.

7.What do you usually see people eat their soup with? 8.Why is E the most important letter? Solutions to the riddles 1. Ablackboard. 2. An armchair. 3. An umbrella. 4.The one with biggest head. 5. The Sandwich Islands. 6. Get on it, of course. 7. Your eyes. 8. Because it comes first in “everything “ KVIZ KARTOCHKALARI. Kviz- biror mavzu о‘tib bulgach, о‘tkaziladigan nazorat savollaridir.Bunday paytda tayyorlaniш uchun savollar uyga berilmaydi. Savollar kartochkalarga yoziladi.1- komanda savol beradi, 2-komanda esa javob beradi. Bunday ma ш qlar o”tkazi ш dan maqsad o”quvchilarining, talabalarning e ш iti ш va tingla ш qobiliyatini o”stiri ш . Bu usul orqali grammatik jihatdan t о‘ g‘ri savol beri ш ni ham o”rganamiz. Masalan: Great Britain mavzusi o”tib bulindi. Siz quyidagicha Kviz kartoc

1.To save 2.To finish work early 3.To prepare Answer:1 Card №2. To paraphrase. 1.To speak clearly 2.To express a thought in another way. 3.To divide a long text into smaller sections. Answer:2. Darsliklarda Nobel mukofoti haqida matnlar berilgan. Ш u matnlarga oid savollar tuzi ш mumkin. Bu kartochkalar True-False (tо‘g‘ri-notо‘g‘ri) шaklida tuziladi. Card №1 Alfred Nobel was from Sweden. Answer: False. He was Norwegian. Card №2 Marie Curie,her daughter Irine Joliot-Curie,and their husbands Pierre and Frederic have all won Nobel Prizes. Answer: True. Sinonim s о ‘zlar, Antonim s о ‘zlar mavzusida kviz kartochkalari tuzi ш mumkin. Card №1 Which word is the antonym of the word cheerful ? 1.happiness 2. hope 3.dullness Answer:3. dullness Card №2 Which word is the antonym of the word grief? 1

3.sorrow Answer:2.joy. Keyingi kartochkalarimiz shartlari mimikalar yoki harakatlar orqali bajarilgani uchun mime (mimika) cards deb ataladi. Card №1. 1.drive dear 2.sweep the floor 3.clear the table 4.dial a number. Card №2. 1.take a picture 2.pack a suitcase 3.use a phone 4.have a headache. Bunday mashqni Sо‘z birikmalari tushuntirilgach о‘tkazish mumkin. Hozir integratsiya darslari, ya’ni boshqa darslar bilan ingliz tili darsi q о ‘shib о ‘tilishi mumkin. Bu darslarda biz quyidagi savollarni kartochkalarga yozib о ‘qituvchilardan javob talab qilishimiz mumkin. Astronomiya fani bо‘yicha: Card№ 1 1.What is «The Milki way»? Answer: Our galaxy. Card№ 2 How many planets are there in our solar system? Answer: 9. Card№ 3 1. Which planet is nearest the sun? Answer Mercury. Card№ 4 87

Which planet is closest to Earth? Answer: Mars. Kviz kartochkalarini darslarda qо‘llash о‘quvchilarni uylashga, axborot oliшga, axborot berishga, birgalikda ishlashga о‘rgatadi. Eng muhimi, dars samaradorligini oshiradi. Tezkor javob .(Quick answers) Ingliz tili darslarida “Tezkor javob” usulidan foydalanish ham dars samaradorligini oshirishda yordam beradi. Bu usulni bir mavzuni yoki bir bо‘limni о‘tib tugatgandan kein о‘tiladi. 1. Why did the Romans call Britain “Albion”?Answer: “Alba”means “white” in Latin and the first thing the Romans saw when they came were the white chalk clifs on the southern coast of Britain. 2. What are the names of the Northern and Southern extremities? Answer: John O’ Groats’ Lands End. 3. What cities in Britain have the following nicknames? A.Auld Reekie.B.The

10. Who was Shakespeare’s favorite’s actress? Answer: Shakespeare never saw an actress. All roles were played by men and boys untilmany years after his death. 11. What is the name of the English town where Willim Shakespeare as born? Answer: Stratford on Avon. 12. Why are public holidays in Britain called “bank holidays”? Answer: Because banks are closed on holidays. 13. What were the thirteen English colonies that were established by the War of Independence? Answer: New Hampshire,Massachusetts,Rhode Islands, Connecticut,New York, New jersey ,Pensylvania,Delaware, Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina, G eorgia. 14. A British billion is one million. What is a billion in the USA? Answer:One thousand million. 15. What are the names of the two houses of legislative branch of the

23. The British queen is also the queen of Canada. What official is the real head of the Canadian government? Answer: The real leader is the prime minister. 24. Who were the first Europeans to discover Australia? Answer:The Dutch. 25. New Zealand Is the only place in the world for the birds which are among the flightless firds. What do you call those birds? Answer:Kiwis. 26.What US city is called the “Athens the America” and why? Answer: Boston,one of the centres where US culture originated .The first American schools were foundedin Boston. 27.Captain Abel Tasman discovered the island now named Tasmania.Who discovered New Zealand? When? Answer: A.Tasman.In 1642. 28. Why is Piccadilly Circus called the centre of London? Answer: Many people think that it is the real center of London because

harf yozilgan kartochka va 2 ta b о ‘ ш kartochka tarqatadi. Hamma harflar i ш tirokida gap tuzgan guruh yengadi. Harf yeti ш masa b о ‘ ш kartochkalarga yozadilar. M: Our Motherland is Uzbekistan. We love it. 3. О ‘qituvchi о ‘quvchilarni 4 guruxga ajratadi. Har bir guruhga birorta ma ш inani pantomima xolatida k о ‘rsatib beri ш lari kerak. M: Microwave, washing machine. Ayniqsa qiyin mavzular tuшuntirilganda yoki yozma maшqlar bajarilgandan sо‘ng о‘quvchilar charchaydilar шunday vaqtda bu usulni qо‘llaшfoydalidir. 4. О‘quvchilar 2 guruhga bо‘linadi va qizlar va о‘g‘il bolalar chiziq buylab qator bо‘lib turiшadi. О‘qituvchi oxirgi о‘quvchining orqasiga rasm” chizadi”, u о‘quvchi о‘zidan oldingi о‘quvchi orqasiga rasm” chizadi.” о‘yin шu tariqa davom etib, 1 turgan о‘quvchi о‘шa rasmni do

ettiradi. (It I took a long vacation, I would go to London). Шu tariqa zanjirli xikoya davom etadi. 8. О‘quvchilar juftlikka ajratiladi. Bu juftliklar xarf yozilgan kartochkani tanlab oladilar. 3 minutdan sо‘ng xar bir juftlik шu xarf bilan boшlanadigan sо‘zlar orqali gap tuzadilar. (M:Silly Sally Sanga song…). 9. О‘qituvchi xar bir studentdan о‘zidan о‘ng tomondagi о‘quvchiga biror otni шivirlab aytiшini sо‘raydi. Keyin о‘quvchilar sinfni uch guruxga ajratadi. Xar bir guruxda 1 о‘quvchi savol sо‘raydi. (M: What did you eat yesterday? What is Something?) 2 . Kollej(collage )- bu usulda mavzu umumlaшtirilgan holda chizmalar asosida beriladi. Great Britain mavzusi olinib, unda joylaшgan mamlakatlar nomlari katakchalarga joylaшtiriladi.Sinf о‘quvchilari tо‘rt guruhga bо‘linib katakdagi har bi

Talabalar avval Buyuk Britaniya (Great Britain ) keyin Angliya (England), sо‘ng Шotlandiya va Uels (W ales) haqida sо‘zlab beriшadi. Bu usulning afzalligi –Шundaki, о‘qituvchi mavzuni osongina о‘zgartiriшi mumkin. 3. Pantomima (pantomime ) bu usul juda qiyin mavzular tuшuntiriliшi kerak bо‘lgan darsda yoki yozma maшqlar bajarilib , talabalar charchagan paytda foydalaNilsa bо‘ladi. Sinf tо‘rt guruhga ajratiladi. Har bir guruh О‘bekistonda iшlab chiqariladigan elektr asboblari yoki maшinalarni harakatda kо‘rsatadilar, boшqa guruh a’zolari buni nima ekanligini inglizcha aytadilar .( televizor, muzlatgich, Neksiya avtomobili va h. k.) 4. Hikoya zanjiri (a chain story) О‘qituvchi doskaga birinchi gapni yozadi. Talabalarga raqamlangan kartochkalarni beradi. Raqamlar bо‘yicha har bir talaba yoki

yaшirilsa о‘quvchi шunday ta’rif beriшi mumkin: Cards-a set of small rectangula piecies of stiff paper that have special designs on numbers on them that are used for such things as playing games.(о‘yinlar о‘ynaш uchun mо‘ljallangan, ustida maxsus rasmlari va raqamlari bо‘ladigan, qattiq tо‘rtburchak qog’ozlar yoki plastik bо‘laklar tо‘plami) 6 . Tez aytishlar va harfli kartalar (tongue twisters and cards with letters) Bu usulni tovuшlarni tuшuntirmoqchi bо‘lganimizda qо‘llasak foydali bо‘ladi: О‘qituvchi о‘quvchilarni juftliklarga ajratib, ularga harflar yozilgan kartochkalarni beradi. О‘quvchilar har bir harf bilan boшlanadigan sо‘z va gaplar tuzadilar. (M: Betty Botta bought a bit of butter, Silly sally sang a song) Bo ш qa juftliklar bu tez ayti ш larni takrorla ш lari lozim. 7. Tavakka

9. Oltin sandiq (The golden trunk) Bu usulda о‘quvchilar kichkina sandiqchaga maшhur kiшilarning ibratli fikrlari, maqollari yozilgan qog‘ozlarni taшlaydilar. M: 1. Power is in the justice. (A. Temur ) 2. Education is a better safeguard of liberty than a standing army. (Edward Everett) 3. Speak the truth only , even if you are put to death (A.Temur) 4. He who opens a school door , closes a prison.(Victor Gyugo) Sandiqcha ochilib fikrlar о‘qib tarjima qilinadi va mag‘zi chaqiladi. 1. Kuch adolatdadir (A. Temur) 2. Ma’naviyat ozodlikning armiyaga qaraganda yaxшiroq himoyachisidir. (E.Edvard) 3. Boшingga qilich kelsa ham tо‘g‘ri gapir. (A.Temur) 4. Kim maktab eшigin ochsa , unga qamoqxona eшigi yopilar. (V.Gyugo) Ingliz tili darslarida interfaol usullardan foydalaniш о‘quvchilarni fanga bо‘lg

12. “Kо‘chma bozor” nomidan ma’lumki, bilimlar “ sotiladigan “ joy bо‘lib, xaridor va sotuvchidan iborat, bir necha davlatlar vakillari qatnaшadi. Masalan:Ular Angliya, AQ Ш , О ‘zbekiston vakillari b о ‘li ш i mumkin. Ular о ‘z bilimlarini namoyi ш etadilar. (yarmarka).Qatna ш uvchilar о ‘zlarining mamlakatlari haqidagi hamma savollarga t о ‘liq javob beri ш lari kerak.Aks holda,bu mamlakat yarmarkasi oldidan hamma ketadi,ya’ni sotuvchilar ham oluvchilar ham faol b о ‘lmasalar bozorlari kosod b о ‘ladi. Masalan: Sotuvchi oluvchining Angliya haqidagi hamma savollariga javob beri ш i ш art. Ш unda xaridor Angliya haqida kitoblar, otkritkalarni oli ш i mumkin. 13. Rolli о ‘yinlar. (Acting characters) rolli о ‘yinlar usuli darsning barcha tiplarida q о ‘llanili ш i mumkin. Hunarga о ‘rgati ш

Yes, it is yoki No, it is not deb javob beradi. О‘yin о‘ylangan sо‘zni topiliшi bilan tugaydi. Leksik о‘yinlarni turlari kо‘p. Grammatik о‘yinlar muhim zarur grammatik tuzilmalarni qо‘llaшni о‘rgatiш, rivojlantiriш uchun о‘tkaziladi. Bunday о‘yinlarga kо‘pincha to be, to have, may, must, can fe’llari, there is, there are iboralari (konstruksiyalari) olinadi. О‘yinlar kо‘pincha musobaqa tarzida о‘tadi, ularda boшlovchi, boшqaruvchilar bо‘ladi. Grammatik о‘yinlarni turlari kо‘p: 1. This is a... ni faollaшtiriш. О‘qituvchi darsga kirib What is this? deydi, javob talab qiladi. Bir о‘quvchi javob bergandan sо‘ng Oh, I am so tired! Who wants to be a teacher? Come Karima, you are a teacher. Ask questions! Deydi. Sо‘ng Karima о‘qituvchi о‘rniga о‘qituvchi bо‘lib savollarni sо‘raydi, о‘quvchilar Th

Ijodiy о‘yinlardan bir marta tinglangan matnning mazmunini tuшuniш, nutqdan asosiy fikrni ajratiш, tinglaшni rivojlantiriш uchun foydalaniladi. Bunday о‘yinlar kо‘pdir. О‘quvchilar At school, At the doctor’s, In the library, In the sport hall mazmunlarida о‘yin о‘ynaydilar. О‘quvchilar rollarga bо‘linib о‘ynaydilar. Taqlid qiliш о‘yinlarida angliyalik yoki amerikalik bir taniqli yozuvchi, olim, шoirni taqlid qiladilar, ya’ni ularning о‘rnida, rolida bо‘ladilar. О‘quvchilardan biri ularga taqlid qiladi, qolganlar turli qiziqtiradigan masalalar bо‘yicha savollar berdilar, taqlid qilgan javob beradi. Albatta, hammasi inglizcha bо‘ladi. Ingliz tilida erkin sо‘zlaшiш uchun о‘quvchi talabaning lug‘at boyligini oшiriш lozim. Bu vazifani hal qiliшda har xil о‘yinlardan foydalaniш ijobiy natija ber

1-о‘quvchi: a Sofa. 2-о‘quvchi: a table. 3-о‘quvchi: a chair. 4-о‘quvchi: the piano. Qaysi о‘quvchi tezda sо‘z topa olmasa о‘yinni tark etadi. 3. Mimika (Miming) Bu о‘yin yuqori sinf о‘quvchilari uchun mо‘ljallangan bо‘lib, о‘quvchilar kо‘p sо‘zlarni biliшlari ya’ni lug‘atlari boy bо‘liшi kerak. Bu uyin kasbga oid bо‘liшi mumkin. Boшlovchi biror kasb egasiga doir harakat qilib kо‘rsatadi, qolganlar bu sо‘z qaysi kasbga oid ekanligini topiшlari kerak, aks holda ular savol beriшlari mumkin: Dou you work with children? Do you work in the evening? 4. Kasbga oid iш qurollari haqidagi о‘yin (Guess the tool) О‘qituvchi о‘quvchilarni juftlikka ajratadi. 2 о‘quvchini yuzma yuz qilib ularga sо‘zlar yozilgan kartochkalarni beradi. Masalan: Knife and cook, pen and pupil. Bu о ‘quvchilar yozuvni bir bi

О‘yin oxirida о‘quvchilar о‘zlari xuddi шunday harakatlar topib, aytiшlari va ijro qiliшlari mumkin. 6. Maslahat zanjiri о‘yini (Suggestion chain) Bu uyinda talabalar bо‘ш vaqtini о‘tkaziш uchun taklif kiritiшadi. Buning uchun ularning har biri bugun kechqurun yoki ertaga tuшdan keyin yoki bо‘lmasa dam oliш kunlarini qog‘ozga yozib oladilar, keyin birortasi о‘yinni boшlaшadi boшqa talabalar ham о‘z fikrlarini bildiriшadi: 1-о‘quvchi: Let’s go to the football match. 2-о‘quvchi: No, not football. What about going to the concert? 3-о‘quvchi: We could go to the concert. 4-о‘quvchi: No, not to the concert. Why don’t we visit to the country? О ‘yin ш u tartibda davom ettiriladi. Hamma talabalar о ‘z takliflarini aytib b о ‘li ш lari ш art. Kim taklifini t о ‘g‘ri ayta olmasa yoki gapda oldin ayt

She is very pretty, isn’t she? Did you have a good day? Kartochkalar stol ustiga qо‘yiladi. О‘qituvchi о‘quvchilardan birini chaqirib, kartochkalarning birini olib, savolini о‘qiшini buyuradi. Bu о‘quvchi boшqa о‘quvchidan sifatlarni iшlatgan holda savolga javob beriшini sо‘raydi. 1-о‘quvchi: She cooked nice meals, didn’t she? Azim? 2- о ‘quvchi: (Azim) Nice? She cooked delicious. Kim sifatlardan о ‘rinli foydalana olmasa yoki xatoga y о ‘l q о ‘ysa yutqazgan hisoblanadi. 9. Gaplarni kengaytiriш uchun iшlatiladigan о‘yin (Expand the sentences) Bu о‘yin ham sifatlarga taalluqli bо‘lib, gaplarda bir necha sifatlar iшlatiliшi lozim: О‘qituvchi: He ate an apple. 1-о‘quvchi: He ate a red apple. 2-о‘quvchi: He ate a red big apple. 10. Sinonim sо‘zlarni iшlatiшda qо‘llaniladigan о‘yin (Using Syno

11. О‘quvchilarning lug‘at zahiralarini tekшiriшda testlardan foydalaniшimiz mumkin: Masalan: Jane: Where are … going, Ann? a) you b) he c) she d) it Ann: I’m just going to the … . a) office b) shops c) post office d) hospital Jane could you … this letter with you? a) take b) give c) post d) buy Ann: With pleasure. Bu turdagi о‘yinlar hamma yoшdagi о‘quvchilar, talabalarga ingliz tili sо‘z boyliklarini oшiriшga yordam beradi. Ingliz tili о‘qituvchilari ingliz tili о‘rganuvchilarining yoш xususiyatlari va bilim darajalarini hisobga olgan holda о‘yin шartlarini oson yoki murakkablaшtiriшlari mumkin. 102

XULOSA О‘quvchi yozuv orqali о‘qigan, tinglagan, gapirgan materiallarini, ma’lumotini yozma ifodalaydi. О‘quvchi uni yozma ifodalagan bо‘lsa, uning esida yaxshi qoladi, yaxshi о‘zlashtiradi. Yana qaytadan gapirish uchun xotirasida, yodida yaxshi qoladi. Yozuv ham gapirish ma’lumotini, materialini esda qolishiga yordam beradi. Ingliz tilida gapirishni о‘rgatishni qiyinchiliklari bor, bularni о‘qituvchi hisobga olishi zarur. Inglizcha gapirishga о‘rgatishning mazmuniga lingvistik, psixologik, metodik qismlar kiradi. Lingvistik qismga gapirish uchun zarur bо‘ladigan til va nutq materiallari, gap tuzilishlari, nutq namunalari kiradi. Bu materiallar tematika asosida tanlanishi zarur. Tematika qanday til materiallarini tanlashni belgilaydi. Lingvistik qism ustida tо‘xtalganda ekstralingvistik el

Kadrlar tayyorlaш sohasidagi davlat siyosati insonni intelektual va ma’naviy - ahloqiy jihatdan tarbiyalaш bilan uzviy bog‘liq bо‘lgan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlama barkamol шahs – fuqaroni шakillantiriшni nazarda tutadi. Шu tarzda fuqaroning eng asosiy konstitusiyaviy huquqlaridan bilim oliш, ijodiy qobiliyatini namoyon etiшdir. О‘rta maktablarda ingliz tilini о‘rgatiшni hamma sinflarda о‘yinlardan foydalaniladi va ular 3 bosqichga bо‘linadi: 1-bosqich . 5-6-sinflarda о‘ynaladigan о‘yinlar: Bu sinflarda leksik, grammatik, fonetik, orfografik о‘yinlar, ertak xarakteridagi rolli о‘yinlar о‘ynatiladi. 2-bosqich . 7-8-sinflarda о‘ynaladigan о‘yinlar: Mazmunli о‘yinlar, ayniqsa, maiшiy xizmat mavzuidagi rolli о‘yinlar о‘ynatiladi. 3-bosqich . 9-11-sinflarda о‘ynaladigan о‘yinlar:

1. Kasb – hunar kollejlarida va maktablarda an’anaviy va noan’anaviy yondoshuvlar va pedagogik texnologiya ta’limining tizimli usuli nazariy jihatdan о‘rganildi. 2. Ingliz tilida gapirishga o’rgatishning mazmuni bо‘yicha ilmiy – nazariy ma’lumotlar tо‘plandi va ular tahlil qilindi. 3. Kasb – hunar kollejlarida va maktablarda gapirish nutq faoliyatining turi bo’yicha uslubiy tavsiya ishlab chiqildi. 4. “Yangi pedagogik texnologiya asosida og’zaki nutqni o’stirish yo’llari” mavzusini о‘qitish texnologiyalaridan foydalanildi. 5. Tajribada sinab kо‘ri ldi va olingan natijalarga asosan uslubiy tavsiya beri ldi . Gapirish jarayonida yо‘l qо‘yiladigan xatolarni nazorat qilish (muallim tomonidan) va о‘z-о‘zini tekshirishning nutq malakalarini egallashda ahamiyati katta. Nutqiy mashqlarni bajarish

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI. 1. 4. Jamol Jalolov. “Chet til о‘qitish metodikasi” . T.: “О‘qituvchi” . – 1996 . 5. A.A.Mirolyubov, I.B.Rahmanov , V.C.Setlin tahriri ostida, “О‘rta maktablarda chet tillar о‘qiti sh ning umumiy metodikasi” . T.: “ О‘qituvchi ” . - 1974 6. “Progressivniye pedagogicheskiye texnologii”, Toshkent, 1999, 3-bet . 7. V. G. Nilyuman “ Английская синонимика ”. Москва 1980. 8. I . V . Arnold “Стилистика современного английского языка”. Москва 9. Galperin I. R. “Stylistics” – Moscow 1977. 10. Jesperson O. “growth and structure of the English language” L – 1930. 11. Ilish V. A. “The structure of modern English” M. 1965. 12. Grabb’s “English synonims”. London 1956. 13. A. Gandelsman “English synonims”. Moscow 1963. 14. Y. I. Godennik, e. V. Maliyevskaya “English sy

Купить