YAshash muhitlari va ekologik omillar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	3.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

YAshash muhitlari va ekologik omillar

Купить

YAshash muhitlari va ekologik omillar
Reja:
1. Muhit va ekologik omillar
2. YOrug‘lik , harorat, suv va boshqa ekologik omillar
3. CHeklovchi omillar. Ekologik nisha tushunchasi

Tayanch iboralar: Organizm, muhit, yashash muhiti, adaptatsiya, ekologik omillar,
abiotik omillar, biotik omillar, antropogen omillar, evri- va steno- qo‘shimchalari,
yorug‘lik, harorat, namlik, poykiloterm, gomoyoterm.
Odatda tabiiy va sun’iy muxitlar ajratiladi. Tabiiiy muxitni suv, kuyosh,
shamol, xavo, er, o‘simlik va xayvonot dunyosi kabi tabiiy omillar majmui tashkil
etadi. Sun’iy muxit inson tomonidan yaratilgan bo‘lib, bunda insonning mexnat
maxsuli yotadi. Tabiiy va sun’iy muxitlar bir-biri bilan chambarchas bo g‘ li q .
Ularning bog’likligini ekologik muxit tushunchasi ifodalaydi.Tirik organizmlar,
oziklanishi va yashashi uchun ishonchli ximoyalangan yashash muxitini kidiradi.
CHigirtka, kapalak va shu kabi boshka xasharotlar ozik ovkatini va yashashi
uchun inlarini kurishda o`simliklardan foydalanadi. Xashoratlardir o`z navbatida
ko`p kushlarning ozukasi xisoblanadi. Nobud bo`lgan o`simlik va xayvonlar
tuprok uchun manba xisoblanadi. Biotik omillar - tirik organizmlarning o‘zaro
ta’sir etishining barcha ko‘rinishlari (masalan, o‘simliklarning xasharotlari
yordamida changlanishi, rakobat, bir organizm tomonidan ikkinchisini iste’mol
kilish, parazitlik) va ularning tashki muxitga ta’siridan iborat. Biotik o‘zaro aloka
munosabatlar murakkab va o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, bevosita va
bilvosita bo‘lishi mumkin. Biotik omillar atrof muxitning asoslisidir. Juda k o‘ p
o‘ simliklar va xayvonlarning o‘ sishi va yashashi uchun iklim omillari katta
axamiyatga ega.
Tirik organizmlarning xayotiga va geografik tarkalishiga ta’sir etuvchi
(ijobiy yoki salbiy) shart-sharoitlar ekologik omil deb ataladi. Ekologik omillar
juda xilma-xil, ular tabiati va tirik organizmlarga ta’sir etishiga ko‘ra shartli
ravishda 3 ta asosiy guruxlarga ajratiladi: Abiotik omillar - jonsiz tabiatning
omillari xisoblanib, birinchi navbatda, iklim omillari, ya’ni yorug’lik, xarorat,
namlik va maxalliy omillar kiradi. Abiotik omillar- jonsiz degan ma ’ nolarni
bildiradi. Abiotik omillar xar bir tirik organizmnind yashashi uchun sharoit
yaratadi. Masalan: suv abiotik omilning eng asosiy omil ko`rsatgichlaridan biri.
Abiotik omillardan b o‘ lgan xavo, e rni o‘ rab turgan q obi g‘ idir. Iklim omillaridan,

xamma tirik organizmlar yashash xayotida yoru g‘ lik muximdir. Kuyosh nuri
natijasida amalga oshiriladigan fotosintez, barcha tirik organizmlar uchun ozuka
zanjirida energiya manbaidir. E r sharidagi organizmlarning tarkalishi,
ko`payishi va boshka xayot jarayonlarini belgilaydigan omillardan biri xarorat
xisoblanadi. Xarorat 0 S dan past 50 S dan yukori b o‘lgan da barcha xayot
jarayonlari t o‘x taydi yoki keskin darajada sekinlashib koladi. Masalan: So v u q
h avo (Anta r ktida), issik xarorat (arab saxrolari) xukmron b o‘ lgan joylarda tirik
organizmlar o‘sha muhitga moslashib yashaydi. Maxalliy omillarga relef, tuprok
xususiyatlari, sho‘rlanish, o q im, shamol, radiatsiya (nurlanish) va boshkalar
kiradi. Antropogen omillar - xozirgi vaktda tabiatdagi eng kuchli omillardan biri
xisoblanadi.
*Peter Rillero, Dinah Zike . Ecology, 2005 (36-40 betlar)
YAshash muhiti deb tabiatning bir —biriga ta’sir qiluvchi tirik mavjudotlar
bilan qoplangan qismiga aytiladi.
YAshash sharoiti hayot uchun kerakli omillar yig‘indisidan iborat bo‘lib,
bularsiz organizmlar yashay olmaydi. Muhit elementlarining turlar moslashish
reaksiyasini chaqiruvchi faktorlari ekologik omillar deyiladi.
Organizmlar murakkab va o‘zgaruvchan dunyoda yashab, ular o‘z hayotini
asta — sekin shunga moslashtirib boradi.
Evolyusion taraqqiyot davomida organizmlar to‘rtta asosiy hayot muhitini
o‘zlashtirgan. Ulardan birinchisi — suv muhiti. Hayot suvda paydo bo‘lgan va
tarqala boshlagan. Keyinchalik tirik organizmlar er-havo muhitini egallagan.
Tuproq alohida hayot muhiti hisoblanadi. Ha yotning o‘ziga xos t o‘ rtinchi mu hi ti
bu tirik organizm tanasidir.
Organizmlarning mu h itga moslashuvi adaptatsiya deyiladi (lotincha
"adaptatsio" — moslashuv).
Moslashuv tiriklikning asosiy x ususiyatlaridan biri bo‘lib, mavjudotlarning
yashab q olishi va ko‘payishini ta’minlaydi.

SHaroitga moslashuv h ujayradan t o rtib h ar xil ekologik sistema
faoliyatigacha bo‘lgan darajada vujudga keladi.
Ekologik omillarning quyidagi guruhlari ajratiladi:
1. A biotik omillar.
a) iqlim omillari- yoru g‘ lik, harorat, namlik ;
b) edafik omillar- tuproq ning mexani k va kimyoviy tarkibi, uning fizik
xususiyatlari ;
v) orografik omillar —relef sharoitlari
2. Biotik omillar-organizmlarning o‘zaro ta’sirlari
Har bir mavjudotga boshqa tirik organizmlarning ta’siri bor, o‘simlik,
hayvonlar va mikroorganizmlar bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi. Biotik omillar
quyidagilarga bo‘linadi: fitogen — jamoadagi o‘simliklarning bir—biriga ta’siri.
Bunga o‘simliklarning bevosita mexanik, simbiozlik, parazitlik, epifitlik ta’siri
kiradi. Bulardan tashqari, o‘simliklarning bilvosita ta’siri (yashash muhitini
o‘zgartirish yo‘li bilan) ham amalga oshib turadi, masalan: daraxtlarning o‘tlarga
soya tushirishi va boshqalar
Zoogen — hayvonlarning oziqlanishi, payhon qilishi va boshqa
mexanik ta’sirlar, changlatish, meva va urug‘larning tarqatilishi, muhitga
ta’sir etishi kabi ta’sirlar.
Mikrobogen va mikogen — mikroorganizmlar va zamburug‘larning
ta’siri.
3. Antropogen omillar — inson faoliyati ta’siridir. Bunday omillar salbiy
yoki ijobiy bo‘lishi mumkin. Tirik organizmlar yashash muhitining antropogen
omillar ta’sirida o‘zgarishi, o‘z navbatida ekosistemalardagi bog‘lanishlarning
inqirozga uchrashiga olib keladi. Bunga o‘rmonlarning ko‘plab kesilishi,
cho‘llarning o‘zlashtirish, yaylovlarda nazoratsiz mol boqilishi va boshqalar misol
bo‘ladi. Tuproq, suv va havoning, sanoat chiqindilari va zaharli moddalar bilan
zaharlanishi, ba’zi hollarda antropogen omillar ta’sirida butun biotsenozlar
yo‘qolib ketishi ham mumkin. Organizmga har bir omil ta’sir etishining quyi va
yuqori chegaralari bo‘ladi. Omilning qulay ta’sir etuvchi kuchi optimum zona deb

ataladi. Har qanday ekologik omil ta’sirining optimum, minimum va maksimum
ko‘rsatkichlari bo‘ladi. Minimum va maksimum chegaralari kritik nuqta deb
qaraladi ( 6 -rasm) .
Mu h it omillarining tirik organizmlarga ta’siri ( CHernova, 1995 )
Muhitning biror omiliga keng doirada moslashgan tur nomiga « evri » old
qo‘shimchasini, tor doirada moslashganlariga esa « steno » old qo‘shimchasi
qo‘shib nomlanadi. Organizmlarning temperaturaga moslashuvi evriterm,
stenoterm, namlikka nisbatan evrigidrid, stenogidrid, sho‘rlanishga nisbatan
evrigalin, stenogalin, bosimga nisbatan evribat, stenobat ekologik guruhlari
ajratiladi.
Ekologik omillar organizmning turli funksiyalariga turlicha ta’sir etadi.
Sovu qq onli hayvonlar uchun havo temperaturasi ning 40—45°S bo‘lishi modda
almashinuvi jarayonini tezlashtiradi, ammo ularning faolligi, ya’ni harakatchanligi
susayadi. Bunday hayvonlar tinim h olatiga o‘ tadi.
Organizmlarning normal hayoti uchun ma’lum bir darajadagi sharoit talab
etiladi. Agar barcha shart — sharoitlar q ulay bo‘lib, ulardan biri etarli mi q dorda
b o‘ lmasa, cheklovchi omil deb ataladi. CHeklovchi omil organizmni ushbu
sharoitda yashashi va yashay olmasligini belgilaydi.

Organizmlarning moslashuvi turlichi bo‘lishi mumkin. Morfologik
moslashishlarga suv muhitida gidrobiontlarning suv q arshiligini kesib yurishiga
mo s tana tuzulishi, shuningdek, plankton o rganizmlarning suvda moslashgan h olda
yashashi kabilarni o‘simliklar dunyosida esa cho‘l sharoitida minimum suv
sarflashga moslashish sifatida barglarning reduksiyalanishi yoki butunlay
b o‘ lmasligi, ildizlarining chuqur kirib borishi (7-rasm)
kabilarni ko‘rsatish mumkin.
7-rasm. YAnto q (A) va b o‘g‘ doy(B) ildizining
moslashuvi.
Fiziologik moslanishlarga hayvonlarda ozu q a
tarkibiga k o‘ ra, ov q at h azm q ilish sistemasida fermentlarning
ma’lum turlarining uchrashi yoki cho‘lda yashovchi
hayvonlarning suvga bo‘lgan e h tiyojini q ondirish uchun
yo g‘ larning biokimyoviy oksidlanishidan foydalanishi kabilar
misol bo‘ladi.
O‘simliklarning o‘simliklarga bevosita ko‘rsatadigan ta’siriga q uyidagilar
kiradi: parazitizm, simbioz, bir o‘simliklarning bosh q asiga mexanik ta’siri,
birining ikkinchisini si q ib chi q arishi, (lianalar va epifitlar va bosh qa lar).
Antropogen omil bu insonlarning tabiatga ko‘rsatadigan ta’siri. U salbiy yoki
ijobiy bo‘lishi mumkin. Ijobiy ta’sirga, biotsenozlar h osil q ilish, daraxtlarni
ko‘paytirish va bosh q alar kiradi. Salbiy ta’sirlarga havo, suv, tuproqni
ifloslantirish, o‘simliklar jamoasining degradatsiyaga uchratilishi, erlarning
eroziyaga uchrashi va bo shq alar kiradi.
YOrug‘lik, harorat, suv va boshqa ekologik omil lar
YOrug‘lik o‘simliklar uchun birinchidan fotosintez jarayonining amalga
oshishida asosiy sharoitlardan hisoblanadi, ikkinchidan u transpiratsiyani, ya’ni
bug‘lashishni tezlashtiradi. Uchinchidan, o‘simliklarning o‘sish tezligini
sekinlashtiradigan muhit omili hisoblanadi. Lekin bu jarayonlar har doim bir xil
o‘tmaydi. O‘simlik rivojlanishi fazasini o‘tganda, ma’lum darajada, yorug‘lik va
qorong‘ulikni talab qiladi.

Hayvonlar uchun yorug‘lik yashil o‘simliklar singari muhim omillardan
hisoblanmaydi. CHunki bu geterotrof organizmlar o‘simliklar tomonidan yig‘ilgan
energiya hisobiga yashaydi. Lekin hayvonlar hayotida, quyosh spektrining
yorug‘lik qismi muhim rol o‘ynaydi. YOrug‘lik sevar hayvonlar fotofillar deyiladi.
qorong‘ulikni sevar hayvonlar fotofoblar deyiladi.
YOrug‘likning keng diapozoniga moslashgan hayvonlar evrifot hayvonlar
deyiladi.
Harorat ekologik omili. Harorat asosiy iqlim omillaridan biri bo‘lib, bu hayotiy
jarayonlar unga bog‘liq. Harorat organizmlarga bevosita va bilvosita ta’sir
ko‘rsatadi. U, o‘simliklar va hayvonlar ta’sirida o‘zrapib turadi.
Sayyoramizda organizmlar katta harorat diapazonida yashaydi. Ko‘p turlar
uchun 20 —30°S ekologik optimum hisoblanadi. Ko‘pchilik gidrobiontlar esa 35°S
dan baland haroratda yashay olmaydi. quru q likda yashovchi issiqsevar organizmlar
50°S haroratga h am chidamlidirlar.
qis q ichba q alarning bir turi 45—48°S da yashaydi va suv harorati 30°S ga
tushganda esa o‘ lib qoladi. Mollyuskalarning ayrim turlari 60°S gacha haroratga
chiday oladi. Bakteriyalarning ayrim turlari 70—90°S haroratli manbalarda
uchraydi, sporalari esa 120— 140°S gacha chidaydi. Bu hayotning eng baland
h arorat chegarasi hisoblanadi.
Temperaturaning keng diapozoniga chidamli turlar — evriterm turlar,
temperaturaning tor diapazoniga chidamli turlar stenoterm turlar deyiladi.
Harorat o‘simlik va hayvonotning zonal tarqalishni belgilovchi omil bo‘lib
xizmat q iladi. X arakterli tabiat zonlari biom deyiladi. Biomlarning tarqalishi
geografik va vertikal zonalar b o‘ yicha tarqalish prinsipiga b o‘ ysinadi. Geografik
zonalar: tundra, o‘rmon, dasht, yarim cho‘l, cho‘l. Vertikal zonalar: cho‘l, adir,
to g‘ , yaylov.
Hayvonlar temperatura omiliga moslashish darajasiga qarab 2 xilga
ajratiladi.
1. Poykiloterm.
2. Gomoyoterm.

Fizikaviy termoregulyasiya, hayvonlar uchun ekologik tomondan
foydaliroq. Bu sutemizuvchi hayvonlarda tananing yung bilan qoplanishi,
qushlarda pat bilan qoplanish, teri ostida yog‘ qatlamining bo‘lishi.
Temperatura organizmlarning tinim holatidan chi q ishi, diapauzaga o‘ tishi yoki
migratsiyaga ketishiga sabab bo‘ladi. U o‘simliklar va hayvonlardagi hayot
formalariga ta’sir qil adi.

YAshash muhitlari va ekologik omillar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish