Yassaviy va Navoiyning notiqlik san`atiga oid fikrlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Yassaviy va Navoiyning notiqlik san`atiga oid fikrlari

Купить

Yassaviy va
Navoiyning
ritorika ya`ni
notiqlikka
oid fikrlari
Bajardi:

reja:
Yassaviy va Navoiy asarlarida nutq madaniyati xususida.
1
“ Muhokamat ul-lug’atayn” asarida til va tafakkur
masalalari . 3
“ Mahbub ul-qulub” da voizlar va til odobi haqida. 3
4 “ Devoni hikmat”da so`zlar jilosi
2

Kirish
•
Ahmad Yassaviy turkiy xalqlar orasida yangi bir tasavvufiy tariqat yaratgan va tasavvuf
she’riyatiga asos solgan mashhur mutasavvuf ijodkordir.Ahmad Yassaviy she’rlarini o‘z
ichiga olgan majmua “Devoni hikmat” deb ataldi. “Devoni hikmat” islom dini asoslaridan
bahs etuvchi, shariatning ahkomi va ahli sunnatning aqidalaridan saboq beruvchi, tasavvuf
sirlari va tariqatning odob-u arkoni yoritilgan qomusiy xarakterdagi bir asar. Unda ilohiy
ishq g‘oyasi va didikatik mazmun yo‘nilishi yetakchilik qiladi. Abdurauf Fitratning
aytishicha, Yassaviyning “adabiyotda tutgan yo‘li sodda xalq shoirlarimizning tutg‘on
yo‘llaridir... uning hikmatlari vaznda, qofiyada, uslubda xalq adabiyoti deb atalgan she’rlar
bilan barobar” yurgan.
•
Yassaviy “turk shoirlarining dohiylaridan”, deb ta’riflagan Abdurahmon Sa’diy yozadi:
“Yassaviy turk qavmlarining haqiqiy ma’nosi bilan chin shoirlaridan (lirik) va klassik
shoirlaridandir. Ul g‘oyat hassos, ilhom va xayoli g‘oyat tabiiy va yengil o‘qishli bir shoirdir.
Yassaviyning yuragi butun umriga ruhiy va ma’naviy ishq lovullab yonaturg‘on she’riy bir
o‘tdir”
•
So‘z san’ati, notiqlik, nutq madaniyatiga qadim-qadimdan alohida e’tibor qaratilgan. Bu
sohada g‘arb allomalari so‘z bilan ta’sir ko‘rsatish, kishilarni ishontirish va o‘z ortidan
ergashtirish mahorati haqida qarashlarini bayon qilgan bo‘lsa, sharq mutafakkirlarida
aksincha, ular nutq madaniyatini, asosan, suhbat odobi, tinglash madaniyati sifatida e’tirof
etgan. So‘z mulkining sultoni Hazrat Navoiy o‘z asarlarida notiqlik va nutq madaniyatiga
oid qimmatli ma’lumotlar keltirgan. Navoiyning tilshunoslik va notiqlikka oid qarashlari
nafaqat “Muhokamat ul-lug‘otayn” asari, balki “Xamsa”, “Chor devon”, g‘azal, ruboiy,
qit’alarida ham ifodalangan.

Ahmad Yassaviy
•
Ahmad Yassaviy birinchi bo‘lib hikmatnavislik an’anasini
boshlab bergan ijodkor. Yassaviy hikmatlarining bosh fazilati
va xosiyati shundaki, ular, eng avvalo, she’rxonni Birlik
kuchiga ishontiradi, ilohiy Birlik shavqi bilan ko‘ngulni
poklaydi. Yassaviy hikmatlarini o‘qigan kishi go‘zal axloq va
yaxshi amal, yuksak orzu muhibiga aylanadi , asta-sekinlik
bilan bo‘lsa-da, o‘tkinchi dunyo da’volaridan yiroqlashib,
ma’no va mohiyatga yuz buradi. Chunki Ahmad Yassaviy
ko‘zlagan bosh maqsad orifona maqsad bo‘lgan. Shuning
uchun u o‘z ijod namunalariga hikmat nomini bergan.

•
Ahmad Yassaviy islom dinining yetuk allomasi, shariat
ahkomlarining targ‘ibotchisidir. Zero, u o‘z hikmatlari
vositasida turkiy millatlarni musulmonlikka da’vat qilishni
ko‘zlagan. Yassaviy nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun
turkiy xalqlarning islom ma’rifatini egallashlari uchun
beqiyos hissa qo‘shgan maslak sohibidir. Ahmad Yassaviy
yassaviylik nomi bilan turkiy xalqlar orasida ilk marotaba
yangi tariqatga asos solgan mashhur shayxdir. Uning tariqati
– yo‘nalish e’tibori bilan turkiy tasavvuf yo‘li edi. Ahmad
Yassaviy o‘zbek tasavvuf she’riyatini boshlab bergan
mutasavvuf shoirdir. Yassaviy hikmatlari xalqchil , sodda,
ravon va yod olinishi qulay she’rlar bo‘lib, asrlar mobaynida
turkiy xalqlarning ma’naviy-ma’rifiy kamol topishida muhim
o‘rin tutib kelganligi shubhasizdir. Bu jihatdan, yirik
yassaviyshunos olim F.Kuprulizoda “Devoni hikmat”ni xalq
og‘zaki ijodi bilan diniy-tasavvufi ruhni hamohang ifodalagan
ilk asar hamda turkiy tasavvuf adabiyotining eng qadimiy va
eng muhim obidasi ekanini e’tirof etadi.

O`zbek adabiy tilining asoschisi
Alisher Navoiy turkiy tilda go`zal nutq
tuzishning bayroqdori sifatida o`zbek
tili boyliklarini namoyon etuvchi
mashhur asarlar yaratdi. Navoiyning
sa`y-harakatlari tufayli XV asrda
o`zbek tili olamga dong’i ketadigan
adabiy asarlar yaratishga qodir til
ekanligini isbotladi.
Alisher Navoiyning nutq madaniyati masalalariga
bag’ishlangan fikrlari yanada mukammalroq ifodalangan asari
“Mahbub ul-qulub” dir. Chunki shoir bu asarida tilning
ahamiyati, undan foydalanish, nutq so`zlovchi dilidagi fikrni
to`g’ri aks ettirish lozimligi haqida fikrlar bayon qiladi.

Mutafakkir asarlarida o`zbek tilining leksik boyliklaridan, sinonim
va omonimlaridan, xalq ta`biri, maqol va matallaridan, frazeologik,
ideomatik birikmalaridan, jumla tuzilishidan keng foydalandi.
Hattoki, fors-tojik tilida, ekvivalenti
bo`lmagan o`zbekcha so`zlarni misol
keltiradi. “Muhokamatul lug’atayn” asari
bevosita tilshunoslining nazariy
muammolarini hal qilishga, o`zbek
tilining boshqa tillar orasida tutgan o`rnini
belgilab berishga, o`zbek nutqi
madaniyatini o`rganishga qaratilgan.

Navoiy tilni o`sib, rivojlanib boruvchi, jamiyatning ehtiyojiga
muvofiqlashuvchi zarurat ekanligini anglab, tillar o`zaro
aloqada bo`ladi, bir-biriga chatishadi deb hisoblaydi. Navoiy
kishining nutq qobiliyatini tug’ma ekanligini ta`kidlaydi.
“ Saodatbaxsh ruh zuloliga
matla` ham til. Tilga iqtidorlig’-
hakimi xiradmand, so`zga
ixtiyorsiz-layni najand.
Tilki fasih va dilnazir bo`lgay, xubroq bo`lgay agar ko`ngil
bila bir bo`lgay” deb yozadi Navoiy.

Navoiy kishining nutq qobiliyatini tug’ma ekanligini ta`kidlaydi.
“Muhokamatul-lug’atayn” asarida arab tili “kalomi ilohiy” deb
ulug’lanadi, fors va turkiy tili solishtiriladi. Olim bu asarda ikki tilning
lug’at boyligi, so`z yasalishi, fonetik tarkibi, stilistikasi kabi
xususiyatlarini chog’ishtirib, badiiy imkoniyatlari jihatidan turkiy
tilning fors tilida qolishmasligini isbotlaydi. Navoiy til deganda nutqni
ko`zda tutgan. Til, ya`ni so`z
o`zining ko`p yaxshi fazilatlari
bilan nutq uchun material
ekanligini, nutqning qo`polligi,
maqsadga muvofiq bo`lmasligi
so`zlovchiga zarur yetkazishini
alohida ta`kidlab o’tadi.

Nutq nazariyasi bilan jiddiy shug’ullangan shoir “Mahbubo’l-
qulub” asarining 24-bobini voizlik ilmiga bag’ishlaydi.
Navoiyning o`zi ham notiqlik san`atini o`z davrida yuksak
darajaga ko`targan. “Tilga ixtiyorsiz-elga e`tiborsiz” yoki
“Ma`dani inson gavhari so`z durur, gulshani odam samari so`z
durur” deb yozadi.
Navoiy 24 bob “Nasihat ahli va
voizlar zikriga” bag’ishlangan bo`lib,
shoirning fikricha “voiz uldurki,
majlisg’a kirgan to`lg’ay va to`la kirgan
holi bo`lg’ay”.

“ Mahbubul-qulub” da “Og’ziga
kelganni demoq-nodonning ishi”,
“Aytar so`zni ayt, aytmas so`zdan
qayt”, “Chin so`z-mo``tabar yaxshi
so`z-muxtasar” kabi hikmatli so`zlar,
maqollar anchagina. Navoiy ham shu
mazmundagi baytlar yaratadi.
Shoir nazarida so`z o`likni tiriltirish kuchiga ega:
Ham so`z ila elga o`limdin najot,
Ham so`z ila topub o`luk tan hayot.
Ba`zan bir so`z bilan tirik vujud,

“ So`z” deganda Navoiy nimalarni nazarda tutadi? Professor
A.Hayitmetov shunday yozadi: “Navoiy “so`z” ni o`z asarlarida ko`p
ma`noda ishlatadi. U “so`z” termini ostida insoniyatning hamma
ma`naviy boyligini-alohida ijtimoiy kategoriya bo`lgan tilni ham,
ideologiya shakllaridan hisoblangan falsafa va badiiy adabiyotni ham
tushuna beradi hamda ularni ko`p vaqt bir-biridan farq qilmaydi”.
Navoiy “so`z” haqida gapirganda qo`yidagilarni e`tiborga oladi:
3. So`z-badiiy ijodda, mazmunni shakllantiruvchi
vosita tarzida. 1. So`z-til ma`nosida.
2. So`z-muomala, gapirish, nutq mohiyatida.

Ha, Navoiy so`zni ajib, sehrli va qimmatbaho gavhar sifatida e`zozlaydi.
Ko`pgina baytlarda, ayniqsa “Xamsa”, “Mahbubo’l qulub” singari
asarlarida so`z, uning o`rni, inson hayotidagi ahamiyati, so`zlash
madaniyati, so`zning badiiy ijoddagi mavqie, so`z odobi kabi tomonlar
xususida mulohazalar bildiradi.
Shoir nazarida “So`z jahon bahrida durdona”, inson qalbining
ma`dani- “Ma`dani inson guzari so`z”, “gulshani odam samari”, “ajab
guzar”, “bahru mavjvar”, “dur”, “javhari ruz”, “aytib sovumas
tarona”, “olib qurimas xizona” - tuganmas xazina:
Aytib sovumas tarona sen-sen,
Olib qurumas xizona sen-sen.

Adabiyotlar:
1. Mallayev N. O`zbek adabiyoti tarixi. T., 1976.
2. Qudratov T. Nutq madaniyati asoslari. T., 1993.
3. Nusratullo Atoullo o`g’li Jumaxo`ja. Istiqlol va ona
tilimiz. T., 1998.
4. Qilichev B., Qilichev B.E. Nutq madaniyati va
uslubiyat asoslari. Buxoro, 2002.

Yassaviy va Navoiyning notiqlik san`atiga oid fikrlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish