Yaxshilik va yomonlik, baxt va adolat, vijdon, iymon, diyonat, burch - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1,008.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yaxshilik va yomonlik, baxt va adolat, vijdon, iymon, diyonat, burch

Купить

Yaxshilik va yomonlik, baxt va adolat, vijdon, iymon, diyonat, burch, iroda,
or-nomus, sharmhayo mezoniy tushunchalari
Reja:
1. Yaxshilik va yomonlik
2. Baxt va adolat
3. Vijdon
4. Iymon
5. Diyonat
6. Burch
7. Iroda
8. Or-nomus
9. Sharmhayo
1

1.Yaxshilik va yomonlik — axloq shunoslik fanining juft tushunchasi.
Odamlarning
xatti-harakatlariga, ijtimoiy hodisalarga berilgan ijobiy yoki salbiy
bahoni
ifodalaydi. Yaxshilik — eng muhim fazilat bo lib, inson faoliyatining asl ʻ
va
azaliy mohiyatini anglatadi. U insonga kuchli ruhiy lazzat bag ishlashi ʻ
barobarida,
uni shaxsga aylantiradigan haqiqiy baxtga olib boradi. Shuning
uchun
ham "ezgu (yaxshi) fikr", "ezgu (yaxshi) so z", "ezgu (yaxshi) amal" ʻ
tushunchalari
Avestodan tortib, barcha muqaddas kitoblarda yetakchi o rinʻ
egallagan.
Yaxshilik insonning axloqiy va amaliy faoliyatida yuzaga chiqib,
unda
kamtarlik, ochiqko ngillilik, mardlik, halollik, insoflilik, adolat, rostgo'ylik ʻ
kabi
fazilatlar mujassam bo ladi. Yomonlik — yaxshilikning ziddi, shaxs va ʻ
jamiyat
taraqqiyotiga to sqinlik qiluvchi illat. Yolg onchilik, pastkashlik, ʻ ʻ
munofikdik,
behayolik, rahmsizlik, nomardlik, xiyonat kabi tushunchalarda
namoyon
bo ladi. Diniy nuqtai nazardan yaxshilik ilohiy inoyat, yomonlik esa ʻ
insondagi
shaytoniy va hayvoniy xislatlarning ifodasi tarzida talqin qilinadi;
yaxshilik
ham, yomonlik ham insonning ixtiyor erkinligidan qay darajada
foydalanishining
oqibati sanaladi. Qur onda yaxshilik qilish insonning tabiiy ʼ
burchi
ekani, Alloh insonga o zining ne matlari bilan ehson qilganidek, inson ʻ ʼ
ham
boshqalarga yaxshilik qilishi lozimligi ta kidlanadi. Musulmonlar ʼ
tasavvuriga
ko ra, odamlar bu dunyodagi yaxshi ishlari uchun narigi dunyoda ʻ
mukofotini
oladi, ya ni huzurhalovatga muyassar bo ladi, yomon ishlari uchun ʼ ʻ
do zax
azobiga duchor etiladi. Qur onda "Agar chiroyli amallar qilsangizlar — ʻ ʼ
o zlaringizga
yaxshilik qilgan bo lursizlar. Agar yomon, gunoh amallar ʻ ʻ
qilsangizlar
ham o zlaringiz uchundir", deyiladi (17sura, 7oyat). Keyingi ʻ
davrlarda
Ya. va yo. inson o z manfaatlarini himoya qilishda to g ri yoki ʻ ʻ ʻ
noto g ri
yo l tutishi natijasida yuzaga keladi, degan fikr o rtaga tashlandi. ʻ ʻ ʻ ʻ
Mutafakkirlar
yomonlikni inson hayotidan chiqarib tashlash uchun uni vujudga
keltiruvchi
ijtimoiy sharoitni yo q qilish zarur deb ta lim beradi. Ya. va yo. ʻ ʼ
tushunchalari
inson faoliyatini baholash xususiyatiga ega: uni insonning
ulug ligi
yoki tubanligini o lchaydigan muqaddas taroziga o xshatish mumkin. ʻ ʻ ʻ
Inson
shaxsidagi yutuq va kamchiliklar, jamiyatning takomilga erishgan yoki
2

erishmagani shu mezonlar bilan o lchanadi. Qaysi jamiyatda yaxshilik ko payib, ʻ ʻ
yomonlik
kamayib borsa, o sha jamiyat axloqiy yuksaklikka, farovonlikka, ʻ
taraqqiyotga
tezroq erishadi; shaxsiy munosabatlarda xiyonat, g azab, kibr, ʻ
hasad,
qasd, munofiqlik kabi illatlar asta-sekin yo qolib, xushxulqlik, ʻ
shirinsuxanlik,
halollik, bag rikenglik singari fazilatlar ko proq o rin egallab ʻ ʻ ʻ
boradi,
natijada jamiyatda yaxshilikning ustuvor bo lishiga olib keladi. ʻ
2.Baxt —
ma naviy-axloqiy tushuncha. Kishi o z faoliyati natijalaridan, ʼ ʻ
hayotda
qo lga kiritgan yutuqlaridan to la qoniqish, yashash tarzidan ʻ ʻ
mamnunlik,
muayyan maqsadga yetganlik, orzu-umidning ushalishi, bearmonlik
holati
sifatida namoyon bo ladi. ʻ
Baxt
qadimgi davrda evdemonizm falsafasining asosiy tushunchasi bo lgan. ʻ
Uning
vakillari Baxtga hayotning asosiy maqsadi, kishilar institutiladigan
masrurlikka
erishilgan holatning , shod-xurram bo lishning eng oliy ko rinishi ʻ ʻ
sifatida
qaraganlar. Aristotel, Epikur, Diogenlar ham shunday tushunganlar.
Farobiy,
Beruniy, Ibn Sino, Sa diy, Navoiy kabi olim va mutafakkirlar ijodida ʼ
bu
mavzu muhim o rin egallagan. Zamonaviy o zbek adabiyotida ham bu ʻ ʻ
mavzuga
katta e tibor berilmoqda. ʼ
3

Baxt nisbiy tushuncha, mutloq Baxt yo q. Baxtni qanday ma noda tushunish ʻ ʼ
shaxsning
ijtimoiy o rniga, bilimi, yoshi, dunyoqarashiga bog liq. Baxt haqidagi ʻ ʻ
kishilarning
tasavvurlari ijtimoiy tuzum va undagi ijtimoiy munosabatlar
majmuasi
bilan uzviy bog liq. Chinakam Baxtli bo lish uchun har bir shaxs ʻ ʻ
erkin,
teng, o z iste dod va qat iyatini har tomonlama namoyon qilishi, moddiy ʻ ʼ ʼ
va
ma naviy ehtiyojlarini qondirish imkoniyatiga ega bo lmog i zarur. ʼ ʻ ʻ
Shuningdek,
Baxtga erishish uchun har bir shaxs jamiyatda, oilada o z o rnini ʻ ʻ
topgan,
burch va mas uliyatni anglagan bo lishi lozim. Odam o z ongi, ʼ ʻ ʻ
tafakkuri,
dunyoqarashi, xatti-harakati, xulqi, aql-zakovati bilan Baxtli bo lish ʻ
uchun
intilishi va kurashishi kerak. Inson o z taqdirini xalq, Vatan taqdiri bilan ʻ
uyg unlashtirgandagina
to la Baxtli bo lishi mumkin. ʻ ʻ ʻ
4

3.Adolat – ijtimoiy-falsafiy, ahloqiy va huquqiy tushuncha. Kishilar
ijtimoiysiyosiy
ongida katta rol o ynaydi. Muayyan ijtimoiy guruhlar va ayrim ʻ
shaxslarning
tushunchalarini o zida aks ettiradi. Siyosiy xatti-harakatlar, huquq ʻ
va
burch me yorlari, axloqiy munosabatlar, mehnat va taqdirlanish, jinoyat va ʼ
jazo,
xizmat va uni tan olish, qadr-qimmatni e -tirof qilish va hokazoga mazkur ʼ
tushun-cha
orqali baho beriladi. Adolat tushun-chasi muayyan tarixiy shart-
sharoit
va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan belgilanadi. Adolatning
ijtimoiy-fal-safiy
jihati jamiyat a zolarining xilma-xil munosabatlaridagi o zaro ʼ ʻ
tengligini
nazarda tutadi. Ahloqiy jihati insonlararo muomalada bir xil
munosabatda
bo lishni, bir-birining izzat-nafsiga tegmaslikni, axloq-odob ʻ
5

qoidalariga amal qilishni bildiradi. Adolatning huquqiy tomoni qonunlarga rioya
etishni,
siyosiy tomoni esa davlatni adolat qoidalari asosida boshqarishni,
fuqarolar
g amini yeyishni anglatadi. Rivojlangan jamiyatda adolat kishilarning ʻ
demokratik
qonunlar asosida ish yuriti-shini taqozo etadi, unda har bir odam o zʻ
mehnati,
tadbirkorligi, aql-zakovati tu-fayli topgan mol-mulki hisobiga
yashaydi.
Davlat o z faoliyatida fuqarolar tomonidan adolat qoidalari va ʻ
qonunlarga
amal qilinishini nazorat etadi, jamiyat a zolarining mol-mulki ʼ
daxlsizligi
va qonun oldida tengligini ta minlaydi. ʼ
4.Vijdon —
axloqiy tushuncha, yaxshilik nima-yu, yomonlik nimaligiga
javob
beradigan ichki ishonch, o z xattiharakatlari uchun axloqiy mas uliyatni ʻ ʼ
anglash.
V. shaxsning axloqiy jihatdan o z-o zini nazorat qila olish, o zida ʻ ʻ ʻ
axloqiy
burchni mustaqil shakllantirish hamda o zidan uni ado etishni talab ʻ
qilish
va o z xatti-harakatlariga baho berish qobiliyatini ifodalaydi. V. dastlabki ʻ
axloqiy
mayl bo lib, tashqi ta sir tufayli rivojlanishi yoki so nishi mumkin. U ʻ ʼ ʻ
ehtiros,
hissiyot shaklida shaxsning o z xatti-harakatlari uchun uyalish, ʻ
pushaymon
bo lish yoki axloqiy qoniqish sifatida namoyon bo ladi. ʻ ʻ V.
yaxshilik, burch , baxt ,
halollik kabi boshqa axloqiy tushunchalar bilan bog liq. ʻ
Jamiyatning
rivojlanishi, ma naviy, axloqiy yuksalishi bilan V. tushunchasining ʼ
mazmuni
va mohiyati boyib boradi. Uning mohiyati ijtimoiy muhit bilan
belgilanadi.
Vijdon erkinligi tushun-chasi V. tushunchasining muayyan qismini
6

tashkil etadi.
5.Iymon- – Iymonning
asli nima?
–
Alloh taoloning atosi – in’omi.
– Iymonning
o’zi nima?
–
Iymon – til bilan iqror qilmoq va dil bilan tasdiqlamoqdir.
– Iymon
necha xil bo’ladi?
–
Iymon besh xil bo’ladi: iymoni matbu’ – farishtalarning iymoni; iymoni
ma’sum
– payg’ambarlarning iymoni; iymoni maqbul – mo’minlarning iymoni;
iymoni
mavquf – mubtade’larning iymoni; iymoni mardud – munofiqlarning
iymoni.
– Iymon
keltirish necha xil bo’ladi?
–
Iymon keltirish ikki xil bo’ladi: iymoni mufassal va iymoni mujmal.
– Iymoni
mufassalning sifati nima?
–
Yettita narsaga ishonmoq. “Amantu billahi va malaikatihi va kutubihi va
rusulihi
va-l-yavmi-l-axiri va-l-qadari xoyrihi va sharrihi minallohi taolo va-l-
ba’si
ba’d al-mavti!” demoq. Ya’ni, “Allohga, uning farishtalariga, uning
kitoblariga,
uning payg’ambarlariga, qiyomat kuniga, taqdirning yaxshi-
7

yomonligi Alloh taolodan ekaniga, o’lgandan so’ng tiriltirmoqqa iymon
keltirdim!”.
– Iymoni
mujmalning sifati nima?
–
To’rtta narsaga ishonmoq. “Amantu billah kama huva bi-asmaihi va sifatihi va
qabiltu
jami’a ahkamihi va arkanihi!” demoq. Ya’ni, “Allohga, chunonchi uning
ismlari
va sifatlari bilan birga iymon keltirdim. Uning jami hukmlari va
ruknlarini
qabul qildim!”.
– Iymonning
farzlari nechta?
–
Iymon farzlari to’rtta: Allohni tanimoq; Allohga ishonmoq; iymonni asrab-
avaylamoq;
iymonni o’zi bilan olib ketmoq.
– Iymonning
vojiblari nechta?
–
Iymon vojiblari o’n ikkita: ulamolar bilan suhbatlashmoq; munofiqlardan uzoq
bo’lmoq;
tashna odamga suv bermoq; bemorning holidan xabar olmoq;
kambag’allarga
g’amxo’rlik qilmoq; farzandlarga islomni o’rgatmoq;
oilasidagilarga
namoz o’rgatmoq; yetimlar boshini silamoq; o’likni yuvmoq;
yo’ldagi
tosh va ozor yetkazadigan narsalarni olib tashlamoq; ota-onani ziyorat
qilib
turmoq; hajni tavof qilmoq.
– Iymonning
hukmi nima?
8

– Ikki narsa: dunyoviy va uxroviy. Iymonning dunyoviy hukmi joni va mol-
dunyosi
omon saqlanishidir. Kimki iymon keltirsa, joni va moliga talofat
yetishidan
omon qoladi. Nohaq bir mo’minni o’ldirilsa, shariat uning qasosini
olib
beradi. Iymonning uxroviy hukmi do’zax otashidan omonlik, jannatga
kirish
va Alloh taoloning diydoriga musharraf bo’lishdir.
– Iymonning
shartlari nechta?
–
Iymon shartlari yettidadir: g’aybga iymon keltirmoq; g’ayb ilmini Alloh
taoloning
o’zigagina xos deb bilmoq; jannat va do’zaxni ko’rmasdan turib ham
iymon
keltirmoq; Allohning halol deb belgilagan narsalarini halol deb bilmoq;
Allohning
harom deb belgilagan narsalarini harom deb bilmoq; Allohning
azobidan
qo’rqmoq; Allohning rahmatidan umidvor bo’lmoq.
– Iymonning
ruknlari – ustunlari nechta?
–
Iymonning arkonlari yettidadir. Ular iymonning shartlari ham deyiladi.
– Iymonning
kamoloti nechta?
–
Iymonning kamoloti uchtadir: iymon topganiga, iymonli bo’lganiga xursand
bo’lmoq;
iymonning ketib qolishidan g’amgin bo’lmoq; iymonning buzilishidan
qo’rqmoq.
– Iymonning
boshi nima?
–
“La ilaha illalloh, Muhammadu-r-Rasululloh!” kalimasini aytmoq.
– Iymonning
tani nima?
–
Besh vaqt namoz o’qimoq.
– Iymonning
qalbi nima?
–
Qur’on o’qimoq. Uchta dil jam bo’lsa, duo mustajob bo’ladi: Qur’onning dili
–
“Yosin” surasi, insonning dili – iymon-ishonchi va kechaning dili – yarim tun.
– Iymonning
nuri nima?
9

– Rost gapirmoq.
– Iymonning
zulmati nima?
–
Yolg’on gapirmoq.
– Iymonning
tangligi nima?
–
Benamoz bo’lmoq.
– Iymonning
halovati nima?
–
Pok bo’lmoq.
– Iymonning
hakami nima?
–
Xavf va rajo – Allohdan qo’rqib ham umid qilib yashamoq.
– Iymonning
shariati nima?
–
Halol va haromni tanimoq.
– Iymonning
ulug’ligi nima?
–
Xudoy taoloni ko’p zikr qilmoq.
– Iymonning
po’sti nima?
–
Sharm-hayo qilmoq.
– Iymonning
mevasi nima?
–
Ro’za tutmoq.
– Iymonning
tuxmi nima?
–
Ilm o’qimoq.
– Iymonning
kamoli nima?
–
Sabr-toqat qilmoq.
– Iymonning
bargi nima?
10

– Taqvo – Allohdan qo’rqib yashamoq.
– Iymonning
mag’zi nima?
–
Duo qilmoq.
– Iymonning
tomiri nima?
–
Ixlos qilmoq.
– Iymonning
vatani nima?
–
Mo’min bandaning dili.
– Alloh
taolo iymonni nimadan yaratgan?
–
Alloh taolo iymonni o’z huzuridagi nurdan yaratgan.
– Sen
iymondamisan yoki iymon sendami?
–
Men iymon bilan birgaman, iymon men bilandir. Men mo’minman, iymon
mening
sifatimdir.
– Iymon
xoliqning nomi bilan bo’ladimi yoki bandaning nomi bilanmi?
–
Iymon ham yaratuvchining va ham yaralmishning nomi ila bo’ladi. “La ilaha
illalloh!”
kalimasida xoliq nomi bor. “Muhammadu-r-Rasululloh!” kalimasida
esa
yaralmish bandaning nomi mavjud.
– Iymonning
haqiqati nima?
–
Til bilan iqror qilmoq va dil bilan tasdiqlamoq.
– Iymonning
amali nima?
–
Namoz, ro’za, zakot, haj va boshqa bandaning shariatda qiladigan ishlaridir.
– Iymon
nima-yu islom nima?
–
Lug’at jihatidan ikkovi ham bir. Istilohda esa farqli. Demak, iymon Til bilan
iqror
qilmoq va dil bilan tasdiqlamoq bo’lsa, islom Alloh taoloning buyruqlariga
bo’ysinmoq
va qaytargan narsalaridan uzoq bo’lmoqdir.
11

– Din nima?
–
Alloh taolo nazdida islom haq dindir. Allohning va uning rasulining
buyruqlariga
amal ilmoqdir.
– Mo’minlarga
iymon keltirib yurmoq farzmi yoki sunnatmi?
–
Iymon mo’minlarga sunnat, kofirlarga esa farz.
– Iymonning
o’zi farzmi yoki sunnatmi?
–
Banda ilk bor Alloh taoloning yakka-yu yagonaligiga iymon keltirishi farzdir.
Uni
takror qilib yurish esa sunnat.
– Xudoni
taniysanmi?
–
Ha, taniyman. U yakka-yu yagona, o’xshashi yo’q, kuch-qudratli va olamlarni
yaratgan
zotdir.
– Sen
musulmonmisan?
–
Alhamdo’lillah, musulmonman!
– “Alhamdo’lillah”ning
ma’nosi nima?
–
“Allohga hamdu sanolar bo’lsin!” degan ma’noda.
– Qachondan
beri musulmonsan?
–
“al-Miysoq” kunidan beri musulmonman.
– “al-Miysoq”ning
ma’nosi nima?
–
Alloh taolo ruhlarni yaratganidan so’ng, ularga: “Men Sizlarning
Parvardigoringiz
emasmanmi?!” deb xitob qilgan. Jami ruhlar: “Ore, Sen
bizning
rabbimizsan!”, deyishgan. Ana shu ahdnoma olingan vaqt “al-miysoq”
deb
ataladi.
– Musulmonlik
binosi nechta?
12

– Musulmonlik besh narsaning ustiga bino qilingan: kalimai shahodat –
“Ashhadu
an-la ilaha illalloh va ashhadu anna Muhammad abduhu va rosuluhu!”
kalimasini
aytmoq; besh vaqt namoz o’qimoq; ramazon oyida ro’za tutmoq;
mol-dunyodan
zakot bermoq; Baytullohga haj qilmoq.
– Islomning
vojiblari qaysi?
–
Islom vojibotlari yettitadir: namoz o’qimoq; fitr sadaqasini bermoq; qurbonlik
qilmoq;
hajga bormoq; umra qilmoq; ota-onaning xizmatini qilmoq;
qarindoshlarga
silai rahim qilmoq.
– Shariat
hukmlari nechta?
–
Shariat ahkomlari sakkiztadir: farz, vojib, sunnat, mustahab, halol, harom
muboh,
makruh.
– Tavhid
nima?
–
Bir demoqlik, bir bilmoqlik va bir deb e’tiqod qilmoqlikdir.
– Iymondan
oldingi narsa nima?
–
Alloh taoloning inoyati va hidoyati.
– Iymondan
ham yaxshiroq narsa nima?
–
Iymonni asrab-avaylamoq.
– Iymondan
keyingi narsa nima?
–
Alloh taoloning diydorini ko’rmoq.
– Usuli
din – dinning asoslari nechta?
–
Usuli din sakkiztadir: tavhid – Alloh taoloni yakka-yu yagona deb bilmoq; adl
–
har ishda adolatli va insofli bo’lmoq; imomat – oxirat ishini dunyo ishidan
oldin
bajarmoq; nubuvvat – Muhammad Mustafo sollallohu alayhi va sallamni
payg’ambar
deb tan olmoq; amri ma’ruf – Alloh taoloning buyurgan narsalarini
ado
qilmoq; nahyi munkar – Alloh taoloning qaytargan narsalaridan uzoq
13

bo’lmoq; tabarro – Alloh taoloning dushmanlarini dushman deb bilmoq; tavallo
–
Alloh taoloning do’stlarini do’st tutmoq.
– Alloh
taoloning sifatlari nechta?
–
Allohning sifatlari o’nta: sakkiztasi subutiy, ikkitasi salbiy. Subutiy sifatlar:
ilm
– Alloh taolo hamma narsani biluvchi; hayot – Alloh taolo abadiy va azaliy
tirik
zot; qudrat – Alloh taolo har narsaga qodir; sam’ – Alloh taolo eshituvchi;
basar
– Alloh taolo ko’ruvchi; kalom – Alloh taolo gapiruvchi; iroda – Alloh
taolo
har narsani o’zi ixtiyor qiluvchi; takvin – Alloh taolo paydo qiluvchi.
Salbiy
sifatlar: Alloh taolo barcha aybu nuqsonlardan pokdir; Alloh taoloning
sherigi
yo’qdir.
– Iymonning
qal’asi nechta?
–
Iymonning qal’asi uchtadir: farzlarni bilib amal qilmoq; vojiblarni bilib amal
qilmoq
va sunnatlarni bilib amal qilmoq.
– Iymonning
nuqsoni nechta?
–
Iymonga nuqson yetkazadigan narsalar uchtadir: kufr, shirk va shak-shubha.
Islomda
jaholat uzr emas!
– Mo’min
vafot etganida iymon qayerga ketadi?
–
Iymonning fe’li joni bilan qoladi, iymonning hukmi tani bilan qoladi.
6.Diyonat. Diyonat
alloh huzurina yaqin qiladurgan muqaddas
e tiqoddurki,
olamda mundan suyukli narsa yo qdur Din va e tiqodi salomat ʼ ʻ ʼ
bo lmagan
kishilar haqni botildan, foydani zarardan, oqni qoradan, yaxshini ʻ
yomondan
ayira olmas, munday kishilardan na o ziga va na boshqa kishilarga, ʻ
va
na millatga tariqcha foyda yo qdur. Din janobi Haq tarafidan bandalari uchun ʻ
qurilmish
to g ri yo ldurki, banda dunyo va oxiratda bu yo l ila sohili salomatga ʻ ʻ ʻ ʻ
chiqar.
Din ulamolari diniy kitoblarda Alloh taologa ibodat qilishning yo l va ʻ
qoidalarini
bayon qilmishlar. Ibodat ikki turli bo ladur: Biri tan ibodati, ʻ
ikkinchisi
ruh ibodati. Tan ibodati tahorat, namoz, ro za, zakot, haj kabi ʻ
14

amallardurki, bularning har birini o z vaqtida shariatga muvofiq ravishda minnat ʻ
qilmasdan,
riyo qilmasdan dilni poklab, niyatni xolis qilub, shavq va zavq ila
ado
qilmoq lozimdur. Ruh ibodati qalb ila ado qilinadurgan ibodatdurki,
e tiqodni
mahkam, dilni pok qilub, Qur on, Hadis, fiqh kabi diniy kitoblar ʼ ʼ
oqilganda
jon qulog i ila tinglab asarlanmakdur. Bir kishi tan ibodatini qilub, ʻ
ruh
ibodatini qilmasa, yo ruh ibodatini qilib, tan ibodatini qilmasa o z vazifasini ʻ
ado
qilmagan bo ladur. Aql din ila, din amal ila, amal taqvo ila kamol topar. Din ʻ
insonlarning
dilidan saxovat, marhamat, shafqat, ulfat, muruvvat eshiklarini
ochub,
saodat va salomat bo stoniga olib borur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram ʻ
sallollohu
alayhi vasallam afandimiz: “Allohni ko z oldingda ko rub turgandek ʻ ʻ
ibodat
qil, zeroki, san oni ko rmasang ham, albatta, Ul sani ko radur, nafsingni ʻ ʻ
o lgan
hisob et”, – demishlar. ʻ
7.Burch — kishining biror
shaxs, oila, jamoa, el-yurt, Vatan oldidagi
majburiyatini
anglatuvchi axloqiy tushuncha. Bizda obyektiv munosabatlar
ifodalanadi,
ya ni u jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va axloqiy negizlari bilan ʼ
belgilanadi.
Buning oziga xos xususiyatlari mavjud bolib, u insonning ichki
kechinmalari,
tashqaridan turib nazorat qilinmaydigan murakkab ruhiy holatini
ifodalaydi.
Bu iymon-e tiqod, onglilik, halollik, vijdon kabi tushunchalar bilan ʼ
chambarchas
bog liq. Burch qanday vazifa, kimning oldidagi majburiyat ʻ
ekanligiga
qarab turlicha bo ladi (milliy burch, ijtimoiy burch, umuminsoniy ʻ
burch
va boshqalar). Ijtimoiy va shaxsiy burch, oilada ota-onalik burchi,
farzandlik
burchi va boshqa burch lar bor. Burch nisbiy tushuncha. U ijtimoiy
taraqqiyot
jarayonida mazmunan boyib, shaklan o zgarib boradi. Hozirgi ʻ
sharoitda
insonning tabiat va avlodlar oldidagi burchi yangicha mazmun kasb
etmoqda.
Oilaviy burch esa jamiyat oldida turgan maqsadlar bilan yaiada
uyg unlashmoqda.
Ona Vatanga, xalqqa xizmat qilish eng ulug va sharafli ʻ ʻ
burch
hisoblanadi.
Iroda - Iroda
haqida tushuncha Inson o`z ehtiyojlarini qondirish uchun
faollik
ko`rsatar ekan, ba`zan ichki (sub`ektiv) va tashqi(ob`ktiv) to`siqlarga
15

duch keladi. Bu to`siqlarni engib o`tish va maqsadga erishish uchun undan
yanada
faolroq
bo`lish talab qilinadi. Maqsadga erishish yo`lida turgan qarama -
qarshiliklarni
bartaraf qilishuchun zo`r berish bilan bog`liq bo`lgan va ma`lum
maqsadga
yo`naltirilgan ongli harakatlar irodaviyharakatlar deb ataladi. Iroda
inson
faolligining alohida shaklidan iboratdir. Odam oldida turgan va
uninguchun
katta ahamiyatga ega bo`lgan maqsadlarga o`zi uchun ozroq
ahamiyatga
ega bo`lgan boshqa xatti -harakatlar motivlarini bo`ysundiradi. Iroda
odamdan
o`z xatti - harakatlarini o`zi boshqarishini, bir qatorboshqa intilish va
istaklarining
tormozlanishini taqozo qiladi. Irodaviy qobiliyat shundan iboratki,
bundaodam
o`z - o`zini idora qiladi, o`zini qo`lga oladi. Bir qator hollarda
irodaviy
faoliyat odamning hayot yo`lini aniqlaydigan, uning ijtimoiy qiyofasini
namoyon
qiladigan va uning axloqiy qiyofasini ochibberadigan qarorlarga kelish
bilan
bog`liq bo`ladi.Umumiy irodaviy faoliyatni yoki alohida aktini amalga
oshirishning
muhim xususiyatlaridan biriamalga oshirilayotgan harakatlarning
erkin
ekanligini anglashdan: “Xohlasam unday, xohlasam bundayqilaman”
deyishdan
iboratdir.Odamning irodaviy harakati to`la - to`kis determinizmga,
ya`ni
sababiy bog`lanish qonuniga bo`ysunadi. SHuning bilan birga irodaviy
faoliyatning
bevosita sabablari sifatida irodaviy harakatlarni belgilab beradigan
turli
- tuman hayotiy sharoitlar bo`lishi mumkin. Odamning irodaviy faoliyati
ob`ektiv
jihatdan bog`langandir. Irodaviy faoliyatning muhim xususiyatlaridan
yana
biri, irodaviy harakatlarni odam hamma vaqt shaxs sifatida amalga
oshiradi.
Xuddi mana shuning bilan bog`liq ravishda irodaviy harakat odam to`la
ravishda
javob beradigan ish sifatida ichdan kechiriladi. Irodaviy faoliyat tufayli
ko`p
jihatdan o`zini shaxs sifatida anglaydi, o`z hayot yo`li va taqdirini o`zi
belgilashini
tushunadi. Irodaning eng muhim xususiyati unda faoliyatni amalga
oshirishning
puxta o`ylab chiqilgan rejaning mavjudligidir. Avvaldan
rejalashtirilmagan
xatti - harakatlarni irodaviy harakat deb aytib bo`lmaydi. SHu
bilan
birga iroda - avval mavjud bo`lmagan, lekin faoliyatni amalga oshirish
16

natijasiga erishgandan so`ng hosil bo`lishi mumkin bo`lgan qoniqishga butun
e`tiborni
qaratishdan iboratdir. Ko`p hollarda iroda vaziyat yoki qiyinchilik
ustidan
g`alaba qozonish emas, balki o`z - o`zini engish hamdir. Bu ayniqsa
muvozanatsiz,
hissiy qo`zg`aluvchan, sust kishilarga xos bo`lib, o`zlarining
tabiiy
xarakterologik xususiyatlari bilan kurashishga to`g`ri keladi. Hech bir
hayotiy
muammo irodaning ishtirokisiz hal etilmaydi, yashagan va yashayotgan
biror
kishi kuchli, irodasiz katta muvaffaqiyatga erisha olmaydi.Odamzot
boshqa
tirik mavjudotlardan o`zining ongi va aqli bilangina emas, balki
irodasining
mavjudligi bilan ham ajralib turadi.
8.Or-nomus
tushunchasi shaxsiy qard-qimmatni anglatishini o’z ichiga
oladi.
Bu axloqiy tushunchalar bir-biri bilan uzviy aloqada va ko’p jixatdan bir-
biriga
o’xshaydi.Or – bu o’ziga nomunosib yoki ko’rilmagan ishdan, narsadan
xijolat
tortish , uyalish, uyat va nomus qilish tuyg’usidir. Bundan o’z o’rnida
hozirqilish
yoki bo’lmasa obru e’tibor, fikrlanish ma’nolarini ham bildirish
mumkin.
Oriyat – bu or-nomusdan tashqari izzat-nafs , qadr tuyg’usidir. Odatda
oriyatli
odamlar o’zlari va oilalarining izzat-nafslarini yuksak tutadilar va
o’zgalarni
ham qadrlay biladilar.
Nomus
– bu iffat, bokiralik ma’nolaridan tashqari o’zmavqeini saqlash,
ulug’lash
va ardoklash, xijolat tortish tuyg’ularini, oila va ajdodlar sha’niga
turmushini
ma’nosini ham ifodalaydi. Odatda nomusli odam ma’naviy
qadriyatni
moddiy boylikka almashishni o’ziga ep ko’rmaydi.1991 yil 1
sentyabrda
o'zbek xalqiga baxt qo’lib boqdi. Xalqimiz uzoq asrlar davomida
inqik
bo’lib kutgan orzusi mustaqillikka erishdi. Istiklol tufayli urf-odatlarimiz ,
qadriyatlarimiz
qayta tiklandi. Natijada farovonlik , osoyishtalik baxtiga erishdik.
Bugungi
kunda har bir O'zbekistonlik o’zini ona yurtining ajralmas bo’lagi
deb his
qiladi va undan faxrlanadi , ya’ni o’zini baxtli deb biladi. Baxtli bo’lish
orzusida
yashagan kishining qalbi pok bo’lishi, o’z nafsini tarbiyalash , yaxshi
ishlarni
bajarishni odat qilishi zarur.
17

9.Sharmhayo - Hayosiz kishiga doim balo, ofat etib turadi, odamlarning
orasida
ham martabasi tushib ketadi, hurmatini yo`qotadi.Oilada ota o`g`il
bolalarni
tarbiyalasa, ona qizlarga odob berib, yurish-turish, kiyinish
madaniyatini
har doim o`rgatishi kerak. Hozirgi kunga kelib ayrim yoshlar g`arb
madaniyatiga
taqlid qilib bormoqda. Bu millatning madaniyati, milliyligi
yo`qolib
borishiga sabab bo`layotgan omillardandir.
Ming
afsuslar bo`lsinki, bugungi kunda aksar yoshlarimiz besharm, behayo
bo`lib
ketmoqda, ularning og`zidan chiqayotgan so`zlarga o`zlari uyalmasalar-
da,
atrofdagilar noqulay ahvolga tushib qolmoqda. Yoshlarni bunday ahvolga
solayotgan
narsa nima bo`lishi mumkin, deymiz. Bunga sabab oiladagi muhit.
Xalqimizda
bir gap bor: «Qush uyasida ko`rganini qiladi». Haqiqatdan ham,
farzandlar
eng ko`p ma`lumotni ota-onasidan yig`adi, ota-ona behayo so`zlarni
gapiradi,
urush-janjal qiladi, bola esa ularning amalini qaytaradi. Oiladagi muhit
nosog`lom
bo`lsa, farzandga katta ta`sir ko`rsatadi. Yarim kechasi bola
ko`chadan
kirib keladi, bunga ota-ona befarq qaraydi. Ayniqsa, qiz bolalarda
ham
shunday holatlar kuzatilmoqda. Ularga uy eshigini otaning o`zi ochib,
“Yaxshi
keldingmi?!” – deb kutib olishlarini kuzatmoqdamiz. Ana shunday hol
behayolikka,
sharmandalikka olib borishini nahotki o`ylashmaydi?! Ota
“Qaerdan
kelding?”, “Kim bilan eding?”, “Nega kech kelding?” kabi savollar
bermasa.
Ustiga-ustak yigit – qizlarning kiyimlari ham qoniqarli emas.
Kiyimlardagi
chet tilida yozilgan behayo so`zlarga ham ular beparvo. Ota-ona
“Bolam
falon joyda o`qiydi, meni qizim…”, deb kerilishdan oldin
farzandlarining
xulq-atvorini hech kuzatib ko`rganmi?! Kiyadigan kiyimiga
befarq,
natijada, farzandlarining behayo bo`lib tarbiyalanayotganlari, eng
avvalo,
ota-onalarga bog`liq. Muqaddas dinimizda hayo ham katta ne`mat
ekanligi
ta`kidlanadi. Ota-ona oldida farzanlarning ibosi, farzandar oldida ota-
onaning
sharm-hayosi, aka-singil, opa-uka, tog`a-jiyan, qondoshlik hayosi
bo`lishi
zarur. Bu mening otam-onam, akam, singlim, xohlaganimni qilsam
bo`laveradi,
degan holatlarning ham, afsuski, guvohi bo`lmoqdamiz. Yo`q,
18

aslida unday emas, hayo hammani to`sib turuvchi pardadir. Hatto shunaqa
holatlar
ham kuzatilmoqdaki, behayo qiliqlar tufayli oilalarning tinchligi
buzilmoqda.
Ularga tanbeh bermoqchi bo`lsang, “Bezbetni ishi besh”, deb
kulishadi.
Bularning bari safsata. Behayolikning oqibati noxushlikdir.
Ulamolardan
biri Fuzayl ibn Iyoz badbaxtning nishonasi besh narsada ekanligini
ta`kidlaganlar:
–
Besharm va behayo bo`lmoq;
–
Ko`ngli qattiq bo`lmoq;
–
Dunyoga moil bo`lmoq;
–
Ko`zi yoshsiz bo`lmoq;
–
Umidsiz bo`lmoq;
Chindan
ham, kishidan hayo ketsa, ko`ngli qattiqlashadi, insonlar orasiga
og`rinmasdan
nizo solishga harakat qiladi, dunyoga muhabbati borgan sari
oshadi,
hoy-havasga beriladi, ammo hayo haqida o`ylab ham ko`rmaydi.Agar
odamda
zarracha hayo bo`lsa, o`zini ham, boshqalarni ham noqulay holga solib
qo`ymaslikka
urinadi.Abdulloh ibn Mas`ud roziyallohu anhudan rivoyat
qilinadi:
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam:“Allohdan haqiqiy hayo bilan
hayo
qilinglar!”, deb marhamat qildilar. Biz:“Ey, Allohning elchisi! Allohga
shukrki,
biz hayo qilamiz”, dedik. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi va
sallam:
“Allohdan haqiqiy hayo bilan hayo qilishlik boshni va unda joylashgan
narsalarni,
qorinni va unda to`ldirilgan narsalarni asramog`ing, o`limni (bir
rivoyatda:
qabrlarni) va sinovlarni eslamog`ingdir. Kimki oxiratni xohlasa,
dunyo
ziynatini tark qilur. Kimki mana shunday qilsa, muhaqqaq, Allohdan
haqiqiy
hayo qilgan bo`lur”, – dedilar (Termiziy, Hokim, Ahmad, Tabaroniy
rivoyat
qilishgan).Hayoli kishilar o`zlarni chiroyli tutadilar, bo`lar-bo`lmas
gaplarni
gapirib kishilarni o`ziga qaratishga harakat qilmaydilar.
Iyas
ibn Qurra rohmatullohi alayhi shunday rivoyat qiladilar:
19

«Umar ibn Abdulazizning huzurida edim. Uning oldida hayo zikr qilindi va
odamlar:
–
Hayo dindandir, – dedilar.
Shunda
Umar:
–
Yo`q! Hayo dinning hammasidir! – dedi”.
Demak,
hayo dinning barchasi ekan, kishi hayosi bilan dinining go`zalligini
ko`rsatib
turadi hamda o`zidagi dini, olgan tarbiyasini hayosi orqali yanada
go`zallashtiradi.
Shunday
qilib, insonning tarbiyali, hayoli bo`lishida ota-onaning o`rni
beqiyosdir.
Farzand birinchi bo`lib ota-onadan o`rnak oladi, ularga qarab ish
tutadi.Xulosa
qilib aytganda, hayoli kishi barchaning hurmatiga sazovor bo`ladi.
Hayo
faqat yaxshilik va xayrli ishlarga etaklaydi. Hayosizlik esa yomonlik,
nafratga
olib boradi. Hayo insonlarning ziynati bo`lib, har doim yaxshilikka
sababchi
bo`ladi. Yoshlarimizni hayoli va kattalarni hurmat qiladigan qilib
tarbiyalash
– har bir ota-onaning burchidir. Ayni paytda, qizlarimiz va
kelinlarimiz
momolarimizdan ibrat olsalar va shu ibratlari natijasida kelajak
avlodni
sog`lom va barkamol qilib tarbiyalasalar, elimiz, yurtimiz ravnaqi uchun
ulkan
hissa qo`shgan bo`lardilar.
20

Yaxshilik va yomonlik, baxt va adolat, vijdon, iymon, diyonat, burch

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish