Yer po‘sti va uning shakllanishi va materiklar

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	388.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yer po‘sti va uning shakllanishi va materiklar

Купить

Yerning shakli to‘g‘risida gapirganlarida planetamizning qattiq yuzasidagi
notekisliklarni hisobga olmay, uning umumiy matematik shaklini nazarda tutadilar,
chunki bu notekisliklarning eng kattalari ham Yer radiusi oldida benihoya
kichikdir.
Yer yuzasi dumboq ekanligini juda qadim zamonlardayoq bilganlar. Isbotlar:
tog‘larga yaqinlashib kelganda dastlab Tog` tepalari, so‘ngra Tog` etaklari
ko‘rinadi; kema qirg‘oqdan uzoqlashib ketayotganida dengiz yuzasining
do‘mboqligi tufayli dastlab kemaning korpusi va eng oxirida machtalarning uchlari
ko‘zdan yo‘qoladi: yer yuzasidan shimoldan janubga yoki janubdan shimolga
qarab yurilganda yulduzlarning gorizontdan balandligi o‘zgarib boradi.
Shundan keyin tezda, Yer yuzasi hamma joyda bir xil dumboq ekan degan
fikrga kelishdi; jism sharsimon bo‘lgandagina shun day bo‘lishi mumkin (kattaligi
bir xil bo‘lgan va bir xil tezlikda uzoqlashgan kemalar qaysi tomonga qarab
yurmasin, ayni bir vaqtda ko‘zdan g‘oyib bo‘ladi). Gorizontning doira shaklida
ko‘rinishi va Oy tutilgan vaqtda Yerning Oyga tushgan soyasi doiraning bir
qismini tashkil etuvchi egri chiziqdan iborat bo‘lishi ham Yerning sharsimon
ekanligini ko‘rsatadi. XVII asrga qadar olimlar Yerni shar shaklida deb tasavvur
qilardilar. Lekin keyinchalik Yerning qutblari siqilgan va ekvator atrofida qavariq,
ya’ni Yer shar emas, balki Yerning ek vator tekisligidagi radiusi Yer o‘qining
yarmidan uzunroq bo‘l gan ellipsoid yoki sferoid degan fikrga kelishga majbur
etuvchi faktlar paydo bo‘ldi (3-rasm). Yerning ellipsoid ekanligini isbot etuvchi
asosiy dalillar quyidagilardir:
1)o‘rtacha geografik kengliklarda to‘g‘rilangan mayatnikli soat ekvatorga
yoki qutb o‘lkalariga keltirilsa, ekvatorda orqada qoladi, qutb o‘lkalarida oldin
ketadi. Mayatnikning benoya kichik bo‘lgan bir tebranish davri (mayatnikning
uzunligi o‘zgartirilmasa) og‘irlik kuchining tezlanishiga bog‘liq bo‘lganligidan,
mayatnik tebranishining sekinlashishi og‘irlik
kuchining kamayganini, mayatnik tebranishining
tezlashishi esa og‘irlik ku chining ortganligini
ko‘rsatadi. Qutbdan ekvatorga borgan sari

markazdan qochish kuchi orta borishini hisobga olganda (bu kuch Yerning tortish
kuchini kamaytiradi), mayatniklarning tebranishida kuzatilgan real o‘zgarishlarga
sabab faqat shuki, ekvatorda yer yuzasining har qanday nuqtasi, masalan,
qutbdagiga nisbatan Yer markazidan (ya’ni tortish markazidan) hiyla uzoqroqda
turadi;
2) meridianning bio gradusli markaziy burchakka to‘g‘ri keladigan yoyi ekvatorial
kengliklardagiga nisbatan yuqori geografik kengliklarda uzunroq (ekvatorda —
110,6 km, 80° shimoliy kenglikda 111,7 k m ) , chunki sferoidda yoyning egriligi
ekvator yaqinidagiga qaraganda qutb yaqinida kichikroq.
Geodezistlar (F.N.Krasovskiy va uning xodimlari)G‘arbiy Yevropa va
AQShda gradus o‘lchash ishlari natijalari asosida Yer ellipsoidi kattaligini eng
aniq hisoblab chiqardilar. Bu hisobga ko‘ra, Yerning ekvator radiusining uzunli (a)
—6 378 245 m , qutb radiusining uzunligi ( b ) — 6 356 863 m , ya’ni qutb
radiusi ekvatorial radiusga nisbatan atigi 21 382 m uzun. Shuning uchun Yer
qutbining a formulada hisoblab chiqariladigan o‘rtacha botiqligi (siqiqligi) juda
kichik bo‘ lib, 1 : 298,3 ga teng. Buning ma’nosi shuki, Yer sferoidi amalda to‘g‘ri
shardan farq qilmaydi.
Yerning o‘rtacha radiusi (ya’ni hajmi jihatidan Yer sferoidiga teng bo‘lgan
sharning radiusi) 6371, 110 km, Yer sferoidining yuzasi yaxlitlab aytganda 510
million kv. km, hajmi esa 1,083 X YU 12
kub km dir.
2. G o r i z o n t . Yuqorida aytilganidek gorizont shakli yer ning shakli
bilan chambarchas borliq. Tabiiy geografiyada gorizontning quyidagi ikki muhim
tushunchasi bor: tekis joyda yoki ochiq dengizda kishi o‘zini doimo doiraning
markazida turgandek, bu doiraning chegarasida osmon gumbazi yer yuzasiga tegib
turgandek ko‘rinadi. Aylana shaklidagi ana shu chegara gorizont chizig‘i ,
kuzatuvchining ko‘zidan shu chegaragacha bo‘lgan masofa esa gorizont uzoqligi
deyiladi. Kuzatuv chining ko‘zidan Yer shari yuzasiga tegizib turli tomonga
tortilgan son-sanoqsiz chiziqlarning hammasi birgalikda konusning ko‘rinma
gorizont deb ataladigan yuzasini hosil qiladi.

Yerning davom ettirilgan radiusiga
kuzatuvchining ko‘zi baravar
balandlikdan o‘tkazilgan
perpendiko‘lyar tekislik haqiqiy
gorizont deyiladi. Ko‘rinma
gorizont haqiqiy gorizontdan pastda
bo‘ladi, shunga ko‘ra haqiqiy
gorizont bilan ko‘rin ma gorizont
orasida hosil bo‘ladigan burchak
gorizont pasayish deyiladi. Oddiy
sharoitlarda bu burchakning kattaligi minutlar bilan hisoblanadi.
Kuzatuvchi yer yuzasidan 1 km balandlikdan kuzatgandagina bu
burchakning kattaligi bir gradusga yetadi. Shuning uchun bir qancha hollarda,
haqiqiy gorizontal kuzatuvchi turgan nuqtada Yerning matematik yuzasiga tegib
turgan tekislik deyish mumkin. Yuqorida aytilgan tushunchalar o‘rtasidagi
nisbatlar ( 4-rasm) rasmda ko‘rsatilgan. O‘rta bo‘yli kishi ochiq joyda 4 km
cha masofada bo‘lgan narsalarni ko‘ra oladi. Kishi yer yuzasidan qancha
badalnddan qarasa, gorizont uzoqligi shuncha kengaya boradi. Daraxt tepasidan
(20 m) qaraganda kishi uzidan 16 km masofadagi, Moskva universitetining yangi
binosi tepasidan qaraganda — 50 km dan ortiq masofadagi, samolyotga minib
3000 m balandlikda uchgan passajir 200 km ga yaqin masofadagi narsalarni ko‘ -
radi.
14. Yer s h a k l i v a k a t t a l i g i n i n g g e o g r a f i k
a h a m i y a t i . Quyosh nurlari Yerning sharsimon qavariq yuzasiga
tushganligidan (Yer dan
Quyoshgacha bo‘lgan
masofa juda katta
bo‘lganligidan bu nurlarni
parallel deyish mumkin)
yer yuzasining turli

joylariga ayni bir vaqtning o‘zida turli burchak bilan tushadi va shunisi muhimki,
bu burchaklar qutblarga tomon qonuniy ravishda kichrayib boradi (5-rasm).
Shuning uchun Quyosh nurlarining yerni isitish darajasi ekvatordan har ikkala
qutbga tomon kamayib boradi,
Yer sharida issiqlikning zona-zona bo‘lib tarqalishi va demak yer yuzasida
issiqlik rejimga bevosita va bavosita bog‘liq bo‘l gan hamma hodisalarning zonalar
hosil qilishi ana shundandir. Yer kattaligining asosiy geografik ahamiyati
shundaki, Yer tortish kuchi ta’siri bilan o‘z atrofidagi gaz qobig‘i—atmos ferani
mustahkam tutib tura oladi (atmosferaning roli to‘g‘risida ma’lumot olish uchun
24- paragrafga qarang).
Y e r n i n g s u t k a lik aylanishi. Yer o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa
tomon harakat qiladi va sutka deb ataladigan davr davomida bir marta aylanib
chiqadi.
Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishini ko‘rsatuvchn asosiy dalillar:
1)Yer sferoidining siqiqligi; faqat jismlar aylanganda vujudga keladigan
markazdan qochish kuchi ishtirok etgandagina sferoid shunday botiq bo‘lishi
mumkin;
2)mayatnik tebranish tekisligining «burilgandek ko‘rinishi. Yer yuzining biron
joyiga har qanday tekislikda ham bemalol tebranadigan uzun mayatnik osib,
birinchi tebranishining yo‘nalishini belgilab qo‘ysak, bir qancha vaqt o‘tishi bilan
mayatnikning tebranish tekisligi (shimoliy yarim sharda) soat strelkasi aylangan
tomonga qarab buriladi. Haqiqatda esa bu bizgagina shunday ko‘rinadi (chunki
mexanika qonuniga ko‘ra, tebranayotgan hap qanday jism o‘zining tebranish
tekisligini saqlashga harakat qiladi)-: mayatnikning tebranish tekisligi
o‘zgarmaydi, balki mayatnik tagidagi Yer g‘arbdan sharqqa buriladi. Mayatnik
tebranish tekisligining aylanganday bo‘lib ko‘rinishining kat taligi ( a ) bir soatda
15° sin φ ga teng; bunda φ - o‘sha joyning geografik kengligi.
Yer aylanishining burchak hisobidagi tezligi hamma joyda ham bir xil
bo‘lib, 1 sekund vaqt davomida 15 sekundga (gradus hisobida) teng bo‘ladi. Lekin
Yer aylanishining masofa hisobidagi tezligi turli parallel uchun turlichadir. Bu

tezlik ekvatorda eng katta (464 m sekund). φ geografik kengligida bu tezlikni
bilish uchun Yer aylanishining ekvatordagi (masofa hisobida) tezligini o‘sha
joyning kosinusiga ko‘paytirish loqim.
1 6 . Y e r n i n g s u t k a l i k a y l a n i s h i n i n g g e o g r a f i k
o q i b a t l a r i . Eng m u h i m geografik oqibatlar jumlasiga quyidagilar kiradi:
1)kun bilan tunning almashib turishi;
buning natijasida Yerning landshaft
kobig‘i hayotida va undagi
protsesslarda sutkalik ritm vujudga
keladi;
2)ayni bir vaqtda Yerdagi turli
meridianlarning mahalliy vaqti turlicha
bo‘ladi. 6-rasmda ekvator tekisligi
ko‘rsatilgan, bu tekislikka qutb (R) va
bir qancha meridian (RA, RV va boshqalar) chizilgan; Quyoshning osmon
sferasidagi o‘rni sxematik ravishda (masshtabga amal
qilinmasdan) S harfi bilan ko‘rsa tilgan; strelka Yerning
qaysi tomonga aylanishini ko‘rsatadi; Yerning tun bo‘lib
turgan yarmi chizib ko‘rsatilgan. Chizmadan ko‘rinib
turibdiki, RA meridianida tush payti bo‘lganda undan 180°
uzoqlikda turgan RE meridianida yarim kecha bo‘ladi, ya’ni
meridianlar orasi 15° masofada bir soat farq qiladi (yoki 1 0
masofa — to‘rt minut vaqtga teng). Yana shu narsa ham
ravshanki, RA meridianidan g‘arbdagi RV meridianida hali
choshgoh payti bo‘lsa, RA meridianidan sharqdagi RN
meridianida esa oxir peshin paytidir.
Sharq tomonga qarab, go‘yo Quyoshga ro‘baro‘ yurib
dunyoni aylanib chiqmoqchi bo‘lgan sayyoh har kuni
Quyoshni oldingi kunga nisbatan ertaroq ko‘radi va o‘z
soatini Quyosh vaqtiga to‘g‘rilash uchun oldinga surib

boradi; sayyoh o‘zi jo‘nab ketgan nuqtaga qaytib kelganida butun bir sutka
«yutadi». Yer sharini g‘arb tomonga yurib aylanib chiqqan sayyoh o‘zi junab
ketgan nuqtaga yaia qaytib kelganda bir sutka vaqt «yo‘qotadi». Shunday
«xatolar» bo‘lmasligi uchun, kun hisobining xalqaro chegarasi belgilangan (bu
chegara-Grinvichdan 180 0
uzoqdan o‘tadigan meridianga taxminan to‘g‘ri keladi,
7-rasm). Bu chegarani g‘arbdan sharqda kesib o‘tgan kema bir kunning o‘zini ikki
marta hisoblaydi (masalan, kema bu chegaradan 23 yanvarda o‘tsa, keyingi kuni
ham 23 yanvar bo‘ladi); aksincha, sharqdan g‘arbga yurib shu chegaradan o‘tilsa,
bir kun hisobdan chikarib tashlanadi (va 23 yanvardan keyin birdaniga 25 yanvar
keladi);
3) gorizontal harakat qiladigan hamma jismlar Yerning sutkalik aylanishi
natijasida shimoliy yarim sharda (jism harakat qilayotgan tomonga qarab turgan
kuzatuvchiga nisbatan) o‘ngga, janubiy yarim sharda esa chappa buriladi. Shimoliy
yarim shardagi biron joyning gorizontini va unda N — S chizig‘i (tush chizig‘i)
bilan Y E — W chizig‘ini ko‘z oldimizga keltiraylik. Biron S nuqtasidan
qandaydir to‘rt jism C N , C W , C S va S E tomonlariga 8-rasmda to‘g‘ri strelkalar
bilan ko‘rsatilgandek harakat qiladi deb faraz qilaylik. Yer aylanishi natijasida
gorizont tekisligi soat strelkasi yo‘nalishiga qarshi tomonga burilganligidan (15-
paragrafning 2-punktiga qarang), oradan ma’lum vaqt o‘tgandan so‘ng tush
chizig‘i N
1 - S
1 holatini , g‘arb-sharq chizig‘i esa i—E
1 holatini oladi va to‘rtala
jismning ham harakat yo‘nalishlari (inersiya qonuniga ko‘ra bu jismlar o‘z tezligi
va o‘z harakatining yo‘nalishini saqlashga harakat qiladi), ya’ni CN CW CS va
CE chiziqlari gorizontniig asosiy chiziqlariga to‘g‘ri kelmasdan, rasmda
ko‘rsatilgani kabi, ulardan o‘ng tomonga surilgan bo‘ladi. Janubiy yarim sharda
gorizont soat strelkasi yo‘nalishi tomon buriladi va u yerda jismlarning harakat
yo‘nalishi chap tomonga siljiydi. Yer aylanishining buruvchi kuchi (bu kuch uni
kashf etgan fransuz olimi nomi bilan Koriolis kuchi deyiladi) havo massalarining,
dengiz oqimlarining, daryolarning yo‘nalishiga va boshqa ba’zi bir hodisalarga
ta’sir etadi;

4) Oyning tortishi natijasida Yer elastik ravishda deformatsiyalanib,
simmetrik tuxum shaklini oladi, bu «tuxum» Yer va Oy markazlarini tutashtiruvchi
chiziq bo‘ylab Oy tomonga cho‘zinchoq bo‘ladi (9-rasm). Bunda Yerning suv
qobig‘i ayniqsa sezilarli o‘zgaradi: okean yuzasining Oyga eng yaqin turgan
nuqtasida va unga teskari tomondagi (Oydan eng uzoq) nuqtada suv massasi
ko‘tariladi, bu nuqtalar orasida suv sathi Yer-Oy chizig‘iga perpendiko‘lyar
ravishda pasayadi. Yer sharining Oyga qa pagan tomonida okean sathining
ko ‘ tarilishiga sabab shuki oy yerda suv zarralarining markazdan qochirma kuch
tufayli Oydan qochishiga ( itarilishiga ) nisbatan Oy suv zarralarini kattaroq kuch
bilan tortadi ( markazdan qochirma kuch Yer bilan Oyning o ‘ zlarining umumiy
markazi atrofida aylanishidan hosil bo ‘ ladi , ularning bu markazi Yer sharida , uning
markaziga yaqin joydadir ); Yer sharining Oyga qarama - qarshi tomonida okean
suvining ko ‘ tarilishiga sabab shuki , yuqorida aytilgan itaruvchi kuchlar bu yerda
Oyning tortish kuchidai ortiq bo ‘ ladi ( Yerning Oyga eng yaqin qismini Oy
Yerning Oydan uzoq turgan qismiga nisbatan kariyb 7 protsent ko ‘ p kuch bilan
tortadi ).
Kutarilgan suv Yerning o ‘ z o ‘ qi atrofida aylanishi natijasida ko ‘ tarilish
to ‘ lqinga aylanib , Yer aylanishiga teskari aylanib , ya ’ ni Yer sharini sharqdan
g ‘ arbga tomon aylanib chiqadi . To‘lqinning eng baland joyi o‘tgan yerda dengiz
suvi ko‘tariladi, to‘lqinning eng past joyida dengiz suvi qaytadi. Oy sutkasi

davomida (24 soat 50 minut) dengiz sathi ikki marta ko‘tariladi va ikki marta
pasayadi.
Dengiz suvi Oy tortishidan tashqari
Quyosh tortishidan ham ko‘tariladi, lekin
Quyosh (Oyga qaraganda) Yerdan
nihoyatda uzoq bo‘lganligidan u dengiz
suvini Oyga nisbatan 2,17 marta kam
ko‘taradi. Dunyo okeanida doimiy ravishda
Yer aylanishiga qarshi tomonga suzib
yuradigan ko‘tarilish to‘lqini Yerning
aylani shini sekinlashtiradi va Yer sutkasi
asta-sekii uzaya boradi. Suv
ko‘tarilishining ishqalanishi qarshiligi
natijasida 40 ming yilda sutka 1 sekund uzayadi.
Gyeografik koordinatalar . Yer sharidagi har qanday nuqtaning holati ikki
koordinata-kenglik va uzunlik bilan belgilandi (10-rasm).
Joyning geografik kengligi — shu joydan Yer markaziga o‘tkazilgan tikchiziq
bilan ekvator tekisligi orasida hosil bo‘lgan burchakdir. Geografik kengliklar eng
katta parallel (ekva tor)dan shimol va janub tomonga 0° dan (ekvator) 90 0
ga ch a
(kutblar) o‘lchanadi; shunga muvofiq shimoliy kenglik va janubiy kenglik bo‘ladi.
Joyning geografik uzunligi - shu nuqtadan o‘tuvchi meridian tekisligi
bilan boshlang‘ich meridian deb shartli qabo‘l qilingan meridian tekisligi orasida
hosil bo‘lgan ikki yoqli burchakdir. Geografik uzunlik shu meridiandan g‘arbga
(garbiy uzunlik) va sharqda (sharqiy uzunlik) 0 dan 180 gacha o‘lchanadi. Xalqaro
kelishuvga binoan, Grinichdagi astronomiya observatoriyasidan o‘tadigan
meridian boshlang‘ich (nul) meridian hisoblanadi.
Meridianning doira emas, balki ellips ekanligidan kelib chiqadigan kichik
o‘zgarishlarni hisobga olmaganda, meridianlarning hammasi bir-biriga teng
bo‘lganidan geografik kengliklarning bir gradusidagi yoylar uzunligi ham bir-
biriga tengdir. Lekin parallel ekvatordan har ikki tomonga kichraya boradi va

qutblarda nulga teng bo‘ladi. Binobarin, yoyning bir gradusga teng uzunligi ham
ekvatordan qutbga tomon kichrayadi; bu yoyning kattaligi (1 kilometr hisobida) 1
= 111,2 s s φ formulasi bilan aniqlanadi (bunda φ -joyning geografik kengligidir).
Shunday qilib, parallelning bir gradus b u r c h a k hosil qiladigan ikki meridian
orasidagi bo‘lagi ekvatorda 111,2 km ga, 30-parallelda 96,3 km ga, 60-parallelda
55,6 km ga, 80-pa rallel da 19,3 km ga teng v.a hokazo.
Geografik uzunlik, amalda, hozir faqat radiosignallar yordamida aniqlanadi
desa bo‘ladi. Yer sharida juda quvvatli bir qancha radiostansiyalar Grinich vaqti
qancha ekanligi to‘g‘risida har kuni bir necha marta xabar berib turadi. Ikki nuqta
geo grafik uzunliklarining vaqt hisobidagi farqi bu joylar mahalliy vaqtlarining
farqiga teng bo‘lganligidan, muayyan momentda mahalliy vaqtni Grinich vaqti
bilan solishtirib tur gan joyimizning geografik uzunligini ham topish oson (16-
paragrafga qarang).
Geografik kenglikni topish uchun shu joyda dunyo qutbining gorizontdan
qancha balandligi burchak o‘lchovchi asbob bilan aniqlanadi; 1
11- rasmdan
ko‘rinadiki, A nuqtasining geografik keng ligi va dunyo qutbinnng balandligi
(ularning tomonlari bir- biriga perpendiko‘lyar bo‘lganligidan) bir xil kattalikdagi
burchaklar bilan ifodalanadi. Dunyo qutbining o‘zida hech qanday yulduznnng
yo‘qligidan ish bir oz murakkablashadi. Shuning uchun qutbga eng yaqin yulduz
(masalan, Qutb yulduzi)ning eng baland va eng past holatini o‘lchash va natijalarni
qo‘shib, yig‘indini ikkiga taqsim qilish
kerak, bundan chiqqan miqdor dunyo
qutbining balandligini ko‘rsatadi.
Yer ichki qismlarining issiqlik
holati . Yerning ichki holati va
tuzilishini geograf shuning uchun bilishi
zarurki, planetamizning ichki qismida
bo‘ladigan protsesslar Yer landshaft
1
Dunyo qutblari — Yer o‘qining davomi bilan yoki Yer o‘qiga parallel bo‘lganhhar qanday chiziq bilan osmon
sferasi kesishgan ikki nuqta.Har qanday snstemadagi parallel chiziqlar dunyo qutbida kesishadi deyish shun ga
asoslanganki, yer yuzasidagi har qanday masofa radiusi cheksiz katta deb qabul qilingan osmon sferasiga qaraganda
cheksiz knchikdir.

qobig‘ining moddiy tarkibiga, tashqi ko‘rinishiga va undagi turli protsesslarga
kuchli ta’sir ko‘rsatadi
: Afsuski, Yerning ichki qismini bevosita o‘rganib
bo‘lmaydi, u to‘g‘risidagi hamma bilimlar bavosita yo‘llar bilan o‘rganilgan. Biz
quyida Yer sharining ichki qismlariga kirgan sari issiqlik, zichlik va bosimning
taxminan qanday o‘zgarib borishi to‘g‘risidagi masalalarni ko‘rib chiqamiz. Bu
ma’lumotlar Yerning ichki holati va tuzilishi haqida ba’zi bir xulosalarga kelishga
imkon beradi.
Ma’lumki, yer po‘stining eng ustki qatlamining issiq yoki sovuq bo‘lishi
quruqlikda Quyoshdan kelgan issiqlikka bog‘liq; bu yerda sutka davomida va har
bir mavsumda temperatura o‘zgarib turadi. Biroq 15—30 m quruqlikdan boshlaboq
bunday o‘zgarish bo‘lmaydi: bu joy da butun yil bo‘yi bir xil bo‘lib turadigan va
o‘sha joy havosining o‘rtacha yillik temperaturasiga teng doimiy temperatura
qatlami bor. Bu doimiy qatlamdan pastda, chuqur tushgan sari temperatura orta
bora di. Yer ichiga har 100 m chuqurlashgan sari temperaturaniig o‘zgarishi
geotermik gradiyent, temperaturaning 1 0
oshishi uchun zarur bo‘lgan chuqurlik esa
geotermik bosqich deyiladi. Geotermik bosiqch turlicha (1 m dan 200 m gacha va
undan ham ortiq) bo‘ladi, shuning uchun geotermik bosqichning 33 m ga teng
bo‘lgan o‘rtacha kattaligidan (bu birlik Yer sharidagi ko‘pdan-ko‘p punktlarda
kuzatilgan barcha haqiqiy qiymatlardan sof statistik yo‘l bilan hisoblab
chiqarilgan) Yer sharining juda chuqur qismlarining temperaturasini hisoblab
chiqarish uchun foydalanib bo‘lmaydi deyish mumkin.
Cho‘kindi tog‘ jinslaridan tashkil topgan yerlarda geotermik bosqich kichik
ekanligi, qadimgi kristall jinslar tarqalgan joylarda geotermik bosqich katta
ekanligi kuzatilgan. Yer po‘stining (uning ustki 15 km qalinlikdagi qatlamining) 95
protsenti kristall jinslardan tuzilganligidan, yer po‘sti uchun kichik geotermik
bosqichga nisbatan kata geotermik bosqich harakterli («normal») deb hisoblamoq
kerak. Biroq so‘nggi vaqtda aniqlandiki, geotermik bosqichning kata yoki kichik
bo‘lishi tog‘ jinslarining issiqlik o‘tkazish xususiyatigagina emas, shu bilan birga
Yerning ichki kuchlari ta’sirida vujudga keladigan yer po‘sti turli uchastkalarining
tektonik harakat darajasiga ham bog‘liq ekan. Yer uchastkalarining harakat kuchli

bo‘lgan joylariga nisbatan bunday harakat zaif joylarining energiya zapasi oz
bo‘lar ekan; harakat kuchli yerlardagidan ko‘ra harakat zaif bo‘lgan joylarda yer
ichidan tashqariga issiq kam chiqadi; shuning uchun ham harakat zaif bo‘lgan
joylarda geotermik bosqich 100 m ga teng va undan ham katta yosh tog‘lar hosil
bo‘layotgan joylarda esa atigi 20—30 m .
Geotermik bosqichning katta-kichikligi chuqurlikka ham bog‘liq. Eng
so‘nggi hisoblarga ko‘ra, yer po‘stining asosan granit jinslardan tarkib topgan
ustki, qalinligi 15 kilometr bo‘l gan qatlamida geotermik bosqich 50 m ga,
bazaltlardan tuzilgan pastki (qalinlngi 25 km ga teng) qatlamida 65 m , undan ham
pastki qatlamida 120 m ga teng. Yer ichiga chuqur kirgan sari temperaturaniig orta
borish sur’ati sekinlashadi. Bunga qisman, yer ichiga chuqur kirgan sari tog`
jinslarining issiqlik o‘tkazishining orta borishi, qisman esa yer po‘stining ustki
qatlamlarida parchalanganda issiqlik ajratib turadigan radioaktiv elementlarning
ko‘p to‘planganli ham sababchidir.
Ekstrapolyatsiyaga qaraganda, yer yuzasidan 100 km pastda temperatura
taxminan 1300 0
bo‘lishi kerak. Bu yerda temperatura bunchalik baland bo‘lsa
bordir, chunki Gavayi orollaridagi vulkanlarning kraterlarida lava temperaturasini
bevosita o‘lchash natijasida temperatura yuqorida aytilganicha (1070— 1300)
ekanligi aniqlandi. Lekin Yer bag‘rida temperatura yanada baland bo‘lishi
mumkinmi? Agar mumkin bo‘lsa, tempera tura qancha? Afsuski, bu savolga
mukammal javob berib bo‘l maydi, ammo Yerning ichida temperatura haddan
tashqari ba land emas deyishga asos bor. Bavosita qilingan ikki mulohaza shunday
xulosaga olib keladi: 1)temperatura nihoyatda katta bo‘lsa, Yerning magnit
xossalariga putur yetgan bo‘lur edi (ma’lumki, magnit xossalari bo‘lgan jism
isiganda magnit xossalari yomonlashadi; masalan, temperatura 750 bo‘lganida
temirning, temperatura 360 bo‘lganida esa nikelning magnit xossalari keskin
pasayadi); 2) Yer ichiga chuqur kirgan sari geotermik bosqichnnng kattalasha
borishi shunday xulosaga olib keladiki, yer yuzasidan ma’lum chuqurlikka
yetganda temperaturaniig orta borishi to‘xtashi kerak, undan chuqurda temperatura
Yer markazigacha yo bir xil bo‘ladi, yoki pasaya boradi.

$Ehtimolga eng yaqini shuki, Yer bag‘rida maksimal tempera tura 2000— 3000° dan oshmasa kerak. Yer ichidagi zichlik va bosim. Yerning o‘rtacha zichligi 5,52 g\sm 3 . Shu bilan birga yer po‘stining tashqi qatlamlarining o‘rtacha zichligi undan ikki marta kichik. Bu raqamlarni bir-biriga taqqoslab, planetamizning markaziy qismlarining zichligi 8 g / s m 3 dan kam bo‘lmasa kerak degan xulosaga kelish zarur. Yer ichiga chuqur kirgan sari zichlik va bosimning o‘zgarib borishi haqidagi hozirgi tasavvurlar 2-tablitsada keltirilgan; zichlikning o‘zgarishi, bundan tashqari, 12-rasmda ham ko‘rsatilgan. Tablitsadan ko‘rinadiki, Yerning markazida bosim 3,5 million atmosferadan ham ortiq, zichlik esa ikki joyda: 2900 km chuqurlikda (5,7 g / s m 3 dan 9,4 g / s m 3 ) va 5120 k m ga yaqin chuqurlikda keskin o‘zgarar ekan. Bunda zichlikning birinchi keskin o‘zgarishi Yerning zich y a d r o s i n i alohida ko‘rsatishga imkon beradi, undan chuqurroqda kuzatiladigan ikkinchi keskin o‘zgarish esa bu yadroning tashqi qismi (2900—5120 k m ) va yanada zich ichki qismi (5120 km dan markazgacha)-«ichki yadro» borligidan darak beradi. Yer ichki qismlarining turlicha tuzilganligini ko‘rsatuvchi yuqoridagi, sxema zilzila vaqtlarida ma’lum chuqurlikda paydo bo‘ladigan seysmik to‘lqinlarning Yer ichida tarqalishini kuzatishga anchagina asoslangandir. Yer p o ‘ s t i n i n g t u z i l i s h i . Yer po‘stining tuzili shi bizga juda aniq ma’lum. Yer po‘sti tarkibida ikkinchi darajali rol o‘ynaydigan cho‘kindi jinslarni hisobga olmaganda. Yer po‘stini ikki qatlamga-ustki qatlam va ostki qatlamga bo‘lish mumkin. Ustki qatlam asosan granitlardan tuzilgan (bu qatlamning zichligi 2,7—2,9 g / s m 3 ) , ostki qatlam tarkibi jihatdan bazaltlar tarkibiga o‘xshash asosiy jinslardan tuzilgan (zichligi 3,2—3,3 g / s m 3 ) . Ilgari ustki qatlamni sial qatlami yoki sial deb atashardi (chunki bu qatlam asosan kremniy Si bilan alyuminiy Al dan tuzilgandir), quyi qatlamni esa sima qatlami yoki sima deb atar edilar (silitsiy + alyuminiy + magniy). So‘nggi vaqtda har ikki qatlamni ham (granitli qatlamni ham, bazaltli qatlamni ham) sial deb ataydigan$