Yer shari iqlim mintaqalari va tiplari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yer shari iqlim mintaqalari va tiplari

Купить

YER SHARI IQLIM MINTAQALARI VA TIPLARI
Reja:
1.Iqlimning yer hsarida namoyon bolishi
2.Yer shari iqlim mintaqalari.
3.Balandlik iqlim mintaqalari

1.Iqlimning yer sharida namoyon bo`lishi. Iyul va yanvar izotermalari
kartalarini qarab chiqqanimizda Erda issiklik taqsimlanishining umumiy
xususiyatlarini etarli darajada to‘liq tushunib olamiz, bu izotermalar eng issiq
oy bilan eng sovuq oyning issiklik sharoitini ko‘rsatib beradi.
Quyidagi xulosalarga kelamiz:
1)Har ikkala yarim sharda qishda ham, yozda ham temperatura
ekvatordan qutblarga tomon borgan sari pasaya boradi (chunki Quyosh
radiatsiyasi shu tomonga qarab kamaya boradi);
2)janubiy yarim sharda izotermalar yo‘nalishi shimoliy yarim
shardagichalik egri-bugri emas, chunki shimoliy yarim shardagiga qaraganda
janubiy yarim sharda juda katta territoriyalarni okeanlar egallab yotadi;
3)bir xil geografik kengliklardagi materiklar shu kengliklarda joylashgan
okeanga nisbatan yozda issiqroq, qishda esa sovuqpoq bo‘ladi. Bunga sabab
shuki, suvning issiqlik sig‘imi katta, quruqlikning issiqlik sig‘imi esa kichik,
shunga ko‘ra suv quruqlikka qaraganda sekin isib, sekin soviydi;
4)Atlantika okeani bilan Tinch okeanning shimoliy qismlarida, janubiy
yarim sharda esa Janubiy Amerikaning, Afrikaning va Avstraliyaning g‘arbiy
qirg‘oqlarida izotermalar ozmi-ko‘pmi shimolga burilgan. Janubdai shimolga
boruvchi dengiz oqimlari— shimoliy yarim sharda iliq oqimlar, janu biy
yarim sharda esa sovuq oqimlar o‘sha joylarda izotermalarning shimolga
burilishiga sabab bo‘lgandir. Janubga tomon oqib keladigan sovuq oqimlar
ta’siri natijasida Pireneya yarim oroli yaqinida va SHimoliy Amerikaning
g‘arbiy qirg‘og‘i bo‘ylab izotermalar janubga buriladi;
5)quruqlikdagiga nisbatan okean yuzasining hamma joyida havo
temperaturasi kam o‘zgaradi;
6)qish temperaturasi bilan yoz temperaturasi eng kam farq qiladigan joy
tropik mintaqlar; tropik mintaqadan har ikkala qutbga tomon borgan sari bu
farq ortib boradi;

7)har ikkala yarim sharda ham yozda eng issiq temperatura ekvatorda
emas, balki tropiklarda (cho‘llar oblastida) bo‘ladi, chunki bu vaqtda Quyosh
tropikda va tropik yaqinida qoq tepada (zenitda) turadi. Er sharida iyul
oyining eng yuqori temperaturasi (56,7°) Ajal Vodiysida (Kaliforniya),
yanvar oyining eng past temperaturasi (—68°) Verxoyanskda qayd qilinganq.
Er sharida issiqlikning taqsimlanishiga geografik kenglik, quruqlik bilan
dengizning joylashishi, dengiz va havo oqimlarining ta’sir etishi ko‘rinib
turibdi. YAna joyning relefi va dengiz sathidan balandligi kabi bir-biri bilan
bog‘langan faktorlarni ham hisobga olish kerak, chunki balandga ko‘tarilgan
sari temperatura pasayadi, relef harakteri esa iliq va sovuq havo
massalarining harakatini osonlashtiradi yoki qiyinlashtiradi.
Yil fasllarining almashib turishi to‘g‘risida yuqorida keltirilgan
ma’lumotlarning o‘ziyoq Er sharidagi issiqlik mintaqalarini umumiy tarzda
aniqlashga imkon beradi. Ikkala tropik orasidagi mintaqada Quyosh nurlari
tush paytida hamma vaqt katta burchak bilan tushadi, Quyosh bir yilda ikki
marta zenitda turadi, tun bilan kun o‘rtasidagi farq katta emas, yiliga
keladigan issiqlik miqdori ko‘p va yil bo‘yi ancha bir me’yorda kelib turadi.
Bu—issiq mintaqa.
Qutblar bilan qutb doiralari orasidagi oblastlarda kun bilan tun sutkadan
uzoq bo‘lishi mumkin. Uzoq davom etadigan qish kechalari nihoyatda sovuq
bo‘ladi (chunki issikliq butunlay kelmaydi), uzoq davom etadigan yoz
kunlarida esa Quyosh gorizontdan u qadar baland ko‘tarilmaganligidan,
radiatsiyani qor va muz qaytarganligidan hamda qor bilan muzni eritish
uchun issiqlik sarf bo‘lganligidan havo ko‘p ilimaydi. Bu — sovuq mintaqa.
Tropiklar bilan qutb doiralari orasida o‘rtacha (mo‘‘tadil) mintaqalar bor.
Bu mintaqalarda Quyosh yozda baland ko‘tarilib, qishda tast turadi, shuning
uchun temperatura yil bo‘yi ancha keskin o‘zgarib turadi.

Erning turli geografik kengliklarda issiqlik olish xususiyatlarigagina
asoslanib, Erni bunday issiqlik mintaqalariga bo‘lish mukammal emas,
chunki bunda issiqlikni qayta taqsimlovchi boshqa faktorlar e’tiborga
olinmaydi. SHunga ko‘ra, issiqlik mintaqalarining chegaralari qilib
astronomik chiziqlarni (tropiklar va qutb doiralarini) emas, balki ma’lum
izotermalarni olish, masalan, yillik temperaturalar amplitudalari (eng sovuq
oy bilan eng issiq oyning o‘rtacha temperaturalari o‘rtasidagi farq) kichik
bo‘lgan mintaqa uchun yillik izotermalarni, temperaturalari yil bo‘yi keskin
o‘zgarib turadigan mintaqalar uchun eng issiq oyning izotermalarini olish
ancha to‘g‘riroqdir.
SHy prinsipni e’tiborga olib, Er sharini quyidagi ettita issiqlik
mintaqasiga bo‘lish mumkin:
1)Har ikkala yarim sharda ham +200 li yillik izoterma bilan
chegaralanadigan iliq yoki issiq mintaqa; bu izoterma 30 shimoliy va 30-
janubiy parallellar yaqinidan o‘tadi.
2-3)ikkita o‘rtacha mintaqa; bu mintaqalar har ikkala yarim sharda yillik
izoterma bilan eng issiq oyning +100 li izotermasi orasida joylashgan
(shimoliy yarim sharda eng issiq oy—iyul, janubiy yarim sharda eng issiq oy
— yanvar);
4—5) ikkita sovuq mintaqa; bu mintaqalar har ikkala yarim sharda ham
eng issiq oyning +10° va 0° li izotermalari orasidadir;
6—7) ikkita doimiy sovuq oblast, bu oblastlarda eng issiq oyning
temperaturasi 0 dan past bo‘ladi. SHimoliy yarim sharda bunday oblastga
Grenlandiyaning ichki qismi (qutb atroflari ham kirsa kerak); janubiy yarim
sharda esa 60-paralleldan janubdagi hamma joylar kiradi.
2.Yer shari iqlim mintaqalari. Yer yuzasida haroratning notekis
taqsimlanishi natijasida iqlim mintaqalari vujudga keladi. Yer yuzasida
asosiy va oraliq iqlim mintaqalari hosil boiadi. Asosiy iqlim mintaqalarida yil

bo‘yi bir xil havo massalari hukmron bo‘ladi. Oraliq iqlim mintaqalarida
havo massalari fasllar bo‘yicha o‘zgarib turadi. Geografik qobiqda 13 ta
iqlim mintaqasi ajratiladi: ekvatorial, ikkita subekvatorial, ikkita tropik,
ikkita subtropik, ikkita mo‘tadil, subarktika va subantarktika, arktika va
antarktika.
Yekvatoril iqlim mintaqasi. Ekvatordan har ikki tomondagi 5-10°
kengliklarni o‘z ichiga oladi. Mazkur mintaqada yil davomida doimo harorat
va namlik yuqori bo‘ladi. Havo harorati 24°Cdan 28°Cga o‘zgaradi.Yiliga
1000-2000mm yog‘in yog‘adi. Ko‘pincha havo issiq hamda rutubatli bo‘lib,
tez-tez momaqaldiroq turib, jala quyadi (Amazonka havzasining g‘arbiy
qismi, Kongo havzasi, Malayya to‘plam orollari).
Mazkur iqlim quyidagi omillar ta’sirida tarkib topadi: a) yil bo‘yi
issiqlik balansi yuqori. Bu yerda Quyosh radioatsiyasining 60% dan 75%
gacha bo‘lgan qismi, ya’ni yiliga 80-120 kkal/sm 2
issiqlik sarf bo‘ladi; b)
atmosferaning 10-12 kmli qalin qismida havo massalarining issiqlik
konveksiyasi uzluksiz davom etadi. Issiqlikning 75% i bug‘lanishga
sarflanganligi tufayli harorat uncha baland bo‘lmaydi. Kechasi havo sovib,
bug‘hosil bo‘lishiga ketgan yashirin issiqlik ajralib chiqishi tufayli sutkalik
harorat farqi katta emas. Tuproqning juda sernamligi, o‘simliklarning
qalinligi, daryolarning juda ko‘pligi ham haroratning bir me’yorda turishiga
yordam beradi. Havoning mutlaq namligi 30 g/sm 3
gacha, nisbiy namlik 70-
90% ga boradi. Bulutlik ancha katta, to‘p-to‘p va to‘p-to‘p momaqaldiroqli
bulutlar ko‘pchilikni tashkil etadi. Daryo tarmoqlari zich, sersuv. Okean va
materik iqlimi bir xil.
Subekvatoril iqlim mintaqasi. Havo massalari mavsumga qarab
o‘zgaradi. Yozda ekvatorial havo massalari, qishda tropik havo massalari
kirib keladi. Yozda ekvatorial havo massalari kirib kelgani uchun mo‘l
yomg‘ir yog‘adi. Qishda esa tropik havo massalari kirib keladi, shuning

uchun qish quruq va yog‘insiz bo‘ladi, harorati yoznikidan deyarli farq
qilmaydi. Materiklaming ichki qismlarida 1000-1500 mm, mussonlarga
ro‘para tog‘ yonbag‘irlarida yillik yog‘in miqdori 5000-10000 mm.ga yetadi.
Yog‘inlar asosan yozda yog‘adi. Qish quruq bo‘lib havo ochiq bo‘ladi.
Subekvatorial iqlim mintaqasi ekvatorial iqlim mintaqasiga nisbatan katta
maydoni egallab, ekvatorial iqlim mintaqasini har tomondan halqa sifatida
o‘rab turadi. Ushbu iqlim mintaqasiga Janubiy Amerikada Gviana va
Braziliya tog‘liklari, Markaziy Afrikaning Kongo daryosi havzasidan shimol,
sharq va janubdagi qismi, Hindiston, Hindixitoy va Shimoliy Avstraliya
kiradi.
Tropik iqlim mintaqasi. Har ikkala yarim sharda joylashgan. Havo ko‘p
vaqt ochiq bo‘ladi . Qish iliq bo‘lsa ham , yozdan ko‘ra ancha salqin bo‘ladi .
Mazkur iqlim mintaqasi doirasida uch xil iqlim turi vujudga kelgan:
materiklar markazidagi, materiklaming g‘arbiy chekkasi va sharqiy sohildagi
iqlim.
Materiklaming markaziy qismlarida cho‘l iqlimi vujudga kelgan ( Sahroi
Kabir , Arabiston , Taar cho‘li va Avstraliya ). Havo bulutsiz bo‘lganligidan bu
yerda Quyosh issiqligi ekvatordagiga qaraganda katta bo‘ladi, biroq qumning
nurni qaytarishi katta bo‘lgani uchun radiatsiya balansi 60 kkal/sm 2
dan
oshmaydi. Cho‘llaming yuzasi quruq bo‘lganidan bug‘lanishga kam issiqlik
sarflanadi, natijada issiqlikning 70% atmosferaga o‘tadi. Shu sababli
cho‘llarda yoz jazirama bo‘ladi , juda katta hududni 30°C li izoterma o‘rab
turadi . Iyulning o‘rtacha harorati 36,3°C (Barbera), hatto 39°C gacha (Ajal
vodiysi) yetadi. Havoning sutkalik farqi katta (70°), qum yuzasida 80° ga
yetadi.
Subtropik iqlim mintaqasi. Shimoliy va janubiy yarim sharlarda 30° va
40° kengliklar oralig‘idagi hududlarni o‘z ichiga oladi. Uning chegaralari
qutbiy frontining shimoliy va janubiy chegaralari bilan aniqlanadi. Yozda

qutbiy front shimolga, o‘rta kengliklarga siljiganda subtropik mintaqaning
hamma qismlarida subtropik antitsiklonning issiq va quruq tropik havosi
hukmron bo‘ladi. Qishda qutbiy front janubga siljigan paytda mazkur
mintaqada salqin va nam mo‘tadil havo massalari hukmron bo‘ladi. Eng
sovuq oyning harorati musbat bo‘ladi, shuning uchun o‘simliklar
vegetatsiyasi yil bo‘yi davom etadi.
Subtropik iqlim mintaqasida to‘rtta iqlim turi ajratiladi: materiklarning
ichki qismidagi arid, O‘rta dengiz, musson va okean iqlimlari.
Materiklarning ichki qismlaridagi subtropik arid iqlim uchun jazirama va
quruq yoz xos (iyulning o‘rtacha harorati 30-32°C). Haroratning mutlaq
maksimumi tropik cho‘llarnikidan farq qilmaydi. Ajal vodiysida (AQSH,
Kaliforniya shtati) harorat 56,7°C ga ko‘tarilgan. Yillik yog‘in miqdori 250-
100 mm. Termizda esa bulutsiz kunlar 207 kun davom etadi, bulutli kunlar
esa 37 kungina. Shuning uchun bu yerda cho‘llar va chala cho‘llar keng
tarqalgan.
O‘rta dengiz iqlimi yozi issiq va quruq, qishi iliq va yomg‘irli. Mazkur
iqlim turi O‘rta dengiz sohillarida, AQShning Tinch okean sohillarida
(janubi-g‘arbida), Avstraliyaning janubi-g‘arbida, Chilida, Qrimning
janubida tarqalgan.
Subtropik musson iqlimi Osiyo va Shimoliy Amerikaning sharqiy
qismlarida tarkib topadi. Qutbiy front janubga katta masofada kirib boradi.
Shuning uchun subtropik kengliklar sovuq va quruq mo‘tadil havo massalari
bilan ishg‘ol qilinadi. Qish sovuq va quruq bo‘ladi. Yozda esa mazkur
hududlarga okeandan nam tropik havosi kirib keladi va kuchli yomg‘ir
yog‘ishiga sabab bo‘ladi. Pekinda yillik yog‘in 612 mm, ammo dekabrda 2
mm, iyulda 235 mm yog‘in yog‘adi.

Subtropik okean iqlimi yumshoq va nisbatan namroq. Yozda havo
musaffo, qishda esa yomg‘irli va shamolli bo‘ladi. Mazkur iqlim
okeanlaming subtropik kengliklarida tarqalgan.
Mo‘tadil mintaqa har ikkala yarim shaming 40 va 65° kengliklari
oralig‘idagi hududlarni o‘z ichiga oladi. Mazkur iqlimning eng muhim
xususiyatlari yil davomida mo‘tadil havo massalarining va g‘arbiy
shamollarning hukmronligi, siklonlar harakatining faolligi, iliq yoz va sovuq
qish, qalin qor qoplami, okeanlarda esa suzib yuruvchi muzlarning
ko‘pligidir. Haroratning o‘rtacha farqi shimolda 29°C, janubda 12°C.
Mo‘tadil iqlim doirasida ham to‘rtta iqlim turi ajratiladi:materik
ichkarisidagi kontinental, materik sohillaridagi yumshoq (dengiz), musson va
okean iqlimlari.
Materik ichkarisidagi kontinental iqlim Yevrosiy va Shimoliy
Amerikada keng tarqalgan. Yoz iliq (shimolda) va issiq(janubda). Qish
sovuq, qor qoplami qalin. Sharqiy Sibirda yanvaming o‘rtacha harorati -
40°C ga tushadi. Yillik harorat farqi 60° va undan yuqoriroq. Atmosfera
yog‘inlarining miqdori ko‘p emas. Shimolda yog‘inlar bug‘lanishdan ko‘p,
janubda esa bug‘lanish yog‘in miqdoridan ortiq. Yog‘inlar yil davomida
yog‘adi, ammo ularning ancha qismi shimolda qishda yog‘sa, janubda esa
bahorga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun o‘rmonlar janubda cho‘l bilan
almashinadi.
Materiklar chekkalaridagi yumshoq (“dengiz”) iqlim Yevrosiyo va
Shimoliy Amerikaning g‘arbiy qirg‘oqlarida tarkib topgan. Yil davomida
okeandan nam g‘arbiy shamollar esib turadi. G‘arbiy shamollar qishda iliq,
yozda salqin bo‘ladi, yanvarning o‘rtacha harorati 0°C atrofida, doimiy qor
qoplami hosil bo‘lmaydi. Yog‘in miqdori ko‘proq va yil davomida bir tekis
taqsimlangan. Bu yerda keng bargli o‘rmonlar yaxshi rivojlangan.

Mo’tadil musson iqlimi.Yevrosiyoning Tinch okean sohillarida
tarqalgan (shimoli-sharqiy Xitoy, Yaponiya, Rossiyaning Primore o‘lkasi va
Saxalin). Yoz seryog‘in , qish sovuq , qor qoplami qalin . Yog‘inlarning 85-
95% i yozga to‘g‘ri keladi .
Mo‘tadil okean iqlimi sernam , bulutli , harorat farqlari kam , g‘arbiy
shamollar hukmron . Janubiy yarim sharda g‘arbiy shamollarning tezligi 10-
15 m/sek.
Subarktika va Subantarktika iqlim mintaqalari. Yil davomida muz bilan
qoplanib yotadi. Yog‘inlar kam, fasllar bo‘yicha haroratning farqi katta. Yozi
salqin, tuman bo‘lib turadi. Quyidagi iqlim turlari ajratiladi: a) qishi nisbatan
iliq iqlim (Bofort dengizi sohili, Baffin Yeri, Severnaya Zemlya, Novaya
Zemlya, Shpitsbergen orollari, Taymir, Yamal yarimorollari);
b) qishi sovuq iqlim (Kanada ko‘plab orollari, Novaya Sibir orollari,
Sharqiy Sibir va Laptevlar dengizi sohillari); d) qishi juda sovuq iqlim. Yoz
harorati 0° dan past iqlim (Grenlandiya, Antarktida).
Qutblar yaqinida qutbiy zona iqlimi yaqqol namoyan bo‘lgan. Qutb
doirasida qishda qutb kechasi va yozda qutb kuni (quyosh gorizontdan
ko‘tarilmaydi) boladi va bu bir necha haftadan bir necha oygacha davom
etadi. Harorat juda past. Grunt doimiy muzloqlardan iborat.
Jumladan, er yuzasining quruqlik yoki suvdan iborat ekanligi Havo
massalariga kuchli ta’sir etib, iqlimning ikki asosiy tipi — dengiz iqlimi va
kontinental iqlim hosil bo‘ladi. Dengiz iqlimi yog‘inning ko‘pligi, havo
temperaturasining yillik hamda sutkalik amplitudasining kichikligi bilan,
kontinental iqlim esa yog‘inning kamligi, havo temperaturasining yillik
hamda sutkalik amplitudasining kattaligi bilan farq qiladi.
3 . B a l a n d l i k i q l i m m i n t a q a l a r i .

Balandlik iqlim mintaqalari. Troposferada yuqoriga ko‘tarilgan sari
harorat pasayib boradi. Chunki atmosfera qatlamlari issiqlikni Yer yuzasidan
oladi.
Yer yuzasining relefi yetarli darajada baland bo‘lgan joylarda yuqoriga
ko‘tarilgan sari harorat pasaya borishi natijasidabalandlik iqlim mintaqalari
hosil bo‘ladi.
Iqlim zonalariga bo‘lishda issiqlikning gorizontal taqsimlanishi asos
qilib olinadi; issiqlikning bunday gorizontal taqsimlanishi dastlab shunga
bog‘liqki, Quyosh nurlarining er yuzasiga tushish burchagi ekvatordan
qutblarga tomon qonuniy ravishda kichraya boradi. Ammo troposferada
yuqoriga ko‘tarilgan sari ham temperatura pasaya boradi, bunga sabab shuki,
atmosfera qatlamlari o‘zlarini qizitadigan bevosita manbadan-er yuzasidan
uzoqlasha boradi. SHu bilan birga yuqoriga ko‘tarilgan sari temperaturaning
pasayishi (har kilometrda o‘rta hisob bilan 6°) ekvatordan qutblarga tomon
temperaturaning kamayishiga nisbatan juda tez ro‘y beradi (shimoliy yarim
sharda har bir gradus kenglikda temperatura o‘rta hisob bilan 0,6° pasayadi).
Er yuzasidan 1 km balandga ko‘tarilganda temperatura qancha o‘zgarsa, Erda
meridian bo‘ylab 1300 km dan ko‘proq yurilganda shuncha o‘zgaradi.
Boshqacha qilib aytganda, ekvator bilan qutb orasida ro‘y beradigan butun
temperatura o‘zgarishlarini ekvatorial oblastda joylashgan va balandligi 7—8
km keladigan tog‘ tizmasining etagidan qirrasigacha ro‘y beradigan
temperatura o‘zgarishlariga o‘xshatish mumkin.
SHunday qilib, er yuzasining relef etarli darajada baland bo‘lgan
joylarida yuqoriga ko‘tarilgan sari temperaturaning tez pasaya borishi
vertikal iqlim mintaqalari hosil qiladi. Relefiing issiqlikka, havo harakatlariga
va yog‘inlarga ta’siri tog‘li o‘lkalarning iqlimi tevarak-atrofdagi tekis
joylarning iqlimidan umuman farq qilibgina qolmasdan, balki tog‘li
o‘lkalarning iqlimi kichikroq territoriyada ham juda xilma-xil ekanligini

tushunishga yordam beradi. Bir tizma tog‘ning bir xil balandlikdagi qarama-
qarshi yon bag‘irlari, turli ekspozitsiyadagi tog‘ vodiylari, yassi tog‘
massivlari va xuddi shunday balandlikdagi o‘tkir cho‘qqilar- bo‘larning
hammasi turlicha isiydi, u erlarda namgarchilik, havo sirqo‘lyasiyasi
turlichadir. Bundan tashqari, bir yonbag‘irning turlicha balandlikdagi
qismlari turlicha yorug‘lik, turlicha nam oladi, turlicha isiydi, bu hol
iqlimlarning vertikal differensiyalanishiga olib keladi.

Yer shari iqlim mintaqalari va tiplari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish