Yer shari tirik organizmlari va ularning turlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yer shari tirik organizmlari va ularning turlari

Купить

YER SHARI TIRIK ORGANIZMLARI VA ULARNING TURLARI
Reja:
1.O‘simlik va ularning Yer yuzasida tarqalishi
2.Hayvonlar va geografik muhit
3.Tirik organizmlarni tarqalishi

1. O‘simlik va ularning Yer yuzasida tarqalishi
O‘simlikning kelib chiqishi yerda hayot paydo bo‘lishining ilk
rivojlanish davrlariga to‘g‘ri keladi. Bunda Arxey erasida ko‘k-yashil
suvo‘tlar (sianobak-teriyalar)ga o‘xshash organizmlar paydo bo‘lgan.
Haqiqiy suvo‘tlar proterozoy erasida, yashil va qizil suvo‘tlar paydo
bo‘ganligi taxmin qilinadi. Dastlabki yuksak o‘simliklar- riniofitlar
proterozoy va paleozoy chegarasida kelib chiqqanligini ehtimol qilish
mumkin. Ularda ildiz o‘rniga rizoidlari bo‘lgan. Karbonda daraxtsimon
qirqquloqlar kelib chiqqan; permda ular o‘rnini hozirgi qirqquloqlar
egallagan. Karbonda ignabargli o‘simliklar paydo bo‘lgan, trias va yura
davrlarida ular keng tarqalgan. Bo‘r davrining boshlarida gulli o‘simliklar
(yopiq urug‘lilar) hosil bo‘lgan va shundan so‘ng ular Yer florasida hukmron
bo‘lib qolgan.
Yerda mavjud bo‘lgan barcha tirik organizmlar hayotida o‘simliklar
katta ahamiyatga ega. Hayvonlar va odamning hayotini o‘simliksiz tasavvur
qilib bo‘lmaydi.
Yashil o‘simliklarning geografik qobiqdagi ahamiyati quyidagilardan
iborat:
- o‘simliklar anorganik moddalardan organik birikmalarni sintezlash
orqali quyosh nuri energiyasini to‘playdi;
- ayni vaqtda o‘simliklar atmosferadan CO
2 gazini olib, atmosferaga
deyarli barcha tirik organizmlarning nafas olishi uchun zarur bo‘lgan kislorod
chiqaradi va shu yo‘l bilan yashil o‘simliklar atmosfera tarkibining
doimiyligini saqdab turadi;
- o‘simliklar organik moddalarni hosil qiluvchi produtsentlar sifatida
oziq zanjirining asosini tashkil etadi.
Yer yuzidagi o‘simlik turli hayotiy shakllarni hosil qiladi:
- o‘tlar;

- butalar;
- daraxtlar;
- lianalar;
- epifitlar va b.
O‘simliklar hayoti va o‘simlik qoplamining rivojlanishida suv ham
quyosh radiatsiyasi kabi hal qiluvchi omildir. Lekin issiqlik bilan yorug‘lik
miqdori ekvatordan qutblarga tomon nisbatan bir me’yorda kamayib borsa,
o‘simliklarning suv bilan ta’minlaganlik darajasi zonal-regional yo‘nalishda
ham, har bir joyning o‘zida ham ancha murakkab o‘zgaradi. Suv bilan
ta’minlanishdagi bunday xilma-xillikka yog‘inlarning notekis
taqsimlanishigina emas, balki relefning notekisligi natijasida ularning qayta
taqsimlanishi ham sabab bo‘ladi. O‘simliklar suvga bo‘lgan munosabatiga
qarab uch toifaga: gigrofit, mezofit va kserofit o‘simliklarga bo‘linadi.
Gidrofitlar sernam joylar - botqoqlik, zax o‘tloqlar va o‘rmonlar, qayir
o‘simliklaridir. Ularning suv iste’molini chegaralaydigan moslamalari yo‘q.
Aksincha, ularning tuzilishi va morfologiyasi suv ortiqchaligiga moslashgan.
Bunday o‘svmliklar orasida suv o‘simliklari - gidrofitlar alohida ajratiladi.
Kserofitlar - quruq joylar - cho‘l va dashtlar hamda boshqa zonalardagi
quruq yerlar o‘simliklari. Ular o‘z rivojlanishi jarayonida atmosfera va tuproq
nami tanqis sharoitda yashashga moslashgan.
Namlik yetishmaydigan zonalarda vegetatsiyasi qisqa sernam davr bilan
cheklangan bir yillik o‘simliklar - efemerlar va har yilgi vegetatsiya davri
qioqa ko‘p yillik o‘simliklar - efemeroidlar o‘sadi.
Mezofitlar - o‘rtacha nam joylar o‘simliklari. Bunday o‘simliklar Yer
sharida eng ko‘p tarqalgan.
O‘simliklarni geografik tarqalishida ayniqsa haroratning ta’siri juda
katta. Quruklikdagi har xil landshaft turlarining tarqalishi ham shu omil bilan
bog‘liq. Masalan, Yevropada kengbargli dub daraxtining tarqalish chegarasi

yanvar oyining 0° izotermasi bilan chegaralangan bo‘lsa, xurmo daraxtining
shimoliy chegarasi yillik +19° izoterma bilan cheklangan. Havo harorati bilan
hayvonlarning fiziologik va morfologik tuzilishida, o‘simliklarning tashqi
ko‘rinishiga shamolning ta’siri haqida ko‘plab ma’lumotlar mavjud.
Yuqorida ko‘rsatilgan omillar natijasida materiklarda geografik
jarayonlarni bo‘ylama va ko‘ndalang zonalari vujudga kelgan. O‘simliklar
massasini geografik mintaqalar bo‘ylab tarqalishida o‘ziga xos qonuniyat
mavjud bo‘lib, u asosan atmosfera sirkulyatsiyasi va radioatsion chegaralar
bilan bog‘liq. Olingan ma’lumotlarga qaraganda biomassaning eng ko‘p
miqdori ekvatorial mintaqaga to‘g‘ri keladi. Tropik mintaqaga borgan sari
uni miqdori kamayib, mo‘tadil mintaqada yana biroz ko‘payadi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra okeanda 10 mingga yaqin o‘simlik turi mavjud.
O‘simliklar orasida Dunyo okeanida suv o‘tlarining turi ko‘p. Yashil suv
o‘tlarining 5000 ga yaqin, diatomlarning ham 5000 ga yaqin turi bor.
O‘simlikning g‘oyat xilma-xil turlaridan urug‘li o‘simlik, asosan, gulli
o‘simlik katta ahamiyatga ega. Urug‘li o‘simlik oziq-ovqat, kiyim-kechak,
yoqilg‘i, qurilish materiallari va boshqlarni beradi.
2. Hayvonlar va geografik muhit
Hayvonlar geografik muhit ta’sirida bo‘lishi bilan birga tabiatga juda
katta ta’sir ko‘rsatadi. Bunga sabab shuki, hayvonlar yer yuzida juda faol
tarqaladi va o‘simlik turlariga qaraganda 3 hissa ko‘p (1,7 mln tur), lekin
o‘simliklar massasiga qaraganda 2500 marta kam.
Hayvonlarning geografik muhit bilan bog‘liq holda tarqalishiga ko‘ra
uch bosqchili guruhga ajratiladi: biotop – yashash sharoiti har holda bir xil
bo‘lgan, ma’lum tur hayvonlar majmuasi yashaydigan joy. Mas, botqoq, ko‘l,
tayga, qumli cho‘l va b.
Bioxor – hayvonlari turlari majmuasiga nisbatan bir-biriga yaqin bo‘lgan
biotoplar guruhi. Mas, cho‘l, o‘rmon, tundra. Biosikl – yana katta hudud. Yer

yuzida uchta biosikl mavjud. Quruqlik, ichki suv havzalari, dengiz (okean)
lar.
Hayvonlarning landshaftga ta’siri o‘simliklarga nisbatan kamroq.
Hayvonlar mikrorelefni o‘zgartiradi. Masalan, qirchumolilar uylarining
balandligi 4-4,5 m ga yetadi, kemiruvchi hayvonlar inidan chiqarib tashlagan
do‘ngchalar cho‘lda o‘simlik ko‘payishiga o‘pqonlar jarlar, o‘yiqlar hosil
bo‘lishiga olib keladi.
Qunduzlar daryolarga to‘g‘on quradilar. Suv sathi ko‘tarilib, atrofni suv
bosadi. Botqoqlik ko‘payadi. Dengiz suvlarining suv tarkibi ham hayvonlar
tahsirida tarkib topgan. Hayvonlar suyaklari va chig‘anoqlardan ohaktosh
qatlamlari hosil bo‘ladi
Hisob-kitoblarga ko‘ra okeanda 160 mingga yaqin hayvon bor.
Hayvonlar ichida 16 ming baliq turi, 80 ming molyuskalar turi, 20 mingga
yaqin qisqichbaqasimonlar turi, 15 mingga yaqin sodda organizmlar va
boshqalar mavjud. Umurtqalilar orasida baliqlardan tashqari okeanda
toshbaqa va ilonlar, 100 ga yaqin sutemizuvchi (kitsimonlar) hayvon turlari
mavjud.
Dengiz organizmlari, ayniqsa, ulaming kattaligi juda xilma-xil.
Hayvonot dunyosi tarkibida ham, o‘simliklari orasida ham ko‘zga
ko‘rinmaydigan mikroorganizmlardan tortib, uzunligi bir necha o‘n metrga
yetuvchi organizmlar ham bor. Dengiz organizmlarini uchta ekologik guruh:
plankton, nekton va bentosga ajratish mumkin. Ular asosan ikkita oblast -
dengiz tubi va uning ustidagi suvda yashaydi.
Plankton (yunonchasiga – “muallaq suzuvchi”) mikroskopik
organizmlarning yirik guruhi bo‘lib, suvda muallaq yuradi, dengiz oqimiga
qarshi yura olmaydi. Suv tubiga cho‘kib ketmasligi uchun ular moslashishga
harakat qiladilar. Moslashish oqim usulida yoki o‘zining tanasini massasini
kamaytirish kerak yoki ishqalanish kuchini orttirishi lozim. Shuning uchun

ularning har xil shakllarini uchratishimiz mumkin. Ularning ba’zilarining
hajmi juda kichik, ba’zilari disksimon yoki uzun tuklari, dumlari bor.
Planktonlarning ba’zilari o‘z massasini kamaytirish uchun tanasidagi suv
miqdorini ko‘paytirishi lozim, masalan, meduza tanasidagi suvning miqdori
95-98 % gacha yetadi. Planktonlarning asosiy qismi 200 m gacha bo‘lgan
chuqurlikkacha, ayniqsa 25-40 m chuqurlikda yashaydi.
Nekton (yunonchasiga “suzuvchi”) mustaqil harakat qiluvchi suv
organizmlari baliqlar, sutemizuvchilar, molyuskalardan iborat. Ularning
ba’zilari (har xil baliqlar, kitsimonlar, tulenlar, dengiz toshbaqalari, dengiz
ilonlari, kalmar va osminoglar) uzoq masofaga ko‘chib yura oladilar.
Bentos (yunonchasiga “chuqurda yashovchi”) dengiz tubida yashovchi
organizmlardan iborat. Ulardan ba’zilari okean tubiga yopishib oladilar,
ba’zilari o‘troq (marjonlar, suv o‘tlari va h.k.) yoki toshlar orasiga o‘yib kirib
ketuvchi (molyuskalar, ignali chuvalchanglar), o‘rmalab yuruvchi
(qisqichbaqasimonlar, ignaterili organizmlar), erkin suzib yuruvchi (kambala,
skat) sifatida yashaydilar.
Organizmlar doimo mu h itning xilma-xil ta’siri ostida bo’ladi. H amma
organizmlar biosenozlar ta’sirida ma’lum darajada o’zgartirilgan noorganik
mu h it sharoitida yashaydilar. Faqatgina qushlar uchish vaqtida biosenozdan
tashqarida bo’ladi va bevosita tashqi ta’sirini qabul qiladi.
Organizmlarga ta’sir qiladigan muhim elementlari, muhit faktorlari deb
ataladi. Organizmlarni yashashini ta’minlaydigan muhit faktorlari, yashash
sharoiti deb ataladi. Yashash sharoitiga suv, kislorod, temperatura, oziq-
ovqat, namlik va boshqalar kiradi.
Har bir faktorda nisbatan, shu faktorni keng miqyosda o‘zgarishi
sharoitida yashay oladigan organizmlarni ajratish mumkin. Masalan
temperaturani katta o‘zgarishi sharoitida yashay oladigan evriterm
organizmlar. Suvdagi tuz miqdorini katta o‘zgarishi sharoitida yashay

oladigan evrigolin organizmlar. Namlikni katta o‘zgarishi sharoitida yashay
oladigan evrigigrobiont organizmlar.
Turli xil faktorlarni xilma-xilligi sharoitida yashashga moslashgan
organizmlar evribiont organizmlar deb ataladi.
Muhit faktorlarini faqat salgina o‘zgarishi sharoitida yashaydigan
stenobiont organizmlar deb ataladi.
Hamma muhit faktorlari quyidagi bir necha gruppalarga birlashtiriladi.
1. Abiotik faktorlar. Bunga iqlim faktori va edafik faktorlar, ya’ni
tuproq, suv va oragrafik faktorlar kiradi.
2. Biotik faktorlar. Bunga o‘simlik va hayvonot dunyosini faktor
sifatidagi ta’siri kiradi.
3. Antropogen faktorlar.
O‘simliklar vahayvonot dunyosining yer sharigatarqalishi.
Tarqalishining to‘sqinliklari. Biosenozlarni tarkib topishi.
O‘simliklar va hayvonot dunyosining hozirgi davr tarqalish doirasi,
ularning bir joydan tarqalishi, ikkinchi joyda esa kamayishi yoki yo‘q bo‘lib
ketishi natijasida tarkib topgan. O‘simliklar va hayvonlar boshqa organizmlar
(tirik borliklar) bilan band bo‘lmagan quruqlik yoki suvda tarqalib, uyerda
yangi biosenozlar hosil qiladi. Harakatsiz bo‘lgan o‘simliklar va harakatchan
hisoblanadigan hayvonlarni tarqalish usullari bir biridan farq qiladi.
O‘simliklarni tarqalishi ularning ko‘payishi prosessida yuz beradi.
O‘simliklarni kupayishi parhishlash (shoxlarini tomirlanishi), piyoz tomirlari,
tomirchalari, sporalari, uruglari va ildiz mevalari orqali amalga oshadi.
Gulli o‘simliklarni tarqalishi, uning yer osti tomirchalari, parhish
shoxchchalari, piyoztomirlari, ildiz mevalari (kartoshka) va boshqa vigetativ
yo‘l bilan amalga oshadi. O‘simliklarni tomirlari sekin o‘sadi. Ularning
o‘sish uzunligi bir yilda 10-15 sm (pirey) to 1,5-3 metrni (saxalingrechixasi)

tashkil qiladi. Shunday qilib o‘simliklarni tomir yordamida tarqalishi bir
yilda bir necha santimetrdan to 2-3 metrgacha yetadi xolos.
O‘simliklarni urug‘ va mevalari yordamida tarqalishi ancha
progessivroqdir. O‘simliklarni urug‘i o‘zi mustaqil tarqalishi va tashqi muhit
tasirida tarqalishi mumkin. O‘z urug‘larini o‘zlari uloqtirib tarqaladigan
o‘simliklar avtoxorlar, tashiqi muhit ta’sirida tarqaladiganlari esa alloxorlar
deb ataladi.
Avtoxorlar o‘z urug‘larini katta masofada uloqtirolmaydilar. Odiy
teginma, geran, sariq akatsiya, binafsha va boshqalar mevasi pishganda, tezda
ochilib ketadi va urug‘ini bir necha santimetr masofaga sochtirib yuboradi.
Faqatgina Amerika tropiklarida o‘sadigan xura krepitans (nicha- scheritans)
o‘simligi o‘z urug‘ini 3-4 m masofaga sochtiraoladi. Bu o‘simlikni mevasi
yorilganda toponcha (revalver) ni ovozini eslatadigan ovoz chiqaradi.
Alloxor o‘simliklar urug‘larini tarqalish usuliga ko‘ra bir necha grupaga:
baroxor, anemoxor, gidroxor, zooxor va antropoxor grupalariga bo‘linadi.
Baroxor o‘simliklar deb, o‘rug‘i dunyo tortishish kuchlari (sila tyajesti)
ta’sirida tarqaladigan o‘simliklarga aytiladi. Anemoxor o‘simliklarga urig‘i
shamol vositasida tarqaladigan o‘simliklar (zamburug‘lar, grushankalar,
qayrag‘och, aylant, zarang, buk, lipa, bignoni, djuzgun, tol, terak, kandur,
kipreya, kuray, tuya o‘ti, (salonchak astrasi) kiradi.
Gidroxor o‘simliklarga urug‘i suv bilan tarqaladigan o‘simliklar kiradi.
Ular faqatgina suvo‘tlarini zmas, balki daryo va dengiz yoqalarida o‘sadigan
o‘simliklarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan kanallar bo‘ylab baxsh daryosi
vodiysida suv yordamida qishloq xo‘jaligi uchun zararli bo‘lgan g‘umoy
utloqlari tarqalgan. Xuddi shu yo‘l bilan Tinch okeanining tropik zonasi
orollarida kakos palmasi tarqalgan. Ba’zan suv faqatgina urug‘larni emas
balki daraxtlarni ham oqizib ketadi. Bunday holda daraxlar tanasi va shoxlari
parazit va epifit holda yashaydigan organizmlar ham tarqaladi. Daraxtlar

orqali bazi bir umurtqasiz va hatto umurtqali hayvonlar ham tarqalishi
mumkin.
Zooxor o‘simliklarga hayvonlar yordamida tarqaladigan o‘simliklar
kiradi. Hayvonlar birinchidan o‘simlik urug‘larini yutib yuborish va hazm
qilolmaganlorini chiqarib yuborish yo‘li ya’ni(endozoxor yo‘l bilan)
tarqatishga sabab bo‘ladilar. Masalan golubika, chernika va busnikani xuddi
shu yo‘l bilan qushlar tarqatgani aniqlangan. Chermuxa va malinani ayiqlar
tarqatgani ma’lum. Davran ikki tur o‘simlikni 7 dona urug‘ni hazm
qilolmaslik yo‘li bilan chigirtka tarqatgani aniqlangan.
Hayvonlar aktiv va passiv yo‘l bilan tarqaladi. Hayvonlarni tarqalishga
qobiliyatliligi (vagilnost) deb ataladi. Dengiz tarqalish vositasini biri dengiz
oqimi hisoblanadi. Dengiz oqimini tezligi (golfstram oqimi) 1soatga 5 km-
dan iborat. Oqimlar odatda kam harakatli xilma-xil vakillarini tarqatadi.
Bular meduza va qilga o‘xshash xivchin bilan harakat qiladigan mikroskopik
jonivorlardan iborat. Dengiz oqimlari ko‘p miqdorda bentos (dengiz ostidagi
subsitrat hayavonlarini ular lichinka (tuxum) stadiyasida bo‘lgan va plankton
holatda bo‘lgan vaqida tarqatadi. Shunday qilib faqatgina kam harakatli
organizmlargina emas balki o‘troq hayvonlar ham katta masovfalarga
tarqaladi.

Yer shari tirik organizmlari va ularning turlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish