Yer sharida quruqlik va suvlikning shakllanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	357.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yer sharida quruqlik va suvlikning shakllanishi

Купить

Y ER SHARIDA QURUQLIK VA SUVLIKNING
SHAKLLANISHI
Reja:
1.Materiklar va okeanlarning paydo bo`lishi haqidagi nazariyalar
2. Arxey va erta proterozoy bosqichi
3. O‘rta va kechki proterozoy bosqichi
4. Erta paleozoy bosqichi
5. Kechki paleozoy bosqichi
6. Mezozoy erasi
7. Kaynozoy erasi

Materik va okean Yer po‘stlari bir-biridan tog‘ jinslarining turlari,
qatlamlari, qalinligi va yoshiga ko‘ra farq qiladi. Bunday farqlarni
tushuntirish uchun bir qancha gipotezalar mavjud:
1. Yerning kattalashayotgani, 1933 yil nemis olimi Otto Xilgenberg bu
gipotezani olg‘a surgan.
2. Vegenerning materiklarning gorizontal siljishi gipotezasi, 1912 yil.
3. Yer po‘sti bilan mantiya oralig‘ida modda va energiyaning aylanma
harakati gipotezasi.
Dunyo kartasi yoki globusga nazar tashlaydigan bo‘lsak, darxol Afrika
va Janubiy Amerika bir-biriga o‘xshashligini sezamiz. Dastlab Ye.Bixanov
(1877) tomonidan aytilib, nemes geofizigi A.Vegener (1912) to‘liq ishlab
chiqqan – materiklarning gorizontal siljishi gipotezasi. Bu gipotezaga ko‘ra
granit yer po‘sti yuqori paleozoyga qadar, ya’ni bundan 200 mln yil oldin
Pangeya materigi hosil bo‘lgan. Pangeya so‘zi grekcha so‘z bo‘lib, “hamma
o‘lka” degan ma’noni bildiradi. U materik eski dunyo o‘rnida bo‘lgan.
Mezazoyda bu materik parchalangan va uning palaxsalari – materiklar siljiy
(suza) boshlagan. Birinchi palaxsa ajralib, g‘arbga siljib ketgan – bu
Janubiy Amerika, so‘ngra Afrika, keyinroq Antarktida , Avstraliya va
Shimoliy Amerika ajralib chiqqan. Materiklarning harakatlanishi
gipotezasining keyinroq ishlab chiqilgan variantida qadimgi vaqtda ikkita
ulkan materik – Lavraziya bilan Gondvana bo‘lgan deyiladi. Lavraziyadan
Shimoliy Amerika (uning platformadan iborat qismini Lavrentiy quruqligi
deb ataladi) va Yevrosiyo hosil bo‘lgan. Bundan 180 mln yil oldin
Gondvanadan Janubiy Amerika, Afrika, Antarktida, Avstraliya, Arabiston va
Hindiston ajralib chiqqan). Shimoliy materiklar bilan janubiy materiklarning
o‘ziga xos xususiyatlariga ega ekanligiga ularning ikkita kontinentdan
vujudga kelganligi sabab qilib qo‘rsatiladi.

8.6-rasm. Vegener gipotezasi
Materiklar va okeanlarning paydo bolishini bir nechta bosqichlarga
ajratishimiz mumkin. Biz quyida bularga alohida to`xtalib o`tamiz.
Arxey va erta proterozoy bosqichi
Arxey va erta proterozoyda muhim geologik jarayonlar sodir bo‘lgan.
Ular er po‘stining keyingi rivojlanishiga mustahkam zamin yaratgan.
Dastlabki er po‘stining darzlanishi cho‘zinchoq harakatchan zonalar –
protogeosinklinallarning shakllanishiga olib kelgan. Ularga bo‘lakli material
vulkan tog‘lari hamda kontinental massivlar yoki materik tipidagi orollardan
kelib tushgan .
3. O‘rta va kechki proterozoy bosqichi
O‘rta va kechki proterozoy vaqt bo‘yicha sayyoramiz rivojlanishidagi
geosinklinal-platformali bosqichni o‘z ichiga oladi (1800±100 mln. dan 570
mln. yilgacha, ya’ni deyarli 1,2 mlrd. yil). Organik hayotning siyrakligi,
toshqotgan qoldiqlarning yomon saqlanganligi er sharining turli rayonlarida
kechki proterozoy yotqiziqlarini aniq stratigrafik tabaqalashga imkon
bermaydi. SHunga qaramasdan kechki proterozoy tarkibida er po‘stining

rifey (1800-680 mln. yil) va vend (680-570 mln. yil) rivojlanish bosqichlari
ajratiladi.
Erta proterozoyning oxirida qadimiy platformalarda materiklarni yirik
qattiq massivlarga bo‘luvchi tor geosinklinal botiqliklar hali mavjud bo‘lgan.
Ularning faol cho‘kishi qatta qalinlikdagi cho‘kindi va vulkanogen
materiallar to‘planishi bilan to‘ldirilgan. Platformalarga qoldiq geosinklinal
«yaralari» payvandlanishi uchun 200 mln yilga yaqin vaqt ketgan. Erta
proterozoyning eng oxirida qadimiy platformalar butunlay
konsolidatsiyalanadi. Ular mustahkamlikka va barqarorlikka erishadi. Kechki
proterozoyda qadimiy platformalar dengiz sathidan baland ko‘tarilgan
kontinentlar sifatida mavjud bo‘lgan.
Kechki proterozoyning boshlanishiga kelib hozirgi kontinental po‘st
hajmining yarmidan to to‘rtdan uch qismigacha shakllanib bo‘lgan. Erta
proterozoydagi chuqur suvli havzalarning yopilishi tufayli er po‘sti erta
rifeyda Pangey-I nomini olgan yagona superkontinentga birlashgan.
SHunday qilib, Pangey-I erta rifeyda yaxlit superkontinent bo‘lmagan.
Uning sial po‘stida ko‘p sonli cho‘zilish zanalari mavjud bo‘lgan. Bunda sial
po‘stloq yupqalashgan (Hindiston va Markaziy Braziliya bundan mustasno),
ammo bu jarayon po‘stloqning butunlay uzilishiga va okean turidagi yangi
po‘stning hosil bo‘lishigacha etib bormagan. Okean turidagi po‘stloq faqat
superkontinentning chekkalaridagina rivojlangan bo‘lishi mumkin.
Kechki rifeyda, ayniqsa uning ikkinchi yarmida, bundan 850 mln yil
oldin, Er tarixidagi kritik epoxalardan biri, Pangey-I ning parchalanishi va
paleozoy okeanlarining ochilishi boshlangan.
Destruktiv jarayonlar Gondvana hududi da ham boshlangan. Eng yirik
miqyosli parchalanish G‘arbiy (Janubiy Amerika - Afrika) va SHarqiy
( Hindiston - Avstraliya - Antarktida) Gondvana orasida kechgan . Bu
mikrokontinentlar yoki vulkanik yoylar bilan ajratilgan bir qancha chuqur

suvli havzalardan tarkib topgan Arabiston-Mozambik harakatchan
qambarining vujudga kelishiga sababchi bo‘lgan.
Bo‘lajak Lavraziyada hodisalar ancha o‘zgacha kechgan. Bir
tomondan kechki rifeyda mavjud bo‘lgan Timan-Ural, SHimoliy Taymir,
Eni sey-Baykal geosinklinal tizimlar yopilgan, ularning o‘rnida burmali
tog‘lar vujudga kelib, SHarqiy Evropa va Sibir kontinen tal palaxsalari
kengaygan. Bu burmalanish N.S.SHatskiy tomonidan baykal burmalanishi
deb nomlangan .
4. Erta paleozoy bosqichi
Erdagi hayotning 1,8 mlrd. yilli keyingi davri turli geologik hodisalarga
boy. Bu asosan Erda hayot gurkirab rivojlangan fanerozoy eoniga taalluqli.
Nisbatan qisqa vaqt oralig‘ida (500-600 mln. yil) sayyoramizning
ko‘rinishini tubdan o‘zgartirib yuborgan bir necha olamshumul burmalanish
bosqichlari sodir bo‘lgan. Paleozoy erasi kaledon va gersin tektogenez
epoxalari bilan yakunlangan erta va kechki paleozoy bosqichlariga bo‘linadi.
Er rivojlanishining erta plaeozoy (kaledon) bosqichi paleozoy erasining
birinchi yarimiga to‘g‘ri keladi. U umumiy davomiyligi 170 ±10 mln yil
bo‘lgan kembriy, ordovik va silur davrlarini o‘z ichiga oladi.
Kembriyda G‘arbiy va SHarqiy Gondvana baykal orogenezi tufayli
tutashgan. Buning natijasida yirik Gondvana kontinental massivi vujudga
kelgan va u karbonning o‘rtalarigacha (320 mln yil oldin ) mavjud bo‘lgan ,
keyinchalik YAngi Pangey tarkibiga kirgan.
Silur davrida G‘arbiy Evropada kaledonidlar qambari hosil bo‘lgan. Bu
tog‘ zanjiri Norvegiya, SHotlandiya va Irlandiya hududlaridan o‘tgan.
SHimoliy Sibirda ham orogenez rivojlangan bo‘lib, natijada uning hududi
yuqori ko‘tarilib, shundan keyin hech qachon dengiz bilan qoplanmagan.

SHimoliy Amerikada har ikkala geosinklinal suv bilan qoplangan,
kembriyning ikkinchi yarmida esa materikning markaziy qismi juda past
bo‘lib, har ikkala botiqlik sayoz dengiz orqali tutashgan va unda qumtoshlar,
gilli slanetslar va ohaktoshlar to‘plangan. Evropa va Osiyoda yirik dengiz
transgressiyasi sodir bo‘lgan. Er yuzasining bu qismi suv ostida qolib ketgan.
Bundan quruqlikning uchta yirik massivi (Boltiq qalqoni, Arabiston
yarimoroli va Janubiy Hindiston), Janubiy Evropa va Janubiy Osiyodagi bir
qator uncha katta bo‘lmagan quruqliklar istesnodir. Avstraliya va Janubiy
Amerikaning markaziy qismida uncha keng bo‘lmagan d engiz transgressiyasi
rivojlangan. Kembriy davrining oxirida quruqlikning katta qismi
ko‘tarilaboshlagan va qisqa muddatli dengiz regressiyasi sodir bo‘lgan .
Ordovik davrda materiklar yana cho‘kaboshlagan, natijada er yuzasining
pastkam hududlari sayoz dengizlar bilan qoplangan. Ordovikning oxirida
SHimoliy Amerika hududining 70% dan ortig‘i dengiz bilan qoplangan.
Evropa va Osiyoning keng maydonlari, qisman – Avstraliya va Janubiy
Amerikaning markaziy rayoni ham dengizlar bilan qoplangan.
5.Kechki paleozoy bosqichi
Erning kechki paleozoy (gersin) rivojlanish bosqichi umumiy
davomiyligi 170 ± 10 mln yil bo‘lgan devon, karbon va perm davrlarini o‘z
ichiga oladi.
Geologik tomondan kechki paleozoy tarixidagi hodisalar Er po‘sti
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu, birinchi navbatda,
platformalar hududining kengayishida o‘z aksini topgan.
Devon davri Er tarixida keskin o‘zgarishlar davrlaridan biri bo‘lgan. U
erta paleozoyni yakunlagan va kechki paleozoyni boshlab bergan. Silur va
devon chegarasi kaledon orogenezining Lavrentiya va Baltiyani
birlashtiruvchi kaledonidlarning SHimoliy atlantika qambarini va yangi

Lavraziya megakontinentini yaratgan kulminatsiyasiga to‘g‘ri keladi. Bu
Vegenerning Pangeyi yoki Pangey-II ning hosil bo‘lishiga qo‘yilgan birinchi
qadam edi.
Erta karbon davomida Gondvananing shimolga surilishi va Lavraziyaga
yaqinlashishi tezlashib borgan. Iberiy yarimoroli rayonida va G‘arbiy
Mag‘ribda ular deyarli tutashadi, g‘arbroqda esa G‘arbiy Gondvanani
SHimoliy Amerikadan ajratib turuvchi okean havzasining kengligi 600 - 800
km gacha qisqaradi. Bu Lavraziyaning ham shimolga siljishiga qaramasdan
soat mili yo‘nalishida burilib, Giperbore bilan Sibirga yaqinlashadi.
Gondvana superkontinenti deyarli butunlay ko‘tarilgan hududni tashkil
etgan. Faqat SHimoliy Afrika, SHimoliy-SHarqiy Braziliya va
Avstraliyaning ba’zi joylaridagina kontinental yoki sayoz dengiz
sharoitlarida cho‘kindilar hosil bo‘lgan . Avstraliyadagi Amadies avlakogeni
o‘zining rivojlanishini siqilish deformatsiyasi bilan yakunlagan.
Karbonning ikkinchi yarimi va permda Evrosiyo uchun muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan yangi tektonik bosqich sodir bo‘ladi. Trias davrining
boshlarigacha davom etgan faol tektonik harakatlar tufayli SHarqiy Evropa
va Sibir platformalari hamda hozirgi Evrosiyoning janubiy qismlari orasida
tog‘li quruqlik vujudga kelgan. Buning natijasida qadimgi qurilmalar yagona
massivga payvandlangan. Hozirgi Evrosiyo va SHimoliy Amerikaning katta
qismini va janubiy materiklarni o‘z ichiga olgan ulkan materik Pangey
vujudga kelgan. Bu tektonik bosqich juda uzoq davom etgan. U makon va
zamonda bir-biriga mos kelmaydigan bir necha fazadan iborat bo‘lgan.
Perm davrining boshlariga kelib Lavraziya Sibir bilan birlashib
Lavraziya hosil bo‘lgan. Uning Gondvana bilan birlashishi tufayli Pangey-II
vujudga kelgan. Pangey-II o‘ziga xos ko‘rinishga ega bo‘lgan - u meridian
bo‘ylab cho‘zilib, Janubiy Gondvana qutblargacha cho‘zilgan, Sibir esa juda

yuqori kengliklarga borib qolgan. Bu esa ushbu hududlarni muz bosishga olib
kelgan.
Karbon davrida muayyan tanaffusdan so‘ng materiklar yana
cho‘kaboshlagan va ularning pasttekislik qismlari sayoz dengizlarga
aylangan.
Kechki karbonda (SHimoliy Amerikada – pensilvaniya) materiklardagi
sharoitlar o‘zgaraboshlagan. Kontinental yotqiziqlarning keng tarqalganligi
dengizlar egallagan maydonlarning keskin qisqarganligidan dalolat beradi.
Bu vaqtda SHimoliy -G‘arbiy Evropaning katta qismi subaeral sharoitlarda
bo‘lgan. Keng epikontinental Ural dengizi SHimoliy va Markaziy Rossiyaga
tarqalgan, yirik geosinklinal esa Janubiy Evropa va Janubiy Osiyo ( hozirgi
Alp, Kavkaz Himoloy tog‘lari uning o‘qi bo‘ylab joylashgan) orqali o‘tgan .
Tetis deb nomlanuvchi bu dengiz keyingi bir qator geologik davrlarda
mavjud bo‘lgan.
6. Mezozoy erasi
Erning mezozoydagi rivojlanish tarixi muhim geologik hodisalarga boy
bo‘lgan. Lavraziya va Gondvana superkontinentlari parchalanadi, hozirgi
materiklarga mos keluvchi alohida litosfera palaxsalari bir-biridan
uzoqlashib, yangi okean botiqliklari shakllanadi.
Triasda Pangeyning parchalanishi, hozirgi dengiz va okeanlarning
shakllanishi boshlangan. Birinchi bosqichda sharqda Pangeyning shimoliy
qismini janubiy qismidan ajratgan Tetis okeani ochilgan (oldindan mavjud
bo‘lgan Tinch okeani ko‘rfazi o‘rnida).
Afrika, Hindiston, Avstraliya va Antraktida oraliqlari dengizlar bilan
qoplanadi va ular keyinchalik Hind okeaniga aylanadi. SHunday qilib, Hind

okeanining shakllanish vaqtini taxminan 160 mln yil deb baholash mumkin.
Afrikaning Janubiy Amerika bilan aloqasi triasda hali mustahkam bo‘lgan.
Trias davri – Gondvananing parchalanishi bilan xarakterlanadi. Uning turli
rayonlarida chuqur er yoriqlari vujudga keladi. Bu er yoriqlarining dastlabki
tutgan holati janubiy yarimshardagi bo‘lajak materiklarning shaklini
belgilagan.
Tetis yurada g‘arbga qarab rivojlanib va kengayib Pangeyni Lavraziya
va Gondvanaga ajratib qo‘ygan. Bunda Lavraziya o‘zining yaxlitligini saqlab
qolgan, ammo Gondvana hududida janubiy pramaterikni ikkiga bo‘lgan Hind
okeanining g‘arbiy qismida botiqlikning shakllanishi boshlangan.
Bo‘r davrining oxirida, hozirgi o‘lchamiga etmagan bo‘lsada, Hind
okeani aniq ifodalanadi. Tor tirsaksimon dengiz bo‘g‘ozi orqali Atlantika
okeanining o‘rni belgilanadi. SHunday qilib, mezozoy bosqichi erning
geologik tarixida juda muhim davr hisoblanadi. SHu vaqtdan boshlab hozirgi
zamon materiklari va okeanlarining shakllanishi boshlangan. Er shari tom
ma’nosida choklari bo‘ylab darz ketgan. Erning qudratli ichki kuchlari yupqa
er po‘stini yorib, uning parchalarini turli tomonlarga surib yuborgan.
Kechki paleozoyda hozirgi Afrikaning g‘arbiy chegarasida chuqur er
yorig‘i zonasi shakllangan. Triasga kelib bu struktura yanada faollashadi va
er po‘stining tor zonasi cho‘kib, bazalt lavasi quyuladi. Bu zonada graben-
riftlar vujudga keladi. Ularga dengiz suvlari bosib kirib, hozirgi Qizil dengiz,
Suvaysh, Kaliforniya ko‘rfazlari va Adan bo‘g‘ozini eslatuvchi tor ichki
dengizlar vujudga keladi. SHunday dengizlar taxminan 160-150 mln yil ilgari
Tetis okeanining janubida Hindiston va Afrikaning Samali yarimoroliga kirib
boradi.
Bo‘r davrida Atlantika okeanining hosil bo‘lishi boshlangan (oldin
janubiy, keyinchalik markaziy qismi), natijada SHimoliy Amerika

Evrosiyodan ajrala boshlagan, Tetisning g‘arbiy qismi esa (Karib) sharqiy
qismidan (O‘rta er dengizi) ajralgan.
Materiklar ko‘rinishidagi sezilarli o‘zgarishlar kechki bo‘rda (100-80
mln mln yil ilgari) sodir bo‘lgan. Janubiy Amerika Afrikaga nisbatan soat
mili harakati yo‘nalishiga teskari burilib, g‘arbga qarab hozirgi tutgan o‘rniga
suriladi. Hindiston Afrikadan ajralib, Osiyoga qarab shimolga suriladi.
Avstraliya va Antraktida Afrikadan janubiy-sharq va janubga qarab suriladi.
Afrika kontinenti birmuncha burilib, shimolga qarab Evropaga qo‘shilguncha
siljiydi. Ularni faqat O‘rta er dengizi ajratib turgan.
Mezozoy erasining boshlarida dengiz va okeanlar regressiyasi keng
rivojlanadi. Tog‘lar hosil bo‘lish hisobiga perm davridayoq boshlangan
quruqlik maydonining kengayishi triasda ham davom etgan. YUra davrining
oxiridagi faol tektonik harakatlar dengiz chekinishiga, havzalarning
sayozlashuviga va ba’zi joylarda sho‘r lagunalar paydo bo‘lishiga olib keladi.
YAngi transgressiya kechki bo‘rda o‘zining maksimumiga etadi. Dengizlar
Lavraziya va Gondvana hududlarining ancha qismini qamrab oladi.
YUra davri dengiz transgressiyasining asta-sekin rivojlanishi bilan
xarakterlanadi va uning maksimumi kechki yuraga (kellovey, oksford) to‘g‘ri
keladi. Dengizlar SHimoliy Amerikaning g‘arbini, deyarli butun Evropani,
G‘arbiy va SHarqiy Sibirni qoplab oladi. Gondvana hududida dengiz endi
shakllanayotgan Hind okeani tomonidan bosib keladi.
7. Kaynozoy erasi
Erning hozirgi ko‘rinishiga olib kelgan oxirgi rivojlanish bosqichi
kaynozoy erasiga to‘g‘ri keladi. Uning davomiyligi oldingilariga nisbatan
ancha kam – 70 mln yilga yaqin bo‘lib, o‘z navbatida uchta: paleogen (66-25
million yillar oldin), neogen (25-0,7 millionlar yillar oldin) va antropogen
(0,7 million yildan - hozirgacha) davrlariga bo‘linadi.

Kaynozoyning boshlariga kelib hozirgi Evrosiyoning shimoliy qismi
o‘rnida birlashgan yagona quruqlik mavjud bo‘lgan. U keyingi jarayonlar
natijasida kuchli o‘zgargan va tekislangan baykal, kaledon va gersin
yoshidagi qurilmalar yordamida o‘zaro tutashgan qadimiy yadrolardan tarkib
topgan. Evrosiyoning sharqi va janubiy-sharqida qadimiy strukturalarga
mezozoy tog‘lari qo‘shilib ketgan. Evrosiyo SHimoliy Atlantika botiqligi
orqali SHimoliy Amerikadan ajralgan. Uni janubda va janubiy-sharqdan
birmuncha qisqargan Tetis o‘rab turgan. Tetis Evrosiyoni parchalanib ketgan
Gondvananing janubiy va janubiy-g‘arbiy uchastkalari – Afrik-Arabiston,
Hindiston va Avstraliya platformalaridan ajratgan, sharqda esa Tinch okeani
bilan bevosita qo‘shilgan.
Kaynozoy erasining boshlarida Hindiston, Avstraliya va Antraktida
yagona materikni tashkil etgan. Janubiy Amerika ham Afrika bilan tutashgan
joylarga ega bo‘lgan. Evropa va SHimoliy Amerika o‘rtasida faqat tor suvli
qambar – bo‘lg‘usi SHimoliy Atlantikaning ilk o‘rni belgilangan. Kaynozoy
erasidagi tektonik harakatlar er yuzasi ko‘rinishini keskin o‘zgartirib
yuborgan.
Paleogenda Hindiston, Avstraliya va Antraktida bir-biridan ajraladi.
Hindiston palaxsasi shimolga surilib neogenning boshlarida Osiyo bilan
tutashadi. Avstraliya o‘z o‘qi atrofida soat mili yo‘nalishiga teskari burilib
shimoliy-sharqqa qarab harakatlanadi. Bunda Antarktida va Afrika deyarli

harakatsiz qolgan. Afrika va Janubiy Amerika orasida Atlantika okeani aniq
ifodalangan.
-rasm. Litosfera plitalarining paleogen davrida tutgan o‘rni.
Neogen davomida Evrosiyoning janubida tog‘ hosil bo‘lish jarayoni
davom etgan bo‘lib, u Tetis okeanining yopilishiga hamda Evropa va
Osiyoning janubiy rayonlarida tog‘ qambarining shakllanishiga olib kelgan.
Neogenning oxiri va to‘rtlamchi davrning boshida Alp-Himolay
qambaridagi tog‘ tizmalari va ularni o‘rab turgan hududlar yanada ko‘tariladi.
Osiyoning ichki rayonlaridagi tektonik faollashuv qudratli kuchga ega
bo‘lgan. SHu tufayli Himolay, Tibet, Qoraqorum va ularga yondoshgan
Markaziy Osiyoning o‘ta baland tog‘lari – Kunlun, Tyanshan va b. vujudga
keladi. Evropada Alp, Karpat, Kavkaz, Apennin, Andalus tog‘lari paydo
bo‘ladi, lekin ular Osiyo tog‘laridan derli ikki marta pastdir. Skandinaviya
tog‘lari ancha ko‘tariladi, Evropaning markaziy qismidagi kechki paleozoy
tog‘lari va Boltiq kristalli qalqoni ozroq yangilanadi. Hududlarning
ko‘tarilishi keng maydonlarning cho‘kishi va old botiqliklarning yotqiziqlar
bilan to‘ldirilishi orqali kechgan. Bularning barchasi materiklarning hozirgi
ko‘rinishiga olib kelgan.
Atlantikaning shimoliy qismi va SHimoliy Muz okeanining qo‘shni
rayonlarini qamrab olgan cho‘kishi Evrosiyoning SHimoliy Amerikadan

ajralishiga va SHpitsbergen arxipelagining alohida quruqlik bo‘lib qolishiga
sababchi bo‘lgan. To‘rtlamchi davrda Britan iya orollari La-Mansh bo‘g‘ozi
orqali materikdan ajralib qoladi. O‘rta er dengizining g‘arbiy qismida chuqur
kotlovina vujudga keladi. Uning sharqiy qismida Egey dengizi o‘rni ancha
cho‘kadi. Bolqon yarimoroli va Kichik Osiyoni birlashtirgan quruqlik ham
parchalanib, Egey va Qora dengizlari orasidagi bo‘g‘oz hamda Marmar
dengizi botiqligi vujudga keladi.
Neogen davrida materiklarning tarqalishi davom etgan. Ayniqsa
Atlantika okeani faol shakllangan. Bu okeanning keyingi 50 mln yildagi asta-
sekin kengayishini undagi orollar yoshi ko‘rsatadi.
Tetis okeanining yopilishi. Materiklarning siljishiga, ulkan tog‘
qambarlarining vujudga kelishiga sababchi bo‘lgan ko‘lamli tektonik
jarayonlar sayyoramizning ko‘rinishini tubdan o‘zgartiradi. YAngi okeanlar
(Atlantika, Hind) paydo bo‘ladi, eskilari esa yo‘qolib ketadi. Bu borada
mashhur Tetis okeanining qismati e’tiborlidir. Bir necha yuz million yillar
davomida ushbu okean sayyoramizdagi eng ulkan okeanlardan biri bo‘lib
kelgan.
YOsh tog‘ hosil qiluvchi tektonik harakatlar jadallashgan neogenda
Tetis okeani dastlab o‘lchami bo‘yicha bir-biriga teng bo‘lmagan ikkita:
janubiy va shimoliy dengiz havzalariga ajralib ketgan. Alp tog‘laridan

Bolqon, Qrim, Kavkaz orqali Markaziy Eron va Afg‘onistongacha cho‘zilgan
tor quruqlik qambari bu dengizlarni ajratib turgan. Ancha yirikroq bo‘lgan
janubiy dengiz havzasi Dunyo okeaniga tutashib turgan. SHimoliy dengiz esa
Dunyo okeanidan ajralib qolgan, tobora o‘sib borayotgan tog‘lar esa uning
akvatoriyasi qisqarib borishiga sababchi bo‘lgan. Evropaning ichki
rayonlaridan Kavkazoldi bo‘ylab minglab kilometrlargacha cho‘zilgan ulkan
Sarmat dengizi – Paratetis vujudga kelgan. SHarqiy Evropa platformasining
janubini ham qoplab olgan bu havzada qum-gilli cho‘kindilar va organogen
ohaktoshlar to‘plangan.
Pliotsenga kelib Paratetisning o‘zi davom etayotgan tog‘ hosil qiluvchi
jarayonlar va tog‘larning o‘sishi tufayli bir qancha alohida havzalarga
parchalanib ketgan. O‘sayotgan Kavkaz va Kopetdog‘ tog‘lari Paratetis
suvining shimolga surilishiga olib kelgan. Keyinchalik, pliotsenning
oxirlarida hozirgi Kaspiybo‘yi pasttekisligi dengiz bilan qoplangan. Bunda
ochiq okean bilan aloqasi bo‘lgan Tetisning janubiy qismi ham chekingan.
Vaqtlar o‘tishi bilan Alp, Karpat, Qrim, Kavkaz va Kopetdog‘ hozirgi
ko‘rinishiga ega bo‘lgan. Ularning o‘lchami kattalashib, o‘sib borgan. Bu
tog‘larni o‘rab turgan hududlar ham ko‘tarilib, Tetis okeanidan qolgan
dengizlar akvatoriyasi toroyib boradi. Janubiy dengiz o‘z orqasida botiqlik va
ko‘llarni qoldirib, Hind okeaniga qo‘shilib ketadi.
Neogen va antropogenda Qora, Kaspiy va Orol dengizlari o‘z
ko‘rinishlarini bir necha bor o‘zgartirgan.
Antropogenda O‘rta er va Qora dengizlar orasidagi aloqa Bosfor va
Dardanella bo‘g‘ozlari orqali tiklangan. Bu aloqa Qora dengizni butunlay
qurib qolishdan saqlagan. Aksincha Qora dengiz bilan Kaspiy dengizi
orasidagi aloqa butunlay uzilgan. Hozirgi vaqtda Kaspiy va Orol dengizlari
asta-sekin qurib bormoqda. Daryolar keltirayotgan suvlar bug‘lanishni
muvozanatlashga qodir emas. SHunday qilib, neogen-antropogenda Tetis

okeani parchalanib, yo‘qolib ketgan. Qachonlardir Lavraziya va Gondvanani
ajratib turgan ulkan okeanning mavjudligini ushbu qoldiq dengizlargina
esalatib turadi.

Yer sharida quruqlik va suvlikning shakllanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish