Yer sharining faunistik va floristik oblastlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yer sharining faunistik va floristik oblastlari

Купить

Y ER SHARINING FAUNISTIK VA FLORISTIK OBLASTLARI
Reja:
1.Areal haqida tushuncha.
2.Yer sharinig floristik va faunistik jihatdan taqsimlaydigan asosiy
taksanomik birliklar
3.Floristik oblastlar va ularning geografik tarqalishi.
4.Quruqlikning faunistik oblastlari.

1.AREAL HAQIDA TUSHUNCHA. H ar bir o’simlik yoki
h ayvonlarning Yer yuzida egalagan maydoni o’sha turning areali deyiladi.
Areallar ikki xil: uzliksiz va uzulgan (diz’yunktiv) bo’ladi. Uzliksiz areal
deb shunday arealga aytiladi-kim, uning doirasida uni ayrim qisimlariga
bo’ladigan, o’tib bo’lmaydigan to’siq kuzatilmaydi. Agar areal doirasida uni
ayrim qismlariga bo’ladigan o’tib bo’lmaydigan to’siq bo’lsa, u uzulgan areal
deb ataladi. Areallar uzilish xarakteri va sabablariga ko’ra bir necha tipga
bo’linadi.
1. Kontinent ichi uzilgan areallar. Bunday areallarga bir kontinent
doirasida yaxlid bo’lmagan arellar kiradi. Masalan, Yevroosiyo qat’asi
doirasida Yevropa – Uzoq Sharq, O’rta yer dengiz, areallar bor. Amerika
kontinentida arktika-alp, g’arbiy- sharqiy, bareal-antibareal uzilishlar bor.
Avstraliyada esa janubi-g’arbi-shimoli-sharqi uzilish bor.
2. Kontinentara uzilish. Bu tipga bir necha kontinentda bo’lak-bo’lak
joylashgan bir turning areali kiradi. Bu yerda pantropik, yevropa-shamoliy
Amerika, Osiyo-Amerika, Janubiy Amerika-Afrika, Janubiy Amerika-
Madagaskar va boshqalar kuzatiladi.
3. Okean uzilish. Bu yerda bipolyar va amfibareal h odisasi kuzatiladi.
H amma uzilma areallar, yaxlit arealning uzilishdan kelib chiqqan. Yaxlit
arealning uzilma areallarga bo’linish sabablari xilma-xildir.
Masalan, hozirgi vaqtda Afrika va Janubiy Osiyoda yashaydigan fillar,
nosoroglar, pavlich (tovus) va maymunlardan iborat bo’lgan o’rmon
hayvonlarining arealini uzilishi tropik o’rmonlari maydonini qisqarishi
natijasida yuz bergan.
Keng bargli o’rmonlar arealini uzilishi to’rtlamchi davrda iqlimni
sovushi natijasida ro’y bergan.
Iqlimni sovishi keng bargli o’rmonlarni arealini qisqarishga olib kelgan.
Muzlik yaqinida muzlik oldi o’simliklari rivojlangan va ular muzlik

erigandan keyin qoramtir ninabargli o’rmonlar bilan almashingan. Undan
keyin keng bargli o’rmonlar yashirinib qolgan joylaridan chiqqan, ularni
yashiringan joylari Volino-Podolsk tepaliklari, O’rta-Russ balandliklarni
janubiy qismi, Stavropol balandligi va Janubiy Ural bo’lgan. Keng bargli
o’rmonlari ba’zi bir turlari ya’ni dub, lipa va yasen MDH yevropa qismida
muzlik natijasida uzilib ketgan arelni yangitdan qo’shilishiga erishgan.
Ammo boshka turlar masalan boshokli utloqlar va o’rmon betagasi areallari
uzilganicha qolavergan.
Amfiboreal uzilish deb dengiz organizimlarini Atlantik va Tinch
okeanlarini shimoliy qismida tarqalganligi, ammo Shimoliy muz okeanida
kuzatilmaganligiga aytiladi. Masalan xayvonlardan paltus va treska balig’i,
seld, tyulen,o’simliklardan esa Laminariya va sargass suv o’tlari Atlantika va
Tinch okeanlarda amfibareal areal h osil qilgan. Amfibareal arealini h osil
bulishini L.S. Berg to’rtlamchi davr muzligi bilan bog’laydi. Uning
ma’lumotiga ko’ra muzlik davridan oldin Shimoliy Muz okeanini suvi
issiqroq bo’lgan va Tinch hamda Atlantik okeanida yashaydigan organizm
Shimoliy muz okeanida ham yashab yaxlit areal xosil qilgan. Muzlik davrida
Shimoliy muz okeanini suvi sovib qolgan va unda yashaydigan
organizimlarni halok bo’lishiga olib kelgan. Bu esa o’z navbatida arealni
uzulishiga sabab bo’lgan.
Bipolyar areal uzilishlari o’simliklari o’rtasida ham, hayvonlar o’rtasida
ham, keng tarqalgan. Shuni qayd qilish lozimki bipolyar tarqatish eng
sovuqlik sevadigan arktik va antarktik dengiz organizimlarida kuzatilmasdan,
balki sovuqlikni kamroq sevadigan bareal va antibareal organizimlarda
kuzatiladi, Bipolyar areal uzilishing kelib chiqishini L. S. Berg okean
suvlarini sovishini oqibati deb tushintiradi. Uning fikricha muzlik davri
faqatgina to’rtlamchi davrda bo’lmasdan balki paleozoy va mezozoy
davrlarida ham bo’lib o’tgan. Bu muzliklar faqatgina arktik va bareal

oblastlarda bo’lmasdan balki tropik suvlarini h am o’z ichiga olgan. Shu
paytda shimoliy organizm turlari janubga tamon, janubiy turlar esa shimolga
tomon ko’chib borgan. Ammo okeanni suvini uncha yetarli darajada sovuq
bo’lmaganligi sababli arktik va antarktik organizm turlari tropik zonadan
o’taolmagan. Tropik zonadan faqatgina bareal va antibareal organizimlargina
o’taolgan. Uzliksiz va uzulgan areallardan tashqari, yana qo’ydagi xil areallar
h am bor.
1.Lentali areal. Lentali areal deb, organizim turlarini daryo vodiysi
bo’ylab va dengizni sayyoz qirg’oqlari bo’ylab lenta shaklida joylanishiga
aytiladi. Masalan O’rta Yevropada botqoq malachayi daryolar bo’ylab lenta
shaklida tarqalgan. 2. Aloqador areallar (sopryajenn ы ye). Bunday areallar bir
biri bilan maxkam bog’langan o’simliklar yoki h ayvonlar uchun xosdir.
Masalan o’simlik yoki hayvonlarni parazitlari odatda o’z xo’jayinlari
areallari bilan bog’liq arealga ega. Parazitlar o’z xo’jayinlarini arellaridan
tashqariga chiqolmaydilar.
Maydonning katta yoki kichikligiga qarab kosmopolit va endemik va
relikt areallar ajratiladi.
Kosmopolit areallar. Kosmopolit areal deb quruqlikni katta qismini yoki
dunyo okeaning katta qismini o’z ichiga oladigan arealga aytiladi.
Kosmopolit arealga quruqlikni yoki okeanlarini uchdan bir yoki yarmini o’z
ichiga oladigan turlar arealini kirgizish mumkin.
Kosmopolitik formalar orasida eng avvalo odamlar bilan birga
tarqaladigan h ayvonlar va o’simliklar ko’plikni tashkil qiladi. Bulardan
tashqari odamlar bilan birga tarqaladigan hayvonlar uy sichqonni, kulrang
kalamush, uy chivini, gang hamda o’simliklardan pastushaya sumka va dala
yarutkasi o’simliklari ham kosmopolit arealga kiradi.
Endemik areal. Endemik areal deb maydoni katta bo’lmagan joyni o’z
ichiga oladigan oblastga aytiladi. Bunday areal ba’zan bir necha o’n kv.km

maydonni egallaydi xalos. Masalan Gavayi orollarida arim vodiylar uchun
endemik bo’lgan to’qumshulluk, Irlandiyani chuchuk suvli qo’llarida
yashaydigan endemik ko’l to’qumshulligi, Madrid atrofidagi o’rmonlarda
(Ispaniyada) yashaydigan pilla shapalagi, Yangi Zellandiyadagi qanotsiz
pastushok qushi, Katta Kavkaz tog’ida esa endemik prometyev sichqoni
yashaydi.
2.YER SHARINIG FLORISTIK VA FAUNISTIK JIHATDAN
TAQSIMLAYDIGAN ASOSIY TAKSANOMIK BIRLIKLAR. Yer
sharinig floristik va zoogeografik jihatdan taqsimlaydigan taksonomik
birliklar oblastlar, podoblastlar (kichik oblastlar), provinsiyalar, okruglar va
uchastkalardan iborat. Turli xil kattalikdagi rayonlashtirish birligini ajratishda
fauna va floralarni quyidagi xususiyati: fauna va floralarni umumiy tarkibi,
endimik turlarini, avlodlarni, oilalarni va otryadlarni borligi, fauna va florada
ma’lum hayvonlar yoki o’simliklar gruppasini yo’qligi va ma’lum xarakterli
turlarni ya’ni o’sha territoriyani hamma joyida va ko’p miqdorda uchraydigan
turlarni borligi hisobga olinadi.
Yirik floristik yoki faunistik rayonlarni masalan oblastlarni ajratishda u
yoki bu mamlakatlarni, materiklarni tarixi asosiy rol o’ynaydi. Shuning
uchun har bir oblast tabiiy geografik sharoiti jihatdan bir-biridan keskin farq
qiladigan biosenozlarni (organizmlar jamoasi) o’z ichiga olishi mumkin
(masalan tropik o’rmonlar va saxrolarni). Shu bilan bir vaqtda o’z
xususiyatlari bilan o’xshash bo’lgan biosenozlar, masalan sohro biosenozlari
turli oblastlar tarkibiga kirishi mumkin. Ammo rayonlarni faunistik va
floristik bo’linishini maydalashib borishi bilan, ularni ajratishda geografik
muhitni xususiyatlari ko’proq ahamiyat kasb etadi.
Dunyo okeaniga kelganda unda keskin chegarani yo’qligi, o’tib
bo’lmaydigan to’siqlarni yo’qligi va sharoitni asta-sekin almashinishi shunga
sabab bo’lmoqdaki, u yerda eng yirik taksonomik birlik bo’lgan oblast ham,

ko’p jihatdan ma’lum zonalar bilan mos keladi yoki bir qancha zonalarni o’z
ichiga oladi.
Oblastlar, podoblastlar, provinsiyalar, okruglar va uchastkalar o’rtasidagi
chegaralar keskin chiziq bo’lmasdan, kengish polosadan iboratdir. Ular
tog’lardan va qirg’oq bo’ylab o’tganda aniqroq bo’lib, tekislikdan va
dengizlardan o’tgan vaqtda noaniqdir.
3.FLORISTIK OBLASTLAR VA ULARNING GEOGRAFIK
TARQALISHI. Yer sharida oltita floristik oblast: gollarktik, poleotropik,
neotropik, Avstraliya, Kap va Antarktida oblastlari ajratiladi. Golarktik oblast
territoriyasi jihatdan eng katta floristik oblast bo’lib, Yer shari quruqliklarini
yarmidan ko’p qismini o’z ichiga oladi. Hozirgi vaqtda golarktik oblasti
uchun endemik bo’lib hisoblangan oilalardan toldoshlar, qayindoshlar,
ayiqtovondoshlar, sho’radoshlar, karamdoshlar, qiyoqdoshlar,
murakkabguldoshlar, (astradoshlar, gazakutdoshlar, navruzguldoshlar) kabi
oilalar va boshoqlilar oilasinig bir necha vakillarini ko’rsatish mumkin.
Golarktik floristik oblasti qo’yidagi podoblastlarga: Arktika, Yevropa-
Sibir, Xitoy-Yapon, O’rtayer dengizi, Makaroneziya, Yevroziyo dashti,
Osiyo cho’li, Shimoliy Afrika-Hind, Shimoliy Amerika preriyasi, Shimoliy
Amerika-Atlantik va ShimoliyAmerika-Tinch okeani podoblastlariga
bo’linadi.
Poleotropik oblast. Bu floristik oblast Afrika va Osiyo materigida
joylashgan. Bu yerdagi endemik o’simliklarga dipterokarpadoshlar,
nepentesdoshlar, pandanusdoshlar, rafleziyadoshlar, sapindadoshlar va
lavrdoshlar oilalari kiradi. Paleotropik oblasti beshta podoblastga: Hindo-
Afrika, Maleziya, Yangi Zelandiya, Gavaya va Madagaskar podoblastlariga
bo’linadi.
Neotropik oblast . Bu oblastning shimoliy chegarasi Kaliforniyani
shimolidan boshlanib Meksika qo’ltig’ini shimoliy qirg’oqi bo’ylab o’tadi va

Florida yarim oroli bilan chegaralanadi. Janubiy chegarasi esa, Janubiy
Amerikani 40 0
kengligi bilan o’tadi va Gallapogos orollarini o’z ichiga oladi.
Bu oblastni endemik o’simliklariga kaktuslar,bromeliyadoshlar,
nastursiyadoshlar, ksiridiyadoshlar,siklantadoshlar, kannonadoshlar,
markgraviyadoshlar va sagovnikdoshlar kiradi. Bu oblast turlarga juda boy
bo’lib, faqatgina Braziliya 40 000-dan ortiq tur mavjud. Neotropik oblasti
uch podoblastga: tropik, meksika va And podoblastlariga bo’linadi.
Avstraliya oblasti. Bu oblast Avstraliya materigi va Tasmaniya orolini
o’z ichiga oladi. Oblastda 12049 tur yuksak o’simlik bo’lib, shundan 75%
endemikdir. Bu yerda faqatgina endemik akasiyani 486 turi va Evkaliptni 342
turi o’sadi. Evkaliptlarni bo’yi to 150 m- gacha bo’lib ulardan xo’jalik
ehtiyojlari uchun smola olinadi. Akasiyalarni bargi yaxshi rivojlangan, bandi
yassi shaklda bo’ladi. Shuning uchun fillodiy akasiyasi deyiladi. Avstraliya
oblasti florasida kazuarindoshlar va 720 turdan iborat bo’lgan proteydoshlar
oilalari mu h im o’rin tutadi. Avstraliya floristik oblasti uchta podoblastiga:
Shimoliy Sharqiy, Eremen (markaziy) va Janubiy G’arbiy Avstraliya
podoblastlariga bo’linadi.
Kap floristik oblasti. Bu oblast janubiy g’arbiy Afrikani kichik bir
qismini o’z ichiga oladi. Bu oblast uchun daraxt turlarini kabag’alligi
xarakterlidir. Keng tarqalgan o’simliklar troteydoshlar (262 tur),
vereskdoshlar (460 tur), restionadoshlar (80 tur), amariliskdoshlar (80 tur) va
savsarguldoshlar (161 tur) hisoblanadi. Kap oblasti bog’larda va parniklarda
yetishtriladigan ko’p o’simliklar turini vatanidir. Bularga veresklar, geranlar
deb ataladigan pelargoniyani h ar xil turi, chiroyli gul ochadigan lileylilar
(lola, giasint), narsiss (amarilisdoshlar) va gladioluslar (irisdoshlar) misol
bo’la oladi.
Antarktik oblast. Bu oblast Janubiy Amerikani 40 0
paralelidan janubga
joylashgan qismini, Olovli yer orolini, Folklend, Janubiy Georg orollarini va

Antaktida materigini o’z ichiga oladi. Oblastda 1600 tur o’simlik bo’lib,
shundan 75% (1200 turi) endemikdir. Antarktida oblastini eng xarakterli
o’simliklari Mezodendrondoshlar oilasining parazit holda yashovchi ba’zi
vakillari, fisroy, libosedr, arakuariya deb atalgan ninabargli vakillari va
daraxtsimon poporotniklar (blexum poporotnigi) dan iboratdir.
Antarktik oblast 3- ta podoblastga bo’linadi. Bular Subantarktik o’rmon
podoblasti, Subantarktik o’rmonsiz poloblasti, Antarktik qutb sahro
podoblasti.
4.QURUQLIKNING FAUNISTIK OBLASTLARI. Quruqlikning
faunistik oblastlari floristik oblastlar bilan to’liq to’g’ri kelmaydi. Odatda
quruqlik faunistik oblastlarini to’rtta dunyoga: arktogey, paleogey, neogey va
notogey dunyosiga birlashtiradilar. Arktogey dunyosiga bitta oblast -
gollaktik oblasti, paleogey dunyosiga ikki oblast - Hindomalay va Efiopiya
oblastlari, neogey dunyosiga bitta oblast - neotropik oblasti, potogey
dunyosiga uchta oblast - avstraliya, polineziya va Yangi Zellandiya oblastlari
kiradi. Shunday qilib Yer sharida 7 quruqlik faunistik oblasti mavjud.
Gollaktik oblast Yevropani, Afrikani Janubiy Saharadan shimolda
joylashgan qismini, Arabiston yarim orolini ko’p qismini, Osiyoni janubiy
qismidan (Hindiston, Hindixitoy va Janubi-Sharqiy Xitoydan) boshqa hamma
territoriyasini va Shimoliy Amerikani o’z ichiga oladi. Bu oblastni ekologik
sharoiti juda xilma-xil bo’lib, unda arktik sahrodan tortib to subtropik
o’rmonlargacha kuzatiladi. Oblastni faunasi yosh va nisbatan kambag’aldir.
Boshqa oblastlar bilan chegaradosh yerlarda qo’shni oblastlar uchun
xarakterli bo’lgan hayvonlar kirib kelgan. Gollarktika oblasti Arktika,
Kanada, Sanor, Yevropa-Sibir, O’rtayer dengizi, Markaziy Osiyo va
Manchjuriya-Xitoy podoblastlariga bo’linadi.
Hindomalay oblasti. Bu oblast Osiyoning janubiy qismini, Seylon
orolini, Fillipin orollarini, Katta Zond orollarini va Kichik Zond orollarini bir

qismini o’z ichiga oladi. Bu oblastda nam tropik o’rmonlar, savannalar va
mangr chakalaklari rivojlangan. Hindomalay oblastida Efiopiya oblasti uchun
ham umumiy bo’lgan gruppa –fillar, nosoroglar, odamsimon maymunlar,
lemurlar, kiyikchalar, echkemarlar va jayronlar ko’p. Ammo bu ikki
oblastlarda bu gruppalarni har birini vakillari turlichadir. HIndomalay oblasti
ikki podoblastga Xindiston va Malaya podoblastiga bo’linadi. Xind
podoblasti Indomaliiya malaka yarim orolidan boshqa butun materik qismini,
Seylon oroli, Andaman, Nikobar, Ryukyu, Tayvan va Xaynan orollarini o’z
ichiga oladi.
Malaya podoblasti Malakka yarim orolini va Filippin orollarini Malaya
arxipelagini o’z ichiga oladi. Buyerda tropik o’rmonlar o’sadi. Buyerda
olmaxonlar, palma kunisasi, cho’chqalar, bug’ular,va bug’uchalar avlodlari
kam tarqalgan. Endemiklardan odamsimon oranguton maymun i, tikansiz
tipratikan, va burunvoy maymuni yashaydi. Shimoliy Avstraliya uchun
xarakterli bo’lgan jannat qushlari va xashak tovuqlari ham uchraydi.
Efiopiya faunistik oblasti. Bu oblasti Afrikani Saxara sahrosidan
janubiy qismini, Arabiston yarim orolini janubi qismini, Madagaskar va
Sakatra orollarini o’z ichiga oladi. Buyerda nam tropik o’rmonlarini yirik
o’chog’i, savannalar, dashtlar, sahrolar, buttalar chakalakzorlari va bargini
qurg’oqchil vaqtda to’kadigan o’rmonlar tarqalgan. Efiopiyani faunasi
yuqorida aytshganimizdek ma’lum darajada Indomaliya oblasti faunasiga
o’xshashdir. Buyerda shimoldan Gollaktika oblastini ba’zi bir vakillari ham
kirib keladi. Ammo shimoldagi sahrolar Efiopiyani Gollarktika oblastidan
ajralib turadi. Shuning uchun Galarktika uchun xos bo’lgan ayiqlar, tuyalar,
bug’ular, bobrlar, ko’rsichqonlar va quyonlar (tushkanchiki) oilalari
efiopiyada uchramaydi. Efiopiya oblasti to’rtta oblastga: g’arbiy Afrika,
sharqiy Afrika, Janubiy Afrika va Madagaskar podoblastlariga bo’linadi.

Neotropik (Neogeya dunyosi) oblasti. Buoblast Janubiy Amerika
materigini, Markaziy Amerikani va Antil orolarini o’z ichiga oladi. Bu yerda
nam tiropik o’rmonlar, savannalar, pamparslar (dashtlar) chalasa h ro, sa h rolar
va doim yashil va barg tukadigan o’rmonlar rivojlangan. Materikni tarkib
topish ta’rixi, uni faunasiga o’z o’zini qoldirgan. Qo’shni materiklarni bir
qator xayvonlari buyerda yashamaydi. Boshqa xil hayvonlar esa, bu yerda
xilma xildir. Neotropik oblasti to’rt podoblastga: Markaziy Amerika, Vest
indiya, Gviana-Braziliya va Chili-patagoniya podoblastga :bo’linadi.
Avstraliya oblasti. Bu oblast keng tropik o’rmonlar, savannalar,
butazorlar, dashtlar va sahrolar bilan qoplangan. Bu yerda tuxum qo’yib sut
emizadigan endemik gruppalar:yexidna, o’rdakburun va yexidnasimonlar
yashaydi. xaltali hayvonlar yirtqich va hasharotxo’r, o’txo’r oilalardan iborat.
Ular kenguru, daraxt kengurusi, xaltali olmaxon, vombat, xaltali ko’rsichqon,
xaltali bo’ri, koala (xaltali ayiq), chumolixo’r, xaltali dev va boshqalardan
iborat. Undan tashqari sichqonlar, ko’rshapalaklar va dingo iti yashaydi.
Avstraliya oblasti ikki podoblastga: Yangi golland yoqi haqiqiy Avstraliya va
papuass(Yangi Gvineya) podoblastlariga bo’linadi.
Yangi Zelandiya oblasti. bu oblastda nam subtropik tog’ o’rmonlari va
daraxtsimon paporotniklar tarqalgan. Tog’ cho’qqilarida muzliklar h am
kuzatiladi. Oblastning h ayvonot dunyosi keskin belgilangan orollik
xarakteriga ega. U qo’shni oblastlar faunasidan keskin chegaralangan. Bu
yerda ikki tur ko’rshapalaklar va mahalliy aholi tomonidan olib kelingan
maokri kalamushidan boshqa sutemizuvchilar yo’q. Sutemizuvchilarni
yo’qligi tufayli, bu yerda uchmaydigan qushlar juda ko’pdir. Bular
straussimon kivi qushi, ueka pastushkasi, sulton tovug’i, ucha olmaydigan
boyo’g’lili to’tidan iborat.

Yer sharining faunistik va floristik oblastlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish