Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 769.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Yer sho‘rlanishi va botqoqlanishini oldini olish va qarshi kurashda qo‘llaniladigan meliorativ agromeliorativ va suv xujalik tadbirlar

Купить
YER SHO‘RLANISHI VA BOTQOQLANISHINI OLDINI OLISH VA QARSHI KURASHDA QO‘LLANILADIGAN MELIORATIV AGROMELIORATIV VA SUV XUJALIK TADBIRLAR Reja: 1. Yerning meliorativ holatini o‘rganishda meliorativ mintaqalarga bo‘lish. 2. Yerning meliorativ holatini o‘rganishda gidromodulь rayonlashtirish. 3 . Yerni meliorativ nazorat qilish tadbirlari. 4 . Yerlarni tekislash. 5 . Ixota daraxtlar o‘ tkazish. 6 . Almashlab ekish. 7 . Agrotexnik tadbirlar. 8. Suv – xo‘jalik tadbirlari . 9 . Suvning filьtratsiyaga sarflanishini kamaytirish. 10. Sug‘orishning yangi usullarini qo‘llash. Yerning meliorativ holatini o‘rganishda meliorativ mintaqalarga bo‘lish. Tuproqning botqoqlaniish sabablari: - suvning me’yoridan ko‘pligi; - sug‘orish usullarini noto‘g‘ri tanlash; - filtratsiya (suv omborlari, sug‘orish tarmoqlari); - suv o‘tkazmaydigan qatlamlarning mavjudligi; - yer osti suvlarining ko‘tarilishi; Botqoqlanish jarayonining tuproq va o‘simliklarga ta’siri: - tuproqda kislorod rejimini yomonlashishi; - SO 2 gazini ko‘payishi; - Ayeratsiyaning buzilishi natijasida o‘simliklarni ildiz tizimsini yaxshi rivojlanmasligi; - Anayerob sharoitda moy kislotalarining ko‘payishi natijasida o‘simliklarni zararlanishi; - O‘simliklarga N, Mn, Fe, Cu, Zn, Mo elementlarining etishmasligi; - Tuproq xaroratining pas-ayishi; - Tupiroq strukturasining buzilishi; - Kasalliklar, zararkunandalar va begona o‘tlarning ko‘payishi. 1 Yerlarning meliorativ holatini o‘rganish va uni kuzatib borish uchun sug‘oriladigan yerlar meliorativ mintaqalarga va kichik mintaqachalarga hamda gidromodulь tumanlarga ajratilgan. Yerlarning meliorativ mintaqalarga bo‘linishida har bir xududning tabiiy (iqlim, geologik, gidrogeologik, relьef, joyning tabiiy zovurlashtirilish darajasi) va irrigatsiya xo‘jalik (ekinlarning sug‘orish rejimi, sug‘orish va kollektor-zovur tarmoqlarining holati, hamda ulardan foydalanish) sharoitlari har tomonlama va sinchiklab o‘rganishga asoslangan. Yerlar mintaqa va kichik meliorativ mintaqachalarga bo‘linadi. Bu mintaqa va mintaqachalar joylarning tabiiy sharoitlariga ko‘ra bir-xil bo‘lishi, lekin meliorativ tadbirlarni turlicha talab qilishi bilan farqlanadi. 1 Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 405 . Yerlarni meliorativ jihatidan tumanlashtirishda sizot suvlarining oqib ketishi va tuproqning sho‘rlanish darajalari katta ahamiyatga ega. Sizot suvlarining oqimiga ya’ni joyning tabiiy zovurlashtirilish darajasiga qarab quyidagi meliorativ mintaqalarga bo‘linadi. 1. Sizot suvlari tabiiy oqib ketadigan mintaqa. 2. Sizot suvlari tabiiy kuchsiz oqib ketadigan mintaqa. 3. Sizot suvlari tabiiy oqib ketmaydigan mintaqa. Yerning rel ь efi va o‘sha yerdagi mahalliy sizot suvlarining oqish sharoitiga qarab har bir meliorativ mintaqa meliorativ mintaqachalarga bo‘linadi. Meliorativ mintaqachalarga esa tuproqning tuzilishiga va xossalariga, sho‘rlanish darajasiga hamda sizot suvlarining joylashish chuqurligiga qarab kichik meliorativ mintaqachalarga (gidromodul ь tumanlarga) bo‘linadi.( Gidromodul ь - 1 gektar ekin maydoniga suvning l/sek hisobidagi solishtirish sarfi). Yerlarni gidromodul ь jihatdan tumanlashtirishning ahamiyati shundaki bunda har bir gidromodul ь tumanida etishtiriladigan ekinlardan m o‘ l h osil olish uchun zarur bo‘lgan suv va su g‘ orish muddati belgilanadi. Suvdan foydalanish rejasini tuzish, sugorish tarmoqlarini loyixalashtirish va qurish, xo‘jalik va xo‘jaliklararo sugorish tarmoqlari bo‘ylab suvni taqsim - lashda gidromodul ь tumanlar buyicha sarflanadigan suv h isobga olinadi. Ma ь lumkiy su g‘ orish sizot suvlarining rejimiga va tuproqning meliorativ h olatiga ta ь sir qiluvchi mu h im omil h isoblanadi. SHuning uchun gidromodul ь tumanlari b o‘ yicha tuproqning meliorativ h olatini buz i lish sabablari va ularni yaxshilash tadbirlari ishlab chi q iladi. O‘zbekistonning sug‘oriladigan yerlarni gidromodul ь jihatdan tumanlashtirishda joyning iqlim, sharoiti, tuproqning tuzilishi va uning suv-fizik xossalari, sizot suv sathining joylashish chuqurligi hisobga olinadi. Birinchi marta O‘rta Osiyo xududidagi sug‘oriladigan yerlarni gidromo - dul ь jihatidan tumanlashtirish 1912-1914 yillarda A.N. Kostyakov, S.M. Kondrashov, M.M. Busidevlar tomonidan ishlab chiqildi. Keyinchalik yangi yerlarni o‘zlashtirilishi, sug‘orish va kollektor-zovur tarmoqlarini ko‘pa - yishi, sizot suvlar rejimini o‘zgarishi, yangi sug‘orish texnikasi va texnolo - giyasining vujudga kelishi munosabati bilan 1930-1933 yillarda V.M. Legostaev, B.S. Kon ь kov va boshqalar tomonidan, 1955 - 1957 yillarda V.M. Legostaev, B.V. Fedorov, S.N. R i jov, V.E. Yeremenko tomonidan va 1968-1971, 1985-1987 yillarda esa O‘zbekiston Paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti (eski SoyuzNIXI) olimlari tomonidan qayta tuzib chiqildi. (Gidromodul ь tumanlashtirishni har 8-10 yilda bir marta qayta tuzib chiqish maqsadga muvofiqdir.) O‘zbekiston respublikasi sug‘oriladigan yerlarining tabiiy sharoitlari bo‘yicha (havoning harorati, namligi, yog‘ingarchilik miqdori, bug‘lanish, foydali haroratning yig‘indisi, o‘suv davrining davomiyligi va hokazo) SHimoliy, Markaziy va Janubiy iqlim mintaqalariga bo‘linadi . Tuproqning botqoqlaniish sabablari: - suvning me’yoridan ko‘pligi; - sug‘orish usullarini noto‘g‘ri tanlash; - filtratsiya (suv omborlari, sug‘orish tarmoqlari); - suv o‘tkazmaydigan qatlamlarning mavjudligi; - yer osti suvlarining ko‘tarilishi; Bu mintaqalar joyning iqlim va tuproq sharoitlari bo‘yicha farqla - nuvchi quyidagi 7 ta iqlim-tuproq vohalariga bo‘linadi. 1. Quyi Amudaryo vohasi (Xorazm viloyati va Qoraqalpog‘iston Respublikasi). 2. CHirchiq - Ohangaron vohasi (Toshkent viloyati). 3. Farg‘ona vohasi (Farg‘ona, Andijon va Namangan viloyatlari). 4. Mirzacho‘l vohasi (Sirdaryo va Jizzax viloyatlari). 5. Zarafshon voha (Samarqand, Navoiy va Buxoro viloyatlari). 6. Qashqadaryo vohasi (Qashqadaryo viloyati). 7. Surxandaryo vohasi (Surxondaryo viloyati). Farg‘ona, Qashqadaryo, Surxondaryo va Zarafshon vohalari iqlim-tuproq sharoitlari bo‘yicha yana sahro va bo‘z tuproqli poyaslarga ajraladi. YUqorida ko‘rsatilgan har bir voha quyidagi iqlim-tuproq guruhlariga bo‘linadi: Avtomorf tuproqlar (sizot suvlari 3 m dan chuqurda joylashgan). YArim gidromorfli tuproqlar (sizot suvlari 2-3 m). Gidromorfli tuproqlar (sizot suvlari 1-2 m). Ko‘rsatilgan har bir guruh chegarasida tuproq turi, tuzilishi mexanik tarkibi, suv-fizik xossalariga qarab 9 ta gidromodul ь hududga bo‘linadi. Botqoqlanish jarayonining tuproq va o‘simliklarga ta’siri: - tuproqda kislorod rejimini yomonlashishi; - SO 2 gazini ko‘payishi; - A yer atsiyaning buzilishi natijasida o‘simliklarni ildiz sistemasini yaxshi rivojlanmasligi; - Ana yer ob sharoitda moy kislotalarining ko‘payishi natijasida o‘simliklarni zararlanishi; - O‘simliklarga N, Mg, Fe, Su, Zn, Mo elementlarining etishmasligi; - Tuproq xaroratining pasayishi; - Tuproq strukturasining buzilishi; Kasalliklar, zararkunandalar va begona o‘tlarning ko‘payishi. 2 Yerning sho‘rlanishi va botqoqlanishini oldini olish va qarshi kurash tadbirlarini to‘g‘ri tanlash hamda ularni amalga oshirish uchun dastlab sug‘oriladigan yerlarning meliorativ xolati chuqur o‘rganilib chiqiladi va doimo kuzatib boriladi. Mintaqalar asaosan sizot suvlarining tabiiy oqimga ega bo‘lishiga qarab quydagilarga bo‘linadi: 1. Sizot suvlari oqimli; 2. Sizot suvlari kuchsiz oqimli; 3. Sizot suvlari oqimsiz. Har bir meliorativ mintaqa yerning relьefi mahalliy sizot suvlarining oqim sharoitiga qarab meliortiv mintaqachalarga bo‘linadi. 2. Yerning meliorativ holatini o‘rganishda gidromodulь rayonlashtirish. Meliorativ mintaqachalar esa o‘z navbatida tuproqning tuzilishi va xossalariga, sho‘rlanish darajasiga, sizot suvlarining joylashish chuqurligiga qarab kichik meliorativ mintaqachalarga ya’ni gidromodulь rayonlarga bo‘linadi. 2 Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 405 . Yerlarni gidromodulь jihatdan rayonlashtirishning ahamiyati shundaki, har bir gidromodulь rayonida etishtiriladigan ekinlardan mo‘l hosil olish uchun zarur bo‘lgan sug‘orish rejimi belgilanadi. Ma’lumki ekinlarni sug‘orish sizot suvlarining rejimiga va tuproqning meliorativ holatiga ta’sir qiluvchi muhim omil hisoblanadi. SHuning uchun gidromodulь rayonlar (jadval) bo‘yicha yerning meliorativ holatini buzilish sabablari va ularni yaxshilash tadbirlari ishlab chiqiladi. 3. Yerning meliorativ nazorat qilish tadbirlari. Sug‘oriladigan yerlarni meliorativ holati doimo nazorat qilib boriladi. Bunda: 1. Sizot suvlarining joylashish chuqurligi. 2. Sizot suvlaring minyer allashganlik darajasi. 3. Tuproqning sho‘rlanish darajasi aniqlanadi. 1.85-jadval Gidromodulь rayonlar. Gidromod ul ь rayon Tuprok va tuprok yotkiziklari Sizot suv sathi,m I II III IV V VI VII Avtomorf tuproklar Unumdor qatlami kam bo‘lgan qum-shag‘al to‘shamali va katta qatlamli qumoq tuproqlar. O‘rtacha unumdor qatlamli qum-shag‘al to‘shamali va katta qatlamli supes tuproklar Katta qatlamli suglinik va loy tuproklar Avtomorf - gidromorf tuproklar Engil suglinik va supes tuproqlar. Suglinik va loy tupro q lar. Gidromorf-avtomorf tupro q lar. Engil suglinik va supes tuproklar Suglinik va loy tupro q lar. Gidromorf tuproklar. >3 2-3 1-2 0 ,5-1 VIII IX Engil suglinik va supes tupro q lar Sugilinik va loy tuproklar. Sizot suv satxini nazorat qilish uchun maxsus quduqlar o‘rnatiladi. Quduqlar yerning meliorativ sharoitlariga va relьefiga qarab joylashtiriladi. Xo‘jalikning sug‘oriladigan maydoni va meliorativ sharoitiga qarab kuzatish quduqlari 10-25 tagacha va undan ham ko‘p bo‘lishi mumkin. Barcha kuzatuv quduqlari xo‘jalik kartasiga tushiriladi va tartib raqami ko‘rsatiladi. Nazorat quduqlaridan sizot suvlar sathi har oyda 3 marta (1, 10, 20 kunlarida) o‘lchanadi. Sizot suvning minyerallashganlik va tuproqning sho‘rlanish darajalarini aniqlash uchun bir yilda ikki marta (o‘suv davrining boshida va oxirida) namunalar olinadi hamda ular suvli so‘rish tahlili qilinadi. SHo‘rlangan va botqoqlangan yerlarning meliorativ holatini o‘rganishda yerdan foydalanish koeffitsentlarini (EFK) aniqlash ham muhim ahamiyatga ega. Yerdan foydalanish koeffitsentini ma’lum bir xo‘jalik yeri yoki tuman, viloyat va voha uchun aniqlash mumkin. Yerdan foydalanish koeffitsenti sug‘oriladigan yer maydonining umumiy yer maydoniga bo‘lgan nisbati bilan aniqlanadi. EFK = Sug‘oriladigan yer maydoni, ga umumiy yer maydoni, ga Xo‘jaliklarda EFK ning pasayishini asosiy sabablari sho‘rlanish va botqoqlanish bo‘lishi mumkin. Sug‘oriladigan sho‘rlangan yerlarni sho‘r yuvish muddatlari va me’yor larini aniqlash uchun sho‘rlanish kartagrammalarini tuzish ham katta amaliy ahamiyatga ega. SHo‘rlanish kartagrammalari quy i dagi ma’lumotlar asosida tuziladi: 1. Konturlar bo‘yicha yerdan foydalanish rejasi. 2. Tuproq xaritasi. 3. Xo‘jalikning gidromodul ь rayonlashtirish xaritasi. 4. Tuproq tarkibidagi tuzlarning analizi natijalari. 5. Qishloq xo‘jalik ekinlarining holati bo‘yicha ma’lumotlar. 4. Yerlarni tekislash. Sug‘oriladigan yerlarni botqoqlanish va sho‘rlanishining oldini olishda va ularga qarshi kurashda agromeliorativ tadbirlarning ahamiyati katta. Agromeliorativ tadbirlarga quyidagilar kiradi: Yerni tekislash, ihota daraxtlar o‘tkazish, almashlab ekishni joriy qilish, to‘g‘ri agrotexnik tadbirlar qo‘llash va sho‘r yuvish. Sug‘oriladigan yerlarni tekislashning meliorativ ahamiyati shundaki, yaxshi tekislangan yerlarda suv tejaladi, tuproqning sho‘ri bir tekisda yuviladi, vegetatsiya davomida ekinlar bir me’yorida suv bilan ta’minlanadi natijada ekinlarning hosili oshadi. SHo‘rlangan yerlarni tekislashda bo‘ylama va ko‘ndalang nishablik (ko‘ndalang 0,0012 -0,0018) (bo‘ylamasi 0,002-0,003) vujudga keltiriladi. Yer tekislash 3 xil bo‘ladi. 1. Asosiy tekislash-dalaning umumiy nishabligi butunlay o‘zgartiriladi va juda katta hajmda (300-700 m 3 /ga) ish bajariladi. Asosiy tekislash loyxa asosida yangi yerlarni o‘zlashtirishda qo‘llaniladi. 2. Qisman tekislash-bunda yer sirtidagi ayrim baland-pas-liklar tekislanib kam hajmda ish bajariladi. 3. Joriy tekislash bu har yili ekin ekishdan oldin o‘tkazilib asosan shudgorlash natijasida hosil bo‘lgan balandpastliklar tekislanadi. Yer tekislash asosan bulьdozyerlar, Skrepyerlar, Greydyerlar, uzun bazali Planirovshiklar, Traktor molalarii va dizelь tekislagichlar yordamida amalga oshiriladi. 5. Ixota daraxtlari o‘tkazish. Ixota daraxtlarining ahamiyati shundaki, ular suv resurslarini ko‘paytiradi, tuproqni meliorativ holatini yaxshilaydi, sizot suvlar sathini pasaytiradi, sug‘oriladigan, dalalarda mikroiqlim vujudga keltiradi. Ixota daraxtlari asosan dalalarning chetlariga va sug‘orish tarmoqlari bo‘ylab ekiladi. Ular 5-6 qator ekilib, ularning umumiy kengligi 12-15 m bo‘ladi. Daraxt polasalari orasidagi masofalar esa 400-500 m bo‘lishi kyerak. Ixota daraxatlari tarkibiga tol, tyerak, qayrog‘och, dub, chinor, tut, jiyda, oq akatsiya kiradi. -Botqoqlangan yerlarga ko‘proq tol va tyerak ekiladi. -SHo‘rlangan yerlar da esa-jiyda va oq-akatsiya ekish yaxshi natija byeradi. 6. Almashlab ekish. SHo‘rlangan yerlarda to‘g‘ri almashlab ekish tizimini qo‘llash tuproqning meliorativ holatini yaxshilaydi, unumdorligini oshiradi. Almashlab ekish tarkibiga asosan beda, paxta don, em-xashak va sabzavot ekinlari kiritiladi. SHu ekinlar ichida sho‘rlangan yerlarda bedaning meliorativ ahamiyati juda katta. Beda tez rivojlanib yer sirtini isib ketishdan va shamol ta’siridan saqlaydi hamda suvni yer ustidan bu g‘ lanishini kamay - tiradi. -Bedaning ildizi tuproqning chuqur qatlamlariga sizot suvlarigacha borib ularni transp i ratsiyaga sarflaydi. -Beda ildizi tuproqning suv-fizik xossalarini yaxshilaydi. -Tuproq unumdorligini oshi - radi (200-400 kg/ga gacha sof azot t o‘ playdi). SHo‘r yerlarda asosan qisqa rotatsiyalik almashlab ekish tizim lari joriy qilinadi. Bunda 3:3; 3:4; 3:5; 3:4:1:2-(3 dala beda, 6 dala paxta, 1 dala donli va shu dalaga ko‘kat ekinlari ekiladi) paxta, beda, donli ekinlar almashlab ekish tizimlari qo‘llaniladi. Bulardan tashqari o‘rtacha va kuchli sho‘rlangan yerlarni meliorativ xolatini yaxshilash uchun maxsus meliorativ dala almashlab ekish tizimlaridan foydalani - ladi. Bunda almashlab ekish 1:3:5; 1:3:1:1; 1:3:4:1:1 tizimda bo‘ladi. Ushbu tizimlarda bitta dala melioratsiya dalasi bo‘lib unda turli (tekislash, yumshatish, kimyoviy melioratsiya, sho‘r yuvish, kollektor - zovur tarmoqlarini ta ’ mirlash) melioratsiya ishlari olib boriladi. 7. Agrotexnik tadbirlar. SHo‘rlangan va botqoqlangan yerlarni meliorativ xolatini yaxshi saqlash uchun agrotexnik tadbirlarni o‘z vaqtida, sifatli o‘tkazishning ahamiyati juda katta. Bunday agrotexnik tadbirlarga yerni yerta kuzda chuqur shudgorlash (40 sm) Ilmiy asoslangan sho‘r yuvish muddatiga, usuliga va sho‘r yuvish me’yoriga amal qilish, yerta bahorda kunlar isib, tuz to‘planish jarayoni boshlanmasdan oldin yerga ishlov byerish (boronalash, chizellash, tekislash minyeral va organik o‘g‘itlardan foydalanish), ekinlarni ekish muddatiga ekish chuqurligi va normalariga qat’iy amal qilish, ekinlar unib chiqishi bilan qator oralariga ishlov byerib tuproq strukturasini yaxshilash, har bir sug‘orishdan keyin qator oralarini o‘z vaqtida va sifatli kulьtivatsiya qilish kabilar kiradi. SHo‘rlangan yerlarda qishloq xo‘jalik ekinlarini oshirilgan me’yorda sug‘orish. SHo‘rlangan yerlarda etishtiriladigan ekinlarni sug‘orish me’yori sho‘rlanmagan yerlardagi ekinlarning sug‘orish me’yorlaridan 20-25% ko‘p bo‘lishi kyerak. CHunki vegetatsiya davrida havo haroratining yuqori bo‘lishi va minyerallashgan sizot suvlarining yer yuzasiga yaqin joylashishi natijasida ular jadal bug‘lanadi va sug‘orishlar orasidagi davrlarda tuzlar tez to‘planib qoladi. SHu to‘plangan tuzlarni chuqur yuvish uchun ortiqcha suv sarflanadi. Bundan tashqari tuproq yeritmasi konsentratsiyasi past xolatda bo‘lishi uchun ham suv zarurdir. 8. Suv - xo‘jalik tadbirlari. Yerni sho‘rlanish va botqoqlanishining oldini olish va ularga qarshi kurashda qo‘llaniladigan suv-xo‘jalik tadbirlari ham muhim ahamiyatga ega. Suv-xo‘jalik tadbirlarining tarkibi quydagilardan iborat bo‘ladi. 1. Suvdan rejali foydalanish bunda xo‘jalik, tuman, viloyatlarda suvdan foydalanish rejalari tuziladi va shu rejada ekinlarni sug‘orish muddati, sug‘orish soni, me’yorlari va tarmoqdan limet bo‘yicha suv olish ko‘rsatiladi. 2. Sug‘orishni yangi suvni tejaydigan usullarini qo‘llash (egatlab, yomg‘irlatib va tomchilatib sug‘orish usullari). 3. Kanallardan suvni filьtratsiyaga isrof bo‘lishini kamaytirish (asosiy, kimyoviy va oddiy tadbirlar) 4. Sug‘orish tarmoqlarini loyqa va begona o‘tlardan tozalash. 5. Xo‘jalikda suv oborotini joriy qilish. 6. Xo‘jalikda suvdan sutka davomida foydalanish. 7. Sug‘orilmaydiga davrlarda sug‘orish tarmoqlarini bekitib qo‘yish. 8. Sizot va yer osti suvlaridan ekinlarni sug‘orishda va sho‘r yuvishda foydalanish. 9. Xo‘jalikda suv o‘lchash ishlarini tashkil qilish. 9. Suvning filьtratsiyaga sarflanishini kamaytirish Suvning filьtratsiyaga isrof bo‘lishi sug‘orish tarmoqlarining foydali ish koeffitsientini (FIK) kamaytiradi, suvni ko‘proq olishga majbur qiladi, sizot suvlar sathining ko‘tarilishiga imkon byeradi va tuproqning sho‘rlanishiga olib keladi. Melioratsiyada eng muhim muammolardan biri - kanallardan suvning isrof bo‘lishiga qarshi kurashishdir, chunki odatdagi, ya’ni o‘zani qoplanmagan kanallardan 40-50% suv (olinadigan suvning umumiy miqdoriga nisbatan) shimilib ketadi. Sug‘orish tarmoqlaridan shimilgan suv ba’zan sizot suv balansining 60- 70% iga to‘g‘ri keladi. Gruntning filьtratsiya koeffitsienti va har bir kanalning ho‘llangan pyerimetri qancha katta bo‘lsa, kanaldan suvning shimilib isroflanishi ham shuncha katta bo‘ladi. Kanaldagi suvning oqish tezligi va sarfi kamayishi, baravar ishlaydigan kanallar uzunligi, sizot suv sathining chuqurligi oshishi bilan shimilish sarfi oshib boradi. SHaroitga qarab suvning shimilib ketishiga qarshi kurashishda turli usullardan foydalanish mumkin: Sug‘orish kanallari bo‘ylab daraxt o‘tqazish (biologik usul). K anallar o‘zanini kolьmataj qilish, Kanal o‘zanini zichlash. SHo‘rtoblash (kimyoviy usul). Sun’iy gleylash usuli. Neftlash, bitumlash, silikatlash. Portlatish usuli. Suv o‘tkazmaydigan ekranlar hosil qilish. Suv shimilishiga qarshi qoplamlar to‘shash. Temir-beton novlardan foydalanish . YOpiq sug‘orish tarmoqlaridan foydalanish. Suv isrofgarchiligini kamaytirish va undan foydalanishni yaxshilash bo‘yicha hamma uchun majburiy bo‘lgan tadbirlar. Bu kanallarni oqizindi va o‘simliklardan o‘z vaqtida tozalash, ichki xo‘jalik suv oborotini amalga oshirish, suvdan kecha- kunduz foydalanish, sug‘orilmaydigan davrda kanallarni byerkitib qo‘yishdan iborat. Kanallar o‘z vaqtida oqizindi va o‘simliklardan tozalab turilsa, kanaldagi suv sarfi va suv tezligi katta bo‘ladi, bu esa shimilishini kamaytiradi. 10. Sug‘orishning yangi usullarini qo‘llash. O‘zbekistonning sug‘oriladigan maydonlari asosiy tuproq ustidan egatlar orqali, taxtalarga (marzalarga) bo‘lib va cheklarga bo‘linib bostirilib sug‘orilmoqda. Bunday sug‘orish usullari tuproq strukturasini buzulishiga, qatqaloq hosil bo‘lishiga, suvning hisobdagi me’yoridan ko‘p sarf bo‘lishiga, tuproqni notekis namlanishiga, suvni tub qatlamlarga shimilib ketishiga sabab bo‘lmoqda va tuproqning meliorativ holatini buzilishiga olib kelmoqda. YUqorida ko‘rsatilgan sug‘orish usullarining salbiy oqibatlarini tugatish uchun yangi sug‘orish usullarini qo‘llash talab qilinadi. Bunday sug‘orish usullaridan biri egatlab sug‘orishda egiluvchan ko‘chma quvurlardan bosim ostida byeruvchi PPA-165, PPA-300, PT-250, TAP-150, TPP- 200 markali sug‘orish mashinalaridan foydalanishdir. Ushbu quvurlar o‘q ariqlar o‘rniga ishlatiladi. Ulardagi har bir teshik qator orasining o‘rtasiga to‘g‘rilanadi, teshiklarda bir xil diametrli maxsus klapinlar bo‘lib ular yordamida egatga byerilayotgan suvni rostlash mumkin. Sug‘orish mashinalari yordamida egatlarga suv taralganda bir yo‘la 2-3 gektardan 5-8 gektargacha maydonni sug‘orish imkoniyatini byeradi. Sug‘orishda mehnat unumdorligi 2-3 barovar oshadi, suvning shimilishi esa oddiy usuldagiga nisbatan 8-10% kamayadi. Yomg‘irlatib sug‘orish. Bu usulda suv maxsus qurulmalar va mashinalar yordamida sun’iy yomg‘ir tarzda o‘simliklar ustidan purkab byeriladi. YOmg‘irlatib sug‘orishning afzalligi shundaki, bu usulda sug‘orish jarayoni to‘liq mexanizatsiyalashadi, o‘q ariqlar soni kamayadi, belgilangan suv me’yori aniq va bir tekisda sarflanadi, tuproq yuzasida mikroiqlim vujudga keladi, yomg‘irlatib sug‘orishda sizot suvlari ko‘tarilmaydi shu sababli tuproqda sho‘rlanish va botqoqlanish sodir bo‘lmaydi. YOmg‘irlatib sug‘orish usulida egat- lab sug‘orishga nisbatan mehnat unumdorligi 3-4 barobar oshadi va 15-20% suv tejaladi. Natijada gektariga 1000 m 3 gacha suv byerish va tuproqni 80-100 sm chuqurlikda namiqtirish imkoniyati yaratiladi. Tomchilatib sug‘orish. Tomchilatib sug‘orish usuli ekinlarga suv byerishning eng ilg‘or usullaridan biri bo‘lib, bunda suv o‘simliklar to‘g‘ridan- to‘g‘ri maxsus jihozlar va qurulmalar yordamida tomchi tarzda etkaziladi. Bu sug‘orish usulining asosiy meliorativ afzalliklari shundaki suv o‘simliklarning ildizi tarqalgan faol qatlamida uzluksiz mo‘‘tadil namlik, havo, oziqa va tuz rejimlarini vujudga keltiradi. O‘rta Osiyoning sug‘oriladigan yerlarida qo‘shimcha sug‘orish manbalarini qidirib topish muhim vazifa hisoblanadi. SHu munosabat bilan sizot, zovur va yer osti (artezian) suvlaridan suv ta’minoti, sug‘orish va sho‘r yuvish maqsadida foydalanishning katta suv xo‘jalik meliorativ va ekologik ahamiyati bor. 1.31-rasm. Dunyo mamlakatlaridagi daryolarning 2000-2005 yillardagi suv sifatini 2050 yildagi holati bilan taqqoslash kartasi 3 O‘zbekistonda zovur suvlar hajmi umumiy suv olish hajmini 30-35% ni tashkil etmoqda. Bu sug‘orish manbalarining suvi ko‘pincha minyerallashgan bo‘ladi. Yuqorida aytilgan suvlardan foydalanishning suv xo‘jaligi jixatdan quyidagi afzalliklari bor:  suv resurslari, va sug‘oriladigan yer maydonlari ko‘payadi;  bu suvlardan foydalanishda magistral, taqsimlash va keng tarmoqli sug‘orish shoxobchalari hamda ko‘plab gidrotexnik insho a tlar qurish talab qilinmaydi;  sug‘orish tarmoqlarining salt qismi uncha uzun bo‘lmaganligidan undan suvning fil ь tratsiyaga isrof bo‘lishi kam, foydali ish koeffitsienti va sug‘orish qobiliyati esa katta bo‘ladi;  suvda mayda zarrachalar juda kam va minyerallashganligidan kanallarni deyarli loyqa bosmaydi, yovvoyi o‘tlar juda kam o‘sadi, natijada ular d an foydalanish xarajatlari kamayadi. Meliorativ jihatdan ham bu suvlardan foydalanishning yaxshi tomonlari ko‘p:  daryodan irrigatsiya tarmoqlariga suv olish qisqaradi, natijada suvning fil ь tratsiyaga sarflanishi kamayadi va sizot suv sathi pasayadi;  sizot va yer osti suvini olish ta’sirida ham sizot suv sathi bevosita pasayadi; 3 Water and jobs. The global perspective on water. UNESCO 2016. p. 18.  zovur suvidan foydalanilganda kollektor va zovurdagi suv sathi pasayadi, natijada ularning ish chuqurligi va samarali ta’siri zo‘rayadi. Ekinlarni sug‘orishda foydalaniladigan suvga qo‘yiladigan talablar: - Suv sifati Es (Ds/m) SAR (m. mol) RSC 1. YAxshi suv - 2 <10<2 , 5 2. sho‘r suv >2.4<10<2.5 (fiziologik yeritma) sho‘r >4<10<2.5 SAR>4<10<2.5 3. Ishqorli suv Kam ishqorli - >4<10<2.5 -4 Ishqorli - >4<10<2>4 YUqori ishqorli - <10>4 rN bo‘yicha: (ES, pH, Na, Cl, SAR), (m/m hos/sm m.g, m/w) eng yaxshi – 0,5; 6,5; 7,5 302, 51,0 yaxshi – 7,5-8,0; 0,5-1,5; 2,5-5,0; 1,0-2,0; 30-60. O‘rta yomon – 8,0-8,5; 60-70; 1,5-3,0; 5,0-7,5; 2,0-4,0 YUqori yaroqsiz – 3,0-5,0; 8,5-9,0; 75-80; 7,5-10; 4,0-8,0 Eng yaroqsiz – 5,0-6,0; 9,0-10,0; 80-90; 10,0-12,5; 8,0-15,0 Suvning kiyoviy tarkibi (TSS, pH)CO, HCO, Cl, SO 4 , Ca, Mg, Na. 4 A. Suv bosish yoki ortiqcha sug‘orish sabablari • yaxshi, mo‘l hosil olish uchun suvdan ko‘proq foydalinish kyerak, yoki suv arzon turadigan degan noto‘g‘ri tushunchaga ega bo‘lish tufayli suvdan ortiqcha foydalanish ro‘y byeradi. • Sug‘orish usullarini noto‘g‘ri tanlash. • kanal va suv havzalarining yuqori joylarda joylashgan yerlarda filьtrlanish va sizib o‘tishi orqali. • kyerakli vositalarning yo‘qligi, noto‘g‘ri taqsimlanishi. • tuproq qatlamida suv o‘tkazmaydigan qatlamining mavjudligi. • Sayoz yer osti suvlarida sizot suvlari sathining ko‘tar - ilishi. 4 Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 410. B. Suv bosishining (ortiqcha sug‘orishning) ta’siri (i) to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’siri – tuproq mikrorganizmlari va ildizlar uchun asosiy manba bo‘lgan tuproq havosini almash - inishi. Tuproqdagi SO2 yuqori miqdori tufayli, botqoqlangan sharoitda SO2 miqdori o‘simlik ildizlarini zararlashi mumkin. Ba’zi vaqtlarda yuzada yoki havo (ii) ildiz tizimi rvojlanishi mumkin. YOmon ayeratsiya tufayli o‘simlikning suv va oziqa moddalari iste’moli kamayadi. (iii) Bilvosita ta’siri – o‘zlashirilmaydigan (harkatchan emas) oziq moddalari yuvilib ketadi. Anayerob sharoitda za-rarli elementlar hosil bo‘ladi. Anayerob sharoitda organik moddalarning parchalanishi natijasida o‘simliklar uchun zararli bo‘lgan butirik kislota kabi organik kislotlar hosil bo‘ladi. • Harakatchan N, Mn, Fe, Zn, Mo elementlari kamaytiradi; • Tuproq haroratini pasaytiradi; • foydali mikrorganizmlar faoliyatini pasaytiradi • tuproqning tuzilishi (strukturasi) buziladi; • ekinlarga ishlov byerish qiyinlashadi; • zararkunanda, kasalliklar va begona o‘tlar ko‘payadi. 5 5 Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 407-408. 1.32-rasm. O‘zbekistonda atrof muhit holatini ekologik mezonlari 6 6 Ўзбекистонда атроф муҳит ҳолатини экологик кўрсаткичлар асосида баҳолаш. Т.: 2008. 10 б. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers. 2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009. 3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. (Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b. 4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”, 2014. – 240 b. 5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari. (Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.: ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b. 7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”, 2012. – 187 bet.

Yer sho‘rlanishi va botqoqlanishini oldini olish va qarshi kurashda qo‘llaniladigan meliorativ agromeliorativ va suv xujalik tadbirlar

Купить