Yer sirti holatining daryo oqimiga ta’siri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yer sirti holatining daryo oqimiga ta’siri

Купить

YER SIRTI HOLATINING DARYO OQIMIGA TA’SIRI
Reja:
1. Daryo havzasi relyefining oqim hosil bo‘lishiga ta’siri.
2. Oqimning yil davomida taqsimlanishini belgilovchi omillar

Kalendar davrlarda, fasllarda va fasllar ichida (o‘n kunliklar, haftalar,
kunlar) daryo oqimining yil davomidagi holati qonuniyatlarini aniqlash
muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Ular asosida turli xil suv xo‘jaligi
maqsadlarida suv manbalaridan foydalanish rejalari tuziladi va suv
omborlari kabi gidrotexnik inshootlarning parametrlari aniqlanadi. Ushbu
mavzuda oqimning yil davomida taqsimlanishini belgilab beruvchi qator
omillarga ta’rif beriladi.
Daryo oqimining hosil bo‘lishiga havza Relyefi bevosita va bilvosita ta’sir
etishi mumkin. Relyefning oqimga bevosita ta’siri havzaning nishabligi orqali
ifodalanadi. Agar havzaning nishabligi katta bo‘lsa, oqim jadal suratda hosil
bo‘lib, uning Daryo o‘zaniga oqib kelish vaqti qisqaradi. Shu bilan birga yer ostiga
shimilish va bug‘lanishga ham kam miqdorda miqdorda suv sarflanadi.
Havzaning, yonbag‘irlarining nishabligi nisbatan kichik bo‘lganda esa yuqorida
bayon qilinganlarning aksi kuzatiladi.
Havza relyefining oqim hosil bo‘lishiga bilvosita ta’siri juda kattadir. Bu
ta’sir suv muvozanatining asosiy elementlari bo‘lgan yog‘in-sochin, bug‘lanish.
yer ostiga shimilish va havzada to‘planadigan suv miqdori orqali seziladi.
Suv muvozanati elementlariga va ular orqali Daryo oqimiga balandlik
mintaqalari juda katta ta’sir ko‘rsatadi. Ortiqcha va yetarli darajadagi namlikka
ega bo‘lgan tekislik hududlarida balandlikning uncha katta bo‘lmagan o‘zgarishi
ham yog‘in miqdoriga va Daryo oqimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
Valday tepaliklarida (dengiz sathidan 200-300m) yillik yog‘in miqdori 700 mm ga
yetsa, u bilan yonma-yon joylashgan xududlarda 550 mm yog‘in yog‘adi.
Tog‘li hududlarda Daryo havzasining suv muvozanati elementlari balandlik
bo‘yicha keskin o‘zgaradi. Yillik yog‘in miqdori (tog‘ tizimining o‘rniga bog‘liq
holda) ma’lum balandlikkacha ortib boradi, shundan so‘ng balandlik ortib borishi
bilan yog‘in miqdori kamaya boradi. Masalan, Iliorti Olatovining shimoliy yon
bag‘irlarida yog‘in miqdori 2250 m balandlikkacha ortsa, Jung‘or Olatovida bu
balandlik 3200-3400m ni tashkil etadi.

Yog‘in miqdoriga yonbag‘irlarning nam havo oqimi yo‘nalishiga nisbatan
joylashishi katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, Hisor tog‘tizmasining janubi-g‘arbiy
yonbag’irlariga yiliga 1500-2000 mm yog‘in yog‘sa, Pomir tog‘ining ichki
hududlarida yillik yog‘in miqdori atigi 400-600 mm ni tashkil etadi.
Balandlikning ortishi yog‘in turiga ham ta’sir etadi, balandlikka mos ravishda
yog‘inning umumiy miqdoriga nisbatan qorning hissasi ortib boradi. Bu esa o‘z
navbatida oqim koeffisiyentining o‘sishiga olib keladi.
Umuman tog‘li o‘lkalarning gidrologik sharoitida relyefning ahamiyati
nihoyatda kattadir. Relyef gidrologik xodisalarga, shu jumladan oqim hosil bo‘lish
jarayoniga ko‘pincha bevosita emas, balki tabiiy-geografik, ayniqsa, iqlimiy
omillar orqali ta’sir etadi.
2. Oqimning yil davomida taqsimlanishini belgilovchi omillar
Oqimning yil ichida taqsimlanishini aniqlash ancha murakkab, chunki
mazkur jarayonga ko‘pgina tabiiy geografik omillar ta’sir ko‘rsatadi. Ular
orasida yog‘in-sochin va havoning harorati, shu bilan birga bug‘lanishning
yil davomida o‘zgarib turishi kabilar kiradi. Iqlimiy omillar geografik
zonallikga bo‘ysinganligi sababli oqimning yil ichida taqsimlanishi bo‘yicha
daryolar tasnifini ishlab chiqish imkoni tug‘ildi. Masalan, B.D. Zaykov
daryolar oqimining yil davomida taqismlanishiga va to‘yinish manbalariga
qarab tasnifini tuzishga muyassar bo‘ldi. Daryolar quyidagi uchta guruhga:
1. To‘lin suv davri bahorda kuzatiladigan daryolar; 2. To‘lin suv davri
yilning issiq oylarida kuzatiladigan daryolar; 3. Yil davomida toshqinlar
kuzatiladigan daryolarga bo‘linadi.
Oqimning taqsimlanishiga iqlimiy omillardan tashqari havzadagi
oqimning tabiiy boshqarilishini ifodalovchi boshqa tabiiy geografik omillar
ham ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, havzaning maydoni, relef tuzilishi,
gidrogeologik sharoiti, ko‘l, o‘rmon, muzliklarning mavjudligi kabilar
kiradi. Masalan, tekislik daryolari oqimining yil davomida tekis

taqsimlanishiga ko‘llarning ta’sirini Neva, Svir, Boltiqbuyi hududlaridagi
daryolarda yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Oqimning yil davomida taqsimlanishi insonning mehnat faoliyati
tufayli anchagina o‘zgaradi. Ularga hovuz va suv omborlari qurish,
botqoqliklarni quritish, ixota daraxtlari maydonini tashkil qilish, agrotexnika
tadbirlarini o‘tkazish kiradi. Jumladan, suv omborlari daryolar oqimini
mavsumlararo, yillararo tartibga solishga mo‘ljallab quriladi. Mavsumlararo
tartibga solishga mo‘ljallanggan suv ombolarining asosiy vazifasi to‘lin va
toshqin suv davrlarida suvni to‘plash va undan daryolarda suv kamaygan
paytlarda foydalanishlardan iboratdir. Mazkur turdagi suv omborlari oqimi
yil ichida notekis taqsimlangan daryolarda quriladi.
Yillararo tartibga solishga mo‘ljallab qurilgan suv omborlari ko‘p suvli
yillarda suvning bir qismini saqlab qolish va undan kam suvli yillarda
foydalanish maqsadida quriladi.
Daryo havzalarida botqoqliklarni jadal quritish vaqtida to‘lin suv davri
paytida oqimning keskin ortishi gidrografik tarmoqlanishning kengayishi
(kanal va zovurlarning) sababli kuzatiladi. Bu vaqtda havza yuzasidagi
suvlarning jadal ravishda o‘zanga quyilishi ro‘y beradi, bu esa oqimning
mavsumlar va oylararo notekis taqsimlanishiga olib keladi.
Havzani o‘rmonlashtirish oqimning yil ichida taqsimlanishiga ikki yo‘l
bilan ta’sir ko‘rsatadi. Birinchidan, o‘rmonzorlarda qor erish jarayoni
cho‘ziladi, shu bilan birga to‘lin suv davri ham uzayadi. Ikkinchi tomondan
o‘rmondagi tuproq-grunt qoplamidan suvning shimilishi jadal bo‘lganligi
sababli ustki oqimning bir qismi yer osti suvlarini boyitadi. Bular o‘z
navbatida daryo oqimining tekis taqsimlanishiga sabab bo‘ladi.
Agrotexnik tadbirlar tuproq-gruntlarda namlikni to‘plashga
qaratilagan bo‘lib, yuza oqimni yer osti oqimiga o‘tkazishga qaratilgan. Bu
holatda daryo oqimining to‘lin suv davri paytidagi bir qismi yer osti

suvlarini to‘yintirishga sarflanadi, kam suvli davrda esa bu suvlar daryoni
to‘yintiradi.
Tog‘ daryolarining yil davomida taqsimlanishini ularning to‘yinish
manbalari belgilab beradi. Jumladan muzlik suvlari hissasi katta bo‘lgan
daryolarning oqimi yil davomida nisbatan tekis taqsimlangan bo‘ladi. Va,
aksincha, to‘yinishida yomg‘ir suvlarining hissasi katta bo‘lgan daryolarning
oqimi yil davomida nihoyat notekis taqsimlangan bo‘ladi.

ADABIYOTLAR
1. Gandin L.S. Kogan R.L. Statisticheskiye metodi interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin L.S., Danovich A.M. i dr. Praktikum po chislennim metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975.
5. Panovskiy G.A., Brayer. Statisticheskiye metodi v meteorologii. –L.
GMI, 1972.
6. Grigorev V.I. Avtomatizirovannaya obrabotka gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Yer sirti holatining daryo oqimiga ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish