Yer yuzasining asosiy relef shakllari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yer yuzasining asosiy relef shakllari

Купить

Y ER YUZASINING ASOSIY RELEF SHAKLLARI
Reja:
1.Relef haqida tushuncha
2.Relef hosil qiluvchi omillar
3.Tog‘lar va ularning turlari.
4.Tekisliklar va ularning tulari

1.Relef haqida tushuncha. O‘lchami, tuzilishi va paydo bo‘lishi har xil
bo‘lgan Er yuzasi shakllarining yig‘indisi rel’ef deb ataladi. Rel’ef
(ko‘tarilaman) yunoncha so‘z bo‘lib qabariq, do‘ng ma’nosini bildiradi. Er
qobig‘ida bo‘lib turadigan doimiy harakatlar natijasida baland-pastlik va
notekisliklar vaqt davomida o‘zining eski shakllarini o‘zgartirib, yangi
shakllarga aylanib turadi. Bunday o‘zgarishlar erning endogen va ekzogen
kuchlar ta’siri natijasidir.
Rel’eflar shakli va har xil elimentlari bilan bir-biridan farq qiladi. Rel’ef
shakli deb – tabiiy tana va bo‘shliqlarga aytilib, ularning eng soddalarini
geometrik shakllarga o‘xshatish mumkin (konus, piramida, prizma va
boshqalar). Bir necha sodda shakllar Erning murakkab juda katta shakllarini
hosil qiladi, masalan: quruqlik, dengiz, chuqurliklari, tog‘ tizmalari va
boshqalar. Rel’ef shaklining elementlariga quyidagilar kiradi: qirrasi
yonbag‘irlar yuzasi; yonbag‘ri-qirralar chizig‘ining kesilishi; suv ayirish
chiziqlari, qiyaliklar etagi, balandliklar nuqtasi, soy, vodiy, jarliklarning oxiri
va boshqalari. Umumiy ko‘rinishi, tuzilishi, paydo bo‘lish sharoiti bir xil
bo‘lgan va ma’lum xududlarda tarqaladigan rel’ef shakllarining birikmasi
rel’efning genetik tiplari deb ataladi. Bularga tektonik, denudatsion va
akkumulyativ tiplar kiradi. Tektonik tipdagi rel’ef shakllariga, Er po‘stida
sodir bo‘ladigan tektonik harakatlar natijasida paydo bo‘lgan – Er rel’efining
asosiy shakllari: tog‘ tizmalari, okean cho‘kmalari va tekisliklar kiradi.
Denudatsion tipdagi rel’ef shakllari, nurash va eroziya natijasida hosil
bo‘lgan rel’eflar: daralar, erozion soylar, jarliklar, kotlovanlar kiradi.
Akkumulyativ tipdagi rel’ef shakllari – suv, shamol, muzliklar keltirgan tog‘
jinslari bo‘lakcha va zararachalarining to‘planishidan hosil bo‘lgan rel’ef
shakllaridir. Bularga – daryo vodiysining terrasalari, morena balandliklari,
barxanlar kiradi. Rel’ef shaklining o‘lchamiga qarab quyidagi turlarga
bo‘linadi: geotektura, morfostruktura va morfoskulptura.

Geotektura - Yer po‘stidagi yirik re1ef shakllaridir. Geotektura faqat
Yerning ichki kuchlari ta’sirida vujudga keladi va rivojlanadi. Ularga materik
ko‘tarilmalari va okean botiqlari kiradi. Geosinklinallar va platformalar esa
ikkinchi darajali geotekturalar hisoblanadi.
Morfostrukturalarga yirik sayyoraviy relef shakllari kiradi. Ularni hosil
bo‘lishida Yerning ichki kuchlari bilan birga tashqi kuchlari ham qatnashadi.
Bunday relef shakllariga yirik tog‘ tizma’ari va tekisliklar kiradi. Masalan,
Kordilera tog‘lari,Buyuk tekisliklar, Sharqiy Yevropa tekisligi, Turon
tekisligi, Sharqiy Avstraliya tog‘lari va h.k.
Morfoskulpturalar asosan tashqi (ekzogen) kuchlar ta’sirida vujudga
keladi. Ularga daryo vodiylari, allyuvial tekisliklar, muz relyef shakllari,
shamol ta’sirida hosil bo'lgan relyef shakllari, suv eroziyasi natijasida hosil
bo'lgan relyef shakllari kiradi. Masalan, jariar, kirg‘oqlar, barxanlar, daryo
vodiylari va h.k.
1 -jadval
Materiklarning gipsometrik bosqichlari
Quruqlik
balandligi Maydoni Balandlik
bosqichlari nomlar
Mln.
km2 Quruqlik
maydoniga
nisbatan % Yer yuzi
maydoniga
nisbatan %
0 dan past 0,8 0,54 0,1 Botiqlar
0-200 48,2 32,35 9,1 Pasttekisliklar
200-500 33,0 22,15 6,4 Qirlar
500-1000 27,0 18,2 5,3 Past tog‘lar
1000-2000 24,0 16,10 4,7 O‘rtacha tog‘lar
2000-3000 10,0 6,71 2,0 O‘rtacha baland
tog‘lar
3000 dan 6,0 4,03 1,2 Baland tog‘lar

baland
149,0 100 29,2
Al p burmalanishi bosqichida hosil bo’lgan tog‘lar balandligi, kuchli
parchalanganligi bilan ajralib turadi, Jahondagi yeng baland tog‘lar Alp
burmalanish bosqichida hosil bo‘lgan (A1 p , Himolay, Kavkaz, Pomir, And,
Nindiqish, Kordilera).
Okean platformalariga okean tubi tekisliklari mos keladi.
Georiftogenallar esa o‘rta okean tog‘lariga mos keladi. O‘rta okean
tog‘larining umumiy uzunligi 60 ming km, ni tashkil qiladi.
Quruqlik relefining asosiy relef shakllari tog‘lar va tekisliklar
hisoblanadi.
2.Relef hosil qiluvchi omillar. Er yuzasidagi relef shakllarini
quyidagilarga bo‘ladilar: Erning geotektura elementlari (yaxlit materiklar va
yaxlit okean havzalari), morfostruktura elementlari (relefning katta-katta
notekisliklari — tekisliklar, platolar, tog‘ tizmalari va hokazolar) hamda
morfoskulptura elementlari— vodiylar, zinasimon jarliklar, cho‘kmalar va
morfostruktura birliklariga xos hamda morfostruktura asosi ustiga
«qo‘yilganday» tuyiladigan boshqa mayda shakllar. Yer elementlarining
hammasi endogen va ekzogen protsesslarning o‘zaro ta’sirida paydo bo‘ladi
va rivojlanadi, shu bilan birga endogen protsesslarning ta’siri ekzogen
protsesslarning ta’siriga umuman qarama-qarshidir.
Endogen kuchlar pirovard natijada yer po‘sti uchastkalarini ko‘taradi
yoki pasaytiradi, ekzogen kuchlar esa moddalarni de nudatsiya va
akkumulyasiya qiladi.
Denudatsiya yemirilgan g‘ovak mineral massalarning (og‘irlik kuchi, suv,
shamol, muz natijasida) balandroq joylardan pastroq joylarga olib borilishi.
Nurash mahsulotlari olib borilishi mumkin bo‘lgan eng past sath denudatsiya
bazisi deyi ladi. Denudatsiya asosan baland joylarda, akkumulyasiya esa

asosan past joylarda bo‘lganligidan, denudatsiya er po‘stining ko‘tarilgan
joylarini pasaytiradi, akkumulyasiya esa cho‘kkan erlarni to‘ldiradi.
Ma’lumki, denudatsiya va akkumulyasiya faqat ekzogen protsesslar
natijasida vujudga kelgan relef shakllarida (masalan, morena tepalarida) ham
ro‘y beradi, lekin biz hozir eng yirik relef shakllari va ular taraqqiyotidagi
eng umumiy qonuniyatlarnigina o‘rganamiz.
Endogen va ekzogen protsesslar har doim birgalikda ro‘y be radi. Agar
kutarilayotgan biron erda shu tezlikda denudatsiya ruy berayotgan bo‘lsa,
yuqorida aytilgaii kabi, relef o‘zgarmaydi. Denudatsiya protsessi erning
ko‘tarilish tezligiga nisbatan sekinroq borsa, joy balandlashib qoladi.
3.Tog‘lar va ularning turlari. Tog‘ deb, Yer uuzasining atrofdagi
tekisliklardan baland ko‘tarilib turgan qismlariga aytiladi. Tog‘larning asosiy
qismlari quyidagilardan iborat: yonbag‘ir, cho‘qqi, tog‘ etagi, tog‘ qirrasi,
dovonlar, tog‘ yo‘laklari. Tog‘ni har tomondan o‘rab turgan qiya yuzaga
uonbag‘ir deb ataladi. Yonbag‘irni tekislikka o‘tish qismiga tog‘ etagi deb
ataladi. Tog‘ qirralarini pasaygan qismlari dovon deb ataladi, Tog‘larni
chuqur o‘yilgan qismlari tog‘ uo’laklari deb ataladi. Ikkita qarama-qarshi
uonbag‘irlarning kesishgan joyi tog‘ qirrasi deb ataladi. Tog‘lar balandligiga
ko‘ra uch guruhga bo‘linadi: past (1000 m gacha), o‘rtacha balandikdagi
(1000-2000m) va baland (2000 m dan yuqori) tog‘lar.
Tog‘lar joylanishi, tuzilishi va boshqa xususiyatlariga ko‘ra quyidagi
turlarga bo‘linadi: tog‘li o‘lka, tog‘ massivi, tog‘ tuguni, tog‘ zanjiri, yassi
tog‘, tog‘lik, byrmali tog‘lar, burmali-palaxsali tog‘lar, vulqon tog‘lari.
Tog‘li o‘lkalar Yer yuzasining atrofdagi tekisliklardan baland ko‘tarilib
turgan qismi. Bir necha ming km.ga cho‘zilib ketadi. Tog‘ massivlari tog‘li
o‘lkalarning alohida ajralib qolgan (tog‘ vodiylari bilan) qismi. Deyarli bir xil
uzunlikka va kenglikka ega (Monblan, Mo‘g‘uliston va h.k). Tog‘ tuguni
ikki va undap ortiq tizmalarini kesishgan joyi (Pomir, Arman tog‘ligi). Tog‘

zanjiri uzun cho‘zilgan balandlik, burmalanish zonasining yo‘nalishi
bo‘yicha juda katta masofaga cho‘ziladi. Har bir tog‘ zanjiri boshqasi bilan
tog‘ vodiysi bilan ajralib turadi. Tog‘ qirrasi tog‘ yonbag‘rilarini kesishgan
chizig‘i.
Yassi tog‘ nisbatan bir xil yuzaga ega bo‘lgan ulkan maydonlar. (Afrika,
Braziliya, Avstraliya, Nindiston, Markaziy Osiyo va h.k). Tog‘liklar tog‘
tizmalari va yassi tog‘lardan iborat bo‘lgan keng hududlar (Yeron, Tibet,
Katta havza). Burmali tog‘lar geosinklinallar o‘rnida alp burmalanishida
hosil bo’lgan tog‘lar. Katta balandlik bilan ajralib tufadi.
Burmali- palaxsali tog‘lar ularni qaytadan yoshargan tog‘lar deb
atashadi. Ular dastlab ko‘tarilgandan so’ng yemirilib, past tog‘ga aylangan,
so‘ngra yana qaytadan ko‘tarilgan (Tyanshan, Oltoy, Sayan, Baykalorti, Ural
va h.k).
Vulqonlar turli xil tog‘ relef shakllarini hosil qiladi. Ulardan keng
tarqalganlari quyidagilar: lavali qoplamalari (trapp yuzalari) Islandiyada,
Yangi Zelandiyada, Azor, Kanar va Gavay orollarida keng tarqalgan. Hozir
ular kam uchraydi ammo qadimda juda keng tarqalgan (Sibir, Kavkazorti,
Hindiston yaim oroli, Shimoliy va Janubiy Amerika, Janubiy Afrika,
Avtraliya, Antarktida). Magma cho‘kindi jinslar ichiga kirib borib va u yerda
qotib qo‘lishi natijasida Yer yuzasida gumbazsimon balandlikla hosil qiladi.
Lavalarni otilishi va chor atrofga oqlb ketshi natijasida qalqonli vulqonlar
hosil bo‘ladi (Gavay, Islandiya, Sharqiy Afrika), lava va maydalan tog‘
jinslarining otilishi natijasida qatlamsimon vulqonlar hosil bo‘ladi.
4.Tekisliklar va ularning turlari. Mutlaq balandligi kam o‘zgaradigan
yer yuzasining yassi qismlariga tekisliklar deb ataladi. Tekisliklar tokembriy
va epipaleozoy rlatformalarida keng tarqalgan relef turi. Mutlaq balandligiga
qarab ular quyidagi qismlarga bo’linadi:

- okean sathidan pastda joulashgap teklsliklar botiqlar yoki
depressiyalar deb ataladi. Masalan, Qoragiyo (-132 m), Mingbuloq (-12 m)
va b.
- pasttekisliklar ularning balandligi 0-200 m. Ularga Sharqiy Yevropa,
G‘arbiy Sibir, Amazonka, Turon va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin.
- baland tekisliklar (200-500 m).
Plato baland, tekisliklarning tik jarlar bilan boshqa tekisliklardan ajralib
qolgan qismi.
Tekisliklar ikkiga bo‘linadi: denudatsion va akkumulyativ. Denudatsion
relef platforma o’rnidagi tog‘’larni yemirilishi ua peneplenga aylanishi
natijasida vujudga keadi. Ular ko‘rinsha platformalarning qalqonlariga to‘g‘ri
keladi.
Akkumulativ tekisliklar cho‘kindi jinslar qoplami bilan qoplangan
bo‘ladi, ya’ni ular rlatformalarning plitalariga to‘g‘ri keladi (Sharqiy
Yevropa, Turon, Amazonka, Buyuk Xitoy teklsligi va b.).
Quruqlikdagi morfoskulptura relef shakllari ekzogen kuchlar ta’sirida
shakllanadi va rivojlanadi. Morfoskulptura relef shakllariga flyuvial (oqar
suv), karst, suffoziya, surilma, glyatsial (muz), muzloq, yeol (shamol)
ta’sirida vujudga keladigan relef shakllari kiradi.

Yer yuzasining asosiy relef shakllari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish