Yerga ishlov byerish, haydash usullari va sifati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yerga ishlov byerish, haydash usullari va sifati

Купить

YER GA ISHLOV BYERISH, HAYDASH USULLARI VA SIFATI
Reja :
1. Yyerga ishlov byerishdan maqsad.
2. Yyerga ishlov byerishdagi texnologik jarayonlar.
3. Yyer haydash usullari va sifati.

1. Yerga ishlov byerishdan maqsad
Turli shakllarda ishlov byerish jarayonlari o‘simliklar o‘stirishning ilk
ibtidoiy davridan byeri amal qilinib kelinadi. Ibtidoiy odam urug‘ni yerga qadash
uchun tuproqni qo‘zg‘atish maqsadida asboblardan foydalangan. Ishlov byerish
so‘zi (tillage) Anglo-sakson so‘zlari tilianand va teolian so‘zlaridan olingan bo‘lib
ishlov byerish, urug‘ sepish uchun tuproqni tayyorlash, yyerni haydash hamda
donni etishtirish kabi ma’nolarni bildiradi. Ishlov byerishning otasi sanalgan
Jethrotullning ta’kidlashicha puxta yer haydash tuproqni yaxshi bo‘laklarga
bo‘lish uchun zarurdir.
Ishlov byerish tuproqning asboblar bilan mexanik ta’sir o‘tkazishini
nazarda tutadi va yaxshiroq urug‘ etilishi va donlarning keyingi o‘sishi uchun
qulay tuproq sharoitini hosil qilishni amalga oshiradi.
Yyer ga ishlov byerish tuproqning ishlov byerish natijasidan hosil bo‘lgan
jismoniy holatidir. Yyer ga ishlov byerish tuproqning ishlash uchun mos optimal
namlik o‘sish yoki urug‘ va kurtak unib chiqishi bilan bo‘sh yumshoq (etilgan)
donador va sochiluvchan holati ya’ni ekinlar uchun ideal uru g‘ e k a nidir.
Yyer ga yaxshi ishlov byerish donlarning o‘sishi va etilishi uchun qulay
jismoniy holatni nazarda tutadi. Yyer ga ishlov byerish tuproqning ikki
xususiyatlarini ko‘rsatadi, agregatlarning hajmiy taqsimoti va tuproq
yumshoqliligi. Turli o‘lchamdagi tuproq agregatlari nisbiy ulushi tuproq
agregatlarining hajmiy taqsimlanishi sifatida ma’lum. Diametri 5 mm hajmdan
yuqori bo‘lgan yirik agregatlarning yuqori foizlari sug‘oriladigan qishloq
xo‘jaligi uchun zarur bo‘lsa, kichik agregatlarning yuqori foizlari (diametri 1-2
mm) lalmi qishloq xo‘jaligi uchun maqbuldir. Hosildorlik yoki yumshoqlilik tuproq
mulki hisoblanadi qachonki bulutlar quriganda ko‘proq sochiluvchan bo‘ladi.
Yaxshi ishlov byerilgan tup-roq bir oz g‘ovaklidir va suv sathigacha bo‘sh
g‘ovakchalari bor. Kapillyar va nokapillyar g‘ovakchalar etarli miqdordagi suv
va yerkin havo mos ravishda saqlanishi uchun teng mutanosiblikda bo‘lishi
kyerak.
Yyer ga i shlov byerish quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

urug‘ning o‘sishi, etilishi va rivojlanishi uchun ideal urug‘ joyini
tayyorlash uchun;

oson ildiz kirib tarqalishi uchun tuproqni yumshatish uchun;

tuproqdagi boshqa unib chiq qan o‘simliklarni olib tashlash uchun;

begona o‘tlarni nazorat qilish uchun;

tuproqda yashirinadigan kasalliklar va zararkunandalarni nazorat
qilishni , ma’lum darajada y o‘ qotish uchun;

tuproq ning fizikaviy holatlarini yaxshilash uchun;

ildiz mintaqasida havo almashinishini yaxshilash maqsadida;

tuproq haroratini o‘zgartirish uchun;

qattiq tuproq qolipini bo‘zish va g‘ovakliklar engilligini oshirish uchun;

o‘simlik qoldiqlari va qolgan organik moddalarni tuproq tarkibiga
qo‘shish uchun;

tuproq yeroziyasini minimallashtirish orqali tuproqni muhofaza qilish
uchun;

tuproq namligini saqlab qolish uchun;

samarali yomg‘ir suvi hosil qilish uchun;

tuproqdagi o‘g‘itlar, va pestitsidlarni aralashtirishini ta’minlash uchun;
 suv kirishini osonlashtirish va shu tariqa tuproq, suv o‘lchash imkoniyatini
oshirish va samarali suv boshqaruvi uchun maydonni bir xil tekislikka keltirish
uchun . 1
Yyer ga ishlov byermasdan unda ekin etishtirib bo‘lmaydi. Tuproq o‘simlik
ildizi uchun etarli darajada yumshoq bo‘lganda, uning suv-fizik xususiyatlari va
mikroorganizmlarning faoliyati yaxshi bo‘ladi. Yyer ni ishlash deganda uni
shudgor qilish, tekislash, asosiy ishlov byerish, boronalash, kulьtivatsiyalash,
chizellash, mola bosish kabilar tushuniladi.
Bir-biri bilan bog‘liq holda o‘tkaziladigan tuproqqa har xil mexanik ta’sir
etishlarga yerni ishlash tizimi deyiladi.
1
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. р.
286-287

Yyer ishlanganda tuproq (suv, havo, issiqlik va oziq) rejimlarining qulay
o‘tishi uchun qulay sharoit yaratiladi, ya’ni haydalma qatlam tuzilishi va uning
donadorligi o‘zgaradi; tuproqning quyi qatlamidagi oziq moddalar yuqoriga
ko‘tarilib, uning aylanishi davri va mikrobiologik jarayonlar tezlatiladi; begona
o‘tlar yo‘qotiladi; organo-minyeral o‘g‘it va ang‘izlar tuproqqa qo‘shiladi; tuproq
yuza qatlamida yoki o‘simlik qoldiqlarida yashayotgan ekinlarning zararkunanda
va kasallik qo‘zg‘atuvchilari yo‘qotiladi; yerni ekin ekishga tayyorlash egat va
jo‘yak olish hamda ekinni parvarish qilishda qator orasiga ishlov byerish; begona
o‘tlarni yo‘qotish kabi ishlar bajariladi.

2. Yyerga ishlov byerishdagi texnologik jarayonlar.
Yyerni ishlashda quyidagi texnologik jarayonlar amalga oshiriladi: yyer
qatlamini ag‘dariladi, aralashtiriladi va yumshatiladi; begona o‘t ildizlari qirqiladi,
tuproq zichlanadi, tekislanadi, egat va jo‘yak olinadi.
Yyer zaruriyatga qarab yuza haydov chuqurligida yumshatiladi. Haydalma
qatlam tuprog‘ini aralashtirish natijasida tuproqdagi organik va minyeral o‘g‘itlar,
mikroorganizmlar haydalma qatlamda bir tekis taqsimlanib, tuproq unumdorligini
oshiradi. Tuproqni zichlash ya’ni mola bostirilganda kapillyar g‘ovakligi ortadi.
Ekilgan urug‘larni pastki qatlamda namlik bilan ta’minlash yaxshi bo‘ladi.
Sug‘oriladigan dehqonchilikda yerni tekislashning ekin ekish va uni parvarish
qilish uchun ahamiyati katta,bunda sifatli ekish, sug‘orish, parvarish qilish uchun
sharoit yaratiladi.
Yyer haydalganda ag‘darilayotgan qatlamlar 135 0
-145 0
qiyalikda bir-biriga
yonboshlasa, qatlam chala, qatlam 180 0
ag‘darilsa to‘liq ag‘darilgan hisoblanadi.
Yyer ni haydash sifati plug ag‘dargich(otval)larining shakliga bog‘liq. Ular
vintsimon,ssilindrsimon, yarim vintsimon va madaniy bo‘ladi (1.10 - rasm) .

Madaniy otvalli pluglar qatlamni yaxshi uvoqlaydi va ag‘daradi.
1870 yili Rudolьf Sakk yarim vintli vassilindrik otvalli pluglardan madaniy otvalli
pulg yaratdi. Bu plugning asosiy korpusi oldiga kengligi asosiy korpusning 2/3
qismiga teng keladigan chimqirqar o‘rnatilgan.
Hozirgi vaqtda yer ko‘proq P-5-35M, PN-4-35 markali tirkama yoki osma
pluglar bilan haydalmoqda. Keyingi yillarda chimqirqarning kengligini
27 sm gacha uzaytirilgan. PYA-3-35 markali ikki yarusli pluglardan
foydalanilmoqda.
Hozirgi davrda shamol yeroziyasiga moyil yerlarni ag‘darmasdan, ang‘izlar
saqlangan holda asosiy ishlov byerish usuli keng qo‘llanilmoqda.
а б
в
г

1.10 - rasm. a - slindrik otvalli; b - madaniy; v - yarim vintsimon; g - vintsimon.
Yyerni sifatli ishlash qo‘llanilayotgan qurolning tuzilishiga, ya’ni plug
otvalining shakliga, ishchi organlarning turiga, agregatning yurish tezligiga va
tuproqning texnologik xossalariga bog‘liq.
Tuproqning texnologik xususiyati uning ilashimliligi, yopishqoqligi va
hajmiy og‘irligi bilan ifodalanadi. Bu xususiyat uning namligi, mexanik tarkibi,
qattiqligi, donadorligi va boshqalar bilan belgilanadi. Yyer ning sifatli ishlanishi
dalaning o‘simlik qoldiqlari va begona o‘tlar bilan ifloslanganlik darajasiga ham
bog‘liq.

1.11 - rasm. Pluglarning turlari
1.12 - rasm. PYA-3-30 ikki qavatli tirkamali
plug 1.13-rasm. PD-4-45 ikki yarusli to‘rt
korpusli osma plug, sho‘rlanmagan
toshsiz yerlarni 40 sm gacha chukurlikda
haydashga mo‘ljallangan
Syernam yyer haydalganda yaxshi maydalanmaydi, qatlami uvoqlanmaydi,
quruq haydalganda esa katta-katta palaxsalar ko‘chadi, og‘ir va engil soz tuproqli
yyerlar namligi to‘la nam sig‘imiga nisbatan 40-60% bo‘lganda haydalsa yaxshi
uvoqlanadi. Tuproq namligi ortiq bo‘lsa u ishchi organlarga yopishib yyer sifatsiz
haydaladi.

Yirik agregatlar mayda agregatlar birikishidan hosil bo‘ladi. Yirik
agregatlardan tuproqda g‘ovakliklar o‘lchamiga ega bo‘ladi va g‘ovakliklar
o‘lchami tuproq fizik xossasida muhim rol o‘ynaydi. Yirik g‘ovakliklar tez quriydi
va nam muhiti davomida havo aylanishi uchun yaxshi hisoblanadi. Bu tuproqda
kislorod etishmovchiligini oldini oladi. Aksincha bu juda ko‘p o‘simliklar uchun
stress jarayon hisoblanib ba’zan ularning nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Kislorod
etishmovchiligi bundan tashqari zararkunandalar muammosini rivojlantiradi.
Denitrifikatsiya tuproqda azot kamayishiga olib keladi va azot oksidini yaralishiga
sabab bo‘ladi. Intensiv ishlov byerish va yeroziyalanishni yo‘qotadi. Yirik
g‘ovakliklar kichik g‘ovakliklarga aylanadi. Og‘ir mexanik tarkibli va shag‘al
tuproqlarda katta g‘ovakliklar bo‘ladi va shuning uchun yaxshi ishlov byerish
uchun bog‘liqligi kamroq, yaxshi tarkibli unumdor zichlaydi va strukturasini
buzadi. Boshqa muhim bir sababi agregatlar zichlashib yopishishiga, ochiq
egatlarni g‘ildiraklar haydash mobaynida bosib yurishi. Bunday jarayonlar
traktorlar harakati sababli vujudga keladi.
Asosan tuproqlar quriganda qattiq bo‘lib qoladi. Har xil turlari mavjud.
Ammo yaxshi agregatlar o‘rtasida va zichlashgan tuproqda qattiqlik ko‘proq va
tez vujudga keladi. Bu o‘simlik unib chiqishi ildiz cheklanib qolishi o‘simlik
o‘sishini to‘xtatish kabi muammolarga sabab bo‘ladi. Bu muammolar tez-tez
organik moddalar kam tuproqlarda tekshirib ko‘rib chiqildi. Ishlov byerishdan
keyin agregatlar yo‘qolib ketdi va tuproq namga to‘yinganda yerib ketdi. Agar
agregatlar mustahkam bo‘lsa tuproq yaxshi boshqarilishiga va organik moddalar
me’yorida ekanligi natijasini byeradi. Ular yerimasdan yog‘ingarchilikka
chidamli va yaxshi ishlov byerish jarayonini vujudga keltiradi. Tuproq quriganda
zichlashgan ostki qatlam qattiq bo‘lib ildiz o‘sishi uchun qiyin bo‘lib qoladi.
Qoplama ekinlar zichligini dastlabki mavsumda va kechki mavsumda joriy etish
ishlov byerish va qattiq yyer uchun qulaydir. CHunki tuproq bu zichlikdan keyin
yumshoq va ildiz o‘sishi uchun qulay bo‘lib qoladi. Solishtirilganda yozgi bir yillik

misol uchun jo‘xori kech bahorgacha ildizi yaxshi rivojlanmaydi. Bu asosan
tuproq quruq va qattiq bo‘lganda vujudga keladi. 2
3. Yyer haydash usullari va sifati.
Yyer asosan 2 usulda, ya’ni aylanma yoki shaklli va taxta (zagon)larga
bo‘lib haydaladi. Aylanma yoki shaklli haydash maydonning o‘rtasi yoki
chekkasidan boshlanadi. Bunda plug qayrilishlarda haydash chuqurligidan
ko‘tarilmaydi haydash esa maydonning o‘rtasi yoki chetida tug‘allanadi. Bu
usulda haydash chuqurligi hamma yerda bir tekis bo‘lmaydi. SHuning uchun
dehqonchilikda aylanma yoki shaklli haydash usuli man etilgan.
Dala to‘g‘ri taxtalarga-zagonlarga bo‘lib haydalganda sifatli bo‘ladi.
Traktorning salt yurishini marza va egatlar sonini kamaytirish uchun taxtaning eni
40-80 m bo‘lgani yaxshi.
Yyer soatiga 7-7,5 km tezlikda haydalsa, qatlam yaxshi ag‘dariladi,
uvoqlanadi va tekis bo‘ladi.
Haydov sifati yyerni haydash vaqtida yoki haydalgandan keyin tekshiriladi.
Yyerning sifatli haydalishi bu tadbirning o‘z vaqtida o‘tkazilishiga, chuqurligi
agregat buriladigan joydan taxtaning oxirigacha bir xil bo‘lishiga bog‘liq.
Bedapoya va ang‘izlar ayniqsa, sifatli haydalishi kyerak, qatlam to‘la
ag‘darilmasa, yerta bahorda beda yoki begona o‘tlar o‘sib chiqadi, organik
massalar tuproqqa yaxshi ko‘milmay, ekin sifatsiz ekiladi. Organik massalar, xas
va cho‘plarning 10% i tuproqqa ko‘milmay qolsa, y yer sifatsiz haydalgan
hisoblanadi.
Diametri 5 sm dan katta kesaklar palaxsa hisoblanadi. 1m 2
da o‘rtacha
5 ta dan ortiq palaxsa bo‘lsa, haydash qoniqarsiz hisoblanadi.
Takroriy ekin ekiladigan yer tuprog‘i yaxshi uvoqlanishi kyerak, aks holda
uni maydalashga ko‘p mehnat va yonilg‘i sarf bo‘ladi, kuzgi shudgorda palaxsa
hosil bo‘lsa ham zarari yo‘q, chunki qishki yog‘in-sochinda ular maydalanib
2
Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohler and Sue Ellen Johnson,
editors Published by NRAES, July 2009

ketadi.
Ko‘z bilan chamalaganda chala joy umumiy maydonning 0,2% idan ortiq
bo‘lmasligi lozim, aks holda yer qoniqarsiz haydalgan hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Yerga ishlov byerish, haydash usullari va sifati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish