Yerni bahorda xaydash. bedapoyalarni xaydash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yerni bahorda xaydash. bedapoyalarni xaydash

Купить

YERNI BAHORDA XAYDASH. BEDAPOYALARNI XAYDASH
1. Bahorgi haydov.
2. Bedapoyani haydash.

1. Bahorgi haydov
Oldingi mavzularda ta’riflanganidek, kuzgi shudgor tuproqnnng fizik-
ximiyaviy xossalariga va o‘simliklariing hosildorligiga qanchalik ijobiy ta’sir
etmasin, respublikamizning ayrim xo‘jaliklarida yerga bahorda asosiy ishlov
byeriladi. Bunga paxta etishtiriladigan eng shimoliy rayonlar, jumladan,
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Xorazm viloyati hamda Farg‘ona viloyatining
Qo‘qon gruppa rayonlari xo‘jaliklari misol bo‘ladi.
Bahorda haydashda yerni ekish oldidan amalga oshiriladigan tadbirlar kuzgi
shudgorlashdagi kabi muntazam ravishda bajarilmaydi. CHunki yerni qisqa vaqt
ichida ekin ekishga tayyorlash kyerak. Natijada texnikadan, qurol va ishchi
kuchidan foydalanish jadallashadi hamda bahorgi g‘animat damlarni boy
byermaslik uchun ayrim tadbirlar to‘liq bajarilmasligiga ham to‘g‘ri keladi.
Yuqoridagi xo‘jaliklarda yyerlarni bahorda haydashga ularning geografik
joylashishi va tuproq iqlim sharoiti taqozo etadi. Xorazm viloyati va
Qoraqalog‘iston Respublikasining tuprog‘i sho‘r, sizot suvlar yuza joylashgan va
yerning rel ь efi tekis. Yyer sho‘rini asosiy haydashdan oldin yuvish kyerak, aks
holda yyer bahorda etilmay, ekin ekish kechikib ketadi. SHo‘rni kuzda yuvish
tashkiliy jihatdan ancha qiyin, chunki kech kuzda Amudaryoning suvi juda
kamayib ketadi, ikkinchidan, sovuq barvaqt tushib, yyerlar muzlaydi va uzoq
vaqtgacha yerimaydi. Hatto g‘o‘zapoyani yulib ham ulgurilmaydi. SHuningdek,
paxta yig‘im-tyerimining kech tugallanishi ham ekin maydonlari sho‘rini kuzda,
sovuq tushmasdan oldin yuvish imkonini byermaydi.
Yyerlarning relefi tekis bo‘lsa, sug‘orish shoxobchalarida irrigatsion
yotqiziqlar ko‘plab chukib qolib, suv oqishiga tusqinlik qiladi SHuning uchun
yerta bahordan boshlab sug‘orish tarmoqlari suv yotkiziqlaridan tozalanadi,
dalalardan g‘o‘zapoya yulinib, pol olinib, yerlarning sho‘rini yuvishga kirishiladi.
Yyerlarning sho‘ri 3-4 marta yuviladi, chunki relef tekis bo‘lganligi uchun 1 -
martada yaxshi yuvilmaydi. SHundan keyingina yyer etilishi bilanoq pollar buzilib

tekislanadi, mahalliy, organik-minyeral o‘g‘itlar solinadi. Bahorda shamolli kunlar
bo‘lganligi uchun, yyerning yuza qismi yetilib, pastki qavati esa haydash uchun
etilmaydi. SHu bilan bir qatorda Amudaryoning suvi juda loyqa bo‘lganligi hamda
sho‘r bir necha marta yuvilganligi uchun yyerda ko‘plab loyqa qoladi. Loyqadan
juda qattiq va qalin qatqaloq hosil bo‘ladi. Natijada yyerlarga dandana mola
bostirish zaruriyati tug‘iladi. SHundan keyin yyer etilishi bilanoq PN-4-35, PYA-
3-35 pluglarda haydaladi. Yyerning yuza qismi namsizlanishi natijasida hosil
bo‘lgan qalin qatqaloq haydashda kesaklar hosil qilib pastki qatlamlarga ko‘miladi
va yyerni yaxshiroq ko‘pchitadi, urug‘ ekiladigan chuqurlikdagi tuproq mayin va
zichroq bo‘lgani bilan pastki qatlam tuprog‘i ko‘pchigan, ya’ni «o‘tirishmagan»
syerkesak bo‘lgan yyerlarga ekin ekib bo‘lmaydi. CHunki bunday yyerlarning
pastki qatlami g‘ovak bo‘lib, keyinchalik parvarish vaqtida o‘simliklarning ildizi
shikastlanishi yoki uzilishi natijasida hosilning kamayishiga sabab bo‘ladi.
SHuning uchun bahorgi haydashdan keyin yyer bir necha marta chizellanadi
va har safargi chizellashdan so‘ng og‘ir mola bostiriladi, pastki qatlamdan
chiqarilgan kesaklar maydalanib, tuproq zichlashtiriladi. Yyerni haydashdan keyin
2-3 marta chizellanadi va mola bostiriladi, so‘ngra ekin ekiladi. Yyer haydalishi
bilanoq ekin ekishga tayyorlaiib, ekin ekilavyeriladi. Aks holda tuproqning nami
qochadi, keyin chigit suvi byerishga zaruriyat tug‘iladi. Xorazm viloyati sharoitida
ham bahorda yyerni chuqur yumshatish va haidash kuzgi shudgor kabi, paxtadan
yuqori hosil olishda ta’sirchan tadbir ekanligi aniqlandi. 1.36- jadvalda
A.Yermatov va A.Qambarovlar bahorda yyerni har xil chuqurlikda va
texnologiyada haydashning paxta hosiliga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha o‘tkazgan
tajribalari natijasi keltirilgan.
Qo‘qon gruppa rayonlari iqlimining xususiyatlaridan biri shamol
yeroziyasining kuchliligidir. Bu zonalarda yil davomida 96-134 kun davomida
shamol esadi, shundan 39-61 kun sekundiga 15 metrdan ortiq tezlikda kuchli
shamol esadi. Natijada shamol kuzda shudgorlangan yerlarning ustki qatlamidagi
unumdor mayda zarrachalarni uchirib ketib, tuproqni juda ham namsizlantirib

yuboradi, ekinlarning hosildorligi keskin kamayadi. SHuning uchun bahorda
yyerlarning sho‘ri yuvilib, asosiy haydaladi, og‘ir mola bostirilib ekin ekiladi.
Bahorgi haydash muddati ham ekinlar hosildorligiga ta’sir etadi, buni quyidagi
39-jadvaldan ko‘rish mumkin.
1.36-jadval
Bahorda yerni har xil chuqurlikda va texnologiyada haydashning paxta
hosiliga ta’siri (ga/s avtor va A.Qambarov ma’lumoti)
Tajriba variantlari Yillar Uch
yillik
o‘rtacha
hosil Qo‘shimcha
hosil
1977 1978 1979 ga/s %
Yyer ni 30 sm chuqurlikda
haydash 41,1 31,73 41,92 38,25 ±000 100
Yyerni 45 sm chuqurlikda
yumshatib , 30 sm
chuqurlikda haydash 42,8 32,33 43,04 39,39 +1,14 102,98
Yyerni 60 sm chuqurlikda
yumshatib , 30 sm
chuqurlikda haydash 44,6 34,06 43,88 40,84 +2,59 106,77
Yyerni 60 sm chuqurlikda
yumshatib , 30 sm
chuqurlikda haydash va bir
yo ‘ la uch qatlamga (15, 30,
55 sm ga ) organik minyeral
o ‘ g ‘ itlar solish 46,3 35,00 44,27 41,85 +3,60 109,41
Har yili yerni 60 sm
chuqurlikda yumshatib , 30 46,5 38,57 46,58 43,88 +5,63 114,72

sm chuqurlikda haydash va
bir yo ‘ la uch qatlamga (15,
30, 65 sm ga ) organik -
minyeral o ‘ g ‘ itlar solish
1.37-jadval
Har xil muddatlarda sho‘r yuvish va yerni bahorda haydashning paxta
hosiliga ta’siri (ga/s, M.Jo‘raev ma’lumoti)
Tajriba
variaitlari 1969 1970 1971 O‘rtacha uch
yilda
Hosil
-
dorlik Nazo-
ratga
nisba-
tan
farqi Hosil-
dorlik Nazo-
ratga
nisba-
tan
farqi Hosil-
dorlik Nazo-
ratga
nisba-
tan
farqi Hosil-
dorlik Nazo-
ratga
nisba-
tan
farqi
Kuzgi
shudgor
va sho‘r
yuvish 34.9
-- 33,4 -- 32,6 -- 33,6 --
Martda
sho‘r
yuvish va
yyerni
haydashda 37,9 +3,0
35,7 +2,3 35,9 +3,3 36,5 +2,9
Aprelda
sho‘r 38,7 +3,8 34,9 +1,5 35,5 +2,9 36,4 +2,8

yuvish va
yyerni
haydashda
2. Bedapoyani haydash
CHorvachilik fyermyer xo‘jaliklarida beda tuproq unumdorligini va
donadorligini tiklovchi asosiy ekin hisoblanadi. Lekin ko‘pchilik xo‘jaliklarda
bedapoyani haydash, y yerni ekin ekish oldidan ishlashda va ekinni parvarish
qilishda bir qator kamchiliklarga yo‘l quyilmoqda. Asosiy xato shundaki,
bedapoya katta konstruktiv kamchilikka ega bo‘lgan P-5-35 M PH-
4-35 markali pluglarda haydaladi. Bu pluglar chimqirqarining kamrash kengligi
yuqorida aytilganidek, asosiy korpus kamrab olish kengligining
2/3 qismini tashkil etadi. Plugning chimqirqari asosiy korpus qamrab olgan
kenglikni to‘la kesib egat tagigaga tashlamay, balki oldingi ag‘darilgan qatlamning
yonboshiga tashlaydi. Bunda beda ildiz massasining katta qismi (taxminan 40% ga
yaqini) ag‘darilgan ikki qatlam orasidagi 10-12 sm chuqurlikka tushadi. Beda ildizi
juda yashovchan bo‘lganligi uchun bunday sharoitda bahorda ko‘karib chiqadi.
Ayrim vaqtlarda kuzda shudgor qilingan bedapoyani bahorda yuza yumshatishga
yoki kul ь tivatorlar bilan yoppasiga ishlashga, ko‘pchilik holda yerta bahorda
kul ь tivatsiya qilingan yoki chizellangan bedapoyadagi ildizlarni tirmalab yig‘ib
olishga to‘g‘ri keladi.
G‘o‘zadan keyin beda ekishdan maqsad yerning unumdorligini oshirish, fizik
xossalarini yaxshilash va beda ildiz massasining chirishini boshqarib, undan
kamida 5-7 yil foydalanish kuzda tutiladi.
Ma’umki uch yillik beda o‘rtacha agrotexnika sharoitida gektariga 300-500
kg dan ortiq biologik azot va 10-12 tonnadan ortiq ildiz massasi qoldiradi.
Yyer haydash texnologiyasi to‘g‘ri tashkil etilmasa, bedapoya haydalib,
g‘o‘za ekilganda hosil yildan-yilga kamayib boradi. CHunki beda to‘plagan
organik massa tezda minyerallashadi. Beda ildizi bahorda ko‘karib chiqishining

oldini olish va organik massaning chirishini sekinlashtirish uchun bedapoyani
haydash texnologiyasini takomillashtirish kyerak. Buning uchun bedapoyani
haydashdan
5-7 kun oldin plugning barcha otval (ag‘dargich)lari olinib, lemexlari yaxshilab
o‘tkirlanadi yoki P-5-35M plugiga maxsus PM-16 moslama o‘rnatiladi va 5-6 sm
chuqurlikda haydaladi. Ana shunda bedaning ildiz bo‘g‘zi 5-6 sm chuqurlikda
kesilib, unuvchanligi yo‘qoladi.
Yyer kuzda shudgorlanganda organik qoldiqlarning hammasi tuproqning
chuqur qatlamiga to‘planadi. Maxsus o‘tkazilgai tajribalarda bedapoya ko‘rsatilgan
texnologiyada shudgorlanganda, o‘simliklar qoldig‘ining chirishi sekinlashgan va
uning paxta hosiliga ijobiy ta’sir davri uzaygan.
Bedapoyani 20-25 oktyabrdan 10-15 noyabrgacha haydash kyerak. Haydash
chuqurligi, yuqorida aytilganidek, har bir zonaning tuproq-iqlim sharoitiga qarab
belgilanadi. Sizot suvlar chuqur joyllashgan, yyeri quruq va qattiq bedapoya sifatli
haydalishi uchun ko‘pincha avval yerni sug‘orish kyerak. Bu tadbir haydashdan
10-15 kun ilgari o‘tkaziladi. Bedapoyani ikki yarusli plugda chuqur haydash yana
ham yaxshi natija byeradi.
Beda ildiz massasining chirishiga ta’sir etadigan faktorlardan yana biri
haydash chuqurligidir. O‘simliklar qoldig‘i sekin chirshiga va tuproqda chirindi
ko‘payishiga ta’sir etadigan foydali mikroorganizmlar 35-40 sm chuqurlikda
yaxshi rivojlanadi. Bedadan keyii ekilgan g‘o‘zaning ildizi ham ancha yaxshi
o‘sib, rivojlanadi va muayyan chuqurlikkacha o‘sib kiradi. Natijada bu qatlamda
organik moddalarning chirishidan hosil bo‘ladigan ammiak va organik kislotalar
ta’siriga chidamli bo‘lib qoladi. Ma’lumki, bu moddalar g‘o‘zani maysalik davrida
ko‘plab zararlaydi. SHuning uchun ham bedapoya
28-30 sm chuqurlikda shudgorlanib, keynn paxta ekilganda birinchi yili bahorda
o‘sib turgan g‘o‘za maysalari ko‘plab qurib qolib, ko‘chat siyrak bo‘lib qoladi.
Albatta, buning oldini olish kyerak.

O‘rta Osiyoning turli tuproq-iqlim sharoitida 2-3 o‘rimdan keyii bedapoyani
yozda ag‘darib chuqur (45-60 sm) haydash yana ham samarali ekanligi aniqlangan.
V.Muxammadjonov Toshkent viloyati Yangiyo‘l tumanidagi xo‘jaliklarda olib
borgan ko‘p yillik tajriba ma’lumotlariga ko‘ra, uch yillik bedapoya kuzda
40 sm chuqurlikda ag‘darib haydalib chigit ekilganda 7 yil gektaridan o‘rtacha
49,3ss, PU-2-35 plugida uch qatlamga (15, 30 va 55 sm) organik-minyeral o‘g‘itlar
solib ekilgan bedapoya uchinchi yili kuzda 60 sm chuqurlikda ag‘darib
haydalganda esa o‘rtacha 53,0ss dan hosil olingan. Bunday bedapoya uchinchi yili
yozda haydalib, makkajo‘xori ekilganda, undan keyin chigit ekilganda esa
gektaridan o‘rtacha 54,8ss dan hosil olingan.
O‘zPITI (SoyuzNIXI) ma’lumotlariga ko‘ra, bedapoyani hamda organik
qoldiqlar ko‘p bo‘lgan (aralash ekinlar, makkajo‘xori va boshqa ekinlar ekilgan
yerlar) maydonlarni har yili har xil chuqurlikda haydash foydali ekan. Masalan,
mintaqa sharoitiga qarab bedapoya dastlab 30-40 sm chuqurlikda haydalsa, keyingi
yili 20-22 sm, uchinchi yili 30 sm yoki 40 sm chuqurlikda haydaladi. Ekin
maydonlarini har yili turli chuqurlikda haydash beda va boshqa ekinlar to‘plagan
organik moddalardan samarali foydalanish, kam xarajat qilingani holda ko‘p hosil
etishtirish imkonini byeradi. Kuzgi shudgorlash chuqurligi har yili o‘zgartirib
borilganda, 5 yilda bir xil chuqurlikda haydashga qaraganda paxtaning har
gektaridan 28,6ss dan qo‘shimcha hosil olingan.
Qator oralari ishlanadigan ekinlardan bo‘shagan yerlarni va bedapoyani kuzgi
shudgorlash natijasida yog‘in-sochin hisobiga to‘plangan namdai va tuproqning
qulay fizik-kimyoviy xossalaridan to‘la foydalanish yerlarni ekin ekish oldidan
ishlash muddatiga, sifatiga bog‘liq.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Yerni bahorda xaydash. bedapoyalarni xaydash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish