Yerni ishlashda resurs va enyergiya tejovchi texnologiyalar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yerni ishlashda resurs va enyergiya tejovchi texnologiyalar

Купить

MAVZU: YERNI ISHLASHDA RESURS VA ENYERGIYA TEJOVCHI
TEXNOLOGIYALAR
Reja:
1. Tuproqqa noan’anaviy usulda ishlov byerishning ahamiyati.
2 . Resurs tejamkor texnologiyalar.
3.Tuproqqa noan’anaviy ishlov byerish usullari
4.Tuproqqa ishlov byerishning resrustejamkor texnologiyalarni joriy etish

1. Tuproqqa noan’anaviy usulida ishlov byerishning ahamiyati.
(I) Tuproqqa minimal optimal ishlov byerish: ushbu tizimning maqsadi o‘z
ichiga quyidagilarni oladi: (a) qishloq xo‘jalik ekinlari mahsulotlarini ishlab
chiqarish uchun enyergiya va mehnat xarajatlarini kamaytirish, (b) tuproq
namligini saqlab qolish va uning yeroziyasini kamaytirish, (s) ekinlarning optimal
qatorlarini ta’minlash maqsadida gomogenizatsiyani keltirmagan holda tuproq
yuzasini bir xilda bo‘lishiga yerishmoq, va (d) tuproqni zichlashishini minimalь
holda ta’minlash.
(II) Saqlash tuproqqa mulьcha bilan ishlov byerish: uning maqsadi bo‘lib
tuproqqa ishlov byerish opyeratsiyalarini hisobiga tuproqda namni saqlash va
enyergiyani tejash hisoblanadi. Tuproqqa ishlov byerishning ushbu ikkala tizimi
odatda tuproq yuzasida o‘simlik qoldiqlarini qoldirishga asoslangan bo‘lib,
ularning har biri tup-roq yuzasini o‘simlik qoldiqlari bilan uzluksiz qoplashni yoki
bunday yerlarda o‘simliklar parvarishlashni ko‘zda tutadi. Hay dalgan yerlarni
saqlash amaliyoti qishloq xo‘jaligi uchun quyidagi ayrim alьtyernativ maqsadlarni
ko‘zda tutadi: tuproqda organik moddalarni ko‘paytirish va tuproq yeroziyasini
kamaytirish. Lekin, tuproqqa ishlov byerish amaliyotining ayrimlari
pestitsidlardan foydalanishni talab etadi. Yerga asosiy ishlov byerish (haydash)
tuproq xossalarini shunday o‘zgartiradiki, u o‘simliklarning o‘sib rivojlanishiga
ta’sir etadi va, shuningdek, daladan suvning oqib chiqib ketishini kamaytiradi.
Mulьchalangan tuproq harorati mulьchalanmagan yerdagidan past, o‘simlik
qoldiqlari ostidagi tuproq yuzasining namligi yuqori bo‘ladi. Buning oqibitida
tuproq haydov qatlamini saqlashning ko‘pgina tizimlari muvaffaqiyatli
hisoblanadi.
(III) Tuproqqa “nulь” ishlov byerish: Bunday ishlov byerishda o‘simlik
qoldiqlari maydalanib dalaga sochiladi, ekish esa yerni haydamay amalga
oshiriladi. Ekishga qadar dalani begona o‘tlar bosishining adekvat nazorat qilish
muammosi yuzaga keladi. 1
1
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010. 291
бет.

Har yili kuzgi g‘alla ekinlari hosili yig‘ib olingandan keyin Respublika
bo‘yicha 1 mln. 500 ming gektarga yaqin yerlar asosiy ekin hosilidan bo‘shaydi.
Ushbu yer maydonlarini o‘z vaqtida ishlov byerish va ulardan foydalanish
dehqonchilikning oldida turgan dolzarb masalalardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Havoning quruq va issiq bo‘lishi natijasida g‘alladan bo‘shagan ekin maydonlari
tuprog‘i haddan tashqari qotib qoladi. Ushbu ekin maydon-larini an’anaviy usulda-
(yerni shudgor qilish va izidan borona hamda mola bostirish)- ishlash juda ko‘p
miqdorda yonilg‘i –moylash va boshqa xarajatlarni keltirib chiqaradi. Muhimi
ishlash muddati cho‘zilib takroriy ekin ekish kechiktirib yuborishi bilan
xaraktyerlanadi.
Dehqonchilik amaliyotida uzoq yillardan byeri an’anaviy usul bo‘lib kelgan
yerni shudgorlash, boranalash, molalash va boshqa shu kabi texnologiyalar
bugungi kunda o‘z xizmatini o‘tayotgan bo‘lishiga qaramasdan endilikda kam
xarajat va oz mehnat talab etadigan, enyergiya tejovchi yuqori samaradorlikka ega
bo‘lgan texnologiyalar davri boshlandi desak xato bo‘lmaydi. Ishlab chiqilgan
mahsulotning tannarxini oshib borishi uni imkoni boricha kam xarajatbop holda
etishtirishni talab etmoqda. Bu esa yerni ishlash sonlarini kamaytirish, yoqilg‘i -
moylash matyeriallariga bo‘lgan talabni qisqartirish, dehqonchilikda noananaviy
usullar hisoblangan –yerni shudgor qilmasdan turib, yuza ishlash qurollari bilan
ishlov byerish hisobiga uni texnologik va mikrobiologik xossalarini yaxshi-lash,
eng muhim yuqori hosil olish asosini yaratib byerish bugungi kunda dehqonchilik
oldida turgan vazifalardan biri bo‘lib hisoblanadi.
2. Resurstejamkor texnologiyalar.
Resurstejamkor qishloq xo‘jaligi dunyo bo‘ylab dehqonchilik strategiyasi
sifatida resurslardan iqtisodiy va ekologik jihatdan barqaror foydalanishni
ta’minlaydi. Hozirda resurstejamkor qishloq xo‘jaligi dunyo bo‘yicha 105 mln.
gektar maydonda tadbiq qilingan va aksariyati lalmi dehqonchilik qilinadigan
maydonlarda amalga oshirilgan.
Agrar soha O‘zbekiston iqtisodiyotidagi eng katta sektorlardan biridir. Bunda
g‘o‘za va kuzgi bug‘doy asosiy ekinlar hisoblanib, ular sug‘oriladigan

maydonlarning 70-80 foizida etishtiriladi. An’anaviy qishloq xo‘jalik yuritish
yerlarga intensiv ishlov byerishga va tegishli ishlab chiqarish sarf-harajatlariga
asoslangan.
Xorijiy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, resurstejamkor qishloq xo‘jaligi
yuritishning uchta asosiy mezoni mavjud: yerga ishlov byerishni kamaytirish yoki
umuman ishlov byermaslik; tuproq yuzasida imkon qadar ko‘proq o‘simlik
qoldiqlarini qoldirish; ekinlarni maqbul almashlab ekish tizimini joriy etish.
Fyermyerlar va mutasaddi xodimlarni qishloq xo‘jaligidagi an’anaviy intensiv
yerga ishlov byerish amaliyotidan resurstejamkor qishloq xo‘jalik amaliyotiga
o‘tishiga qiziqish uyg‘otish eng muhim masala hisoblanadi.
Ma’lumki, Respublikada dehqonchilik qilinib kelinayotgan tuproqlar
tarkibida gumus miqdori bo‘yicha eng so‘nggi o‘rinlarda turadi. CHirindi tuproqda
qanchalik kam ekan uning zichlashib borishi shunchalik yuqori darajada. So‘nggi
30-40 yillarda ekin dalalariga juda og‘ir texnikalarni kirishi va yerni vegetatsiyasi
davrida 8-10 martagacha ishlashi oqibatida yerlar o‘ta qotirib yuborildi.
Ma’lumotlarga qaraganda respublikamizda qumoq, engil mexanik tarkibli, qumli
yerlarning umumiy maydoni 500-700 ming gektar atrofida ekan. SHu bilan bir
qatorda ko‘p yillik begona o‘tlardan – qamish, ajriq, g‘umay, salomaleykum va
boshqalardan holi bir yillik o‘tlar tarqalgan ekin dalalarida tuproqni kuzda shudgor
qilmasdan yerta bahorda yuza ishlov byerish qurollari bilan ishlov byerish
maqsadga muvofiqdir.
Xorijdagi ko‘plab mamlakatlar amaliyoti shuni ko‘rstadiki, yer o‘z
tarkibidagi tuproq organizmlari hisobiga hosildorligini qayta tiklagandagina yerga
nolь ishlov byerish o‘z samarasini byera boshlaydi. Olimlarning fikricha, nolь
ishlov byerish samaradorligi faqat uni 5 yil almashtirmasdan qo‘llagandan
keyingina barqaror yuqori bosqichga yerishadi.
Ekinlar ekishga tayorlashda noan’anaviy usullardan (chizel, kulьtivatsiya,
borona) foydalanib qisqa muddatlarda yer tayyorlanadi (yer tayyorlash uchun atiga
1,5-2,0 kun ketadi). Yerta bahorda o‘sib chiqqan begona o‘tlar, oldingi yildan
qolgan poyalari uyumlab mexanizatsiya ishlashiga xalaqit byermaydigan joyga

chiqariladi. Dalani ekish uchun tayyor holatga keltiriladi. Xo‘ja-likdagi mavjud
yuza ishlash qurollari–kulьtivatorlardan (KRX-4, KRX-
3,6) yoki chizel kulьtivatorlar-dan (KPN-4A) foydalanilgan holda yer 12-15 sm
chuqurlikda yumshatiladi. YUmshatishda chuqur ishlashga yo‘l qo‘yilmagani
ma’qul. Aksincha kesaklar va palaxsalar hosil bo‘ladi. Kulьtivatorlar bilan
yumshatib chiqish jarayonida izidan mola bostirib o‘tiladi. Bunda yirik-yirik
kesaklar eziladi va yer urug‘ ekishga tayyor bo‘ladi.
1. Mavsumdagi ishlov byerish : Bu hosilni yig‘ish mavsumida amalga
oshiriladi (iyun-iyul yoki sentyabr-oktyabr).
2. Mavsumdan tashqari ishlov byerish : Bu shudgor yoki hosil yig‘ilmaydigan
vaqtda (yoz) davomida amalga oshiriladi.
3. Ishlov byerishning maxsus turlari : Ba’zi maxsus ob’ektiv maqsadida har
qanday vaqtda amalga oshiriladi.
1.12-rasm. CLAAS-
rusumidagi taraktor

1.13-rasm.
VYERSATILE-TD
600 rusumli diskli
borona
SHu mavsumda yoki hosil mavsum boshida ekinlarni ko‘kartirish uchun
ishlov byerish jarayonlari mavsumdagi ishlov byerish deb ataladi.
Ular quyidagilardan ibrorat:
Tayyorlov ishlov byerish - Bu ekinlarni ko‘kartirish uchun yer tayyorlash
maqsadida amalga oshiriladigan ishlov byerish jarayonlarini nazarda tutadi. Bu uch
qismga bo‘linadi asosiy ishlov byerish, ikkilam-chi ishlov byerish va urug‘ uchun
joy tayyorlash.
Boshlang‘ich ishlov byerish- hosilni yig‘ib olgandan so‘ng tuproqni ag‘darish
yoki shudgor qilmasdan ma’lum. U odatda ikki hosil yig‘ish oralig‘idagi davr
mobaynida bajariladigan eng murak-kab jarayondir. CHuqurligi 10-30 sm dan farq
qilishi mumkin Bu yanada ishlashi uchun tuproqni kesib teskari tomonga o‘zgara
shudgorlashni o‘z ichiga oladi Bu chuqur ochilisdan iborat va tuproqni istalgan
darajadagi haydashga olib kelish uchun bo‘shatishdan iborat. Asosiy maqsad
begona o‘tlarni nazorat qilish va tuproq strukturasini tiklash.
O‘rta ishlov byerish - Bu birlamchi ishlov byerishdan keyin yaxshi tuproq
hosilini olish uchun amalga oshiriladigan sayoz ishlov byerish ishini anglatadi. Bu
ishda tuproq aralashtiriladi va taqozosi va qobiq, quritish paydo yoriq va yoriqlar
yopilish. o‘g‘itlar birlashma va o‘g‘itlar, tekislash, mulchalash, shakllantirish
tizmalari va egat asosiy vazifalari. Bu o‘z ichiga yerni haydash, molalash,
maydalash, to‘plash, tekislash va etishtirish, tizmalash kabi jarayonlarni oladi.

Urug‘ uchun joy tayyorlash – U urug‘ konini tayyorlash uchun mo‘ljal-
langan juda sayoz ishni anglatadi yoki tuproqni ekish uchun mos qilish. Begona
o‘tlar nazorati va tuproq tarkibiy rivojlantirish vazifa-lari.
A. Intyer usulda ishlov byerish/intyer kulьtivatsiya.
Bizga ma’lumki, daladagi yerga ishlov byerishning urug‘ni yoki ko‘chatni
ekib bo‘lgandan so‘ng, yoki xosilni yig‘ib olishdan avval boshqa so‘z bilan
aytganda vegetatsiya davomida yerga ishlov byerish maqsadida muvofiq bo‘ladi.
Bu jarayon intyer kulьtivatsiya, mola bosish, yerni yumshatish, begona o‘tlardan
tozalash, chopiq qilish, ekinlarni yotib qolishini oldini olish va jo‘yaklarni olish
kabilarni o‘z ichiga oladi.
Intyer usulida ishlov byerish go‘ng va o‘g‘itlarning qatlam tarkibiga
ko‘shilishiga, chopiq qilish va ildizlarni yumshatilishiga yordam byeradi.
Mavsumdan tashqari ishlov byerish - ishlov byerish ishlari tuproqning
umumiy xolatidan kelib chiqqan holda ekin ekilmagan mavsumda amalga oshirilib,
bunda suvning saqlanishidagi asosiy maqsad, yerning sifat darajasini me’yoriy
xolga keltirilish, sho‘rlari yuvish yo‘li bilan tuproqni o‘zlashtirish, tuproqdagi turli
kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurashish va hokazolar shular
jumlasidandir. Ular quyidagilar:
a) Ekin o‘rib olingan (ang‘iz) dan yoki hosildan keyingi yerga ishlov
byerish - yerga ishlov byerish jarayoni xosilni yig‘ishtirib olgandan so‘ng begona
o‘tlardan tozalash va hosil qoldiqlarini yig‘ishtirish va tuproq strukturasini tiklash
maqsadida zudlik bilan bilan amalga oshiriladi. Hosil yig‘ishtirib olingandan so‘ng
keyingi qotib qolgan yerlarni bo‘shatish va turli tash-landiq va begona o‘tlar
qoldiqlarini tuproq tarkibiga ko‘milish orqali tuproqni yomg‘ir suvlarini o‘ziga
jamlash kabi ishlar yerga ishlov byerish jarayonini muhim jihatlari hisoblanadi.
b) YOzgi ishlov byerish – issiq joylardagi yozgi fasl davomida amalga
oshiriladigan ishlov byerish jarayoni begona o‘tlar va tuproqdagi zararkunanda va
kasalliklarni yo‘q qilishga, tuproqni emirilishini oldini olishga va yoz
mavsumidagi jala yomg‘irlaridan asrab qoladi. U tuproq agregatlariga, tuproqning

tarkibiy moddalariga va ba’zan shamol yeroziyasiga qulaylik tug‘ilishiga ta’sir
o‘tkazadi.
s) Qishki ishlov byerish – ekinlarni etishtirish uchun munosib bo‘lmagan
maydonlarni tayyorlashda foydalaniladi. SHudgor qilish yoki molalash joylarda
amalga oshirilib, tuproqdagi begona o‘tlarni yo‘q qilish va fizik holatini
yaxshilash, shu bilan birga turli qoldiqlarni tuproq tarkibiga birikib ketish uchun
eng qulay davr hisoblanadi.
d) Ekilmay turgan yerlarga ishlov byerish - bunda haydalmaydigan yerlar
mavsumda ekmasdan yoki turli sabablar bilan bo‘sh qoldirish amalga oshiriladi.
Ekilmay ishlov byerishda tuproqning tarkibiga xavf soluvchi barcha
chiqindilarga darhol barham byeriladi va tuproq uchun zararli hashoratlar
nazoratga olinadi. Ekilmay dam byerilgan tuproq shamol ta’sirida keng shaklda
yeroziyaga uchraydi, so‘ng sug‘oriladigan va (keyinchalik) natijada
zararkunandalar halok bo‘ladi.
Ishlov byerishning maxsus turlari (shakllar) – Yerga ishlov byerishning
maxsus turlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi.
I) Tuproq yer qatlamiga ishlov byerishda tuproq osti pluglar, chizel
pulugidan foydalangan holda yer qatlamidagi ishlatiladigan tuproqni ochish
parchalash yo‘li bilan bajariladi. Bunda tuproq ag‘darilmaydi. Tuproq osti yer
katlamiga ishlov byerish dala ishlarida og‘ir mashinalar ishlaganda va e’tibor-
sizlik natijasida tuproqning eng unumdorlik qatlamida ulkan yo‘qotishlar
bo‘lganda 4-5 yilda bir marotaba amalga oshiriladi. Bunda egatlardagi tuproq
qatlamida vyertikal tarzda tuproq beti qalin mulcha-qog‘oz yoki poxol, torf
chirindi, go‘ng kabi matyeriallar bilan yoppasiga yoki qator oralatib yotish amalga
oshiriladi.
II) Ishlov orqali tekkislash – xaydaladigan dalalar suvni yagona
taqsimlanishini va bir xil shaqlda hosilning o‘sishi uchun oziqlanishni talab etadi.
Bunga dalalarga xaqiqiy ishlov amalga yerishiladi.

Bunda taqsimlovchi va skrepyer mashinalar tekislash opyeratsiyalarini
amalga oshiradilar. Tuprog‘i tekislangan maydonda emirilishiga chek qo‘yiladi va
boshqa amaliy ishlarni olib borish oson va bir xil shaklda bo‘ladi.
III) Nam holda ishlov byerish – bunday ishlov byerishda tuproq to‘yingan
holda bo‘lgan vaqtda amalga oshirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Misol uchun, loyqalatish kulьtivatsiya uchun maqbul jarayondir.
IV) Tasma shaklida ishlov byerish – shudgorlash aralash ensiz tasma
shaklida va yerning ustki qatlamida tarqamay qolgan qoldiqlarni chopish kabi
shaklda bajariladi.
V) Tozalangan maydonda ishlov byerish – bunda ekin maydonlari to‘la –
to‘kis turli qoldiqlardan xoli bo‘lganda amalga oshiriladigan jarayondir. Bu begona
o‘tlarni, tuproqdagi turli zararkuranda nazorat qilishga yordam byeradi.
VI) Taroqsimon ishlov byerish – bunda pulug taroqlarini yon taroqsimon
shaklga keltirib, o‘simliklarni o‘stirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
 Minyeral va organik o‘g‘itlarni tuproq bilan aralashtirish
 Urug‘ ekish
1. Kultivatorlar – bu jarayonni olib borishda bir necha qishloq xo‘jalik
mashinalari jumladan, yerni yumshatuvchi va kovlash uskunasi yordamida amalga
oshiriladi. Bu dastgoh 23-30 sm mustaxkam, ma’lum bir qolibga ega. Bu qolip
maxsus g‘ildiraklar ustida joylashgan va u 20 sm gacha chuqurlikgacha kirib
boradi. Tuproqqa ishlov byerish jarayoni yer shudgor qilinishida va katta xajmdagi
kesaklarni maydalashda keng qo‘llaniladi.
2. Sixmola-ular juda ham kichkina dastgohlari bilan tuproqqa ishlov
byeruvchi asboblardan biri. Ular ishlov byerilgan tuproqda jo‘yak olish uchun
ishlatiladi. Tor qatorli egatlar olishda uskunalar joylashtiriladi. G‘ildiraklar
taxminan tuproqqa 10 sm chuqurlikka kiradi. Sixmolaning xar xil turlari
amaliyotda qo‘llaniladi.
A. O‘tkir tishli sixmola - tuproq tag qismini muvozanatlashtirishga yordam
byeruvchi qattiq temir sixli qoziq bo‘lib uning aylana, oval, 4 burchak,
3 burchak yoki rombsimon turlari mavjud. Rombsimon turi tuproq yuzasiga to‘g‘ri

joylashadi va tuproq qatlamini shu shaklda yumshatadi, shu sababli boshqa
turlardan axamiyatliroq. Notekis qatlamlarni bir tekis harakati bilan taram-taram
xolatga keltiradi. Qachonki o‘sha qobiq zig-zag turiga mansub bo‘lganda, zig-zag
mola deb ataladi.
V. Purjinali sixmola - ular kuchli, qattiq, egilmaydigan jimslarda “S” xarfi
ko‘rinishida bo‘lib, ular aylanganda tuproqqa ishlov byeradi. Toshloq tuproqlarda
purjinali sixmola ishlatilganda qattiq jismlar zararlamaydi. Tebranish tufayli
kesaklarni qattiq jismli six-molaga nisbatan samarali maydalaydi.
S. Zanjir sixmola - bir necha qattiq jismli zanjirlardan tashkil topgan
sixmolalar tuproqlarni maydonga xuddi (to‘shak) kabi yoyadi. Tuproqni ekin ekish
uchun me’yoriy xolatga keltira oladi. CHunki notekis yuzalarni tartibga keltiradi
va moslashtiradi. Bu kabi sixmolalar maydalangan tuproqlardan ravon va tekis
maydon xosil qilish uchun foydalaniladi. Bu yerga urug‘ qadashda xam keng
foydalaniladi.
D. Diskli sixmola - bu kabi sixmolalar 46-56 sm li diskalardan tashkil
topgan yuzasida 15 sm li oraliqni tashkil qiladi. Diskli sixmola oraliqlari bir xil
uzunlikda ikki qator qilib disklar joylashtiriladi. Ular tuproqlarni kesadi va
samarali bo‘laklarga ajratadi. Natijada tuproqdagi mikroorganizmlar xayotini
faollashtirishga ko‘maklashadi.
1.14 - расм. Культиватор
1.15 - расм. Дискли борона

E. Tuproqqa ishlov byeruvchi sixmola(intyer)- har xil turdagi sixmolalar
(intyer) uchun ishlatiladi, (intyer) sixmola egat orlab yurib, begona o‘tlarga
qarshi kurashda samarali vosita hisoblanadi. Intyer turidagi sixmolalarning
yorqin misoli sifatida “junior xoe” markadagi agregat keltiriladi.
“Junior xoe” markali agregat yuqoridagi sanab o‘tilgan six-molalar kabi
turli maqsadlarda turli xil ko‘rinishlarda bo‘la oladi 2
.
3. Tuproqqa noan’anaviy usulida ishlov usullari
Dehqonchilikda no’ananaviy usullar hisoblangan – yerni shudgor qilmasdan
turib, yuza ishlash qurollari bilan ishlov byerishning bir necha yo‘nalishlari bo‘lib
ular quyidagilar:
1. Yerga ekin ekilganga qadar minimal ishlov byerish usullari
Rotorlik pluglar bilan shudgorlash.
Yillar bo‘yicha shudgorlash va chizellash (birinchi yili shudgorlash, ikkinchi
yili chizellash).
CHizellash (xar yili).
CHuqur yumshatish (3-4 yilda bir marta 60-80 sm yumshatish + qolgan
yillarda faqat chizellash).
O‘zgartirilgan chuqurlikda shudgorlash (birinchi yili 30 sm, ikkinchi yilda
20 sm).
SHudgorlash va pushta olish.
2. Ekish tadbirlarini me’yorlashtirish
1. Keng qamrovchi seyalkalar yordamida ekish (6-8 qatorli).
2. G‘o‘za qator oralariga g‘alla-donli eiklar urug‘ini ekish, o‘g‘itlash va egat
olish.
3. Mexanizatsiya yordamida bajariladigan barcha tadbirlarni birgalikda
bajarish (ekish, o‘g‘itlash, egat olish, begona o‘tlarga qarshi gyerbitsidlar sep ish).
4 . Takroriy ekinlarni eski pushtaga palasa ishlov byerib, ekish va o‘g‘itlash.
2
Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010

3. Qator oralirga minimal ishlov byerish
Kul ь tivatsiya sonini 5-7 martadan 3-4 martagacha kamaytirish (1 chi yoki
2 chi kul ь tivatsiyada o‘rta organ chuqurligi 20-26 sm gacha yumshatiladi, qolgan
kul ь tivatsiyalar soni qisqartirilib sug‘orishga bog‘liq holda amalga oshiriladi).
Begona o‘tlarga qarshi keng qamrovli agregatlar yordamida gyerbitsidlar
sepish (chopiq va kul ь tivatsiya soni kamaytiriladi).
Qator oralariga tuproq strukturasini yaxshilovchi kimyoviy moddalar sepish
(K-4, K-9, gidrogel ь va x.k.) yo‘li bilan kul ь tivatsiya sonini kamaytirish.
Suspenziyalar sepishda keng qamrovchi pur k agichlardan foydalanish
(12-24 m).
Egat olish va o‘g‘itlashni birgalikda bajarish . Dunyo qishloq xo‘jaligida
etishtirilayotgan qishloq xo‘jalik mahsulotlarining tannarxini oshib borishi uni
ishlab chiqarish jarayonlarini kamay-tirish vazifasini qo‘ymoqda, shu bilan bir
qatorda endilikda har bir texnologiya enyergiya tejash nuqtai nazarida qaralishi
talab etilmoqda, ya’ni etishtirilgan mahsulot kam harajatbop mahsulot bo‘lishi
talab etiladi. [I.A.Karimov 2009, 2014]. Ana shu nuqtai nazarda yerlarni kam
xarajat texnologiyalar asosida ishlash davrning talabidir.
Yerni haydash va tayyorlashda hali byeri kuzgi shudgorga teng keladigan
texnologiyaning o‘zi yo‘q. Ammo bozor munosabatlariga o‘tishi bilan, mahsulot
tannarxini oshib borishi, yoqilg‘i-moylash mahsulotlarining narxini keskin
ko‘tarilib ketishi, yer haydash texnikalarini bir oz texnik jihatidan eskirib qolishi,
hamda fyermyer xo‘jaliklarini iqtisodiy jihatidan oqsa-yotganligi yerni haydashda
yangi texnologiyalarni qishloq xo‘jaligiga joriy etish vaqti kelganligidan darak
byeradi.
Paxtakor xo‘jaliklarida chigit ekish uchun yer tayyorlash muhim
masalalardan hisoblanadi. CHunki, yerta bahordagi yog‘ingarchiliklar tekis yerga
ekilgan chigit maysalarini to‘liq ko‘karib chiqishiga xalaqit qiladi, ko‘chatlar
qatqaloqni ostida qolib nobud bo‘lar edi. Ammo bu sohada Respublikada ko‘p
ishlar qilinmoqda. Jumladan, yangi texnologiyalarning kirib kelishi va eskilarini
modyernizatsiya qilinishi endilikda chigit ekish texnologiyasiga bir muncha

o‘zgartirishlar kiritdi, nihoyat nihollarni to‘liq va tekis ko‘karib ketishiga
imkoniyat yaratadi . 3
Bugungi kunda dunyo qishloq xo‘jaligida tuproq mikroflorasini yaxshilash
masalasi ham muhim hisoblanadi. CHunki tuproq mikroflorasi tuproq
organizimlarining asosiy yashash joyi hisoblanib, uning biologik tirikligi eng
avvalo tuproq muhitning yaxshiligini ta’minlab, so‘ngra o‘simliklarning o‘sish va
rivojlanish manbai bo‘lib hisoblanadi ham. Endilikda tuproqqa ishlov byerishning
yangi minimal usullari ishlab chiqarishga kirib kelmoqda. Bu texnologiyaning
e’tiborli tomoni shundaki yerga har 3-4 yilda bir marta chuqur ishlov byerilib,
keyingi yillari yer yuza ishlov byerish qurollari bilan ishlanadi. Bu tartibda yerga
ishlov byerishda tuproq zichlashmaydi, uning mikroflorasi uchun muhit
yomonlashmaydi, tuproq zarrachalari maydalanib kukunlashmaydi va eng muhimi
g‘ovaklik, zichlik, suv o‘tkazuvchanlik, havo muhiti, donadorligi hamda boshqa
ko‘rsatgichlari yaxshi holda saqlanadi. Ma’lumki, tuproq tarkibida oziq moddalar
va namlik etarlik miqdorda bo‘lsa, mikroorganizimlarning rivojlanishi uchun eng
qulay muhit hisoblanadi. O‘rta hisob bilan 1 g. tuproqda 2,5-3 milliardgacha
mikroorganizmlar bo‘ladi, ya’ni 30 sm. li bir gektar ekinzor haydalganda tuproq
tarkibidagi mikroblar vazni 3-5 tonnaga etib boradi. Bu esa tuproq-ning tirikligidir.
Endilikda ushbu tirik organizimlarning faoliyatini boshqarish va ulardan chirindi
hosil bo‘lish jarayonida to‘g‘ri foydalanish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
SHuni hisobga olib yerga ishlov byerishda ushbu tirik organizmlarni saqlagan
holatda minimal ishlov byerish usullarini o‘rganish va uni qishloq xo‘jaligiga joriy
qilish muhim masala bo‘lib hisoblanadi.
Ma’lumki, Respublikada dehqonchilik qilinib kelinayotgan tuproqlar
tarkibida gumus miqdori bo‘yicha eng so‘ngi o‘rinlarda turadi. CHirindi tuproqda
qanchalik kam ekan uning zichlashib borishi shunchalik yuqori darajada. So‘ngi
30-40 yillarda ekin dalalariga og‘ir texnikalarni kirishi va yerni vegitatsiyasi
davrida 8-10 martagacha ishlashi oqibatida yerlar o‘ta qotirib yuborildi.
3
Қ.Мирзажонов “Шудгорни қайси муддатларда ва қандай чуқурликда бажариш керак” Ўзбекистон қишлоқ
хўжалиги журнали Т.: №12.2014й. 17-18 б.

Kuzgi shudgorni qanday chuqurlikda o‘tqazilishidan qattiy nazar bahorda
urug‘ ekish oldiga qo‘yilgan vazifalar butunlay boshqacha bo‘ladi. Bahorda yer
yuza ishlov byerish qurollari bilan yuza, 12-15 sm. bo‘lgan chuqurlikda ishlash
talab etiladi. Bunda yer yuza ishlanishi, yumshatilishi, donador holga kelishi,
g‘ovak va yumshoq bo‘lishi zarur. Muhimi tuproqqa tushgan urug‘likni ko‘mishi
kyerak. Ko‘rinib turibdiki bu davrda tuproqni chuqur ishlash talab etilmas ekan.
Keyinchalik o‘simlikni o‘sib rivojlanishi bilan yer chuqur ishlash qurollari bilan
chuqurroq ishlanib boriladi. Masalani ikkinchi tomoni shundaki yer kuzda
haydalgandan keyin 90-110 kun davomida dam oladi deymiz. Bu to‘g‘ri va inkor
etib bo‘lmaydigan holat. Ammo shu bilan bir vaqtda kuzgi va qishki yomg‘ir-
qorlar natijasida yer bir oz qotib ham qoladi. Uning fizik xususiyatlari buziladi.
Ma’lumotlarga qaraganda Respublikada qumoq, engil mexanik tarkibli, qumli
yerlarning umumiy maydoni 500-700 ming gektar atro - fida ekan. SHu bilan bir
qatorda ko‘p yillik begona o‘tlardan –qamish, ajiriq, g‘umay, salomaleykum va
boshqalardan xoli bir yillik o‘tlar tarqalgan ekin dalalarida tuproqni kuzda shudgor
qilmasdan yerta bahorda yuza ishlov byerish qurollari bilan ishlov byerish
maqsadga muvofiqdir.
1.16-rasm. VYERSATILE DH-730
rusumidagi qishloq xo‘jaligi
ekinlarini ekishga mo‘ljallangan
pnevmatik seyalka. Ushbu seyalka
3; 5 seksiyali, 8,5 dan 12,2
metrgacha qamrov kengligida
ekishga mo‘ljallangan.

1.17-rasm. VYERSATILE
rusumidagi tuproqqa ishlov
byeruvchi univyersalь chizelь-
kulьtivatori. Ushbu agregat
ekinlardan bo‘shagan yerlarda,
shuningdek ang‘iz dalalarni 25-
30 sm yumshatishga
mo‘ljallangan.
1-tajriba natijasi. Ekinlar ekishga tayyorlashda noan’anaviy usullardan
(chizel, kulьtivatsiya, borona) foydalanib qisqa muddatlarda yer tayyorlanadi. (yer
tayyorlash uchun atiga 1,5-2,0 kun ketadi). Dastlab somon qoldiqlari yig‘ishtirib
olindi. Dala kuzgi bug‘doydan keyin engil sug‘orish me’yorida sug‘orildi. Bunda
gektariga 500-600 m 3
. suvni egat oralatib tez-tez oqizib olindi. So‘ngra
xo‘jalikdagi mavjud yuza ishlash qurollari –kulьtivatordan (KRX -3,6)
foydalanilgan holda yer 12-15 sm. chuqurlikda yumshatildi. Tuproq ishlash
davrida yumshoq va mayin qatlam hosil qildi. Urug‘ ekishdan oldin tuproq yuzasi
ana shunday ishlansa etarlik hisoblanadi. Tuproq yuzasini yumshatish ekin
ekishdan oldin o‘tqaziladigan muhim agrotexnik tadbir bo‘lib hisoblanadi. Yer
tayyor bo‘lganidan keyin takroriy ekinlar urug‘ini ekishga kirishildi. Yerta
bahorda o‘sib chiqqan begona o‘tlar, oldingi yildan qolgan poyalari uyumlab
mexanizatsiya ishlashiga xalaqit byermaydigan joyga chiqariladi. Dalani ekish
uchun tayyor holatga keltiriladi. YUmshatishda chuqur ishlashga yo‘l
qo‘yilmagani ma’qul. Aksincha kesaklar va palaxsalar hosil bo‘ladi.
Kulьtivatorlar bilan yumshatib chiqish jarayonida izidan mola bostirib o‘tiladi.
Bunda yirik-yirik kesaklar eziladi va yer urug‘ ekishga tayyor bo‘ladi.
2-tajriba natijasi. Yerni odatdagi usulda tayyorlashda uni kuzda
30-35 sm. chuqurlikda shudgorlash amalga oshiriladi. Yerta bahorda yer
tayyorlash ishlariga kirishiladi. Bunda dastlab dalani chetlari va kuzda shudgor
qilish natijasida hosil bo‘lgan shudgor-marzalar chizel-kultivator yordamida

chizellanadi. So‘ngra dalaning diognali bo‘ylab ikki marta borona va mola
bostiriladi. Agarda kuzgi shudgor yertangi muddatda o‘t k azilgan bo‘lib, begona
o‘tlar unib chiqqan bo‘lsa, begona o‘tlar ham chizel ь -kultivator yordamida
chizellanib yo‘qotiladi. Ushbu tadbirlar o‘t k azilgandan keyin dala urug‘ ekishga
tayyor bo‘ladi. SHundan so‘ng urug‘ ekishga kirishiladi. Bu esa juda ko‘p vaqt va
yoqilg‘i moylash matyeriallarini sarfiga olib kelib, ortiqcha sarf-xarajatlarga
sabab bo‘ladi. Eng muhimi yerni zichlab uni fizik xususiyatlarini yomonlashtiradi.
CHigit ekish. CHigit ekishda seyalkalaridan jumladan- STX-4A va STX-4B
markali seyalkalardan foydalanish yuqori samara byeradi. CHigit ekish bilan
lenta usulida gyerbitsid sepiladi. Gyerbitsid tuproqlarning mexanik tarkibidan
kelib chiqib quyidagi me’yorda qo‘llaniladi- 1,2-1,4 kg/ga.
Yerga har 3-4 yilda bir marta chuqur ishlov byerilib, keyingi yillari yuza
ishlov byerish (chizel, kul ь tivatsiya, borona) qurollari bilan 12-15 sm chuqurlikda
ishlanadi. Tuproq zichlashmaydi, uning mikroflorasi uchun muhit
yomonlashmaydi, tuproq zarrachalari maydalanib kukunlashmaydi, g‘ovaklik,
zichlik, suv o‘tkazuvchanlik, havo muhiti, donadorligi saqlanadi. Yerlarni kam
xarajat texnologiyalar asosida ishlash asosi yaratiladi, yoqilg‘i moylash
matyeriallarini va xarajatlarni 20-25% tejash imkoniyatini byeradi.
Bu sohada tadqiqot olib borgan mualliflarning ma’lumotlari bo‘yicha
ananaviy usulda yer tayyorlangan dastlabki 4-variantda takroriy ekinlar
vegetatsiyasi 105-110 kunni tashkil etib 20 oktyabrda pishib etilgan . 4
1.42-jadval.
Takroriy ekinlar hosidorligi,ss/ga.
№ Variantlar Takrorlanishlar Umumiy
hosildorlik
s/ga.I II III
1 . Mosh (an’anaviy ishlash usuli ) 12,7 13,1 12,4 12,7
4
Б.Б.Тўхташев, Е.Бердибоев, У.Чоршанбиев. Ноанъанавий усулда ерга ишлов бериш. Республика илмий -
амалий конференция материали. Т. 2015.125 бет.

2. Loviya(an’anaviy ishlash usuli ) 22,1 21,8 20,3 21,1
3. Soya (an’anaviy ishlash usuli ) 17,1 16,3 16,6 16,6
4. Makkajo‘hori (an’anaviy ishlash usuli) 42,7 43,0 44,1 43,2
5. Mosh (noan’anaviy ishlash usuli) 12,9 13,7 14,1 13,9
6. Loviya (noan’anaviy ishlash usuli) 22,0 22,9 23,5 22,8
7. Soya (noan’anaviy ishlash usuli) 18,1 19,3 19,0 18,8
8. Makkajo‘hori (noan’anaviy ishlash usuli) 45,8 46,9 47,5 46,4
4 . Tuproqqa ishlov byerishning resu r stejamkor texnologiyalarni joriy etish.
N oananaviy usulda, ya’ni yerga yuza ishlov byerish qurollari bilan ishlov
byerilgan variantlarda vegetatsiya davri 90-96 kun bo‘lgan va sentyabr oyining oxiri
oktyabr oyining boshida hosil yig‘ishtirib olingan. Olingan hosil bo‘yicha ikkala
usulda yer tayyorlash texnologiyasida keskin farq kuzatilmagan. Ammo shuni
ta’kidlash kyerakki, an’anaviy usulda yer tayyorlangan dastlabki variantlarda
takroriy ekinlar hosilini yig‘ishtirib olish bilan bog‘liq ishlarni cho‘zilib ketishi
hisobiga kuzgi shudgorlash muddati kechikib ketadi. N o’ananaviy usulda, ya’ni
yerga yuza ishlov byerish qurollari bilan ishlov byerilgan variantlarda kuzgi
shudgorni o‘z vaqtida o‘tqazish imkoniyati to‘liq saqlanib qoladi va kuzgi bug‘doyni
o‘z muddatida ekish imkoniyatini yaratadi. Ikkinchidan bir gektar ekin dalasini
haydash uchun 35-40 litr yoqilg‘i, va uni ikki marta diognaliga ishlash uchun 25 litrda
yoqilg‘i sarfini hisoblaganda, jami 85-90 litr yoqilg‘i sarflanib, mehnat xarajatlarini
oshirib yuborar edi. Bu esa etishtirilgan mahsulot tannarxiga o‘zini ta’sirini
ko‘rsatmasdan qolmasdi.

1.18 - rasm. Rotatsion borana
1.19-rasm. LEMKEN.Solitair-9K
rusumidagi kombinatsiyalashgan
seyalkasi.
1.20-rasm. LEMKEN
kompaniyasining Zirkon
10KA rusumidagi rotatsion
borana hamda Solitair-9K
rusumidagi
kombinatsiyalashgan
seyalkasi .
Bu mavzu bo‘yicha o‘tqazilgan tajribalarda an’anaviy usulda yer
tayyorlashda moshdan-12,7ss/ga, loviyadan -21,1ss/ga, soyadan-16,6ss/ga hamda
makkajo‘xoridan-43,2ss/ga hosil olingan bo‘lsa, no’ananaviy usulda yer
tayyorlashda moshdan-13,9ss/ga, loviyadan -22,8ss/ga, soyadan-18,8ss/ga va
makka-jo‘xoridan-46,4ss/ga hosil olin-di. Yer ga yuza ishlov byerish qurollari bilan

ishlov byerilganda kuzgi shudgorni o‘z vaqtida o‘tqazish imkoniyati saqlanadi va
kuzgi bug‘doyni muddatida ekish imkoniyatini yaratadi . 5
5
Б.Тўхташев Ш.Ахмурзаев . Тупроққа ишлов беришнинг минимал усули ва унинг аҳамияти Республика
илмий-амалий конференция материаллари, Тошкент 2015й

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Yerni ishlashda resurs va enyergiya tejovchi texnologiyalar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish