Yerning ichki tuzilishi va geosferalar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Yerning ichki tuzilishi va geosferalar

Купить


REJA:

1.YERNING ICHKI TUZLISHI

2.MANTIYANING TUZLISHI

3.YERNING TASHQI GEOSFERALARI HAQIDA
MA’LUMOT TO’PLASH Yerning ichki tuzilishi va geosferalar

Yerning tuzilishi. Magnitosfera. Yerning eng tashqi va eng kalin po sti Yerga eng yaqin fazo — ʻ
magnitosfera, uning fizik xossalari Yer magnit maydoniga va bu maydonning kosmik zarralar oqimi bilan
o zaro ta sirlashuviga bog liq. Kosmik zondlar va Yer sun iy yo ldoshlari yordamida olib borilgan tekshirishlar
ʻ ʼ ʻ ʼ ʻ
Yer doimo Quyoshdan keladigan korpuskulyar zarrachalar oqimi (quyosh shamoli)da turishini ko rsatadi.
ʻ
Yer orbitasi yaqinida bu zarralar oqimining tezligi 300 dan 800
km/s gacha yetadi. Quyosh plazmasida
kuchlanganligi o rtacha 4,8-10~3 a/m (6-10~5)ga teng magnit maydoni mavjud.
ʻ
Quyosh plazmasi oqimi Yer magnit maydoni bilan tuqnashganda zarba to lqini paydo bo ladi, uning Yer
ʻ ʻ
markazidan uzokligi 13—14 Re ga teng (Rfﬁ
— Yer radiusi), shu to lqindan keyin 20 ming km qalinliqdagi ʻ
qatlam (oraliq soha) keladi. Quyosh plazmasidagi magnit maydonida zarralar tartibsiz harakatlanadi. Bu
maydonda plazma temperaturasi 200 ming darajadan 10
million darajagacha ko tariladi. ʻ
Magnitosferaga quyosh shamoli oraliq soha orqali utadi. Oraliq soha bilan magnitosfera chegarasi
—
magnitopauza quyosh shamolining dinamik bosimi Yer magnit maydoni bosimi muvozanatlab turadigan
joydan utadi. U Yer markazidan 10—12 Rfﬁ (70—80 ming km), qalinligi 100
km; magnitopauza atrofida
magnit maydoni kuchlanganligi 8-10 2 a/m (10~3). Quyosh faolligi paydo bo lishi natijasida magnitosfera
ʻ
o zgaradi. Quyosh faolligi tufayli quyosh shamoli va uning magnit maydonida sezilarli o zgarish yuz beradi,
ʻ ʻ
ya ni magnit bo roni paydo bo ladi. Magnit bo roni tufayli atmosferaning yuqori qatlami qiziydi, zarralar
ʼ ʻ ʻ ʻ
ionlanishi ortadi, tezlashadi, qutb yog dusining yorqinligi kuchayadi, elektromagnit shovqinlari hosil bo ladi,
ʻ ʻ
qisqa to lqinli radioaloqa buziladi va h. k. Geomagnit maydon Yerning radiatsiya mintaqasini hosil qiladi, bu
ʻ
esa kosmik kemalarning uchishi uchun xavflidir.

Qattiq“ Yerning fizik xossalari va kimyoviy
tarkibi. Yer ichiga chuqur kirgan sari
zichlik, bosim, og irlik kuchi, moddaning ʻ
elastikligi, qayishqoqligi va temperatura
o zgarib boradi. Yer Po stining o rtacha
ʻ ʻ ʻ
zichligi 2,8, cho kindi qatlamniki 2,4—2,5,
ʻ
„granit“ qatlamniki 2,7, „bazalt“ qatlamniki
2,9 t/m3. Yer po sti bilan mantiya
ʻ
chegarasida (Moxorovichich yuzasida)
zichlik 2,9—3,0 dan 3,1—3,5 t/m3 gacha
yetadi. Shundan so ng zichlik asta-sekin
ʻ
orta boradi va yadroda birdaniga 10,0
t/m3 ga yetadi, keyin yana asta-sekin orta
borib, Yer markazida 12,5 t/m3 ga teng
bo ladi.
ʻ
Yer po sti va yuqori mantiyada
ʻ
temperatura chuqurlikka tomon ko tarila
ʻ
boradi. Mantiyadan „qattiq“ Yer ustiga
tomon issiq oqim keladi; bu oqim
Quyoshdan keladigan issiqlikdan bir
necha ming marta kam.

Yer po sti deb ataluvchi qatlam o rtacha 30 km ʻ ʻ
qalinlikka ega bo lib, uning ostidagi Yer mantiyasi
ʻ
2900
km chuqurlikkacha boradi. Undan pastda —
5500
km li chuqurlikkacha suyuq tashqi yadro
joylashgan bo lib, markazda diametri 1500
km ʻ
chamasidagi qattiq sub yadro yotadi. Yerdan
ʼ
tashqarida tashqi geosferalar
— suv sferasi
(gidrosfera) va havo sferasi (atmosfera)
joylashgan.

Yer yuzasining katta qismini Dunyo okeani egallaydi (361,1 million km 2
yoki 70,8 %),
quruqlik 149,1
million km 2
(29,2 %)ni tashkil etadi (quruqlik olti katta materik va
ko pdan-ko p orollardan iborat). Yevrosiyo materigi ikki qit aga: Yevropa va Ocue ra
ʻ ʻ ʼ ʼ
bo linadi, Shimoliy va Janubiy Amerika materiklari esa bir qit a hisoblanadi, ba zan
ʻ ʼ ʼ
Tinch okean orollari Okeaniya deb ataladi va odatda uning maydoni Avstraliya bilan
qo shib qisoblanadi.
ʻ
Materiklar Dunyo okeanini Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz okeanlariga ajratib
yuborgan, ba zi tadqiqotchilar Atlantika, Tinch va Hind okeanlarining Antarktida yonidagi
ʼ
qismlarini Janubiy okean deb alohida ajratadilar.
Yerning Shimoliy yarim shari, asosan, qit alardan (quruqlik 39
%), Janubiy yarim ʼ
shari
— okeanlardan (quruqlik atigi 19 %) iborat. G arbiy yarim sharning ko p qismi suv, ʻ ʻ
Sharqiy yarim sharning ko p qismi esa quruqlikdir.
ʻ
Yerning eng baland nuqtasi bilan eng past nuqtasi orasidagi farq qariyb 20
km ga
yetadi, dunyodagi eng baland Jomolungma (Everest) cho qqisi (Hi-molay tog larida)
ʻ ʻ
8848 m bo lsa, eng chuqur Mariana suv osti botig i (Tinch okeanda) 11022 m dir.
ʻ ʻ
Yer gravitatsion (tortish), issiqlik, magnit va elektr maydonlariga ega. Yerning
gravitatsion kuchi Oy va sun iy yo ldoshlarni Yer orbitasida tutib turadi. Yerning sferik
ʼ ʻ
(dumaloq) shaklda bo lishi, Yer usti relyefining ko p xususiyatlari, daryolar oqimi,
ʻ ʻ
muzliklar siljishi va b. jarayonlar ham gravitatsion maydon oqibatidir.

Yer — Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi ( Merkuriy , Venera

sayyoralaridan keyin) sayyora. U o z o qi atrofida va aylanaga juda yaqin bo lgan elliptik orbita ʻ ʻ ʻ
bo yicha Quyosh atrofida aylanib turadi. Hajmi va massasi jihatidan Yer katta sayyoralar ichida (
ʻ
Yupiter ,
Saturn , Uran , Neptundan keyin) beshinchi o rinda. Yerda hayot borligi bilan u Quyosh ʻ
sistemasidagi boshqa sayyoralardan farq qiladi. Biroq, hayot materiya taraqqiyotining tabiiy
bosqichi bo lganligi sababli Yerni koinotning hayot mavjud bo lgan yagona. kosmik jismi,
ʻ ʻ
hayotning Yerdagi shakllarini esa mavjudotning yagona shakllari deb bo lmaydi (qarang
ʻ Yerdan
tashqaridagi sivilizatsiyalar ).
Astronomik belgisi ﬁ .
Hozirgi zamon kosmogoniya nazariyalariga ko ra, Yer Quyosh atrofidagi fazoda gazchang
ʻ
holatda bo lgan kimyoviy elementlarning gravitatsion kondensatlanishi (birbiriga qo shilishi) yo li
ʻ ʻ ʻ
bilan 4,7
milliard-yil muqaddam paydo bo lgan. Yer tarkib topib borayotgan vaqtda radioaktiv ʻ
elementlarning parchalanishi natijasida ajralib chiqadigan issiqlik hisobiga Yerning ichki qismi
asta-sekin qizib, Yer moddasining differensiyalanishiga olib kelgan, oqibatda Yerning konsentrik
joylashgan turli qatlamlari
— kimyoviy tarkibi, agregat holati va fizik xossalari jihatidan bir-
biridan farq qiladigan geosferalari hosil bo lgan. Yer ichki qismining tuzilishi, seysmik
ʻ
to lqinlarning yer sirti va butun hajmi bo yicha tarqalishini tadqiq etish asosida aniqlangan. Bu
ʻ ʻ
to lqinlar bo ylama va ko ndalang to lqinlar bo lib, ularning Yer ichki qismini tashkil etgan qattiq,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
suyuq qatlamlarida tarqalishi turlicha ko rinish kasb etadi. Bu zamonaviy metodlar asosida Yer
ʻ
ichki qatlamlarini o rganish quyidagi natijalarni berdi.
ʻ

Yer sayyorasining umumiy strukturasi[1]
Chuqurlik, km
Qavati Zichligi, g/sm 3 [2]
0—60 Litosfera (5 to 200 kmgacha joyni
qamrab oladi) —
0—35 Tupro gʻ (mestami variruetsya ot 5
do 70 km) 2,2—2,9
35—60 Eng yuqori mantiya qatlami 3,4—4,4
35—2890 Mantiya 3,4—5,6
100—700 Astenosfera —
2890—5100 Tashqi yadro 9,9—12,2
5100—6378 Ichki yadro 12,8—13,1

Yer gravitatsion (tortish), issiqlik, magnit va elektr maydonlariga ega. Yerning gravitatsion kuchi
Oy va sun iy yo ldoshlarni Yer orbitasida tutib turadi. Yerning sferik (dumaloq) shaklda bo lishi, ʼ ʻ ʻ
Yer usti relyefining ko p xususiyatlari, daryolar oqimi, muzliklar siljishi va b. jarayonlar ham
ʻ
gravitatsion maydon oqibatidir.
Magnit maydoni Yer yadrosi va mantiyadagi turli jarayonlardan kelib chiqadi (qarang
Yer
magnetizmi ). Yerning elektr maydoni ham magnit maydoni bilan chambarchas bog liq (qarang
ʻ
Atmosfera elektri ). Atmosfera va magnitosferada birlamchi kosmik omillar katta o zgarishga
ʻ
uchraydi. Kosmik nurlar, quyosh shamoli, quyoshning rentgen, ultrabinafsha, optik va radio
nurlari yutiladi va b. o zgarishlarga uchraydi, bu esa Yer yuzasidagi jarayonlar uchun muhim
ʻ
ahamiyatga ega. Magnitosfera, xususan, atmosfera elektromagnit va korpuskulyar
radiatsiyaning ko p qismini tutib qolib, tirik organizmlarni uning halokatli ta siridan saqlaydi.
ʻ ʼ
Yer Quyoshdan 1,7-1017 J/s miqdorida nur energiyasi oladi, lekin uning atigi 50
% Yer
yuzasigacha yetib keladi va Yer yuzasidagi ko p jarayonlarning energiya manbai bulib xizmat
ʻ
qiladi.
Yer yuzasi, gidrosfera, shuningdek, atmosfera va Yer po stining yer yuzasiga yaqin qatlamlari
ʻ
geografik qobiq yoki landshaft qobig i degan umumiy nom bilan ataladi. Hayot geografik
ʻ
qobiqqa paydo bulgan. Tirik modda ayni paytda geologik kuch ham bo lib, geografik qobiqni
ʻ
tubdan o zgartirib yuborgan. Yerning hayot va bio-gen mahsulotlar tarqalgan sohasi biosfera
ʻ
deb ataladigan bo ldi.
ʻ

Yer, uning shakli, tuzilishi va Koinotda tutgan o rni to g risidagi hoz. bilimlar ʻ ʻ ʻ
uzoq davrlar davomidagi izlanishlar jarayonida tarkib topdi. Qadimda (mil. av.
7-asr, Fales) Yerni
— suv bilan o ralgan yassi jism deb, keyinroq (mil. av. 6- ʻ
asr, Anaksimandr) silindrik shaklda deb va, nihoyat, mil. av. 6-asr 2-yarmida
(Pifagor) shar shaklida deb tasavvur qiddilar. Mil. av. 4-asr da Aristotel Oyning
Yer soyasiga kirish (Oy tutilishi) hodisasini o rganib, Yerning shar shakldaligini
ʻ
birinchi bo lib isbot qildi. Yerning diametrini mil. av. 3-asr da aleksandriyalik
ʻ
Eratosfen yetarlicha katta aniqlikda o lchadi. 9-asr da Xorazmiy va Ahmad al-
ʻ
Farg oniy Yer meridiani yoyini o lchash asosida Yer diametrini yanada aniqroq
ʻ ʻ
o lchashga erishdilar. Yer radiusi uzunligini va G uzunlikni qiyalik burchagining
ʻ
pasayishi yordamida oddiy usulda o lchagan olim Abu Rayhon Beruniy
ʻ
hisoblanadi.


Adabiyotlar

1.Google

2. •
Monin A. S, Istoriya Zemli, L., 1977; Kulikov K. A.,
Sidorenkov N. S, Planeta Zemlya, M., 1977; Byalko A. V.,
Nasha planeta — Zemlya, M., 1983; Budiko M. I.,
Evolyusiya biosferi, L.,1984; G afurov A. T., Darvinizm, T.,
ʻ
1992.


Xulosa.

Yerning ichki tuzilishi o’ziga hosdir.Yerning ichki
kuchlari ya’ni vulqon otilishi natijasida yerning
ichki qismini o’rganish mumkin.kul,gaz,tosh
otilishi natijasida uning ichki qismini
o’rganamiz.yerning yuqori qatlamidan uning ichki
qatlamiga kirgan sari zichlik,harorat,bosim ortib
boradi.buni biz mantiyadagi harorat bilan ichki
yadrodagi farqlar orqali yaqqol kurishimiz
mumkin.

Yerning ichki tuzilishi va geosferalar

Купить

Похожие документы
Uchburchak yuzasiga doir mashqlar
Uchburchaklar ichki burchaklar yig‘indisi
Uchburchaklar xossalariga doir masalalar yechish
Uchburchakning mediana , Bissektrisa va balandligi
Uchburchklar ichki burchaklari haqida teoremaga doir misollar