Yerning tosh qobig‘i - litosfera - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yerning tosh qobig‘i - litosfera

Купить

YERNING TOSH QOBIG’I - LITOSFERA.
Reja:
1. Litosfera
2. Yer mantiyasi.
3. Yer yadrosi

Litosfera yuqori mantiyaning depletlashgan ustki qismini va Yer qobig‘ini
o‘z ichiga olib, uning tuzilishi va tarkibi Erning geologik tarixi va moddasining
differensiatsiyasi xususiyatlarini to‘liq aks ettiradi. Litosferaning peridotitli
magnezial-silikatli quyi va asosan, alyumosilikatli ustki qismlarga ajralishi aniq
aks etganligi tufayli, ularning orasidagi chegara Er kesmasidagi bosh petrofizik
bo‘limlar qatoriga kiritilishi bejiz emas.
Yer qobig‘i bir necha turlarga ajratiladi. Ular bir - biridan tarkibi, qalinligi
bilan farqlanadi.
Okean turidagi er qobig‘i hozirgi zamon okeanlarida va chekka dengiz
maydonlarida rivojlangan bo‘lib, uning qalinligi 1-15 km ni tashkil etadi.
Uning yuqoridan pastga tomon tuzilishida birinchi cho‘kindi qatlam, asosan
bazaltlardan iborat ikkinchi va tarkibida asosli to‘la kristallangan magmatik jinslar
ko‘pchilikni tashkil etuvchi uchinchi qatlam mavjud.
Qit’a qobig‘i kontinentlar va ularga tutashgan shelf dengizlarida tarqalgan.
Yer qobig‘ining kontinental turi okeanlar ichida joylashgan mikrokontinentlar
kesmasiga ham harakterli. Bunday turdagi qobiqning o‘rtacha qalinligi 30-40 km
oraliqda o‘zgaradi. Platformalarda u 35-40 km ga, yosh tog‘ qurilmalari ostida esa
70-75 km gacha etadi. Yirik grabenlar ostida qobiq qalinligi 25-30 km gacha
qisqaradi. Qalinliklarning kamayishi asosan konsolidatsiyalangan qobiqning ustki
qismi tugab borishi hisobiga kontinentlar chekkasida va subokean botiqliklarda
kuzatiladi.
Kontinentlarda okeanlardagi kabi, qobiqning cho‘kindi va jipslashgan
qismi ajratiladi. Keyingisi ustki va pastki qatlamlarga bo‘linadi. Kontinental
turdagi er qobig‘ning hosil bo‘lishi, tuzilishi, tarkibi va kelib chiqishi okean
qobig‘idan butunlay farq qiladi.
CHo‘kindi qatlam platformalarda rivojlangan bo‘lib, kichik
qalinlikdagi (to 3-5 km) kesmaning cho‘kindi qoplamidan iborat. Subokean
botiqliklarida, platformalarning riftogen va chekka bukilmalarida, burmali
mintaqalarning ichki va old bukilmalarida cho‘kindi qoplamaning qalinligi 10-20
km ga etadi.

Konsolidatsiyalangan qobiq geofizik ko‘rsatkichlari bo‘yicha ikki qatlamga:
bo‘ylama to‘lqinlar tezligi 6,0-6,5 km/sek gacha bo‘lgan ustki va u 6,4-7,7 km/sek
bo‘lgan pastki qatlamga bo‘linadi.
YAqin yillargacha konsolidatsiyalangan er qobig‘ining kesmasining
fizik xossalarining o‘zgarishini tog‘ jinslari tarkibidagi petrologik farq bilan
tushuntirilgan. SHuning uchun ustki qatlam «granitli» yoki «granit-gneysli»,
ostkisi esa - «bazaltli» yoki «granulit-bazitli» qatlam nomini olgan. Ularning
orasidagi ajratuvchi chegara birinchi marta uni aniqlagan geofiziq olim Konrad
nomi bilan ataladi. Bu chegara ostitda bo‘ylama seysmik to‘lqinlarning tezligi 6,6
km/sek gacha oshadi. Keyingi mufassal tadqiqotlar er qobig‘i kesimida boshqa
qaytaruvchi gorizontlar ham mavjudligini ko‘rsatdi.
Yer mantiyasi.
Yerning 83,2% hajmi va 67,77% massasi mantiyaga to‘g‘ri keladi. Mantiya
Er geosferalarining hosil bo‘lish jarayonida, modda parchalanishi va saralanishida
muhim ahamiyatga ega. Mantiya tarkibi yadroning o‘sishi va er qobig‘ining
shakllanishi jarayonida doimo o‘zgarib turgan, ya’ni Er moddasidan temir-nikelli
va alyumosilikatli er qobig‘i shakllanishiga sarf bo‘lgan moddaning to‘xtovsiz
ta’minlab turuvchi sath sifatida tasavvur qilish mumkin. Bu moddalarning ajralish
jarayoni quyidagi ikki sathda - D’’ qatlamida va astenosferada rivojlanadi.
A.Ringvud va D.Grin yuqori mantiya umumiy tarkibining 75% peridotitdan va
25% okean qobig‘ining asosli jinslari - toleitli bazaltlardan tashkil topgan deydi.
Ushbu moddaning nomi-pirolit. Uning tarkibi olivindan, rombik va monoklin
piroksen va granatdan iborat.
Yuqori mantiya Yer rivjlanishida muhim ahamiyatga ega. Yer qobig‘ining
shakllanishi u bilan bog‘liq. YUqori chegarasi Moxorovichich yuzasidan, quyi
chegarasi 660-670 km dan o‘tkaziladi 1
.
Hozirgi vaqtda yuqori mantiya bazalt va o‘ta asosli jinslardan tashkil
topganligi aniq bo‘lib qoldi. Seysmik to‘lqinlarning yuqori tezligiga ega bo‘lgan
ustki qismi ajratiladi. YUqori mantiyaning bu qismi Er qobig‘i bilan birga
1
Абидов А.А., Атабаев Д.Х., Хусанбаев Д.Д. ва б.лар “Yer fizikasi”, “Fan va texnologiyalar markazi”.
Tошкент, 2014

litosfera deb ataladi. Litosfera ostida mustaqil qatlam sifatida astenosfera yotadi.
Undan pastda mantiya moddasi o‘zining umumiy kimyoviy tarkibini saqlagan
holda fazaviy o‘zgarishlarga uchraydi va shu tufayli uning fizik xossalari
o‘zgaradi. Bunday o‘zgarishlarni bir necha sathi kuzatiladi. Ularning orasida 410
km va 660-670 km chuqurlikdagi sathlar juda muhim hisoblanadi. Er kesmasi ustki
qismidagi bunday qatlamlanish er qobig‘i va butun Erning tuzilishi va
rivojlanishini anglashda katta ahamiyatga ega 2
.
Yuqori mantiya tuzilishidagi bosh xususiyat, 410 km dan boshlab
chuqurlikda seysmik to‘lqinlar tezligini oshib ketishidan iborat. Bundan 660-670
km chuqurlikgacha tezlikning (11.3-11.4 km sek gacha) va tog‘ jinslar zichligining
juda yuqoriligi kuzatiladi.
O‘rta va quyi mantiya jinslarning yuqori zichligi bilan ajralib turadi.
Hisoblar shuni ko‘rsatadiki, hozirgi vaqtda ma’lum bo‘lgan tog‘ jinslarining hech
biri ushbu chuqurlikdagi o‘ta yuqori bosim va harorat sharoitlariga mos kelmaydi.
Faqat ba’zi minerallargina bundan istisnodir.
DII qatlam – mantiya moddasining differensiatsiyasidagi birinchi asosiy
sath. Bu sath Yer yadrosi va mantiya oralig‘ida joylashgan bo‘lib, K.E.Bullen
tomonidan ajratilgan. Uning qalinligi 200 km dan 300 km gacha o‘zgaradi. Qatlam
yuzasining notekisligi esa yadro relefiga mos keladi.
DII qatlamining qovushqoqligi nihoyatda o‘zgaruvchan. Uning termik
holati, zichligi va kimyoviy tarkibi hilma-xil va o‘zgaruvchan. Qatlamning ostki
qismida modda yuqori darajada suyuqlangan seysmik to‘lqinlar o‘ta past tezlikdagi
zona ajratilgan. O.G.Soroxtin va S.A.Ushakov bu oraliq qatlamni (20 km) Berzon
nomi bilan atashgan. DII qatlami Erning rivojlanishida juda muhim ahamiyatga
ega. Bu zonada mantiya moddasining differensiatsiyasi jarayonida juda katta
miqdorda issiqliq energiyasi ajralib chiqadi, yadroning temir bilan boyishi sodir
bo‘ladi. DII qatlamida so‘rilayotgan okean litosferasidan tashkil topgan sleblar
uyumi va shakllanayotgan superplyumlarning ildizlari joylashadi. Qatlamning
2
Воскресенский Ю.Н. Полевая геофизика. М.: Недра, 2010-478 с.

ostida moddalar qovushqoqligi keskin pasayadi va ular suyuqlangan holatdaligini
ko‘rsatadi.
SHunday qilib, oraliq DII qatlami Erning rivojlanishida muhim ahamiyatga
ega. Bu zonada uning, mantiya va yadro chegarasida, moddaning gravitatsion
differensiatsiyasi tufayli, yadroning suyuq temirli komponentiga va mantiyaning
qattiq silikatli komponentiga ajralishi sodir bo‘ladi. Bunda ajralib chiqadigan
issiqlik energiyasi, engilroq silikatli massalarning ajralishi bilan bir qatorda, Erdagi
issiqlik massa tashilishi va modda differensiatsiyasini ta’minlovchi mantiyadagi
yuqoriga harakatlanuvchi konvektiv oqimlarni keltirib chiqaradi.
Yer yadrosi
Yer yadrosi Er hajmining 16,38% va massasining 31,79% yadroga to‘g‘ri
keladi. YAdro juda yuqori zichlikdagi - 11g sm3 moddadan iborat. Tashqi yadro
nisbatan suyuq, ichki yadro esa qattiq moddalardan iborat. YAngi tadqiqotlar ichki
yadro anizotrop ekanligini va tashqi yadrodan Yer o‘qi aylanishining katta tezligi
bilan farq qilishini aniqladi. Tashqi yadroda ikki - jadal konveksiya bilan ajralib
turadigan pastki va tartiblangan konveksiyadan iborat ustki geosferalar ajratiladi.
Mantiya va yadro, ichki va tashqi yadrolar o‘rtasidagi chegaralar Er
kesmasida yaqqol ajralib turadi. Bu moddaning zichligi va kimyoviy tarkibini
keskin o‘zgaruvchanligi bilan bog‘liq. Ko‘plab tadqiqotchilar tashqi yadro asosan
bir valentli temir oksidlar Fe2O suyuqligi va yuqori bosimga chidamli bo‘lgan Fe
va FeO ning evstektik qotishmasidan iborat deb faraz qiladilar. Ichki yadro temir-
nikelli qotishmadan Fe0,9Ni0,1 iborat. Ularing orasida qo‘shimcha sulfid tarkibli
FeS oraliq qatlam (K.E.Bullen bo‘yicha F qatlam) ajratiladi.

Yerning tosh qobig‘i - litosfera

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish