Yevropa davlatlarining Vena kongressi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	123.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yevropa davlatlarining Vena kongressi

Купить

Mavzu: Yevropa davlatlarining Vena kongressi
Reja:
1.Vena kongressining chaqirilishining sabablari.
2. Vena kongressida ishtirok etgan davlatlar.
3.Vena kongressida qabul qilingan qarorlar.
4.Vena kongressini o‘tkazishning tashkiliy masalalari.
5.Vena kongressi natijalari.
6. Muqaddas ittifoq.
1

1.Vena kongressining chaqirilishining sabablari.
1814-1815 -yillardagi Vena (Avstriya) kongressi Yevropa davlatlarining
konferensiyasi bo‘lib, bu konferensiya davomida, 1789-yildagi fransuz inqilobi va
Napoleon urushlari natijasida, vayron bo‘lgan feodal-absolyutizmni tiklash va
Yevropa davlatlarini yangi chegaralarini belgilab bergan, shartnomalar tizimi
ishlab chiqildi. 1814-yil sentyabrdan to 1815-yil iyunigacha Avstriya poytaxti
Venada avstriyalik diplomat graf Aleksandr Metternix boshchiligida o‘tkazilgan
kongressda, Yevropadagi barcha davlat vakillari (Usmoniylar imperiyasidan
tashqari) ishtirok etdi. Muzokaralar maxfiy va ochiq bahslar, fitna va yashirin
kelishuvlar sharoitida o‘tdi.
1814 - yil 30 - martda ittifoqchilar Parijga kirishdi. Bir necha kundan keyin ,
Napoleon taxtdan chetlatildi va Elba oroliga surgun qilindi. Fransiya taxtiga
inqilob vaqtida ag‘darib tashlangan Burbonlar sulolasi vakili, qatl etilgan qirol
Lyudovik XVI ning akasi Lyudovik XVIII o‘tirdi. Yevropadagi tinimsiz davom
etgan qonli janglar davri tugadi. 1814-yilda Fransiya ustidan g‘alaba qilgan
davlatlarning g’alabasini mustahkam deb bo‘lmasdi. Fransuz inqilobi va
Napoleon urushlari natijasida, iqtisodiyot va siyosatga berilgan kuchli zarbalardan
keyin, inqilobgacha bo‘lgan tuzumni tiklash nafaqat og‘ir, balki, ishonchsiz ham
edi. XVIII-XIX asrlar davomida Yevropada xalqaro vaziyat juda ham notinch
edi. Bu qo‘zg‘olonlar, xavfli inqilobiy vaziyatlar, keng miqyosidagi bosqinchilik
yurishlari va boshqalar edi. Umumiy jihatdan oxir-oqibat u yoki bu darajada Vena
kongressi chaqirilishiga sabab bo‘lgan tarixiy voqealarni quyidagicha guruhlash
mumkin:
1.Fransuz inqilobi. Bu voqea XVIII asr oxiridagi eng muhim voqea bo‘lib
keyingi yillarda Yevropadagi va butun dunyodagi xalqaro munosabatlarga jiddiy
ravishda ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘pgina tarixchilar Fransuz inqilobini «Buyuk» deb
ataydi, chunki u o‘zida XVIII asr oxirida Fransiya ro‘y bergan yirik ijtimoiy
o‘zgarishlarni mujassamlashtirgan va natijada eski tartiblar yo‘q qilindi. Uning
boshlanishiga 1789-yilda Bastiliyaning egallab olinishi turtki bo‘ldi va uning
yakunini turli tarixchilar turlicha belgilaydilar, ya’ni 1794-yildagi 9 termidor
2

to‘ntaruvi yoki 1799-yildagi 18-bryumer to‘ntaruvi. Fransuz inqilobining asosiy
natijasi, bu Fransiyani absolyut monarxiyadan amalda erkin fuqarolardan tashkil
topgan respublikaga aylanishi bo‘ldi.
2.Prussiya va Angliya urush bilan Rossiyaga tahdid qiladigan vaziyatning
vujudga kelishi. Bu vaziyat A.V.Suvorovning Moldaviyadagi muvaffaqqiyatlari va
Rossiyaning Boltiq bo‘yicha ta’siri kuchayib ketishi natijasida yuzaga keldi.
Natijada, ingliz diplomati Uilyam Pit Rossiyani Yevropaning sharqida
mustahkamlanib olishiga xalaqati qilish yo‘llarini izlay boshladi.
3.Antifransuz koalitsiyasining tashkil etilishi va ommaviy ravishda
Fransiyaga qarshi yirik jangga tayyorgarlikning boshlanishi. 1793-yil bahorida
mazkur koalitsiya tarkibiga Angliya, Rossiya, Avstriya, Prussiya, Ispaniya,
Gollandiya va boshqa davlatlar kirardi. Mazkur koalitsiyaning maqsadi nafaqat
fransuz inqilobini bo’g‘ib qo‘yish, balkim Fransiyadan uning hududini bir qismini
tortib olish edi.
4.Gollandiyaning Fransiyadan mustaqil bo‘lgan hududga aylanishi. Bu
kabi imkoniyat antifransuz koalitsiyasining dastlabki harakatlari natijasida yuzaga
kelishi mumkin edi. Uning eng omadsiz natijalaridan biri 1795-yilda Bazelda
Fransiya va Gollandiya o‘rtasida tinchlik sulhi imzolanishi bo‘ldi va unga ko‘ra
Gollandiya Fransiyadan mustaqil bo‘lgan Bataviya respublikasiga aylandi.
5.1794-yildagi Polsha qo‘zg‘oloni. 1794-yilda Krakov shahrida
ko‘tarilgan qo‘zg‘olon butun Polsha hududini qamrab oldi. Uni general Tadeush
Kostyushko boshqardi. Qo‘zg‘olon bostirilishi natijasida «Polshaning uchinchi
marotaba bo‘lib olinishi» deb nomlangan voqea sodir bo‘ldi. Bu bo‘lish natijasida
Rech Pospolitaya amalda yo‘q bo‘ldi va natijada Rossiyaga Litva, Kurlyandiya,
Nemagan va Bugadagi belorus va ukrain yerlari qo‘shib olindi.
6.Turkiya va Rossiya o‘rtasida kelishmovchilikning vujudga kelishi.
1878-yilda Turkiya Rossiyadan Qrimni qaytarish va Gruziyani turklar vassali
sifatida tan olishni ultimatum tarzda talab qildi. 150 ming kishilik armiyani
tayyorlab turk hukumati Ukraina sohillariga kirishni va bir vaqtda sharq tomondan
Anapani bosib olib Kuban tomonga harakat qilishni rejalashtirdi.
3

7.Hokimiyat tepasiga Napoleon Bonapartning kelishi va ko‘p sonli
Napoleon urushlarining paydo bo‘lishi.
Yuqoridagilarga asoslanib xulosa qiladigan bo‘lsa yuqorida sanab
o‘tilgan Yevropadagi voqealar u yoki bu darajada yetakchi davlatlarning
boshliqlari oldiga xalqaro konferensiya chaqirish zaruriyatini vujudga keltirdi.
2. Vena kongressida ishtirok etgan davlatlar.
Vena kongressi 1814-yil sentabr oyidan ish boshladi. Kongressda
Yevropani “qutqaruvchisi” bo’lib olgan Aleksandr I yetakchilik qildi. Kongressda
Yevropaning 216 ta davlatidan hukumdorlar va diplomat vakillari qatnashdi. Unda
faqatgina Turkiya imperiyasi ishtirok etmadi. Vena Kongressida 216 ta davlat
vakillari qatnashgan bo’lsada bosh ijrochi vazifasini Rossiya, Angliya, Avstriya va
Prussiya ya’ni shu davlatlar vakillari bajarishdi. Vena kongressida Yevropadan 2 ta
imperator, 4 ta qirol, 2 ta shahzoda, 3 ta gersoginiya, 215 ta knyazlik xonadonlari
vakillari va Yevropa diplomatiyasining butun a’zolari ishtirok etdi.
1. Rossiya tomondan kongressga I. Aleksandr , K.V.Nesselrode va
A.K.Razumovskiy (maxsus komissiya ishida Iogann fon Anstett) ishtirok etdi;
2.Buyuk Britaniyadan-R.S.Kaslri va A.U.Vellington;
3.Avstriyadan-Frans I, K.Metternix,
4.Prussiydana-K.A.Gardenberg, V.Gumboldt,
5.Fransiyadan-Sharl Moris de Taleyran-Perigor
6.Portugaliyadan-Pedro de Souza Golshteyn de Palmela
7.Shvetsiyadan-graf Karl Aksel Ayovenxelm.
3.Vena kongressida qabul qilingan qarorlar:
4

Vena kongressining barcha qarorlari Vena kongressining yakuniy aktida
to‘plangan edi.
1. Kongress yangi Niderlandiya qirolligi tarkibiga, Avstriya Niderlandiyasini
(hozirgi Belgiya) kirishini taqiqladi, biroq Avstriyaning qolgan qismi ustindan
to‘liq nazorat, Gabsburglar sulolasi nazorati ostiga o‘tdi, xususan Lombardiya,
Venetsiya viloyati, Toskana, Parma va Tirol.
2. Prussiyaga Saksoniyaning bir qismi, Vestfaliya va Reyn viloyatining katta
qismi nasib qildi.
3. Fransiyaning sobiq ittifoqchisi Daniya S h vetsiyaga berilgan Norvegiyadan
ajralib qoldi.
4. Italiyada esa Vatikan va Papa viloyati ustidan Rim papasining hukmronligi
tiklandi va Burbonlarga esa Ikkala Sitsiliya ham qaytarib berildi.
5. Germaniya ittifoqi tashkil etildi.
6. Napoleon tomonidan tuzilgan Varshava gersogligi , Polsha podsholigi nomi
bilan Rossiya imperiyasi tarkibiga kir itil di, rus imperatori Aleksandr I esa bir
vaqtda Polsha qiroliga ham aylandi.
7. Avstriya Kichik Polshaning janubiy qismini va Chervon rusining katta
qismi, Zalsburg, Italiyadan Lombardiya, Venetsiya respublikasi, Modena, Parma,
Toskana gersogliklarini oldi.
8.Buyuk Polshaning g‘arbiy qismi Poznan shahri bilan birgalikda va polyak
Pomoresi Prussiyaga qaytarildi. Vena Kongressida Polsha to’rtinchi marta
bo’lindi. Yangi bo’linish natijasida, Polshada uch hukmdorlik qiluvchi davlatlar
paydo bo’ldi. Bular Rossiya, Avstriya, va Prussiya edi. Faqatgina Krakov bahsli
hudud bo’lib qolib, u mustaqil shahar etib belgilandi. Krakovga birlashgan boshqa
mayda hududlar bilan birgalikda mustaqil mayda respublika tuzildi. Polshaning bu
ko‘rinishda bo‘linishi tarix fanida «Polshaning to‘rtinchi bo‘linishi» deb ataladi.
9.Shvetsariyaning betarafligi xalqaro miqyosida e’tirof etildi. Betaraf
siyosatning e’lon qilinishi , S h ve t sariyaning keyingi rivojlanishida juda muhim
ahamiyat kasb etdi. Betaraflik natijasida, u nafaqat o‘z hududini XIX asr va XX
5

asrdagi vayronkor urushlardan himoya qildi, balki urushayotgan tomonlar bilan
manfaatli shartnomalar imzolab mamlakat iqtisodiyotini jonlantirdi.
Vena kongressi natijasida Rossiya, Prussiya, Avstriya va Buyuk
Britaniya kabi davlatlar yetakchi mavqeiga ega bo’lib oldi. Shuningdek,
Yevropa davlatlarining Usmonli turklar imperiyasiga qarshi Muqaddas liga
ittifoqi ham tuziladi. Ba’zi diplomatik munosabatlarga ham aniqlik kiritildi.
Vena tizimi amalda bo‘lgan vaqtda siyosiy muvozanat tushunchasi ancha keng
ma’noni anglatadi. Vena tizimi natijasida o‘rnatilgan kuchlar nisbati Ye vropada
urush va qurolli to‘qnashuvlar butunlay to‘xtatildi. Vena xalqaro tizimining
maqsadi N apoleon urushlari natijasida , yuzaga kelgan kuchlar nisbatini, milliy
davlatlar chegaralarini mustahkamlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Rossiya
uzil-kesil Finlandiya, Bessarabiyada mustahkamlanib oldi va o‘z g‘arbiy
chegaralarini Avstriya va Prussiya tomonidan o‘zaro bo‘lib olingan Polsha
hisobidan kengaytirdi. Vena tizimi Yevropaning yangi geografik xaritasini va
yangi geosiyosiy kuchlar nisbatini qayd etdi. Bu tizim asosida geografik
hududlarni nazorat qilishni imperiya tartibi joriy etildi. Vena tizim i vaqtida Buyuk
Britaniya (1876), Germaniya (1871), Frans iya (1852) imperiyalari tashkil topdi.
1877 - yilda turk sultoni “Usmoniylar imperatori” unvonini oldi. Rossiya esa ancha
ilgari, 1721 - yilda imperiya bo‘lgan edi.
Global betaraflik davri tugagan bo‘lishiga qaramay , Vena tizimi ham oldingi
Vestfal tizimi kabi ye vrosentristik x ususiyat kasb etdi. Dastlab umumbashariy
ahamiyat kasb etmagan Vestfal tizimi G‘arbiy va Markaziy Yevropani qamrab
oldi. Keyinchalik u o‘z ta’sir doirasiga Sharqiy Yevropa, Rossiya, O‘rta yer
dengizi hududi, Shimoliy Amerikani ham kiritdi. Xalqaro munosabatlarning Vena
tizimi esa faqatgina yetakchi davlatlar mustamlaka urushi olib borgan yoki
mustamlaka sifatida boshqargan hududlar uchun amal qilgan. Afyun urushlari
natijasida Ye vropa davlatlari bilan noteng shartnomalar tuzgan Xitoy Vena
tizimidan chetda qoldi. XIX asr ikkinchi yarmidan dunyo uchun ochilgan
Y a poniya ham Vena tizimiga jalb etilmagan edi. Ayni vaqtda Vena tizimi vaqtida
Ye vropa tarixi asta-sekinlik bilan dunyo tarixiga aylandi. Vena kongressida
6

mustamlakalar rasmiy ravishda mustahkamlanmadi. Birinchi jahon urushining
asosiy sabablaridan biri ham mustamlakalarni qayta bo‘lib olish edi.
Modernizatsiya jarayoni, kapitalistik munosabatlar rivoji, burjua inqiloblari
faollashdi. Vena tizim i ning o‘ziga xosligi faqatgina , status-kvoni saqlab qolish
borasidagi umumiy manfaat emas, balkim uning ishtirokchilari o‘rtasidagi
modernizatsiya darajasi edi. Buyuk Britaniya va Fransiyada ilmiy-texnikaviy
inqiloblar ro’y berayotgan bo‘lsa, Avstriya va Prussiya bu borada ancha ortda edi.
Vena kongressidagi yetakchi davlat, Yevropada tinchlik va barqarorlikning kafili
bo‘lgan Rossiyada texnik taraqqiyot umuman yo‘q edi.
Vena tizimi shakllanayotgan vaqtda uning ishtirokchilari bir xil boshqaruv
shakliga (monarxiya) ega bo‘lgan, shuning uchun uzoq vaqt u bir tipdagi edi.
Tadqiqotchilar tizimni ancha chidamli ekanligini e’tirof etishadi. Urushlar,
inqiloblar, xalqaro inqirozlarga qaramay xalqaro tizim deyarli o‘zgarmay qoldi.
Amalda Vena kongressidan to b irinchi jahon urushigacha bo‘lgan davrda y etakchi
davlatlar ro‘yxati o‘zgarmadi. Yetakchi davlat hukmron doiralari amal qilgan
qonun-qoidalar xalqaro vaziyatdan butunlay farq qilar edi. Amalda esa u yetakchi
davlatlarning xalqaro masalalarni kelishuvlar va koalitsion bitimlar orqali hal
etishga urinishiga olib keldi. Yevropa konserti tizimi faqatgina siyosiy sohani
qamrab olgan bo‘lib ichki iqtisodiy va tashqi siyosat masalalariga faqatgina
inqirozli vaziyatlarda ta’sir ko‘rsatardi. Diplomatiya ta’sir doirasi mutloqo
avtonom bo‘lib ayrim masalalarni hal etgan x olos. S h uning uchun diplomatlar
qandaydir ichki siyosiy yoki iqtisodiy faktorlar bilan chegaralanmagan. Ye vropa
konserti tizim amalda bo‘lgan vaqtda barcha rivojlangan davlatlarda
kelishmovchiliklarni hal etishni tinch yo‘l bilan hal etish borasida yagona normativ
aktlar qabul qilingan edi. Amalda Ye vropaning barcha yirik davlatlarining
manfaatlari (Rossiya va Buyuk Britaniyadan tashqari) Ye vropa bilan cheklangan
edi. Bir vaqtning o‘zida dunyoda faol mustamlakachilik siyosati davom etayotgan
edi.
4.Vena kongressini o‘tkazishning tashkiliy masalalari.
7

Vena kongressining tashkil etilishi va o‘tkazilishi Yevropa davlatlari
uchun ham va butun dunyo uchun ham katta voqea edi. Uning o‘tkazilishi
borasidagi ba’zi masalalarni batafsil ko‘rib o‘tamiz. Maqsadi: Dastlab Vena
kongressi fransuz imperatori Napoleon Bonapartning taqdirini hal etishi va bu kabi
holatlarni oldini olish choralarini ishlab chiqish uchun chaqirilgan edi. Biroq,
Avstriya kansleri Metternixning maslahatchisi, Vena kongressi bosh kotibi Fridrix
Gens 1815-yilda quyidagilarni yozgan edi: «Yevropani siyosiy tizimini va ijtimoiy
qayta tashkil etish borasidagi chaqiriqlar», «kuchlarni adolatli taqsimlanishiga
asoslangan abadiy tinchlik» va shunga o‘xshash boshqa chaqiriqlar olomonni
tinchlantirish uchun va mazkur yig‘ilishga bir qadar e’tiborni oshirish uchun
aytilgan edi. Lekin Kongressining asl maqsadi mag‘lubning meroslarini g‘oliblar
o‘rtasida taqsimlab olish edi. Aslida ham Kongressning barcha ishtirokchilari nima
qilib bo‘lsa, ham Napoleonni yengishda qo‘shgan hissasi uchun o‘ziga ko‘proq
ulush olishga intildi. Vena kongressining o‘tkazilish davri 1814-yil sentyabrdan
1815-yil iyungacha edi.
Ishtirokchilar soni va tarkibi: Kongressda Yevropaning g‘olib
davlatlaridan 216 delegat ishtirok etdi. Rossiya delegatsiyasiga imperator
Aleksandr I, Buyuk Britaniyaga-Keslri, sal keyinroq esa –Vellington, Avstriyaga-
Frans I, Prussiyaga-Gardenberg, Fransiyaga-Sharl-Moris Taleyran boshchilik qildi.
Kongressidagi muhim masalalarni hal etishda Aleksandr I va avstriyalik kansler
Metternix muhim rol o‘ynadi. Undan tashqari, Tayleranning sayi-harakatlari bilan
mag‘lub Fransiya ba’zi masalalarda o‘z manfatlarini muvaffaqqiyatli himoya qila
oldi. Vena kongressi ishchirokchilarining rejalari: Vena kongressiga kelgan barcha
delegatsiyalarning o‘z maqsadlari bor edi.
1.Qo‘shini Yevropaning markazida turgan Aleksandr I bosib olingan
hududlardan chekinmoqchi emasdi. U o‘z homiyligi ostida Varshava gersogligini
tuzish va unga o‘z konstitutsiyasini taqdim etmoqchi edi. Bu rejani amalga oshirish
evaziga o‘z ittifoqdoshi Fridrix Vilgelm III ni hafa qilmaslik uchun Aleksandr
Prussiyaga Saksoniyani berishni talab qildi.
8

2. Avstriya Napoleon tomonidan bosib olingan o‘z hududlarin to‘liq
qaytarishni va Rossiya va Prussiyani kuchayib ketishini rejalashtirgan edi.
3. Prussiya Saksoniya yerlarini qo‘shib olishni va polyak yerlarini o‘z
qo‘lida saqlab qolishni juda istardi.
4. Angliya Yevropada status-kvoni saqlab qolgan holda Rossiyani
kuchayishiga yo‘l qo‘ymasligi va Fransiyada Napoleon tizimigacha bo‘lgan
siyosiy tizimni tiklash kafolatini olishni rejalashtirdi.
5. Fransiya, biror-bir hududga da’vo qilmagan bo‘lsada, bir Yevropa
davlatini boshqasi ustidan hukmron bo‘lishini istamasdi.
Vena kongressidagi muzokaralar vaqtida bir qancha muhim janjalli
voqealar sodir bo‘ldi:
1.1815-yil 3-yanvarda Angliya, Fransiya va Prussiya har qanday vaziyatda
ham Saksoniyani Prussiyaga qo‘shib olinishi borasidagi maxfiy shartnomani
imzolashdi. Undan tashqari, ular mavjud chegaralarni buzmaslikka, ya’ni u yoki bu
davlat hududiy yaxlitligini saqlash borasida ham kelishib olishdi.
2.Yuqorida aytib o‘tilgan shartnoma imzolangan zahotiyoq Vena
kongressi ishiga xalaqit qiladigan janjal ko‘tarildi. Bu Parijda «100 kun» deb
atalgan vaqtda sodir bo‘ldi. O‘zining sodiq zobitlarining kichik guruhi bilan 1815-
yil 19-martda Parijga kirgan Napoleon qochib ketgan qirol Lyudovik XVIII ning
xonasidan maxfiy shartnomani nusxalaridan birini topadi va uning ko‘rsatmasi
bilan mazkur shartnoma Aleksandr I ga va u orqali Metternixga yetkaziladi.
Shunday qilib, mazkur «maxfiy» kelishuv kongress ishtirokchilarining boshqa
a’zolariga ham ma’lum bo‘ladi.
3. Napoleon hukumatini qisqa muddatli tiklanishi kutilmagan holat edi.
4.Napoleonni Vaterloo yonidagi mag‘lubiyati va Parijga Burbonlar
sulolasini qaytib kelishi muhim voqea edi.
5.Vena kongressi natijalari.
O‘z ahamiyatiga ko‘ra, Vena kongressi muhim tarixiy voqea edi. Uni
natijalari sifatida quyidagilarni aytib o‘tish kerak:
9

1.Vaterloo jangidan bir necha kun oldin, aynan 1815-yil 9-iyunda
Rossiya, Avstriya, Ispaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Portugaliya, Prussiya va
Shvetsiya Vena kongressining asosiy aktini imzoladi. Unga ko‘ra, Yangi
Niderlandiya qirolligi tarkibiga Avstriya Niderlandiyasini ( h ozirgi Belgiya)
kirishini taqiqladi, biroq Avstriyaning qolgan qismi usti d a n to‘liq nazorat
Gabsburglar nazorati ostiga o‘tdi, xususan Lombardiya, Venetsiya viloyati,
Toskana, Parma va Tirol. Prussiyaga Saksoniyaning bir qismi, Vestfaliya va Reyn
viloyatining katta qismi nasib qildi. Fransiyaning sobiq ittifoqchisi Daniya
S h vetsiyaga berilgan Norvegiyadan ajralib qoldi. Italiyada esa Vatikan va Papa
viloyati ustidan Rim papasining hukmronligi tiklandi, Burbonlarga esa Ikkala
Sitsiliya ham qaytarib berildi. Shuningdek, Germaniya ittifoqi ham tashkil etildi.
Napoleon tomonidan tuzilgan Varshava gersogligi Polsha podsholigi nomi bilan
Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi, rus imperatori esa bir vaqtda Polsha qiroliga
ham aylandi. Bu ndan tashqari, a sosiy aktdan Ye vropa davlatlarining o‘zaro
munosabatlarini tartibga soladigan mahsus bandlarga ham ega edi. Masalan,
chegaraviy vaxhalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan Mozla, Maas, Reyn va Shelda kabi
daryolarda kemalar qatnovini tartibga solish va boj yig‘ishni tartibga soluvchi
normalar; erkin kema qatnovini muvafiqlashtiruvchi tartiblar joriy etildi; asosiy
aktning ilovasida negrlar bilan savdo qilish taqiqlandi; barcha davlatlarda senzura
kuchaytirilib, politsiya tartibi o‘rnatildi.
2. Vena kongressidan keyin “ X alqaro munosabatlarning Vena tizimi” deb
nomlangan tizim vujudga keldi. Aynan Vena kongressida bugungi kungacha
amalda bo‘lgan diplomatik agentlarning uch sinfi o‘rnatildi; diplomatlarni qabul
qilishning yagona tartibi, konsullik tashkilotlarining to‘rt turi belgilandi. Buyuk
davlatlar (o‘shanda birinchi navbatda Rossiya, Avstriya, Buyuk Britaniya),
multikanal diplomatiya degan tushuncha to‘liq shakllandi.
3. Muqaddas ittifoq tuzish borasida qaror qabul qilindi.
6. Muqaddas ittifoq.
10

Muqaddas ittifoq 1815-yildagi Vena kongressida o‘rnatilgan tartiblarni
saqlash uchun Rossiya, Prussiya va Avstriya davlatlarining konservativ ittifoqidir.
Muqaddas ittifoqning tuzilishi 1815 - yildagi Vena kongressining asosiy natijasidir.
Ye vropa davlatlarining Muqadda ittifoqini tuzish g‘oyasi Aleksandr I dan chiqdi,
chunki u Kongress qarorlarini rasmiylashtirish va birlashgan tarzda olib borish
kerakligini yaxshi tushunardi. Muqaddas Ittifoqning ta’sis hujjati Aleksandr I
tomonidan ishlab chiqilgan va 1815 - yil 26 - sentyabrda Parijda rus, avstriya va
pruss qirollari tomonidan imzolangan Muqaddas Ittifoqning a kti edi. Muqaddas
Ittifoq tuzishdan maqsad: bir tomondan milliy-ozodlik va inqilobiy harakatlarni
tiyib turish, boshqa tomondan esa zarur vaqtda chegaralarni saqlash uchun barcha
ishtirokchilarni birlashtirish edi. Bu Muqaddas Ittifoqning Aktida o‘z ifodasini
topdi.
Biroq, ko‘pgina tarixchilarning baho berishicha, bu aktning matni juda ham
noaniq va chalkash bo‘lib, amalda undan turli x ulosalar chiqarish mumkin edi.
Unda din va tarbiya bilan bog‘liq huquq va siyosatni siqib chiqaradigan g‘oyalar
chalkashib yotardi. Monarxlar hokimiyatini ilohiy paydo bo‘lishi borasidagi g‘oya
ilgari surilgan holda mazkur aktda davlatlar va xalqlar o‘rtasida partiaxal
munosabatlar o‘rnatilgan edi. Ittifoqning tuzilishidan maqsad Yevropada paydo
bo‘lib kelayotgan monarxiya tuzumiga qarshi kurashlarda va xristian
davlatchiligini mustahkamlashda o‘zaro yordam ko‘rsatish edi. Aleksandr I bu kabi
ittifoqlar bilan xristian davlatlari o‘rtasidagi ehtimoliy to‘qnashuvlarni oldini
olishni nazarda tutgan. Ittifoq tuzgan monarxlar Yevropada chegaralar daxlsizligini
va o‘zaro munosabatlardagi barcha tartiblarni “Tangri qonuni bilan tartibga
solinadigan adabiy haqiqatni” saqlashga ont ichishdi. Muqaddas Ittifoq Akti
ramziy ravishda pravoslav bayrami kuni imzolandi. Uning matnida xalqaro
traktatlarda uchramaydigan yuksak ruhiy ma’noga ega matnlar bor edi: “Ilohiy va
ajralmaydigan uch xudo nomi bilan! Avstriya imperatori xazrati oliylari, Pruss
qiroli va Butunrossiya imperatori adabiy xudo nomi bilan davlat ishlari va siyosiy
munosabatlarda boshqa barcha hukumatlar bilan adolatli va tinchlikni saqlagan
holda quyidagi bandlarga tantanali ravishda kelishdilar”.
11

Ishtirokchilarning qarashlaridagi jiddiy farqlarga qaramay Muqaddas ittifoq
tuzilgan dastlabki yillarda Yevropa davlatlari tashqi siyosatda, ayniqsa xalq
ommasini erkin fikri va demokratiyaga qarshi kurashda birdam bo‘lib harakat
qilishdi. Bir vaqtning o‘zida ular bir-birini diqqat bilan kuzatishdi va o‘z shaxsiy
rejalarini tuza boshladilar. Umuman olganda, Muqaddas ittifoq amalda bo‘lgan
vaqtda uning bir necha kongresslari chaqirildi:
1. Axen kongressi (1818 - yil 20 - sentyabrdan 20 - noyabrgacha).
2. Troppau va Laybaxdagi kongresslar (1820-1821 - yillar).
3. Veronadagi kongress (1822 - yil 20 - oktyabr 14 - noyabr).
Keyinchalik Muqaddas ittifoqning faoliyati salbiy tomonga ketib oxir oqibat u
amalda tugatildi. Vena kongressidan keyin “Xalqaro munosabatlarning Vena
tizimi” deb nomlangan tizim yuzaga keldi va Muqaddas ittifoq tuzish borasida
kelishuvga erishildi.
Barcha xristian hukmdorlarga yordam berish borasida 1815-yil 14-sentyabrda
imzolangan murojaatga asta-sekin Angliya, Rim papasi va Turk sultoni
(Usmoniylar imperiyasi)dan tashqari kontinental Yevropadagi barcha hukmdorlar
qo‘shildi. Kelishuvni rasmiylashtirish yoki qabul qilish borasida davlatlarga aniq
vazifalar yuklatilmagan bo‘lsada, Muqaddas ittifoq Yevropa diplomatiyasi tarixiga
“o‘zida klerikal-monarxik g‘oyani mujassamlashtirgan va qayerda bo‘lishidan
qatiy nazar inqilobiy kayfiyatlarni bostirishga qaratilgan mustahkam birlashma”
edi. Muqaddas ittifoqning markazi Troppau (1815) shahri bo‘lib, ishtirokchilar
inqiloblar bo‘ladigan davlatga shu davlat hukumatining fikridan qatiy nazar
bostirib kirish huquqini mustahkamlashdi.
12

Yevropa davlatlarining Vena kongressi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish