yevropa mamlakatlari 19410-1991 yillarda - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	4.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

yevropa mamlakatlari 19410-1991 yillarda

Купить

Y e vropa
mamlak at lari 1941-
1991-y illarda

Reja:
1.G’arbiy Yevropa mamlakatlarining iqtisodiy
rivojlanish darajasi bo’yicha guruhlanishi va
integratsiya jarayonlari
2.Yevropa Ittifoqi iqtisodiyotining tarkibi va
rivojlanish tendentsiyalari
3.Yevropa Ittifoqi iqtisodiyotiga jahon moliyaviy-
iqtisodiy inqirozining ta’siri va undan chiqish
yo’llari
4.Yevro hududining rivojlanish istiqbollari
5.O’zbekiston va Yevropa Ittifoqi tashqi iqtisodiy
aloqalarp

18.1. G’arbiy Yevropa mamlakatlarining iqtisodiy rivojlanish darajasi
bo’yicha guruhlanishi va integratsiya jarayonlari

Jahon iqtisodiyotida XX asr o’rtalariga qadar yevropa yetakchilik rolini
egallab kelgan bo’lsa, Ikkinchi jahon urushining salbiy oqibatlari tufayli
iqtisodiy salohiyat jihatdan AQSHdan ancha ortda qola boshladi. yevropaning
qayta tiklanishi va rivojlanishinish asosiy kuchi sifatida bozor, xususiy
tadbirkorlik, raqobat, davlat boqaruvi asosidagi o’zaro bir-biri bilan bog’liq
bo’lgan jarayonlarni kuzatish mumkin.


G’arbiy yevropa yagona iqtisodiy hudud sifatida jahon xo’jaligida sanoat
va qishloq xo’jaligi, tovarlar va xizmatlar eksporti, oltin-valyuta zahirasi
va halqaro turizmning rivojlanganlik darajasi bo’yicha yetakchi o’rinda
turadi. G’arbiy yevropa halqaro mehnat taqsimotida sanoati
(mashinasozlik, kimyo, elektrotexnika) rivojlangan hudud sifatida tan
olingan. XX asr boshiga kelib G’arbiy yevropa halqaro mehnat taqsimotida
ofis jihozlari, aniq mexanika, optika, telekommunikatsiya, aloqa vositalari
kabi tarmoqlar bo’yicha mustahkam o’rin egalladi.

Evropa iqtisodiyotining global
raqobatbardoshligini ta’minlab
beruvchi tarmoqlar quyidagilar
xisoblanadi:

a) an’anaviy tar m o q lar:
avtomobilsozlik - Germaniya, Frantsiya;
aviatsiya sanoati - Buyuk Britaniya,
Germaniya, Frantsiya; tekstil sanoati –
Italiya, Frantsiya.

b) yangi tarmoqlar: dasturiy ta’minot
- Germaniya, Belgiya, Gollandiya;
raqamli televideniya – Frantsiya ,
Germaniya; mobil aloqa - SHvetsiya,
Finlandiya , B uyuk Brita niya.


G’arbiy yevropada integratsion jarayonlar 1950 yilda (1952 yildan yevropa
ko’mir va po’lat birlashmasi) Frantsiya, GFR, Italiya, Belgiya, Niderlandiya
va Lyuksemburg tomonidan erkin savdo hududini tashkil etishdan
boshlandi. Ushbu mamlakatlar 1957 yilda Rim iqtisodiy hamkorlik
shartnomasini imzolashdi. 1958 yili G’arbiy yevropada "Evroatom"
birlashmasi tashkil qilindi. Rim shartnomasini imzolagan mamlakatlar
yevropa hamkorligi yoki umumiy bozor mamlakatlari, deb atala boshlandi.

Valyuta Ittifoqini shakllantirish 1999 yilda tashkil qilingan yevropa
valyuta tizimiga (EVT) asoslanadi. YeVTga a’zo bo’lish uchun
da’vogar mamlakatlar iqtisodiyoti quyidagi Maastrixt keli sh uvi
mezonlariga javob berishi zarur bo’ladi:


Valyuta ittifoqini tartibga sol i sh tamoyillari Rim kelishuvida ishlab
chiqilgan. 1993 yilda Maastrixt shartnomasi imzolangandan keyin ittifoq
mamlakatlari 1999 yil 1 yanvardan valyuta ittifoqini tashkil e tish
majburiyatini olishdi. SHu kundan boshlab yevro ja hon moliya bozorlariga
o’ sha vaqtdagi yeIning 15 ta mamlakatidan 11 tasi n ing xi sob-kitob
valyutasi sifatida taqdim etild i , 2002 yil 1 yanvarda n boshlab esa yevro
hududidga kiruvchi 12 ta mamlakat pul birligi sifat id a muomalaga kiritildi.
yevro yeVTda 1979-1998 yillarda foydala n ilgan yeI valyuta birligi -
eKYUning o’ rniga joriy etildi va h ozi rda ye Ining 17 ta mamlakati yevro
hududiga kiradi.

Yevropa Ittifoqida immigratsiya
muammolari

So’nggi paytlarda dunyo hamjamiyatida ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
vaziyatning yangicha ko’rinish kasb etishi bir qator jarayonlarning aktuallashuviga
olib keldi. Ushbu holat bevosita globalizatsiya natijasi bo’lib, xalqaro
immigratsiya masalalari ushbu jarayonning ajralmas qismlaridan biri sanaladi.

Immigratsiya nafaqat ma’lum mamlaktlarni balki, butun bir mintaqani
qamrab olayotgani hech kimga sir emas. Yevropa mintaqasida globalizatsiyaning
jadal sur’atlari natijasida vujudga kelgan yirik integratsion uyushma Yevropa
Ittifoqi ham ushbu jarayonlardan holi emas. 27 davlatni birlashtirib turgan ushbu
Ittifoqda migratsiya, emmigratsiya, immigratsiya masalalari eng dolzarb
masalalardan biri sanaladi. Yevropa Ittifoqida ayniqsa immigratsiya masalalarini
tartibga solish uchun migratsion siyosat ishlab chiqilgan. Ushbu siyosat zamirida
mamlakatlar tomonidan davlat hududiga chet el fuqarolarining kirish va chiqish
holatlari yuzasidan nazorat o’rnatish, ishlash uchun yoki siyosiy boshpana izlab
kelgan fuqarolarga mamlakat hududida ma’lum muddatga yoki butunlay
istiqomat qilishlari uchun shart - sharoitlar yaratib berish masalalari ko’zda
tutilgan. [1]

Mazkur integratsion Ittifoqga a’zo har bir
mamlakat o’z ichki qonunchiligi asosida
migratsiya masalalarini tartibga soladi.


YIda mehnat qilayotgan migrantlarning 36,2 foizi Germaniyada joylashishgan. Keyingi
o`rin Frantsiyag а nasib etgan (18.7 foiz). Buyuk Britaniyada bu ko`rsatkich 11,35 foizni
tashkil etadi. Mazkur uch mamlakat YI migrantlarining 63,6 foizini o`zida jamlagani bilan
ajralib turadi. [4]

Shuningdek, YI doirasida immigratsiya va migratsiya jarayonlari bilan bog’liq qochoqlar
masalasi, noqonuniy migratsiya masalalari, uchinchi davlat fuqarolarining istiqomat qilish
shartlari va muddatlari alohida ahamiyat kasb etadi. Albatta YIda bu masala bilan bog’liq
muammolarning o’z yechimini topishida yetakchi davlatlari – Germaniya, Fransiya, Buyuk
Britaniya, Italiya, Ispaniyaning pozitsiyalari muhim ahamiyatga ega.

Yevropa Ittifoqi doirasida migratsiya masalalarini o’rganib chiqish natijasida quyidagicha
xulosaga kelish mumkin. Ye vropa Ittifoqida umumiy migratsion siyosat ishlab chiqilgan
bo’lib, bu barcha a’zo davlatlar uchun amal qiladi. Davlatlarning fuqarolari 3 oy
muddatdan tortib doimiy yashash shart-sharoitlarigacha Yevropa hududida belgilangan
tartibda yashashlari ko’rsatib o’tilgan.Bundan tashqari national darajada ham har bir
davlat ichki qonunchiligi asosida immigratsiya va migratsiya masalalari tartibga solinadi.

18 .2. Yevropa Ittifoqi iqtisodiyotining tarkibi va rivojlan i sh tendentsiyalari


EI doirasida birlash g an yevropa dunyoning iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan
mintaqalaridan biri xi soblanadi. YeIning ja h o n YAIMdagi ulushi 21% ni tashkil
etadi. yeI hududi mintaqalari noteki s iqtisodiy rivojlanish darajasiga ega
bo’lib, iqtisodiy ittifoqning asosini yevro hududiga kiruvchi mamlakatlar
tashkil etadi. yeIni tashkil etgan mamlakatlarda iqtisodiy o’sish sur’atlarining
yangi a’z o mamlakatlarga nisbatan p astligi yeIga xos xususiyatlardan bir i
xisoblanadi. Misol uchun, 2010 yilda yeIda i q tiso d iy o’sish 1,9% ni tashkil
etgan holda, bu ko’rsatkich yevro hududida - 0,4% ni, Ispaniyada -1,9% ni,
Polshada - 3,8% ni tashkil etdi.

EI iqtisodiy taraqqiyotidagi muhim vazifalardan biri - barqaror iqtisodiy
o’sish sur’atlarini ta’minlashdan iborat. SHu maqsadda 200 0 yilda Lissabon
strategiyasi qabul qilingan va 2005 yilda yangilangan. Lissabon
strategiyasiga muvof iq yeIda quyidagi sohalarn i rivojlantirish va qo’llab-
quvvatlash ustuvor yo’nalishlar sifatida belgilangan:


EI iqtisodiyotining tarmoq tarkibida xizmatlar ulushi 63-65% ni, sanoat 25-
30% ni, qishloq xo’jaligi 2-5% ni tashkil etadi. yevropa sanoat jihatdan
yuqori darajada taraqqiy etgan mintaqa xisoblanib, yeIning hissasiga jahon
sanoat maxsulotlarining 1/3 qismi t o’g’ ri keladi, yeIning halqaro
darajadagi tarmoq ixtisoslashuvi atom energetikasi , neft-gaz majmuasi,
avtomobilsozlik, aviakosmos, elektrotexnika , elektronika, yuqori
texnologiyali mashinasozlik (stanoksozlik. kompyuterlar va elektronika
maxsulotlarini ishlab chiqarish), kimyo, ye ngil va ozi q -ov qa t sanoati,
biotexnol o giyalar, yangi konstruktsiya materiallar ishlab chiqarish
tarmoqlari bilan bog’liq . SHu bilan b ir ga oxirgi o’n yillikda qora
metallurgiya, tekstil sanoati kabi an’a naviy sanoat tarmoqlarida eskiri sh
va inqiroz holatlari kuzatilmoqda.


EI iqtisodiyoti milliy va umumiy darajada tartibga solinadi. Hozirgi vaqtda
yeI faoliyatining muhim yo’nalishlarini qamrab oluvchi umumiy darajada
tartibga solish ustuvorlik kasb etmoqda. SH u bilan birga milliy darajada
tartibga solish yetakchi mavqega ega. Umumiy darajada tartibga solish esa
yevro hududida yagona pul-kredit siyosatini olib borishda muhim rol
o’ynaydi.

Evro hududida pul-kredit siyosati yevropa Markaziy banklari tizimi va milliy
Markaziy banklar orqali amalga oshiriladi. Ushbu tizimning asosiy vazifasi
inflyatsiyaning yiliga o’rtacha 2% atrofida bo’lishini ta’minlashdan iborat.
Bundan tashqari, unga pul-kredit va valyuta siyosatini amalga oshirish,
a’zo mamlakatlar valyuta zahiralarini saqlash, boshqarish , to’lov
tizimining barqarorligini ta’minlash ham kiradi.

EI soliq-byudjet so h asida soliq siyosati muhim dastak xisoblanadi. Har bir mamlakat o’z
milliy soliq tizimiga ega bo’lib, y i g’i lgan soliqlarning katta qismi milliy byudjetga kelib
tushadi. yeIning byudjeti o’z mablag’lari, a’zo mamlakatlar yalpi milliy daromadidan
ajratmalar (mamlakat iqtisodiy salohiyatiga bog’liq holda 1% atrofi da), uchinchi
mamlakatlardan import qilinayotgan qishloq x o’j alik maxsulotlariga soliqlar, bojxona bojlari,
qo’ shilgan qiymat solig’idan ajratmalardan shakllanadi. yeI byudjetining xarajatlari
quyidagil ardan iborat:


EIda hozirgi vaqtda 2007-2013 yillarga
mo’ljallangan byudjet amal qiladi va
uning miqdori 864,5 mlrd. yevrodan
iborat. SHundan 293 mlrd. yevro
yagona qishloq xo’jalik siyosatini
amalga oshirishga, 157 mlrd. yevro
yangi a’zo mamlakatlar
iqtisodiyotining G’arbiy yevropa
mamlakatlari iqtisodiyoti darajasiga
yetkazish uchun sarflanadi. Misol
uchun Polsha iqtisodiyotini
rivojlantirish uchun 60 mlrd. yevro
ajratilgan bo’lib, bu ko’rsatkich jami
mablag’ning 38% ini tashkil etadi.

Yevropa
mamlakatlari
aholisi
Yevropada murakkab demografik
vaziyat mavjud bo’lib, u mamlakatlar va
regionlarning ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotiga juda katta ta’sir
ko’rsatmoqda. Jahon miqyosida eng past
darajadagi tug’ilish va tabiiy o’sish
mavjud bo’lgan Ye vropaga hozirgi vaqtda
barqaror tarzda «Demografik qish» holati
xosdir. Tu g’ilish va tabiiy o’sish sur’atlari
XX asrning ikkinchi yarmida keskin
qisqardi. Tu g’ilish 26 – 28 promilledan 11 –
13 promillega, tabiiy o’sish 16 – 18
promilledan 2 – 4 promillega tushib qoldi.
Tu g’ilish va tabiiy o’sish darajalarining
keskin pasayishi bar xil sabablar bilan
bog’langan.


Hozirgi vaqtda tug’ilishning nisbatan yuqori ko’rsatkichlari Irlandiya,
Luksemburg, Malta, Islandiya va Makedoniya mamlakatlariga xosdir. O’rtacha
tug’ilish darajasi Avstriya, Shvetsariya, Niderlandiya, Norvegiya, Portugaliya,
Gretsiya, Finlyandiya, Fransiya, Slovakiya, Shvetsiyada kuzatilmoqda. Shular
bilan birga, tug’ilish darajasi keskin pasayib, tabiiy o’sish manfiy ko’rsatkichga
ega (o’lganlar soni tug’ilganlar sonidan ortiq) bo’lgan mamlakatlar soni yildan-
yilga ko’payib bormoqda. Bolgariya, Xorvatiya, Latviya, Litva, Ukraina,
Ruminiya, Estoniya, Moldova, Vengriya shunday mamlakatlar jumlasidandir.
Mazkur davlatlarda tug’ish yoshidagi ikki ayolga tug’ilgan ikki-uch bola to’g’ri
kelmoqda, xolos. Natijada, aholining mutlaq soni kamaymoqda.

Yevropa aholi o’rtasida umumiy o’lim koeffitsiyentining nisbatan yuqori
ekanligi bilan ajralib turadi. Aholining har 1000 kishiga nisbatan o’lganlar soni
bu yerda 2003-yilda 12 kishini tashkil etdi. Bu ko’rsatkich aholining yosh-jins
tarkibida keksa yoshdagilarning ulushi yuqori bo’lgan mamlakatlar (Germaniya,
Shvetsiya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Norvegiya, Finlandiya va h.) da
yana ham yuqori darajaga egaligi bilan ajralib turadi. Shu vaqtning o’zida aholi
tarkibida bolalar va yoshlar salmog’i nisbatan katta bo’lgan mamlakatlar
(Portugaliya, Polsha, Gretsiya, Italiya, Albaniya)da umumiy o’lim koeffitsiyenti
birmuncha pastdir.


Yevropa davlatlari (Albaniyadan tashqari) aholi sonini tabiiy takror barpo
etilishining birinchi turiga mansubdirlar. So’nggi chorak asrda Bolgariya va
Vengriyada faol demografik siyosat olib borildi. Shunga qaramasdan
aholining o’sish sur’atlari deyarli o’zgarmadi va uning darajasi pasayishda
davom etdi. Oqibatda, Vengriyada aholi soni 1980-2003- yillarda 220 ming
kishiga qisqardi. Ruminiyada har 1000 ta tug’ilgan go’dakdan 23 tasi bir
yoshga yetmasdan o’lmoqda. G’arbiy Ye vropada bu ko’rsatkich 6 – 10
bolaga to’g’ri keladi. Umumiy tarzda shuni ta’kidlash mumkinki, XX
asrning so’nggi 10 yili va XXI asrning dastlabki davrida Sharqiy Yevropada
qoniqarsiz demografik vaziyat yuzaga keldi.

Yevropa — aholi migratsiyalarining ham yirik markazi hisoblanadi. Buyuk
geografik kashfiyotlar davridan beri Yevropa aholisi okeanorti
mamlakatlariga ko’chib o’tadigan eng katta region hisoblanadi. Bir asr
davomida (1815-1914 - yillar) emigratsiya 35 – 40 mln. kishini qamrab oldi.
Ikkinchi jahon urushi davrida ayrim davlatlardan yoppasiga aholining
emigratsiyasi kuzatildi. Birinchi navbatda bu Sharqiy Yevropada namoyon
bo’ldi.

Ye vropa mamlakatlarida
mehnatga yaroqli aholi bandligi
(jami band aholiga
nisbatan % hisobida)


XX asr 50 – yillarining o’rtalarida G’arbiy Yevropada emigratsiya immigratsiyadan
ustun kelardi, lekin keyinchalik ahvol keskin o’zgarib, G’arbiy Yevropa dunyodagi
eng ko’p aholini qabul qilish markaziga aylanib qoldi, 70 - yillarning boshida
immigrantlar soni 10 mln. bo’lsa, 90 - yillarning boshida ularning soni 15 mln. ga
yetdi.

G’arbiy Yevropaga aholining oqib kelishi sabablarini chet el va mahalliy
geograflar o’rganib quyidagi xulosaga keldilar. Immigrantlar, asosan, katta pul
topish hamda mehnat va hayotning qulay sharoitlari izidan keladi. Ta hlil
natijasida aniq bo’ldiki, immigrantlarning aksariyat qismi yirik sanoat rayonlarida
va katta shaharlarda istiqomat qiladi. Masalan, Fransiyadagi immigrantlarning 37
% i Parijda, Belgiyada esa ularning 24 % i Brusselda yig’ilgan. Buning asosiy sababi
past malakali, “kelgindi” ishchilar eng avvalo qurilish, tog’-kon sanoatida hamda
farrosh,gazeta sotuvchisi bo’lib ishlaydi. Masalan, Fransiyadagi «kelgindi»
ishchilarning 45% i qurilish sanoatida, 40 % i yo’l ishlarida, 15 % i avtomobilsozlik
sanoatida ishlaydi.

18.3. Yevropa Ittifoqi iqtisodiyotiga jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining
ta’siri va undan chiqish yo’llari

Global moliyaviy inqiroz jahonda 1930 yillardagi Buyuk depressiyadan
keyingi eng chuqur inqiroz deb tan olindi va bu inqiroz yeI iqtisodiyotiga
jiddiy salbiy ta’sir ko’rsatdi. Jumladan, bu inqiroz yeIning moliyaviy xizmatlar
ulushi yuqori bo’lgan (Buyuk Britaniya) va iqtisodiyoti tashqi iqtisodiy
aloqalarga bevosita bog’liq mamlakatlar (Germaniya) iqtisodiyotida jiddiy iz
qoldirdi.

EIda moliyaviy-iqtisodiy inqirozga qarshi kurash rejasi yilning kuzidan
amalga oshirila boshladi va u "Barqarorlik va o’sish rejasi” deb
ataldi. Ushbu reja 2009-2010 yillarga mo’ljallangan bo’lib, umumiy
miqdori 200 mlrd. yevro yoki YeI YA IMning 1,5% ini tashkil etdi.
SHuningdek. YeIga a’zo bo’lgan mamlakatlar iqtisodiyotini
rivojlantirish uchun yana shu mamlakatlar xisobidan 170 mlrd. yevro,
yevropa investitsiya banki xisobidan 30 mlrd. yevro ajratish
mo’ljallandi va quyidagi chora-tadbirlarni o’z ichiga oldi:


kichik va o’rta korxonalarni (250 kishigacha band bo’lgan korxonalar) moliyalashtirish
manbalarini yaxshilash. yeI mamlakatlarida kichik va o’rta korxonalar hamma
korxonalarning 90% ini tashkil etib, ularda 23 mln. ortiq, kishi band;

korxonalarni tashkil etish sohasidagi ma’muriy to’siqlarni kamaytirish. 2012 yilga qadar
kichik va o’rta korxonalarni tashkil etishdagi rasmiyatchilik 25% ga kamayishi, korxona 3 kun
ichida tuzilishi va uni ochish to’g’risidagi litsenziyani olish muddati 1 oydan ortmasligi
lozim;

investitsiyalar infratuzilmani rivojlantirish uchun yo’naltirilishi va shu maqsadda
qo’shimcha 5 mlrd. yevro ajratishi ko’zda tutilgan;

uy-joy sektorida energiyadan foydalanish samaradorligini oshirish;

"yashil" maxsulotlarni jadal rivojlantirishni rag’batlantirish;

tadqiqotlar va ilmiy ishlarni investitsiyalashni rag’batlantirish;

av t omobilsozlik va qurilishda yangi texnologiyalarni rivojlan tirish, "yashil" avtomobilni
yaratish uchun 5 mlrd. yevro ajratiladi;

hamma uchun yuqori tezlikdagi internetga kirish imkoniyatlarini
kengaytirish.

EI a’zo bo’lgan mamlakatlarga quyidagilarni tavsiya etadi:

vaqtinchalik ishsizlik b o’y icha nafa q ani ko’paytirish;

kam daromadli oilalarga soliqni kamaytirish va ish beruvchilar uchun uchun oz ish xa q idan
to’lanadigan ijtimoiy to’lovlarni kamaytirish ;

EI a’zo bo’lgan mamlakatlarga
quyidagilarni tavsiya etadi:


EIning inqirozga qarshi siyosatida
an g losakson va kontinental modellari
farqlanadi. Birinchi modelda davlat
tomonidan moliyaviy xizmatlarga ta’sir
o’t kazishdan natsional iz atsiya qilishgacha
bo’lgan choralar qo’llanildi. Ikkinchi
model ichida qayta ishlash sanoatining
yetakchi kompaniyalarini dav lat
tomonidan qo’llab-quvvatlash choralarini
o’z ichiga oluvchi «frantsuz va dav
lat
aralashuvi nisbatan kam, asosan, kichik va
o’rta tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash g a
e’tibor qaratilayotgan nemis modellarini
ajrat i sh mumkin.

EIda inqirozdan keyingi iqtisodiy tiklanishning uchta modeli ni ajratish
mumkin.

1. Ishlab chiqarishning keskin pasayishi sodir bo’lgan, amm o uning o’sish
sur’atlari tezda tiklangan mamlakatlar. Ushbu mamlakatla rd a iqtisodiy o’sish
inqirozgacha bo’lgan davrga nisbatan barqarorlashga n mamlakatlar kiradi va
yevro hududida bu modelga G erma n iya misol b o’ la ol a di.

2. Retsessiyadan keyin iqtisodiy o’sish sur’atlari avvalgi darajaga yetgan,
ammo ishlab chiqarishdagi yo’qotishlar qayta tiklanmagan mamla k atlar.
Ushbu guruhga yevro hududining ko’pchilik mamlakatlari kiradi.

3. Ishlab chiqarish hajmining pasayishi chuqur bo’lmagan, ammo uzoq
davom etgan mamlakatlar. Bu mamlakatlarda iqtisodiy o’sish qisqa
muddatda, tez sur’atlarda tiklanmadi va aholi daromadlari inqirozgacha
bo’lgan davrga nisbatan pastligicha qoldi. Bu guruhga yeIning Janubiy yevropa
mamlakatlari kiradi va ularda 2010 yildan boshlab qarz muammosi paydo
bo’ldi.

EI mamlakatlarida davlat moliyasi
sektori inqirozdan jiddiy zarar k o’ rdi.
2008 yilgacha davlatning tashqi qarzi
yevro hududida Frantsiya, Germaniya,
Portugaliya. Gretsiyadan tashqari
barcha mamlakatlarda YA IMga nisbatan
pasaygan bo’lishiga qaramasdan,
aksariyat mamlakatlarda bu ko’rsatkich
yu q orl i gicha qoldi. Ta hlillar yevropa
barqarorlik va o’sish paktida belgilangan
davlat qarzining YAIMga nisbatan 60% li
ko’rsatkichi 2010 yilda estoniya,
Lyuksemburg, Polsha, Finlyandiya,
Slovakiya va Sloveniyadagina
bajarilganligini ko’rsatmoqda. yeIda
2008-2010 yillarda iqtisodiy
pasayishlarning oldini olish,
barqarorlashtirish dasturlarining ishga
tushirilishi sababli davlat xarajatlarining
ortishi davlat qarzining o’rtacha 23,3%
ga o’sishiga olib keldi.

Evro hududiga a’zo bo’lishga da’vogar
mamlakatlar iqtisodiyoti quyidagi
konvergentsiya ko’rsatkichlari bo’yicha tahlil
qilinadi:

Yevropadagi eng rivojlangan davlatlar
Yevropa dunyoning iqtisodiy jihatdan eng
rivojlangan regionlaridan biridir. Shuning
uchun ham uning hududida dunyo
miqyosida iqtisodiy jihatdan eng
rivojlangan ko’pgina mamlakatlarning
joylashganligi bejiz emas. Bunday
mamlakatlar qatoriga «yettilik»
davlatlari GFR, Fransiya, Buyuk Britaniya
va Italiya bilan bir navbatda Ispaniya,
Shveysariya, Avstriya, Shvetsiya, Belgiya,
Niderlandiya, Norvegiya, Finlandiya va
boshqalar kiradi.
Ye vropadagi eng rivojlangan davlatlar
ichida o’zining ulkan iqtisodiy salohiyati
va rivojlanganlik darajasiga binoan
Germaniya Federativ Respublikasi keskin
ajralib turadi.

GERMANIYA FEDERATIV RESPUBLIKASI
Ta biiy boyliklari

Rudali foydali qazilmalarning konlari o’rtacha balandlikdagi tog’larga, neft va tabiiy gaz konlari esa Shimoliy Germaniya
pasttekisligiga to’g’ri keladi.

G’arbiy Ye vropa davlatlari o’rtasida Germaniya o’zining toshko’miri va qo’ng’ir ko’miri bilan ajralib turadi. To shko’mirning
asosiy konlari Rur, Saar va Axen havzalarida joylashgan, ko’mirning 2/3 qismi yuqori sifatli kokslanadigan ko’mirdir.

Qo’ng’ir ko’mirning ishonchli zaxiralarining (80 mlrd. t) katta qismi Sharqiy Germaniyada joylashgan. U ochiq usulda qazib
olinadi.

Ta biiy gaz konlari (340 mlrd. m3) mamlakatning shimolida to’plangan. Te mir rudalari zaxiralari mavjud bo’lsa-da, biroq
ularning sifati past. Shimoliy Germaniya pasttekisligida tosh tuzining katta qatlamlari joylashgan. Kaliy va magniy tuzlarining
zaxiralari ham mavjud.

Qurilish materiallari ishlab chiqarish va shisha sanoati uchun xomashyo resurslari kattadir.

Mamlakatning yirik daryolari — Reyn, Elba, Vezer, Ems (Shimoliy va Boltiq dengizlari havzalari) va Dunay (Qora dengiz
havzasi). Barcha muhim daryolar kanallar bilan tutashtirilgan. 1993-yilda Shimoliy dengizdan Qora dengizgacha bo’lgan
transyevropa suv yo’lining qurilishini yakunlagan Mayn—Dunay kanali ochildi. O’rta Germaniya kanali va uning Berlin hamda
Vezer daryosigacha bo’lgan davomi ta’mirlanmoqda. Xalqaro daryo mavqeyiga ega bo’lgan Reyn daryosining iqtisodiy
ahamiyati Germaniya uchun juda muhimdir.

Aholisi

Ikki nemis davlati birlashganidan so’ng
mamlakat aholisi keskin ko’paydi va hozir
salkam 83 mln. kishini tashkil qiladi (G’arbiy
Yevropada birinchi o’rinni egallaydi). Tu g’ilish
oiimdan birmuncha ko’proq, 1 km 2
ga 237 kishi
to’g’ri keladi. Germaniya aholisining soni
muhojirlar (Tu rkiya, sobiq Yugoslaviya
respublikalari, Italiya, Gretsiya, Portugaliya va
boshqa mamlakatlardan kelayotgan) hisobiga
oshib bormoqda. Davlatning qayta birlashishi
arafasida G’arbiy yerlarda 5 mln. ga yaqin,
Sharqda esa 0,2 mln. chet elliklar bor edi.
Hozirgi paytga kelib ular soni 6 mln. dan
oshdi.

Davlat tili — nemis tili . Aholining eng ko’p
qismi nemislar, qolganlari — dunyoning turli
davlatlaridan kelgan muhojirlardan iborat.

Ustuvor din — xristian dini . Mamlakatda 40
mln. — protestantlar, 35 mln. katoliklar
mavjud. Janub va G’arbda katoliklar ko’p
uchraydi, qolgan hududlarda protestantlar
ustunlikka ega.

Shaharlarda mamlakat aholisining salkam 90%
i yashaydi. Ko’pgina shaharlar
aglomeratsiyalar yadrosi hisoblanadi, biroq
aholisi 1 mln. dan ortiq bo’lgan shaharlar ko’p
emas (Berlin, Gamburg, Myunxen).

Yevropa mamlakatlari
transporti

Yevropa mamlakatlari yuqori darajada rivojlangan transport
infratuzilmasiga ega. Regionda transporting deyarli barcha turlari taraqqiy
etgan. Dunyodagi jami aloqa yo’llari, transport korxonalari va transport
vositalari birgalikda jahon transport tizimini tashkil qiladi. Jahon
transportida 100 mln dan ortiq, Yevropa mamlakatlarida 20 mln. kishi ish
bilan band. Ye vropa mamlakatlarida o’rtacha yiliga 20 mlrd. t yuk va 200
mlrd. kishi transporting barcha turlari yordamida tashiladi. Ushbu
jarayonda 130 mln. avtomobillar, salkam 10 ming dengiz kemalari, 2
mingdan ortiq samolyot, 40 ming lokomotiv ishtirok etadi.

Yevropada yo’lovchi tashish transportida avtomobil transporti yetakchilik
qiladi. Unga jami tashilgan yo’lovchilarning deyarli yarmi to’g’ri keladi.
Dengiz transporti yuk tashishda tengsiz hisoblanadi. Uning jami tashilgan
yukdagi ulushi 62 foizni tashkil etadi.


Ye vropada temiryo’l transporti Rossiya,
GFR, Fransiya va boshqa ko’pchilik
mamlakatlarda rivojlangan. Rossiyada 87
ming km, GFR da 44 ming km va
Fransiyada 33 ming km temiryo’l
qurilgan. Te miryo’llarning katta qismi
elektrlashtirilgan.

Ma’lumki, avtomobil transportining
rivojlanishi unda mavjud mashinalar
soniga bog’liq. GFR (35 mln. dona),
Italiya (31 mln.), Fransiya (28 mln.),
Buyuk Britaniya (24 mln.), Rossiya (18
mln.), Ispaniya (16 mln. dona) davlatlari
yetakchilik qiladilar.


Yevropada quvur transporti ham yuqori darajada rivojlangan. G’arbiy,
Sharqiy, Shimoliy va Janubiy Yevropa mamlakatlarining ko’pchiligi bir-biri
hamda Rossiya bilan neft va tabiiy gaz quvurlari orqali bog’langan. Neft va
gaz quvurlari Shimoliy va Norvegiya dengizlari akvatoriyalarida ham
faoliyat ko’rsatmoqda.

Yevropa mamlakatlarida dengiz transporti ham, ichki suv transporti ham
rivojlangan. Dengiz transporti Niderlandiya, Fransiya, Buyuk Britaniya,
Italiya, Rossiya, Polsha, Shvetsiya, Norvegiya va boshqa mamlakatlarda
rayonlararo va xalqaro ahamiyatga ega.

Dunyoda yuk aylanmasi yiliga 200 mln. tonnadan yuqori bo’lgan dengiz
portlari ichida Rotterdam porti (300 mln. t) nafaqat Niderlandiyada, balki
butun dunyoda tengi yo’q hisoblanadi.

Ichki suv yo’llari Rossiya, GFR, Niderlandiya va qator boshqa
mamlakatlarda yuqori darajada rivojlangan.

Havo transporti Buyuk Britaniya, Fransiya, GFR va Rossiyada yaxshi
rivojlangan bo’lib, bir yilda 60 mln. yo’lovchini tashuvchi London,
Frankfurt-Mayn, Parij shaharlari keskin ajralib turadi.

18.5. O’zbekiston va yevropa
Ittifoqi tashqi iqtisodiy aloqalar

O’zbekiston Respublikasi va Ye I o’rtasida o’zaro hamkorlik aloqalarining
rivojlanishida 1992 yilda «O’zaro hamkorlik» to’g’risidagi
Memorandumning imzolanishi muhim ahamiyatga ega. 1994 yilda
O’zbekiston va yevropa davlatlari o’rtasida o’zaro diplomatik
munosabatlar o’rnatildi. SHu yili yeI Komissiyasining (UzbyuroKES) «Te xnik
hamkorlikni muvofiqlashtirish byurosini tashkil etish» to’g’risida
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori qabul qilindi. 1995
yilda Bryussel shahrida yeI Komissiyasi tarkibida respublikaning diplomatik
missiyasi o’z ishini boshladi.


1996 yilda O’zbekiston Respublikasi va
yeI o’rtasida savdo-iqtisodiy
munosabatlarni yanada rivojlantirishga
bag’ishlangan «O’zbekiston — yeI va
ularga a’zo davlatlar o’rtasida
hamkorlik munosabatlarini o’rnatish"
to’g’risidagi shartnoma imzolandi. SHu
tariqa O’zbekiston sobi q ittifoq
respublikalari tar k ibida Rossiyadan
keyin ikkinchi bo’lib yeI bilan hamkorlik
aloqalarini o’ rnatdi.

EI mamlakatlari O’zbekiston iqtisodiyoti uchun
muhim investorlar xisoblanadi. Respublikamiz
hududida yeI mamlakatlarining 480 dan ortiq firma
va kompaniyalari faoliyat olib boradi va ularning
100 dan ortig’i to’liq yevropa kapitaliga
asoslangandir.


O’zbekiston va yeI o’rtasidagi savdo aloqalariga 1993 yil 8 iyunda
Bryusselda tekstil maxsulotlari sohasida tuzilgan shartnoma asos
x isoblanadi. Ushbu shartnomada O’zbekiston to’qimachilik maxsulotlari
uchun belgilangan kvotaning har yili 1,2% ga ortib borishi ko’zda tutilgan,
bo’lib 2004 yildan boshlab tomonlar O’zbekiston tekstil maxsulotlariga
nisbatan kvotani bekor qilish g a kelishildi.

O’zbekiston va yeI o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarnipg
istiqboli k o’ p ji ha tdan transport muammolari bilan
bog’liq. Bu soha da yeIning TRASEKA dasturi alohida
e’tiborga loyi q . O’ zbek iston va yeI hamkorligining
istiqbolli sohalari sifatida quyidagilarn i keltirish mumkin:

yevropa mamlakatlari 19410-1991 yillarda

Купить