Yodgorliklar haqida umumiy tushunchalar va ularning turlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	30.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Yodgorliklar haqida umumiy tushunchalar va ularning turlari

Купить

Mavzu: Yodgorliklar haqida umumiy tushunchalar va
ularning turlari.
Reja:
1. Yodgorlik turlari
2. Yodgorlik tarixi
3. O’zbekiston Respublikasida muhofaza qilinayotgan
yodgorliklar
4. Xulosa
5. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Yodgorlik — bu biror narsaning yoki biror shaxsning xotirasini saqlaydigan
inshootdir [1]
.
Yodgorliklarning
butun xilma-xilligi yoki monumental san at asarlari ramziy ʼ
yodgorliklarga
alohida e tibor berilib, ular yodgorlik fani tomonidan o rganiladi. ʼ ʻ
Yodgorliklar
ob’ektiv tarixiy funktsiyani bajaradi va ko pchilik tashviqot ob’ekti ʻ
bo lgan
siyosiy yukni ko taradi. ʻ ʻ
Yodgorlik
turlari[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
G.
Moskva Krekshino stantsiyasi qishlog i, G alaba bog i, yodgorlik yaqinida ʻ ʻ ʻ
 yodgorlik
tosh, xoch va boshqalar;
 büstlar;
 haykallar;
 ot
haykallari ,
 zafarli
arklar, obelisklar, rostral ustunlar, zafar ustunlari;
 Kuboklar
va kenotaflar;
 mavhum
kompozitsiyalar;
 Memorial
belgi, yodgorlik lavhasi;
 Texnik
yodgorliklar: yodgorlik sifatida o rnatilgan texnik qurilmalar, ko pincha ʻ ʻ
transport
vositalari (lokomotivlar, avtomobillar, tanklar, qurollar, samolyotlar
va
boshqalar);
 Memorial
majmualar
 piramidalar
Harmodiy
va Aristogeyton yodgorligi (Afina, miloddan avvalgi 5-asr) Miloddan
avvalgi
e.)
 Yodgorliklar
(lot. monumentum „esdalik; yodgorlik“, monere
so zidan
ʻ „ilhomlantirmoq, eslatmoq, ilhomlantirmoq“) o z davri va davrining ʻ
har
qanday muhim voqeasini belgilab beruvchi hamda voqelikni ijtimoiy va

jamoat idrokiga mos keladigan ravishda tasvirlab beradigan sun iy kelib ʼ
chiqqan
muhim timsollari hisoblanadi. Masalan, Borodinodagi arxitektura
ansambli
Borodino jangi sharafiga, Volgogradda Stalingrad jangi sharafiga
qurilgan
yodgorliklar shular jumlasidandir.Monumental haykal odatda o zʻ
davrining
shaxsini idrok etish kontekstida katta kuch sarflashni talab qiladigan
muhim,
qahramonlik voqealari sharafiga o rnatiladi. Arxitektura nuqtai ʻ
nazaridan,
yodgorliklar makonni tashkil qiladi, ko pincha yodgorliklar maydon ʻ
yoki
boshqa jamoat joylarining vizual markazi bo lib xizmat qiladi. ʻ
 Qabr
toshlari qabristonlarda o rnatiladi, ular ko pincha marhumning dinining ʻ ʻ
ramzlarini
aks ettiradi (masalan, nasroniy qabristonlaridagi xoch).
Tarixi
So zning
zamonaviy ma nosida yodgorliklarning prototiplari qadimgi dafn ʻ ʼ
majmualari
edi (masalan, qadimgi Misr piramidalari , Sharqning ba zi ʼ
mamlakatlaridagi
qabr toshlari), ammo bunday tuzilmalarda yodgorlik funktsiyasi
haligacha
kult va madaniyatdan ustun bo lmagan. ʻ
Birinchi
to laqonli yodgorliklar (ya ni, faqat yodgorlik funksiyasini bajaradigan ʻ ʼ
tuzilmalar)
Qadimgi Rimda paydo bo lgan. Bularga imperatorlarning otliq ʻ
haykallari,
yodgorlik arklari va ustunlar kiradi.
O rta
asrlarda Evropada xochlar ko pincha unutilmas joylarda o rnatildi (masalan, ʻ ʻ ʻ
Zdudichskiy
tosh xochi). Yodgorlik ibodatxonalarini qurish an anasi ham mavjud ʼ
edi.
Bunday ibodatxonalar ikkita funksiyani — yodgorlik va kultni birlashtirgan.
Masalan,
faqatgina Rossiyaga xos bo lgan „qon ustida“ ibodatxonalari. ʻ
Birinchi
haykal-yodgorliklar Uyg onish davrida Yevropada paydo bo lgan. ʻ ʻ
Qadimgi
Rim imperatorlari yodgorliklari bunday yodgorliklarga namuna bo lib ʻ
xizmat
qilgan. XVIII-XIX asrlarda yodgorlik maqsadida yirik yodgorlik inshootlari
ham
qurilgan, masalan, zafar arklari (qadimgi Rim timsoli va o xshashidaʻ
yaratilgan)
keng tarqaldi.

20-asr oxiri 21-asr boshlarida kichik, „xona“ yodgorlik-haykallar keng tarqaldi.
Ko pincha
ular to liq hajmda ishlab chiqariladi va poydevorga o rnatilmaydi, lekin ʻ ʻ ʻ
ko cha
darajasiga xos ravishda yaratilgan. ʻ
Yodgorlik.
Dekommunizatsiyadan keyin Budapesht yaqinidagi Stalin haykalidan
faqatgina
Stalin etiklari saqlanib qolgan.Fashistlar Germaniyasida gomofobiya
qurbonlari
yodgorligining ochilish marosimida so zga chiqqan Germaniyaning ʻ
Isroildagi
elchisi „Yodgorliklar o zlarining ob’ektiv tarixiy funksiyasidan tashqari, ʻ
u
yoki bu siyosiy paradigmani qo llab-quvvatlashga xizmat qiladi“-degan fikrlarni ʻ
bayon
qilgan :
O‘tgan
voqealarni abadiylashtirishda yodgorliklar o‘rnatish, ko‘chalarga nom
berish
muhim ahamiyatga ega. Lekin, birinchi navbatda, ular kelajak haqida
eslatma
bo lib xizmat qiladi. ʻ
Siyosiy
paradigmaning o zgarishi ko pincha oldingi rejim tomonidan o rnatilgan ʻ ʻ ʻ
yodgorliklarning
buzilishiga olib keladi (Denazifikatsiya, destalinizatsiya).
Arxeologiya
tarixining tarkibiy qismi bo’lib ijtimoiy fanlar orasida alohida o’rin
tutadi.
«Arxeologiya» termini «arxayos» - qadimgi, «logos» - fan degan ikkita
grekcha
so’zning birikishidan tashkil topgan. Demak arxeologiya qadimgi bilimlar
haqidagi
fan degan ma’noni bildiradi. Lekin ilgargi vaqtda arxeologiyani fanning
qaysi
sohasiga qo’shish to’g’risida bahslar bo’lib, ba’zilar uni qadimgi san’at
haqidagi
fan, yana boshqa birovlari singan sopol idishlarni o’rganuvchi fan degan
fikrlarni
bildirganlar. Ba’zilar esa uni tarix fanining xizmatkori bo’lgan ikkinchi
darajali
fan deb tushunganlar. Tarix va arxeologiya aslida o’zaro chambarchas
bog’liq,
bir-birini to’ldiruvchi yagona fanning ikkita sohasidir.
Insoniyat
o’tmish davrlarini arxeologiyasiz o’rganib bo’lmas ekan. Arxeologiya
insoniyatning
o’tmish tarixini o’rganishda arxeologik ekspeditsiyalar natijasida
ibtidoiy
makonlar, qishloqlar, shaharlar, mudofaa va suv inshootlari, qoyatosh
rasmlari
hamda boshqa buramlarga suyanib ish ko’radi. Hozir O’rta Osiyoning

barcha joylarida shahar, rayon, qishloqlarda arxeologik tadqiqotlar olib
borilmoqda.
Topilgan
arxeologik manbalarni shartli ravishda quyidagi ikki turga bo’lish
mumkin:
1.
Tabiiy manbalar (paleozoologiya, paleobotanika) - inson va hayvon suyaklari ,
o’simliklar
qoldiqlari va geologik qatlamlar bo’lib ularni asosan zoologlar,
botaniklar
va geologlar o’rganadilar.
2.
Inson tomonidan yaratilgan manbalar bo’lib, ular mehnat qurollari, yarog’-
aslahalar,
sopol idishlar, san’at va zeb-ziynat uyamlari, qoyatosh rasmlar, yozuv
hamda
yozma manbalar va hokazolar. shuni aytish kerakki, yozma manbalarni
tarixchilar,
moddiy manbalarni o’rganish bilan arxeologlar moddiy buyumlar va
yozma
manbalarga tayanib ish ko’radilar.
O’rta
Osiyo qadimgi Sharq tarixining ajralmas qismini tashkil etadi. Kishilik
madaniyatining
ilk markazlaridan biri hisoblanadi. O’rta Osiyo tabiiy iqlim
sharoiti ,
xilma-xil hsimlik va hayvonot dunyosiga boy iqlim sharoiti asosan
mo’tadil
bo’lganligidan inosnning yashashi uchun juda qulaydir. Bu hol esa
ibtidoiy
va qadimgi kishilar diqqat e’tiborini tortmasdan mumkin emas edi. Shu
tufayli
odamlar bu o’lkada juda qadim zamonlardan boshlab yashagan. O’lkaning
hamma
yerida ibtidoiy va qadimgi davr kishilari qoldirgan xilma-xil obidalar - tosh
asri
makonlari, g’orlari, bronza davri qishloqlari va mozorlari, temir davri qal’alari
va
shaharlarning xarobalari, qoyatoshga ishlangan rasmlar, sug’orish
inshootlarining
qoldiqlari, qadimiy mudofaa devorlarining qoldiqlari juda keng
tarqalgan.
Arxeologiya
qazishmalarida topilgan moddiy manbalarni o’rganish bilan birga har
xil
yer qazish ishlarida tasodifan topilgan narsalarni, shu jumladan xazinalarni ham
o’rganadi.
Yer tagida yotmagan moddiy manbalar ham bor. Masalan o’rta asr

xazinalaridan qolgan buyumlar va naqshinkor eski binolar va hokazolar ana
shunday
manbalardir. Arxeologlar bularni ham o’rganadilar.
Tosh,
metall, sopol va yog’ochdan yozuvlarni o’rganadigan epigrafika fani, tanga
pullarni
o’rganadigan numizmatika fani , muhrlarni o’rganadigan sfragistika fani,
gerblarni
o’rganadigan geraldika fani kabi arxeologiyaning bir qancha alohida
tarmoqlari
bor. Arxeologiya tarixga oid fan bo’lib qolish bilan birga
qazishmalardagi
kuzatmalarni izohlab bermoq uchun geologiya, botanika,
zoologiya
va antropologiya ma’lumotlaridan foydalaniladi va shu bilan birga o’zi
ham
o’sha tabiat fanlariga qimmatli materiallar beradi.
O’rtas
Osiyo xalqlarining moddiy va ma’naviy yodgorliklarini o’rganish XIX
asrning
ikkinchi yarmidan boshlanadi. Bu o’lka Rossiyaga qo’shib olingach, bu
yerga
turli kasbdagi kishilar ko’plab kela boshladi. Ular orasida mahalliy moddiy
yodgorliklarga
qiziquvchi kishilar ham bor edi.
V.
V. Bartold, V. A. Jukovskiy, N. I. Veselovskiy kabi mashhur sharqshunoslar A.
P.
Kun, V. L. Lyatkin, I. T. Poslovskiy, N. P. Ostroumov va boshqa havaskorlar
O’rta
Osiyoning arxeologiyasi va tarixini o’rganishda o’zlarining xizmatlarini
qo’shdilar.
Mahalliy havaskorlarda Akrom Asqarov, M. Mirmuhammedovlarning
ishlari
ham diqqatga sazovor. 1895- yilda V. Bartoldning bevosita rahbarligida va
taklifi
bilan «Turkiston arxeologiyasi havaskorlari to’garagi» tuzilib, uning ustavi
tasdiqlanadi.
O’rta Osiyo arxeologiyasining rivojlanishida S. P. Tolstov, M. Ye.
Masson,
M. M. Dyakonov , A. P. Okladnikov, M. M. Gerasimov, Ya. Yu.
Yakubovskiy,
Ya. F. G’ulomov, V. A. Shishkin, B. A. Litvinskiy va G. A.
Pugachenkova
singari mashhur arxeologlar o’lkamiz tarixini o’rganishda
o’zlarining
juda katta hissasini qo’shdilar.
Shuni
ham ta’kidlab o’tish kerakki, so’nggi yillar ichida ham arxeologlarning katta
gruppasi
yetishib chiqdi. A. Asqarov, A. Muhammadjonov, O’. Islomov, I.
Albaum,
Yu. F. Buryakov, R. H. Sulaymonov, A. S. Sagdullayev , N. Ne’matov, A.
Ranov,
V. Vinogradov, E. V. Rtveladze, M.Jo’raqulov va boshqalarni aytish

mumkin. Hozirgi kunda ham O’rta Osiyo arxeologiyasining o’rganilishi ancha
yaxshi
yo’lga qo’yilgan. Bu ish bilan maxsus institutlar, universitet va pedogogika
institutlari,
ruspublika va viloyat muzeylari qoshidagi kafedralar va bo’limlar
shug’ullanmoqda.
1908
yilda Samarqandda V.L.Lyatkin tomonidan Ulug’bek rasadxonasining
qoldig’i
topilib tekshirildi. 1925-30 yillarda ham ish olib bordi. 1926-28 yillarda
Termizda
B.P.Deneke, 1929-1930 yillarda Potapovlar Farg’ona vodiysida ham
arxeologik
qazishma ishlari olib borilgan. S.P.Tolstov boshchiligidagi guruh
Xorazmda,
V.A.Shishkin boshchiligidagi guruh Buxoro viloyatining Farbiy
qismida
tekshirishlar o’tkazdilar.
1938
yilda A.P.okladnikov tomonidan Boysun tog’ining Teshiktosh deb atalgan
g’oridan
topilgan yodgorliklarni alohida ta’kidlab o’tish kerak. Bu yerda
o’tkazilgan
arxeologiyaga oid izlanishlar natijasida ko’pgina ashyoviy dalillar
bilan
bir qatorda For devorining ostidan 9 yashar bolaning qabri ham topilgan.
1946
yilda urgutmanining Omonqo’ton degan joydan o’rta paleolit davriga oid
mehnat
qurollari topildi. 1980 yildan boshlab U.Islomov Farg’ona viloyatida
Selung’ur
g’orida arxeologik tadqiqotlar olib bordi va yangi kashfiyotlar qildi.
Shuni
ta’kidlab o’tish kerakki, bizning universitetimiz tarix fakulteti professor-
o’qituvchilari
va talabalari asosan Qashqadaryo vohasida arxeologik amaliyotni
olib
boradilar. Amaliyot natijasida bir qancha yangiliklarni izlab topdilar.
Qashqadaryo
vohasida miloddan avvalgi VII-IV asrlarga oid 30ta yodgorlik
ma’lum.
Ular alohida daryolar bo’ylab joylashgan bo’lib umumiy suv manbaidan
foydalanilganligi,
ularda qadimgi sug’orish yoki dehqonchilik vohalarini qurish
imkonini
beradi. Hozirgi davrda oltita shunday vohalarni ajratib ko’rsatishimiz
mumkin:
Yerqo’rg’on - Yerqo’rg’on va Qorovultepa yodgorliklari;
Qizildaryo vohasi
- Chiroqtepa va Jartepa ; Guldaryo - Qo’rg’oncha va
Beshqo’rg’ontepa;
Qayrag’ov - Daratepa, Qayrag’ochtepa, To’rtburchaktepa,
Somontepa
va Ko’zatepa yodgorliklari; Tanxozdaryo vohasi - Nomsiztepa,

Saratepa 1,2,3 va Sho’rabsoy vohasi - Sangirtepa, Podayotoq, Uzunqir va
boshqalar.
ToshDU
O’rta Osiyo arxeologiyasi kafedrasining 1976-1979 yillarda
A.S.Sagdullayev
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida Qashqadaryo
vohasining
sharqiy qismidan ham bir qator ilk temir davriga oid yodgorliklari
ochildi.
Daratepada o’tkazilgan ko’p yillik tadqiqotlar natijasida bu xudud uchun
xos
bo’lgan miloddan avvalgi VII-IV asrlarga oid turli turar joylar tuzilishi qazib
o’rganildi.
1986 yildan boshlab ToshDU arxeologlari tomonidan Sangirtepa va
Uzunqir
yodgorliklarini o’rganish borasidagi ishlar davom ettirildi. O’rganilgan
ma’lumotlar
asosida yodgorliklarning ilk bor o’zlashtirilishi davri miloddan
avvalgi
VIII-IX asrlarga oid ekanligi aniqlandi. Yurtimizning qadimgi davriga oid
arxeologik
ma’lumotlar juda ko’p asarlarda bayon qilingan. S.P.Tolstovning
«Qadimgi
Xorazm», «Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab», Ya.F.Fulomovning
«Qadimgi
O’zbekiston ilk yozma manbalarda», «Baqtriya haqida afsona»,
A.Muhammadjonovning
«Qadimgi Buxoro», Yu.F.Buryakovning «Toshkent
vohasining
qadimgi karvon yo’llari» va boshqa mualliflarning asarlarini sanab
o’tishimiz
mumkin.
Ibtidoiy
jamoa tuzumining dastlabki enguzoq davom etgan bosqichi paleolit deb
ataladi.
Arxeologik nuqtai nazardan qadimgi tosh asri uch davrga bo’linadi:
paleolit
(qadimgi tosh davri - «palayos» - qadimgi «litos» - tosh); odam mil.avval
3-3,5
million yil ilgari paydo bo’lgan. Engqadimgi topilmalar Sharqiy Afrikaning
Olduvay
darasidan topilgan bo’lib, Olduvay madaniyati deb yuritiladi. Ilk paleolit
Ashel
davri mil.avval 700-100 yilliklarni o’z ichiga oladi. O’rta Osiyoda ilk
paleolit
davri yodgorliklari 700-500-100 ming yilliklar davriga oid bo’lib ashel
davri
deb ataladi.
O’rta
paleolit. Bu davr Mustye davri madaniyati deb nomlanadi (mil.avval 100-40
ming
yilliklar). So’nggi paleolit. 40-30-12 ming yilliklar ilk paleolit davriga oid

makonlar Selung’ur, Uchtut (Buxoro), O’narcha (Qirg’iziston), Qoratog’
(Tojikiston)
va boshqa makonlarni keltirish mumkin.
Mazkur
davr kishilarining qurollari o’zining soddaligi, qo’polligi, turlarining
kamligi
jihatidan keyingi davrlardan farq qiladi. Odamlari aqliy va jismoniy
tomonlardan
ham farq qiladi.
O’rta
paleolit (Mustye madaniyati) - qadimgi tosh davrining bir qismi Markaziy
Osiyoda.
Bu davrning eng mashhur yodgorliklariga Teshiktosh, Obirahmat ,
Xo’jakent,
Ko’lbuloq, Qo’tirbuloq, Uchtut va boshqalarni kiritish mumkin. O’rta
tosh
davriga kelib ibtidoiy kishilar O’rta Osiyoning butun maydonlariga keng
tarqaladi.
Mehnat qurollari takomillasha boradi. Eng muhimi ibtidoiy to’dadan
urug’chilik
jamoasiga o’tila boshlanadi. Sovuq iqlim tufayli sun’iy olov chiqarish
va
uni saqlashni o’zlashtiradi, diniy tasavvurlar paydo bo’ladi.
So’nggi
paleolit - bu davrga oid yodgorliklari nisbatan kam o’rganilgan.
Ohangarondan
so’nggi paleolit davriga oid Ko’lbuloq makoni ochilgan.
Toshkentning
g’arbida Bo’zsuv I makoni va 1939 yilda Samarqand shahrida ham
shu
davrga oid makon ochilgan.
So’nggi
paleolitdan boshlab ibtidoiy odamlar g’ordan chiqib yengil turar joylar
qura
boshlaganlar. Natijada ular faqat tog’li xududlarda yashab qolmay, vohalar
bo’ylab
tarqalib, tekisliklarda daryo va ko’llar sohillarida joylasha boshlaydilar.
So’nggi
paleolitga kelib antropogenez jarayoni tugallanadi, zamonaviy odamlar
paydo
bo’ladi (kramanon). Yana bu davrning o’zimga xos xususiyati ibtidoiy
to’dadan
urug’chilik tuzumiga (matriarxat) o’tiladi. Xo’jalik yuritishning eng
oddiy
yo’llaridan (terib-termachilik) murakkabroq ko’rinishlari (ovchilik,
baliqchilik)ka
o’tdilar. Mehnat qurollari takomillashib uning turlari ko’paya
boradi.
Mezolit
davri. Bu davrning katta yutuqlaridan biri - kamon va o’qning kashf
etilishidir.
Shuningdek bu davrda ibtidoiy san’at paydo bo’ldi. Hayvonot va

o’simliklar dunyosi o’zgaradi. Bu davrga oid makonlar Machay g’or makoni
(Boysun),
Farg’ona vodiysida Obisher g’or makoni topilgan. Markaziy
Farg’onadan
80ga yaqin mezolit davri yodgorliklari topilgan mehnat qurollarida
ham
o’zgarishlar bo’ldi. Trapetsiya va uchburchak shakldan mayda qurolchalar -
mikropitlar
paydo bo’ladi. Suyakdan igna va bigiz qurollarining topilishi ham
muhim
ahamiyat kasb etadi.
Neolit
uzoq davom etgan tosh asrining so’nggi va yakunlovchi bosqichidir. Neolit
so’zi
ham grekcha so’zdan olingan bo’lib, ya’ni tosh asri degan tushunchani
bildiradi.
Arxeologiya faniga neolit tushunchasini ingliz arxeologi Lebbok olib
kirgan.
Neolit
davri kishilarning eng katta yutuqlaridan biri kulolchilik bo’lib, ular loydan
har
xil idishlar yasashni va ularni olovda pishirishni o’rgandilar. Bu o’sha zamon
uchun
katta kashfiyot edi.
Neolit
davrida odamlar rangli va oddiy metallar bilan tanishganlar. Bu davrda
to’qimachilikning
kashf etilishi ham dastlabki suvda suzuvchi qayiqsozlikning
ixtiro
etilishi neolit davrining yutuqlaridan biri. Bu davrga kelib o’zaro buyum
almashinuvi
rivojlanadi. O’rta Osiyoning janubiy yerlarida xususan Kopetdog’
etaklarida
sug’orma dehqonchilik va ilk chorvachilik qaror topib dashtlarda katta-
kichik
daryo va ko’llarning sohilida ovchilik va baliqchilik rivoj topa boshlaydi.
O’rta
Osiyoda yashagan neolit qabilalari xo’jalik shakllariga ko’ra Joytun,
Kaltaminor
va Hisor madaniyatiga bo’lib o’rganiladi. Ular sanasining yuqori
sanasi
mil.avval VI ming yillik, quyi chegarasi esa VI-III ming yilliklar bilan
belgilanadi.
Bu paytda guvaladan turar joylar barpo etila boshlaydi.
Eneolit
O’rta Osiyoda ham neolitdan farq qiladi. Eneolit lotincha - mis tosh davri.
O’rta
Osiyoda quyidagi yangi madaniy-tarixiy jarayonlar eneolit davri bilan
bog’liq:

1. Xo’jalikning boshqa hamma turlariga qaraganda haydama dehqonchilikning
ustunlik
qilishi;
2.
Toshdan ishlangan qurollar ko’p bo’lgan holda mis qurollarning paydo bo’lishi;
3.
Katta-kichik ibtidoiy jamoalarning paxsadan va xom g’ishtdan tiklangan katta-
katta
uylari;
4.
Kulolchilikda muhim texnika yutug’i - xumdonlarning ishlatilishi;
5.
O’troqlik xo’jaligining rivojlanishi , ibtidoiy jamoa birlashmalarining uylari va
qurilishida
xom g’ishtning paydo bo’lishi;
6.
Turli hayvonlarning loydan yasalgan va ona urug’i tuzumi (matriarxat)ga xos
haykalchalar;
7.
Rangdor sopol buyumlari, ya’ni turli tasvirlar ishlangan sopol buyumlarning
mavjudligi.
Bronza
davrining xo’jalik sohasida erishgan eng katta yutuqlaridan biri qadimgi
dehqonchilikning
keng yoyildashi va mil.avval 2 ming yillikning ikkinchi yarmida
chorvachilikning
dehqonchilikdan ajralib chiqishidir. Bu tarixiy jarayon- kishilik
jamiyati
taraqqiyotidagi chiqarishda hukmronlik qilimsh erkaklar qo’liga o’tadi va
ona
urug’ tuzumi o’rnini ota urug’i (patriarxat) tuzumi egallaydi. Bronza davriga
oid
yodgorliklar Tozabog’yob madaniyati (Xorazm), Zamonbobo (Zarafshon
vohasi),
Sopollitepa (Surxondaryo) va boshqa ko’pgina bu davrga oid yodgorliklar
topib
o’rganilgan.
Temir
davri. Ilk temir davri (mil.avval VII-V asrlar). Qadimgi Baqtriya,
So’g’diyona,
Xorazm, Marg’iyona ilk davlat uyushmalarining paydo bo’lishi. Bu
davrni
o’ziga xos xususiyatlaridan biri bu davrga oid yodgorliklar juda ko’p
tpilgan.
Foshchimullo, Qizilcha (Surxondaryo), Daratepa Afrosiyob lolazor

(Qashqadaryo va Samarqand), Ko’zaliqir, Quyisoy (Xorazm), Dalvarzin, Oqtom,
Dasti
asht (Farg’ona) va boshqa manzilgohlar topib o’rganilgan.
Kushon
davri O’rta Osiyo halqlarining moddiy va ma’naviy madaniyatida jiddiy
o’zgarishlar
bo’lganligibilan izohlanadi. O’rta Osiyoning janubiy va shimoliy
Afg’onistondagi
arxeologik tadqiqotlar Yunon-Baqtriya va Kushon-Baqtriya
madaniyati
gullab yashnaganidan dalolat beradi. Dastlabki yodgorliklar Ayritom
va
ko’xna Termizda 30-yillarda ochilib, 60-yillarda davom ettiriladi. Keyinchalik
ko’xna
Termiz yaqinidagi Qoratepa budiylik ibodatxonasi, fayoztepa, Xolchayon
va
Dalvarzin ko’hna shaharlari ochilib nihoyat yuksak darajada rivojlanganligidan
dalolat
beradi. Ayritom ko’hna shahridan topilgan uylarning peshtoqlarida gullarga
burkangan ,
musiqa asboblari chalib turgan qizlar va do’mbira chalib turgan
bolalarning
tasviri tushirilgan. Denov nihoyasida Xolchayon yodgorligining
qoldiqlari
saqlanib qolingan shaharning paydo bo’lishi mil.av.1 ming yillikning
o’rtalalriga
to’g’ri keladi. Rivojlanish jarayoni Kushonlar darviga to’g’ri keladi.
Dalvarzin
yodgorligi u ko’xna shahar bo’lib, Kushon Davlatining dastlabki
poytaxti
bo’lgan degan fikrlar mavjud. 1972 yilgi qizishmalarda bu yerdan 30 kg
ortiq
tilla buyumlar xazinasi topilgan. 115ta har xil taqinchoqlardan iborat bo’lgan.
Kushon
davri madaniyati namunalaridan yana biri qadimgi Xorazm hududidan
Tuproqqal’a
shahri bo’lib, milodning 3-4 asrlariga oid bu shaharning kushonlardan
alohida
bo’la boshlagan dastlabki Xorazm hokimlaridan biri qurdirgan. Qazilmalar
natijasida
turli devoriy suratlar va haykallar bilan bezatilgan zallar va boy xonadon
uylari
ochildi. Tuproqqal’a topilmalari, O’rta Osiyoning chekka viloyatlari
hunarmandlari
ham Kushon san’ati va madaniyatini saroylar, ibodatxonalar, uylar
qurishda
keng foydalanilganliklarin, o’rsatadi.
Eftalitlar
davridan ham O’rta Osiyoda me’morchilik yaxshi rivojlangan. Shu davr
qasrlar
qurilishi ayniqsa ahamiyatli bo’lgan. Qasrlar odatda ikki qavatli, shipi tekis
gulbazsimon
va rovonsimon yopilgan bir nechta xonadon iborat bo’lgan. 5 asrdan
boshlab
saroy qasrlar qurilishida paxsa va xom g’isht bilan bir qatorda kirpich

(pishiq g’ishtlar) ham ishlatina boshlagan. Saroy va ibodatxonalar devorlari odatda
rangdor
tasvirlar bilan bezatilgan. Bunday tasviriy san’at namunalaridan biri
Bolaliktepa
(Surxondaryo) qasri devorlarida qayd etilgan. Eftalitlar
me’morchiligining
ajoyib namunalaridan biri Buxoro yaqinidagi Varaxsha saroyi
bo’lgan.
Bu qo’rg’on ulkan to’rtburchak shakldagi tepa ustiga qurilgan. Devorlari
ganch
qilinib suratlar bilan bezatilgan.
IX–X
asrlarda me’morchilik san’ati va qurilishi uslubi o’z taraqqiyotida yana bir
bosqich
yuqoriga ko’tariladi. Bu davr qurilishida avvlgi asrlardagi kabi xom g’isht
va
paxsa asosiy qurilish materiali hisoblangan. Somoniylar davrida Movarounnahr
hamda
Xuroson me’morchilik san’atining yuqori taraqqiyotidan yorqin dalolat
beruvchi
yodgorlik bu - Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasidir. Bu maqbara
hozirgacha
borganni hayratga solib turibdi. Somoniylar davri me’morchilikning
nodir
namunalarini Karki (Turkmaniston) yaqinidagi Alambardor, Uzun
(Surxondaryo)
yaqinidagi Ho’ja Naxshron, Qaramanadagi Mir Said Baxrom
maqbaralarida
ham uchratish mumkin. Bu yodgorliklar ham IX–X asr
me’morchiligi
yuksak darajada bo’lganligidan dalolat beradi.
Tabiat yodgorliklari
Bunday
yodgorliklarning ba’zilari juda qadimiy va butun dunyo hamjamiyati
uchun,
katta madaniy, ma’rifiy va ilmiy ahamiyatga ega. Yo‘qolib borayotgan
noyob
o‘simliklar va hayvonlar, botanika yodgorliklari, geologic va gidrogeologik
ob’ektlar,
g‘aroyib rel’eflar, tog‘dagi shakllar, daraxtzor va cho‘llar va boshqa
tabiat
joylari, shular jumlasidandir.
Noyob
tabiat landshaftlari va biologic resurslarni saqlab qolish va tiklash
maqsadida,
davlat tabiat yodgorliklari tashkil etilgan. Bunday ob’ektlar, ekologlar
muxofazasi
ostida va u yerlarda o‘simlik va hayvonot dunyosi ekotizimini himoya
qilish
va ularning barqaror ishlashi uchun choralar ko‘rilmoqda.
Bunday ob’ektlarga tashrif buyurish mumkinmi va u joylarga qanday
boriladi?

Davlat tabiat yodgorliklari, tashrif uchun doimo ochiq.
Bunday
joylarga viloyatlarning ma’muriy shaharlaridan ekskursiyalar tashkil
etiladi,
bu odamlarning mamlakatimizdagi tabiiy va tarixiy boyliklari bilan
yaqindan
tanishishlari uchun juda yaxshi imkoniyatdir. Hammasi bo‘lib,
O‘zbekistonda
to‘rt yuzdan ortiq tabiat yodgorliklari mavjud bo‘lib, ularning
ba’zilari,
alohida muhofaza qilinadigan davlat tabiat yodgorliklari maqomini olgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
 Сокол К. Г. Монументальные
памятники Российской империи:
Каталог. —
Вагриус Плюс, 2006. — 432 с. — ISBN 5-98525-018-0
 Lyubov
Golburt. O chyom svidetelstvuyut pamyatniki? // Istoriya i
povestvovanie:
Sb. statey. — M.: NLO, 2006, s. 51—68
 Памятники
героям-комсомольцам: иллюстрированное справочное
издание,
посвященное 65-летию Победы в Великой Отечественной войне /
рук.
авт. колл.: Б. А. Ручкин ; сост. В. И. Десятерик, Б. А. Ручкин, В. Б.

Арсентьев; отв. ред. В. И. Десятерик. — М. : Изд-во Моск. гуманит. ун-
та , 2010 . —
188 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-98079-612-9
 Malov, Sergey Yefimovich .
Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti. Ripol
Klassik,
2013.
•
Internet tarmoqlaridan foydalanildi. (Arxiv.uz) (Ziyo.net)

Yodgorliklar haqida umumiy tushunchalar va ularning turlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish