Yog‘och materiallarni yo‘nish, o‘yish va teshish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yog‘och materiallarni yo‘nish, o‘yish va teshish usullari

Купить

Mavzu: Yog’och materiallarni yo‘nish , o‘yish va teshish usullari
Reja:
1. Bolta bilan yog‘ochni yorish, chopish va yo‘nish .
2. Duradgorlikda ishlatiladigan randalar turlari.
3. Duradgorlikda ishlatiladigan iskanalarning turlari va tuzilishi.

Yog‘ochni yo‘nish qo‘lda bajariladigan va shu tufayli ko‘p mehnat talab
qiladigan ish bo‘lib, odatda, oddiy duradgorlik boltasi bilan qilinadi. Bolta U-7
yoki U-8 markali po‘latdan, yasaladi, sopi esa qayin, zarang, qayrag’och
yog‘ochidan qilinadi. Bolta sopining o‘rta qismi sal bukriroq bo‘ladi. Chiqib
ketmasligi uchun sopni yaxshilab ponalanadi. (28 - rasm)
28 - rasm
Bolta bilan yog‘ochni yorish, chopish va yo‘nish mumkin ( 29 -rasm, b, v).
Yo‘nish deganda yog‘ochdan payraxa ajratish tushuniladi. Bolta bilan yog‘och
tolalariga ko‘ndalang urib, uni bo‘lib tushirilsa, bu operasiya chopish deyiladi.
Yog‘ochni, ko‘pincha, bir, ikki, uch va to‘rt tomonidan, shuningdek, dumaloqlab
chopish yoki yo‘nish mumkin. yog‘ochni ushbu texnologik tartibda yo‘niladi:
yog‘ochni tagliklarga o‘rnatib, zarur bo‘lsa, ponasimon qistirmalar bilan
mahkamlab qo‘yiladi, so‘ngra bo‘rli kanon bilan reja chizig‘i tortiladi.
Yog‘ochning faqat bir yonini yo‘nib kanop bilan belgilab olinadi (29-rasm,
a), buning uchun: yog‘och (g‘o‘la) uchlarida yo‘nish izlari belgilanadi, so‘ngra
ikkala uchidagi. reja chiziqlarning uchlarida yog‘ochni sal kerib, shu ikki o‘yiq
orasiga bo‘rlangan kanon tortiladi.

Endi kanopning o‘rtarog‘idan ushlab yuqoriga ko‘tarib qo‘yib
yuborilsa, yog‘ochda iz qoladi, o‘sha chiziq bo‘ylab yo‘nish uchun usta g‘o‘lani
ikki oyog‘i orasiga olib, tik turadi. So‘ngra yo‘niladigan tomonda, taxminan, har
yarim metr oralatib, yo‘nish chizig‘igacha qalinlikda bolta bilan kertib 29-rasm, b)
shu kertiklar orasini yo‘nib chiqadi (29-rasm, v).
29 - rasm
Bunda reja chizig‘idan chuqurlashmaslikka e’tibor berish kerak. Bolta tegib
ketmasligi uchun ustaning yo‘nish tomonidagi oyog‘i yog‘ochdan mumkin qadar
uzoq turishi zarur.
Yog‘ochning bir yog‘i yo‘nilgandan keyin uni burib yotqizib, to‘rt qirrasi
yo‘niladigan qilib rejalab olinadi (29-rasm, g) va galdagi yo‘niladigai yoqni
yuqorida aytganimizdek yo‘nib chiqiladi (29-rasm, d,e).
Yog‘ochni dumaloqlab yo‘nish uchun dastlab, uni to‘rt qirrali qilib yo‘nib
olinadi, so‘ngra qirralarni kertib chiqib, andaza (skoba) yordamida yo‘nib,
dumaloq shaklga keltiriladi (30-rasm). Ariqchalar bolta, iskana yoki randa
yordamida a rchiladi, bunda ariqchaning yonlari bolta bilan, tubi esa iskana yoki
randa bilan tekislanadi. Bolta bilan yog‘och chetlari chiqiq chiqarish va uyalar
ochishda ham oldin chizib olingan reja chiziqlaridan foydalaniladi .

30 - rasm
Yog‘och chetini burchaklab yo‘nish quyidagicha bajariladi: reja chizig‘i
bo‘ylab chopib chiqiladi, chopiqlar orasidagi payraxa olib tashlanadi, keyin esa
reja chizigiga moslab burchak o‘zil-kesil tozalanadi. O‘zil-kesil tozalashda
randadan ham foydalaniladi.
Ship yoki toresli chiqiq quyidagicha nchiqariladi: rejalab olingandan keyin
shipning asos tomonini ship yoqlariga perpendikulyar tekislik bo‘ylab (arrani ship
yoqlari tekisligidan ichkariga o‘tkazmasdan) aylanib arralab chiqiladi, so‘ngra ship
yoqlari chizigi bo‘yicha yorib olib tashlanadi.
Yog‘ochni chopish yoki yo‘nish uchun asbobni tayyorlashga alohida
ahamiyat berish kerak; bolta yaxshilab charxlanishi, bolta sopi silliq, yoriqsiz va
ko‘zsiz bo‘lishi zarur. Bolta sopining o‘qi bolta tig‘i bilan bir tekislikda yotishi,
sop yog‘och yoki temir pona b i lan yaxshilab ponalanishi shart. Bolta avval
charxtoshda charxlanadi, keyin qayroqda o‘zil-kesil o‘tkirlab, tigi chiqariladi.
Boltani dumaloq charxtoshda charxlaganda bolta tig‘ini charx toshga tekizib
turish kerak, bunda charxlash burchagining o‘zgarmasligiga jiddiy e’tibor berish
zarur. Charxlash vaqtida bir qo‘l bilan bolta sopining o‘rtasida n , ikkinchi qo‘l bilan
boltaning orqasida n ushlab turish kerak.
Charxtosh ko‘rsatilgandek, bolta tomo n ga anla n ishi kerak.
Tog‘aradagi suv charxtoshni ho‘llab turadi va boltani qizib ketishdan
saqlaydi. Charxlash vaqtida boltaning dam o‘ n g tomonini, dam chap tomonini
tutish kerak, shu n da bolta ikkala tomondan tek i s charxlanadi. (31 - rasm)

31 - rasm
Charxtoshda charxlanganda bolta tig‘ida g‘adir-budurliklar hosil bo‘ladi;
ularni qayroqda qayrab yo‘qotiladi Bu maqsadda qayroqni suv bilan ho‘llanadi va
bolta faskasini qayroqqa qo‘yib, boltani aylanma harakatlantiriladi, shu yo‘sinda
boltaning goh bir tomonini, goh ikkinchi to monini aylaptirib, paypaslaganda tig‘
sillnq seziladigan bo‘lguncha bir tekis o‘tkirlanadi. Endi bolta tig‘ining qirovini
to‘kish qoladi, bu maqsadda suv yoki malina moyi surkalgan qayroqdan
foydalaniladi. Bunda boltani chap qo‘lda, o‘ng qo‘lda esa qayroqni ushlab, faskaga
tekis tegizib, aylanma harakatlantiriladi. Ikkinchi tomondagi faskani ham xuddi
shunday harakatlantirib o‘zil-kesil qirov yuqotiladi.
Duradgorlikda ishlatiladigan randalar turlari
Yog‘ochdan buyum tayyorlash uchun kerakli material arralab olin gandan so‘ng
uning sirtini silliqlab tekislash va aniq o‘lchamga keltirish uchun randalash ishlari
bajariladi. Bu maqsadda turli xil randalardan foydalaniladi
Duradgorlik randalari vazifalariga ko‘ra sirtlarni tozalash, silliqlash,
tekislash maqsadida ishlatiladigan va maxsus randalarga bo‘linadi. Bular sherxebel,
taxta randa, mushranda, japs-randalardan, zakrov randa, chok randa, konish randa,
dila randa, chorabzal randalar va boshqalardan iborat. (32 - rasm)

32 - rasm. Duradgorlik randalar i turlari.
Sherxebel yog‘och materiallarning sirtini tozalash va qalin payraxa olish
yo‘li bilan xomaki randalash maqsadida ishlatiladi. Sherxebelning asosiy qismlari
kunda, tig‘ va ponadan iborat bo‘lib, kundasining uzunligi 250-260 mm, eni 40-45
mm, qalinligi 60 mm bo‘ladi. Tig‘ining eni 30 mm bo‘lib, kesuvchi qirrasi yoy
shakliga ega. Bu esa qalin payraxa olib oson randalash imkonini beradi. Qanday
qalinlikdagi payraxa olinishiga qarab tig‘ni kundadan turlicha chiqariladi..
Sherxebelda sirtlarni silliq va tekis randalab bo‘lmaydi.
Taxta randa s irtlarni silliq randalash uchun taxta randa ishlatiladi. Taxta
randa sherxebeldan kundasining enliligi va tig‘ining to‘g‘ri bo‘lishi bilan farq qiladi.
Taxta randa kundasining eni 55-60 mm, tig‘ining eni 45-50 mm bo‘ladi. Bu randa
yordamida sirtlarni sil liq randalash uchun tig‘ni yupqa payraxa oladigan qilib
kundadan mumkin qadar oz chiqariladi. Payraxa qalin olinsa, sirtlar sil liq
chiqmaydi.
Ayrim hollarda o‘quvchilarning yoshlarini, jismoniy qobili yatlarini hisobga
olib sirtlarni silliqlash maqsadida taxta randa o‘rnida sherxebeldan foydalanish
mumkin. Buning uchun sherxebelning tig‘ini charxlab, to‘g‘ri tig‘li qilib beriladi.
Bu holda tig‘ning eni kambar bo‘lib, randalash vaqtida o‘quvchilar ortiqcha
qiynalmaydilar.
Mushranda to‘zilish jihatidan taxta randadan farq qilmaydi. Mushranda
tig‘ida qo‘shimcha temir pushtak bo‘lib, u payraxani sindirish vazifasini o‘taydi.

Shuning uchun temir pushtakni tig‘ning kesuvchi qirrasiga yaqin o‘rnatiladi. Shu
tariqa o‘rnatilganda tig‘ chiqargan payraxani darhol qayirib sindiradi va randalashni
yengillashtiradi. Temir pushtak kesuvchi qirradan ortiqcha uzoq lashtirilmaydi. Aks
holda uning taxta randadan farqi qol maydi.
Mushranda yordamida yog‘och materiallarning sirti silliqlanadi, shuningdek,
yig‘ilgan tayyor buyumlarga dastlabki pardoz beriladi, buyum sirtidagi
notekisliklar randalab tekislanadi.
Japs randa. Taxta randa va mushranda yordamida uzun va enlik
taxtalarning sirti silliqlansa ham, ular bilan tekis randalab bo‘lmaydi. Bunday
sirtlar japs randa bilan randalab tekislanadi.
Japs randa kundasi uzun (700-800 mm), enlik (70- 80 mm), tig‘ining eni 55-
60 mm bo‘ladi. Japs randaga, ko‘pincha, temir pushtakli tig‘ o‘rnatiladi. Bu randa
yordamida randalashda sirtlar tekis chiqishi uchun payraxa yupqa olinadi, qalin
payraxa olinsa, sirt tekis chiqmaydi.
Yog’och-taxta materiallardan kerakli o‘lchamdagi zagotovka arra lab olingandan
so‘ng (zagotovkaning keyinchalik randalanishi va boshqa ishlovlar berilishini hisobga olib
ma’lum qoldiq-qo‘yim qoldirib tayyorlanadi) ularning sirtini silliqlash, tekislash aniq
o‘lcham va ma’lum shaklga keltirish uchun randalash ishlari bajariladi.
Randalashni mashq qildirishga o‘tishda randalashdan ko‘zlangan maqsadni
tushuntirib, arralash mashqidagi singari, o‘quvchilarga o‘quv ustaxonalarida
ishlatiladigan duradgorlik randalarining turlari, tuzilishi, vazifasi, ularni ishga sozlash va
randalash vaqtida rioya qilinadigan xavfsizlik texnikasi va shaxsiy gigiena qoidalari haqida
qisqacha tushuncha berib, so‘ngra randalashni mashq qildirishga o‘tiladi.
Buning uchun dastavval ishga yaroqsiz taxta materiallarni ran dalashni mashq
qildirib, randani tutish, tortish, randalarni ishlatish ketma-ketligi, tekislikni tekshirish
bo‘yicha boshlang’ich ko‘nikma va malakalar hosil qilinib, o‘quvchilarning qo‘li
ran dalashga kelgandan so‘ng brusok tayyorlashga o‘tiladi.
Randalashni texnologik karta asosida o‘rgatishda randalash tartibi va tekislikni
tekshirish usullari batartib tushuntiriladi, imkoniyatga qarab amalda ko‘rsatiladi. Chunki
duradgorlik yo‘li bilan tayyorlanadigan barcha buyumlarning qismlarini tayyorlashda

randalash tartibi bir xil bo‘lib, hamma hollarda tekislikni tek shirish usuliga amal
qilinadn.
Duradgorlikda ishlatiladigan iskanalarning turlari va tuzilishi
O‘yish-teshish ishlari birikmalar hosil qilishda bajarilishini hisobga olib, bu
ishlarni o‘rgatishni bog’lash usullarini o‘rgatish jarayonida qo‘shib olib borilishi mumkin.
Lekin bog’lash usulida turli xil birikmalar hosil qilinib, unda bitta brusok yorda mida bir
necha turdagi o‘yish-teshish ishlarini bajarib bo‘lmaydi. Buning natijasida navbatdagi tur
o‘yish-teshish ishlarini olib borish uchun yangi yog’och material talab etiladi. Bu esa
materialning ko‘plab isrof bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shuni hisobga olib, arra lash va
randalash mashqidan so‘ng bog’lash usullarini o‘rgatishga o‘tishdan oldin alohida o‘ynsh-
teshish ishlarini o‘rgatish (mashq q ildirish) maqsadga muvofiqdir. Buning uchun birinchi
navbatda o‘quv ustaxonalarida ishlatiladigan duradgorchilik iskanalari ning turlari,
tuzilishi, vazifasi, o‘yish-teshish tartibi va bu vaqtda rioya qilinadigan xavfsizlik
texnikasi qoidalari haqida qisqacha tushuncha berib uya, teshik, quloqlarni rejalash va
o‘yish – teshish tartibini amalda ko‘rsatiladi.
O‘yish – teshish ishlarini olib borishda o‘yiladigan yog’och – taxta materiallarning
turiga qarab unga mos iskanalar ishlatiladi. Yumshoq va yupqa yog’och – taxtalarni
o‘yishda yo‘nuvchi iskanalardan, qalin va qattiq yog’ochlarni o‘yishda o‘yuvchi
iskanalardan foydala niladi. Barcha turdagi yog’ochlarni yo‘nishda yo‘nuvchi
iskanalardan foydalaniladi. Iskanalar orqa xalqa, dasta, xalqa, tana qismi, tig’
qismidan dan iborat bo‘lib bir-biridan farq qili nadi. ( 3 3 - rasm)
33 - rasm

Iskanalardan foydalanishda o‘yiluvchi yog’ ochni dastgohga o‘rnatish, unga
nisbatan is kanalarni to‘g’ri tutish va bolg’alashga, pay raxa ko‘chirishga e’tibor beriladi.
O‘yish – teshish vaqtida uya, teshik yoki «qu loq» o‘rinlari aniq rejalab olnib,
ular asosida o‘yish – teshish ishlari olib boriladi.
1. Uyalar o‘yishda rsja chizig’i go‘niya va xatkash yordamida faqat bir tomonga
chiziladi rasm, a) O‘yish rasm, b, v da ko‘rsatil ganidek olib boriladi. Birinchi bor
iskanani reja chizig’iga qo‘yib bolg’alashda uning tig’i reja chizig’idan yog’ochning
qattiq – yum shoqligiga qarab 0,5 – 1 mm gacha ichkariga – o‘yiladigan tomonga surib
o‘rnatiladi. Iska naning orqa yog’i hamma vaqt o‘yiladigan to monga qaratib tutiladi.
Bolg’a urish yog’och to‘qmoq yordamida olib boriladi. Dastlabki bolg’a urish
iskana yog’ochga botib reja chizig’iga surilib etguncha (bir – ikki bor) davom ettiriladi.
Ortiqcha bolg’a urishga ruxsat etilmaydi. Chunki iskana yog’ochga botgan sari orqa
yoq iskanani oldinga surib rsja chizig’idan chiqarib yuboradi. Payraxa ko‘chi rishda
iskana yog’ochga qiya tutilib bolg’alanadi. So‘ngra iskana ol dinga tiklanib payraxa
ko‘chirilgach, orqaga qayirib payraxa chi qariladi. Aks holda bolg’a urishdan so‘ng bir
yo‘la payraxa chiqa rilsa, taxtaning beti ko‘chib ketadi. O‘yish vaqtida iskana har
safar reja chizig’i bo‘yicha tik bolg’alanib, payraxa ko‘chirishda orqaga surib
boriladi. ( 3 4 - rasm)
34 - rasm

35 - rasm. O‘yish – teshish tartibi: a – tayyor o‘yiqcha , b–v - o‘yish - tartibi, g o‘yiqcha ochish
O‘yish chuqurligi masshtabli lineyka yordamida yoki iskananing botishiga qarab
taxminiy aniqlanadi.
O‘yish vaqtida iskananing tig’ini yog’och tolalariga parallel tutmaslik kerak. Aks
holda yupqa yog’ochlarni o‘yish-teshishda ular yorilib ketadi. Uya, teshik, quloq
ochilgandan keyin tozalab ken gaytirish hollaridagina iskanani tola yo‘ialishida tutib yo‘nish
ishlarn olib boriladi.
Teshik ochishda «bet» dagi reja chizig’i go‘niya va xatkash yordamida orqa tomonga
simmetrik ko‘chiriladi. Buning uchun «yordamchi bet»dan foydalaniladi. Bunday hollarda
ikki cho‘pli xatkash ishlatiladi. Chunki ikkala cho‘p bir yo‘la o‘lchamga sozlanib, reja
chizig’ini sim metrik ko‘chirish imkonini beradi.
O‘yish ikki tomonlama olib boriladi. «Bet» tomondan yog’och qalinligining 2/3
qismicha o‘yilib, qolgan qismi orqa tomondan o‘yiladi. Aksincha, o‘yish bir tomonlama
olib borilsa, iskananing tik tushmasligi orqasida teshik to‘g’ri ochilmasligi, reja
chizig’i ning bo‘zilishi, shuningdek, iskana yog’ochni ko‘chirib yuborib, buyumni ng sifati
bo‘zilishi mumkin.
Teshik ochish vaqtida dastgoh ish taxtasi o‘yilib ketmasligi uchun o‘yiladigan
yog’och ostiga ehtiyot taxta qo‘yib olinadi.
Quloq ochishda reja chizig’i teshik ochishdagi singari qarama- qarshi tomonga
simmetrik ko‘chirib olinadi va o‘yish ikki tomonla ma olib boriladi
Teshik va quloqlar to‘g’ri ochilishi uchun o‘yish reja chizig’i bo‘yicha tik olib
borilishi kerak. Lekin amalda reja chizig’i bo‘yi cha tik o‘yish qiyin. SHuning uchun o‘yish
vaqtida teshiklarning boch kasimon, quloqlarning botiq o‘yilishiga e’tibor beriladi.
Te shik va quloqlarning do‘ng (qavariq) ochilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Bunday hollarda
birikmaning jipsligi, puxtaligi ta’min lanmaydi, buyumning sifati bo‘ziladi.

Asosiy adabiyotlar
1. N.A.Muslimov, SH.S.SHaripov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va
dizayn”. - T.: “TDPU”, 2010.
2. A.S.Iskandarov. «Materiallarni kesib ishlash, kesuvchi asboblar va
stanoklar.-T.: “Fan va texnologiya” 2004.
3. R.S.SHermuxamedov, S.S.YAxyaev, A.E.Parmonov. CHilangarlikdan
amaliy ishlar.-T.: «Iqtisod-moliya» 2007.
4. G‘.M.Abduqodirov. Kasb ta’limi praktikumi.-T.: “Sharq” 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. V .A. Mirboboev. “ Konstruksion materiallar texnologiyasi ” - T.:
« O‘qituvchi » 2004
2. K.B.Usmonov “Metall kesish asoslari” T.: «O‘qituvchi» 2004 y
3. Mangal S.K Mangal Uma. Educational technology Dehli-2012.
4. G’.R.Raxmonberdiyev, M.T.Primqulov, Yu.T.Toshpo‘latov. Qog’oz
texnologiyasi asoslari. Toshkent-2009
5. A.Olimov, A.qosimov Mashinasozlik texnologiyasi. Toshkent
O‘zbekiston-2003
6. M.A.Babajonov Texnologik jarayonlarni loyixalash Cho‘lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2009
7. Z.Sotvoldiyev Dizayn asoslari 2015
8. D.D.zuparova N.N.Karimov “Dizayn tarixi” 2015
9. D.A.Nozilov “O‘rta Osiyo dizayn tarixi” 1998

Yog‘och materiallarni yo‘nish, o‘yish va teshish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish