Yoqilg’i sanoati 2 - География - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	733.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	География

Yoqilg’i sanoati 2

Купить

Yoqilg’i sanoati www.arxiv.uz

Reja: 1. Yoqilg’I sanoati haqida tushuncha 2. Yoqilg’i sanoati tarmoqlari 3. Neft sanoati 4. Gaz sanoati 5. Torf sanoati 6. Ko’mir sanoati 7. Uran sanoati 8. Yonuvchi slanets sanoati www.arxiv.uz

• Yoqilg`i resurslari xalq xo`jaligining barcha tarmoqlari uchun energiya ishlab chiqarishning asosiy manbai bo`lib hisoblanadi. Ammo fan va texnikaning rivojlanishi bilan u yoki bu energiya manbaining xalq xo`jaligidagi ahamiyati o`zgarib turadi. • Yoqilg`ining turli xillarini bir-biri bilan ta qq oslash uchun ular shartli yoqilg`iga aylantiriladi. • Shartli yoqilg`i deb, 1 kg yoqilg`i yonganda 7 ming kkal (29 MJ/kg) energiya beradigan, issiqlik koeffitsenti bir deb qabul qilingan yoqilg`iga aytiladi. • Yoqilg`ini shartli yoqilg`iga aylantirish uchun, yoqilg`ilar haqidagi ma`lumotlarni tegishli issiqlik koeffitsentiga ko`paytiriladi. Hisoblashlarda 1 kg shartli yoqilg`i o`rta hisobda 2 kVt/soat elektr energiyasiga teng deb ham qabul qilinadi, lekin bunda elektr stantsiyalarining foydali i

• Yoqilg`i resurslarining qiymati faqat ularning kaloriyasigagina bog`liq bo`lmay, balki undan foydalanish imkoniyatiga hamda qazib olish harajatlariga ham bog`liq. Eng tejamli yoqilg`i xom ashyosi neft va gazdir, chunki ularni qazib olish va quvurlar orqali iste`molchiga jo`natish arzonga tushadi. • Maxsulot birligini olish (yoki 1 t yoqilg`i q azib olish) uchun sarflangan va pulda ifodalangan barcha harajatlar maxsulot tan narxi deb ataladi. • Muayyan vaqt davomida ma`lum bir xududda (mamlakat, iqtisodiy rayon, viloyat va h.k.) yoqilg`i va energiyaning turli xillarini qazib olish, xom ashyosini qayta ishlash va iste`mol qilish umumiy hajmini va tarkibini ifodalaydigan barcha ko`rsatkichlar yoqilg`i-energetika balansi deb ataladi. www.arxiv.uz

Yoqilg`i sanoati • Yoqilg`i sanoati yoqilg`i xom ashyosini qazib olish va uni iste`molchiga yetkazib berish tarmoqlarini o`z ichiga oladi. Yoqilg`i sanoati ko`mir, neft, gaz, torf, yonuvchi slanets, uran rudasi qazib olish hamda yog`och tayyorlashdan iborat. • Quyosh elektr stansiyalari, yoki geliostantsiyalar AQSH, Fransiya, Ispaniya, Yaponiya va Ukrainada; geotermal elektr stantsiyalar AQSH (Geyzer stantsiyasining quvvati 1 mln/kVt), Rossiya, Filippin va Italiyada; qalqish stantsiyalari Fransiya, Kanada, Rossiya, Xitoyda; shamol elektr stantsiyalari AQSH va Daniyada qurilgan. • Elektr energiyasi jahondagi barcha mamlakatlarda ishlab chiqariladi. Ammo bir yilda 100 mlrd kVt/soat elektr energiyasi ishlab chiqaradigan faqat 13 ta davlat bor (AQSH, Rossiya, Yaponiya, Kanada, Germaniya, XXR,

YOQILG’I SANOTI Ko’mir Neft Gaz Torf Yonuvchi slanets Uran rudasi Yog’och tayyorlash www.arxiv.uz

• Aholi jon boshiga elektr energiyasi ishlab chiqarish bo`yicha jahonda Norvegiya (26 ming kVt/soat), Kanada (17 ming kVt/soat), Shvetsiya (14 ming kVt/soat), AQSH (11 ming kVt/soat) yetakchi. • Rossiya, Ukraina, Vengriya, Fransiya, Shveytsariya, Kanada elektr energiyasini eksport qiladi, Italiya, Niderlandiya, AQSH import qiladi. • Iste`molchilarni elektr energiyasi bilan ta`minlashda qatnashadigan va bir-biri bilan elektr liniyalari va turlari bilan bog`langan yirik elektr stantsiyalar birlashmasi energiya tizimi deb ataladi. Energiya tizimlari quyidagi turlarga bo`linadi: lokal (shahar, rayon), zonal (rayonlararo), milliy (butun mamlakat) va xalqaro (masalan, O`rta Osiyo) energiya tizimlari. www.arxiv.uz

Yo g` och tayyorlash • Yog ` och insoniyat tarixida bir necha ming yillar davomida asosiy yoqilg`i manbai bo`lib keldi. Natijada juda ko`p o`rmonlar yo`q bo`lib ketdi yoki maydoni keskin qisqardi. Ko`mir, neft, gaz va boshqa yoqilg`ilarga o`tilgandan keyin yog`ochni yoqilg`i sifatida ishlatish keskin kamaydi. Ammo hozir ham baland tog` mintaqalarida, cho`llarda, ekvatorial-tropik mintaqalarda (janubiy o`rmon mintaqasi) joylashgan qoloq davlatlarda yog`och yoqilg`i sifatida hamon ishlatilmoqda. Yog`och eramizning XVI asrlarigacha asosiy yoqilg`isi bo`lib keldi. www.arxiv.uz

Ko`mir sanoati • Ko`mir sanoati ko`mirni qazib olish (ayrim xollarda boyitish, briket qilish) va iste`molchiga yetkazib berishdan iborat. Asrimizning boshlaridan boshlab ko`mir insoniyatning yoqilg`iga bo`lgan extiyojini 70 foizini qondira boshladi (Hozir 20—25 foiz). • Ko`mir hozirgi paytda jahonda 60 mamlakatda qazib olinadi, ammo faqat 10 davlat (XXR, AQSH, Rossiya, Germaniya, JAR, Xindiston, Avstraliya, Chexiya, Buyuk Britaniya, Polsha) yiliga 100 mln tonnadan ortiq ko`mir qazib oladi. Jahondagi eng yirik ko`mir xavzalari bo`lib, Appalachi (AQSH), Donetsk (Ukraina), Kuznetsk (Rossiya), Yuqori Sileziya (Polsha), Rur (Germaniya), Fushun (XXR) hisoblanadi. Ko`mirning 90 foizi qazib olinadigan davlatda ishlatiladi, faqat 10 foizigina eksport qilinadi. Ko`mir eksport qiladigan davlatlar AQS

• Qazib olinadigan ko`mir sifati jixatidan xilma-xil bo`lib, u ayrim rayonlarning geologik tuzilishi va ko`mir hosil bo`lish jarayonlarining turli bosqichlari bilan bog`liq. Toshko`mir bilan qo`ng`ir ko`mir bir-biridan farq qiladi. Qo`ngir ko`mirning toshko`mirga aylanishi uglerod miqdorining ko`payishiga bog`liq. Toshko`mir kokslanadigan va kokslanmaydigan bo`ladi. Donetsk, Kuznetsk, Appalachi, Rur, Fushun, Qarag`anda va Pechora xavzalari kokslanuvchi ko`mirga boy. Qo`ngir ko`mirda nam va ho`l miqdori ko`p bo`ladi, bu esa uning issiqlik berish hususiyatini kamaytirib yuboradi. Shuning uchun ulardan energetik yoqilg`i hamda kimyo sanoatida xom ashyo sifatida foydalaniladi. www.arxiv.uz

• Ko`mir qazib olishning eng ilg`or va afzal usuli uni ochiq usulda, karerlardan qazib olishdir. Bunday usulda ishlovchilar ishchi yer tagida ishlovchi ishchiga qaraganda 6 barobar ko`p miqdorda ko`mir qazib chiqaradi. Karer qancha katta bo`lsa, harajat shuncha kam bo`ladi. • Ko`mir juda ham chuqurda joylashgan va tabiiy- geografik sharoit murakkab bo`lsa, yopiq (shaxta) usulda qazib olinadi. Dastlab ko`mir asosan shu usulda qazib olingan. Hozirgi paytda ko`mirni tejamli gidravlik usulda qazib olish keng qo`llanilmoqda. Ko`p xollarda ko`mir yer tagida to`gridan-to`gri gazga aylantirish yo`li bilan ham qazib olinadi. Bunda hosil bo`lgan gaz bevosita iste`molchilarga q uvurlar orqali o`zatiladi. www.arxiv.uz

Neft sanoati • Ushbu sanoat tarmog`i XX asrning o`rtalaridan boshlab jahon energetika sanoatida yetakchi o`rinni eg`allab kelmoqda. Neft xalq xo`jaligida g`oyat muhim ahamiyatga ega. • Undan yoqilg`ining turli xillari, ko`p miqdorda kimyo maxsulotlari, surkov moylari olinadi. Ichki yonish dvigatellari bug` mashinalarini siqib chiqara boshlagandan keyin, benzin, kerosin hamda boshqa neft maxsulotlari ishlab chiqarila boshlangandan keyin, shuningdek bu maxsulotlar motor va reaktiv yoqilg`i sifatida qo`llaniladigan bo`lgandan keyin neftning yoqilg`i sifatidagi ahamiyati nixoyatda ortib ketdi. Neft maxsulotlaridan kimyo sanoatining turli tarmoqlari uchun, ayniqsa organik sintez uchun foydalanish katta ahamiyatga ega bo`lib qoldi. • Neft xom ashyo xolida ishlatilmaydi, qayta ishlash natijasida,

• Neftning tan narxiga uning qanday chuqurlikda yotgani emas, balki konning qanchalik kattaligi, bitta burg`u qudug`idan naqadar ko`p neft olish mumkinligi ko`proq ta`sir ko`rsatadi. • Neft qazib olishning eng arzon usuli fontan usuli bo`lib, bunda neft quduqlardan neft-gazning bosimi ta`sirida otilib chiqadi. Va q t o`tgan sari bosim asta - sekin pasaya boradi va uni turli usullar bilan oshirib turiladi. Bosim kam yoki butunlay yo`q joylarda neftni nasoslar yordamida qazib olinadi. • Neft jahondagi 80 ga yaqin davlatda qazib olinadi, ammo bir yilda 100 mln t dan ortiq neft qazib oladigan davlatlar bor-yo`gi 7 ta: Rossiya, AQSH, Saudiya Arabistoni, Meksika, Buyuk Britaniya, Eron, Xitoy. Jahonda neft q azib olish bo`yicha Rossiya, AQSH va Saudiya Arabistoni yetakchi hisoblanadi. www.arxiv.u

100 mln t dan ortiq neft qazib oladigan davlatlar Rossiya AQSH Saudiya Arabistoni Meksika Buyuk Britaniya Eron Xitoy www.arxiv.uz

• Jahondagi eng yirik neft xavzalari G`arbiy Sibir (Rossiya), Texas (AQSH), Meksika qo`ltig`i (AQSH, Meksika), Fors qo`ltig`i (Eron va Arab davlatlari), Shimoliy dengiz hisoblanadi. Ammo neft zaxiralarining asosiy qismi rivojlanayotgan mamlakatlarga to`g`ri keladi. Bu esa neftni uzoq masofalarga tashishga olib keladi. Jahon dengiz transportida tashiladigan yuklarning asosiy qismini neft tashkil qiladi. Hozirgi paytda asosiy neft tashish yo`nalishlari quyidagilar: Fors qo`ltig`idan G`arbiy Yevropaga, Shimoliy Afrikadan Janubiy Yevropaga, Venesueladan Shimoliy Amerikaga, Rossiyadan Sharqiy Yevropaga. • 1960 yilda neft qazib olish va uni sotish narxini tartibga solib turish maqsadida neft eksport qiluvchi davlatlar tashkiloti (OPEK) tuzildi. Ushbu tashkilotga 13 ta davlat a`zo bo`lib kirgan:

Gaz sanoati • Sanoatning bu tarmog`i asosan XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab rivojlana boshladi. Tabiiy gaz hozir jahonda 60 dan ortiq davlatlarda qazib olinadi. Ammo yiliga 50 mlrd m3 gaz qazib oladigan davlatlar faqat Rossiya, AQSH, Niderlandiya va Kanada hisoblanadi. Gaz sanoatining asosiy hususiyati shundan iboratki, u qazib olingan davlatda ishlatiladi, ya`ni kam eksport qilinadi. • Gaz sanoati gazni qazib olish, qayta ishlash va uni iste`molchiga yetkazish tarmoqlaridan iborat. • Gaz yoqilg`ining eng arzon turi. Gaz sanoatda ham, aholining ro`zg ` orida ham ishlatiladi. Gaz tutun chiqarmaydigan yoqilg`i, u batamom yonib tugaydi va atmosferani iflos qiladigan chiqindilar ajratib chiqarmaydi. Gaz q azib olish tan narxi ko`mir tan narxidan 10 —12 marta pastdir. Ayni vaqtda, gaz arzo

Y iliga 50 mlrd m gaz qazib oladigan davlatlar Rossiya AQSH Niderlandiya Kanada3 www.arxiv.uz

Torf sanoati • Torf qazib olish, uni qayta ishlash va iste`molchiga yetkazib berishdan iborat. Torf o`simliklarni chala parchalanishi natijasida botqoqlarda kislorod miqdori kam bo`lgan sharoitda hosil bo`ladigan tog` jinsi. Tabiiy holda juda katta namlikka ega (88—94 foiz). Torf konlari asosan tekisliklarda ko`proq tarqalgan. Torf yoqilg`i maqsadlarida, qishloq xo`jaligida, qurilish materiali sifatida ishlatiladi. Kelajakda kimyo sanoatida xom ashyo sifatida ishlatish ko`zda tutilmoqda. • Jahondagi torf konlari zaxiralarining 2/3 qismi Rossiyaga to`g`ri keladi (138 mlrd tonna quruq torf) va asosan igna bargli o`rmonlar xududida tarqalgan. Torf konlari zaxirasining qolgan 1/3 qismi Skandinaviya davlatlariga, Polsha, Germaniya, Irlandiya, Kanada, Indoneziya, Estoniya, Yangi Zelandiya va bos

Yonuvchi slanets sanoati • Ushbu sanoat slanetslarni q azib olish va ularni q ayta ishlash tarmoqdaridan iborat. • Slanetslar tarkibida 60—70 foiz organik mod d alar bo`lgan gilli yoki oxaktoshli tog` jinslaridir. Tez o`t oladi va tutab yonadi. Yonuvchi slanetslar tarkibida juda ko`p uchuvchan moddalar bor. Bu jixatdan ular qo`ng`ir ko`mir va xatto torfdan ustunlik qiladi. Shu sababdan ular gazlashtirish va kimyo sanoatida foydalanish uchun q o`laydir. • Slanetslardan zavod sharoitida xaydash yo`li bilan olinadigan smola va smolasimon suv, och rangli motor yoqilg`isi, surkov moylari, yog`ochni konservatsiya qilishda ishlatiladigan preparatlar, turli xil farmatsevtika maxsulotlari ishlab chiqarish uchun xom ashyo bo`lib hisoblanadi. Ularni quruq xaydash natijasida hosil qilinadigan slanets

• Yonuvchi slanetslarning yirik konlari Estoniya, Rossiya, Xitoy, AQSH, Kanada, Buyuk Britaniya, Avstraliya va Qozog`istonda joylashgan. • Estoniya slanets sanoati mazkur davlatni gaz bilan ta`minlaydi. Bundan tashqari, Estoniyada yonuvchi slanetslardan qattiq yoqilg`i sifatida ham, undan suyuq yoqilg`i va gaz ishlab chiqarishda ham foydalaniladi. www.arxiv.uz

Uran sanoati • Uran rudasini q azib olish va boyitish tarmoqlaridan iborat. Uran rudasi bu iqtisodiy jixatdan ajratib olish qu lay bo`lgan miqdorda tarkibida uran va uran birikmalari bo`lgan tabiiy mineral agregatlardir. Tabiatda tarkibida urani bor 150 dan ortiq mineral bor. Yirik uran rudasi konlari Rossiyada, Chexiya va Slovakiyada, XXR, AQSH, Kanada, JAR, Avstraliya, Fransiya, Gabon va Zoirda joylashgan. • 1 kg uran 2,5 ming tonna ko`mir yonganda beradigan miqdorda issi q lik beradi. Uran miqdori rudaning tarkibida juda kam bo`lganligi uchun uran sanoati asosan xom ashyo manbalariga yaqin joylashtiriladi. www.arxiv.uz

Yirik uran rudasi konlari mavjud davlatlar Rossiya Chexiya Slovakiya XXR AQSH Kanada JAR Avstraliya Fransiya Zoir Gabon www.arxiv.uz

Купить