Yoruğlikning sinishi. To‘la qaytish qonuni va shart-sharoitlari dars ishlanmasi

Mavzu   nomi:   Yoruğlikning   sinishi.   To'la   qaytish   qonuni   va   shart-
sharoitlari
Darsning maqsadlari:
 1. Bilim: O‘quvchilarga sferik ko‘zgular turlari, ularning formulalari 
va tasvir hosil qilish qonuniyatlarini tushuntirish.
2. Ko‘nikma: Sferik ko‘zgular bilan ishlash, tasvir yasash, fokus va 
optik markaz tushunchalarini amalda qo‘llash.
3. Tarbiyaviy: O‘quvchilarning ilmga qiziqishini oshirish va ilmiy 
izlanishga yo‘naltirish.
Darsdan   kutilayotgan   natijalar:   -   mavzuni   o`zlashtirgandan   so`ng
o`quvchilar qo`yidagi bilim va ko`nikmalarga ega bo`ladilar 
Ta’lim metodlari:  Ma’ruza, Amaliy ish, Aq lni charxlash
Baholash mezonlari:  O`quvchilar 5 ballik tizimda baholanadi 
Axborot manbalari   va   texnik   vositalari :   Internet   materiallari ,   adabiyotlar ,
kadoskop ,  ekran ,  kompyuter
Dars turi:  Nazariy
Darsga ajratilgan vaqt miqdori:  80 minut 
Dolzarblashtirish:   Mavzuni   dolzarbligi   hozirgi   vaqtda   test   tayyorgarlig i
jarayonida   mavzu ga   doir   yangi   masalalarni   yechish ni   qo`llash.   Mustaqil
masalalar yechishda fizik formulalardan to`g’ri foydalanish  
Yangi   tushuncha   va   hatti-harakatlar   usullarini   shakllantirish:   oldindan
mavjud   tushunchalarni   yanada   mustahkamlash   hamda   yangi   tushunchalarni
rivojlantirish.   Bunda   asosiy   muammo   fizik   formulalarni   farqlay   olish   va
ularni test jarayonida to`g’ri foydalanish.
Mavzuni   mustahkamlash :   O`quvchilar   Mavzuni   o`rganish   uchun   chizma
chizadi, mavzuga oid sodda mushohadalarni o`rganadi 
Predmetlararo bog’lanish:  Matematika , geometriya 
Uyga   vazifa:   O`tilgan   mavzuni   o`qib   kelish,   mavzuga   oid   masalalar   ishlab
kelish .
  2.   NAZARIY DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI
№ Ma sh g’ulot
bosqichlari Ajratilg
an vaqt Ma sh g’ulot
mazmuni Ta’lim
metodlari Ta’li m
vositalari
1 Tashkiliy
qism 5 Salomlashish 
Yo`qlama qilish  
Guruh 
tayyorgarligini 
o`tkazish  Xona 
tozaligini tekshirish  Kuzatuv Doska,
mel gupka
2 Kirish qismi
(Motivasiya) 10 O`quvchilarga 
o’tilgan mavzu 
bo’yicha masalalar 
yechish usullarini 
o’rgatish, test 
jarayonida va 
keyingi ilmiy 
izlanishlarida fizika 
qonunlarini qo`llash Aqliy hujum
Pinboord Plakat,
kadoskop,
kompyute
r,
adabiyotla
r
3 Yangi
mavzuning
bayoni 50 1. Asosiy qonunlar 
va formulalar 
2. Mavzuga doir 
masalalar yechish Mavzuga
oid plakatlar Plakat,
kadoskop,
kompyute
r,
adabiyotla
r
4 Mustahkaml
ash
(Qo`llash) 10 Mavzuga   doir   savol
javoblar Mavzuga
doir   savollar
va   masalalar Plakat,
kadoskop,
kompyute
r,
adabiyotla
r
5 Yakuniy
qism 5 Uyga vazifa: Har 
bir o`quvchi ga doir berilgan masallarni 
yechimini topadi. 
Bugungi mavzuni 
o`qib keladi 
O`qituvchi: ________ J. Rustamjonov
Kafedra mudiri:     ________ E.Ziyadullayev
Tayanch kompetensiyalar
YANGI MAVZU BAYONI:
1. Sferik ko‘zgularning qo‘llanilishi:
Avtomobillarning yon va orqa ko‘zgulari
Teleskop va mikroskoplar
Kosmetik ko‘zgular
Havfsizlik tizimlari
2. Optik xatolar:
Sferik aberratsiya: Nur to‘plangan joyning fokusga aniq tushmasligi
Kattalashtirishning noto‘g‘ri baholanishi
Sferik ko‘zgu: formulalari, tasvir hosil qilish va kattalashtirish
Sferik  ko‘zgu — bu sferik  shakldagi  oynaning  bir qismi  bo‘lib,  uning
bir   tomoni   yorug‘likni   aks   ettirish   xususiyatiga   ega.   Ular   kundalik
hayotda,   optik   qurilmalarda,   avtomobillarda   va   ilmiy   tadqiqotlarda   keng
qo‘llaniladi.
1. Sferik ko‘zgu turlari.Sferik ko‘zgular ikki turga bo‘linadi: 1.1  Botiq (ichki) ko‘zgu
Yorug‘lik tushadigan tomoni ichkariga botiq bo‘lgan ko‘zgu.
Fokus nurlarni bir joyga to‘playdi (konsentratsiya qiladi).
Masalan: kosmetik ko‘zgular, teleskoplar, avtomobillarning old faralari.
1.2  Qavariq (tashqi) ko‘zgu
Yorug‘lik tushadigan tomoni tashqariga qavariq bo‘lgan ko‘zgu.
Fokus nurlarni tarqatadi.
Masalan:   avtomobilning   yon   ko‘zgulari,   xavfsizlik   tizimlari   uchun   kuzatuv
ko‘zgulari.
Qaytgan   nurlarni   teskari   tomonga   davom   ettirilsa,   buyum   tasviri   ko‘zgu
orqasida   hosil   bo‘ladi.   Agar   tasvirdan   ko‘zgugacha   va   ko‘zgudan
buyumgacha   bo‘lgan   masofalar   o‘lchansa,   ular   teng   bo‘lib   chiqadi.
Ko‘zgudagi   aksimizga   qarab,   unga   o‘ng   qo‘limizni   uzatsak,   aksimiz   chap
qo‘lini   uzatadi.   Demak,   yassi   ko‘zguda   chap   tomon   bilan   o‘ng   tomonning
o‘rni almashinib ko‘rinadi. Ko‘zgudagi buyum o‘zidan nur chiqarmaydi. Shu
sababli   tasvirni   mavhum   tasvir   deyiladi.     Shunday   qilib,   buyumning   yassi
ko‘zgudagi   tasviri   mavhum,   to‘g‘ri,   o‘lchamlari   buyum   o‘lchamlariga   teng,
buyum   ko‘zgudan   qancha   masofada   bo‘lsa,   ko‘zgu   orqasida   shunday
masofada   va   chap   tomoni   o‘ng   tomoni   bilan   almashinib   ko‘rinadi.   Sferik
ko‘zgular.   Sharning   bir   bo‘lagi   ko‘rinishida   bo‘lgan   ko‘zgular   sferik
ko‘zgular deyiladi. Ular ikki turda bo‘ladi: botiq va qavariq. Botiq ko‘zguda
nur   sferaning   ichki   qismidan,   qavariq   ko‘zguda   sferaning   tashqi   qismidan
qaytadi.           
                                             
                              Yakuniy nazorat savollari:
1. Sferik ko‘zgular qanday turlarga bo‘linadi va ularning asosiy farqlari
nimalardan iborat?
2. Sferik ko‘zgular uchun asosiy formulani yozing va tushuntiring.
3. Sferik ko‘zguda tasvir hosil bo‘lishi qanday qonuniyatlarga 
asoslanadi?
4. Kattalashtirish (G) tushunchasi nima va u qanday hisoblanadi?
5. Sferik ko‘zgulardan qaysi sohalarda foydalaniladi?
Ishlash uchun masalalar:
1-masala:
Radiusi 20 sm bo‘lgan ichki qavariq sferik ko‘zguda 30 sm masofada 
joylashgan jismaning tasviri qayerda hosil bo‘ladi? Tasvir qanday 
bo‘ladi?
2-masala:
Fokus masofasi 15 sm bo‘lgan botiq ko‘zgudan 10 sm masofada 
joylashgan jismaning tasvirini aniqlang.
3-masala: Botiq sferik ko‘zguda tasvirning kattalashtirish darajasi 2 ga teng 
bo‘lishi uchun jismaning joylashish masofasi qanday bo‘lishi kerak? 
Fokus masofasi 25 sm.
4-masala:
Qavariq ko‘zguda jismaning tasviri 10 sm masofada hosil bo‘lsa va 
ko‘zguning fokus masofasi 15 sm bo‘lsa, jismning haqiqiy masofasini 
aniqlang.
Foydalanish uchun adabiyotlar:
1. Savelyev I.V. – Umumiy fizika kursi, 2-qism (Optika)
2. Resnick, Halliday, Krane – Fizika kursi
3. A.V. Perelman – Qiziqarli optika
4. M.M. Targ – Fizika bo‘yicha masalalar to‘plami
5. A.R. Kim, M.A. Akhmedov – Optika asoslari