Yosh voletbolchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirish metodlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	367.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Yosh voletbolchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirish metodlari

Купить

25Mavzu: Yosh voletbolchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirish metodlari.
Reja;
Kirish
I.Bob Yosh voleybolchilarning jismoniy sifatlarini umumiy asoslari.
1.1. Yosh voleybolchilarni jismoniy sifatlarini o’stirishdagi jismoniy
tayyorgarliklarning umumiy asoslari
1.2. Jismoniy tayyorgarlikning vositalari va uslublari.
1.3.Yosh voleybolchilarni kuch jismoniy sifatini rivojlantirish metodlari
II. Bob. Yosh voleybolchilarni chidamlilik jismoniy sifatini rivojlantirish
metodlari
2.1.Yosh voleybolchilarni chaqqonlik jismoniy sifatini rivjlantirish metodlari
2.2. Yosh voleybolchilarni egiluvchanlik jismoniy sifatini rivojlantirish va
takomillashtirish metodlari
2.3. Yosh voleybolchilarni tezkorlik jismoniy sifatini tarbiyalash va
takomillashtirish
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

25KIRISH
Mamlakatimizda jismoniy tarbiya soha sini rivojlanishiga qaratilgan qator
me`yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilingan va jadallikda hayotga tatbiq etib
kelinmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasining «Ta`lim to‘g‘risida»gi,
«Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida»gi qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ-3031-sonli “Jismoniy tarbiya va ommaviy
sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi Qarori shular
jumlasidandir [1, 2, 3]. Buning natijasida yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzi
keng qaror topib, sportning ommaviyligi ta’minlanmoqda. O‘zbekiston sportchilari
jahonning nufuzli musobaqalarida yuksak g‘alabalarni qo‘lga kiritib,
mamlakatimiz sport salohiyatini butun dunyoga namoyon qilmoqda.
Ushbu konseptual hujjatlar jismoniy tarbiya va sport sohasida ulkan
islohotlar, beqiyos bunyodkorlik ishlarini amalga oshirish imkoniyatini yaratdi.
So‘nggi yillar ichida yurtimiz hududlarida, hatto uzoq qishloq va tumanlarda ham
ko‘pdan ko‘p zamonaviy sport inshootlari barpo etildi va ayni kunda ular
farzandlarimiz, halqimiz xizmatida faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. Kundan kunga
jismoniy tarbiya va sport, jumladan milliy sport turlari va milliy harakatli o‘yinlar
milliy qadriyatlar sifatida xalqimiz, ayniqsa o‘quvchi-yoshlarning kundalik hayotiy
ehtiyojiga aylanib bormoqda.
Ushbu natijalarni mustahkamlash va ularni yuksak darajaga ko‘tarish
maqsadida 2000-yillardan boshlab mamlakatimizda «kichik Olimpiada» maqomida
o‘tkaziluvchi «Umid nihollari», «Barkamol avlod» va «Universiada» kabi ko‘p
bosqichli ommaviy sport musobaqalari joriy etildi va borgan sari nufuzli mavqega
ega bo‘lib, iste’dodli sportchilarni halqaro va Olimpiya musobaqalariga olib
chiqishda «ko‘prik» vazifasini o‘tab kelmoqda. Bu borada barcha ustuvor sport
turlari kabi qayd etilgan ommaviy sport musobaqalari va Olimpiya o‘yinlari

25dasturidan joy olgan, Yer Kurrasida eng ommaviy deb tanilgan voleybol sport
turiga ham alohida e’tibor qaratilmoqda.
I-BOB. Yosh voleybolchilarning jismoniy sifatlarini umumiy asoslari.
1.1.Yosh voleybolchilarni jismoniy sifatlarini o’stirishdagi jismoniy
tayyorgarliklarning umumiy asoslari
Bugungi voleybol o‘yinining mohiyati, jumladan texnik-taktik
harakatlarining ijro etilishi aksariyat «havoda», ya’ni tayanchsiz holatda amalga
oshirilishi bilan farqlanadi. Sakrab zarba berish, to‘siq qo‘yish, to‘p uzatish, yiqilib
to‘p qabul qilish, to‘p kiritish bunga yaqqol misol bo‘laoladi. So‘nggi yillarda
o‘yin qoidalarining keskin o‘zgarishi (tanani barcha qismi bilan to‘p qabul qilish,
hisobni tay-breyk tizimida olib borilishi, «libero» o‘yinchisining joriy etilishi,
o‘yinchi almashinuvining to‘g‘ridan to‘g‘ri amalga oshirilishi, to‘rning pastki
qismiga tegishga ruxsat berilishi va h.k.) o‘yin sur’atini yanada jadallashishiga olib
keldi. Mutaxassislar tomonidan aniqlanganki, har bir musobaqa o‘yinida
voleybolchilar 300-600 marta, hatto undan ko‘p sakrab ijro etiladigan texnik-taktik
malakalarni bajarar ekanlar. Agar o‘yindan oldingi «razminka» davomidagi
sakrashlar, o‘yin vaziyatlarida to‘psiz ijro etiladigan chalg‘ituvchi sakrashlar
e’tiborga olinsa, qayd etilgan sakrashlar hajmi yanada ortadi. Bordi-yu bu
sakrashlarning yillik hajmi nazarda tutilsa, zamonaviy voleybolda yuksak natijaga
erishish qanchalik jismoniy imkoniyatlarga bog‘liq ekanligi ayon bo‘ladi. Demak,
jismoniy tayyorgarlik texnik-taktik tayyorgarlik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
yuksak sport mahoratini ta’minlanishida poydevor sifatida muhim ahamiyat kasb
etadi.Inson bolalikdan turli yo‘nalishdagi harakat malakalarini ongsiz va ongli
tarzda bajaradi. Natijada shu harakatlar ma’lum jismoniy sifatlar (kuch, tezkorlik,
chaqqonlik, chidamkorlik, egiluvchanlik) tusida rivojlana boradi. Sekin-asta
hayotiy zarur harakat malakalari (yurish, yugurish, sakrash, to‘xtash, osilish va
h.k.) sayqal topadi.Mutaxassislarning fikricha, asosan shu jismoniy sifatlar va

25hayotiy zarur harakat malakalari, o‘yinlar yordamida yanada samaraliroq
rivojlanishi isbotlab berilgan.
Oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, turli bosqichdagi ta’lim
maskanlarida ushbu muammoga har doim ham rejali va ilmiy jihatdan
yondoshilmaydi.Jismoniy mashqlarni to‘g‘ri qo‘llash, ularni bolalar
qandayo‘zlashtirayotganligini nazorat qilib borish, shu bolalardagi jismoniy
sifatlarni, uning qaddi-qomati, jismoniy va funksional taraqqiyoti to‘g‘ri
yo‘nalishda tarbiyalanib borishiga imkon yaratadi.
Ma’lumki, insonning jismoniy sifatlari uning tug‘ilishidan boshlab
shakllana boradi. Lekin, uning bolaligida shu sifatlar qanday darajada shakllanishi,
oddiy yoki murakkab harakatlarni o‘zlashtirib olishi nafaqat uni o‘sib, yashab
kelayotgan muhitga bog‘liq, balki bolaning muayyan sifatini qanday vositalar
yordamida rivojlantirilishi bilan belgilanadi. Shu bilan bir qatorda harakatni turi,
yo‘nalishi va qanday maqsadga qaratilganligiga (kasb, ro‘zg‘or ishi, sport, harbiy
faoliyat va h.k.) qarab, har bir jismoniy sifatni shu harakat ijrosidagi o‘rni turlicha
bo‘ladi. Shunday bo‘lsada, turli kasb faoliyatlarida yoki sport turlarida shu
jismoniy sifatlarning integral ahamiyati o‘ziga xos ulushga ega bo‘ladi. Ammo
qanday bo‘lmasin, ko‘pgina tadqiqotchilarning fikricha, barcha harakat faoliyatida
ayrim jismoniy sifatlarning ustuvorligi darhol ko‘zga tashlanadi.
Zamonaviy sport amaliyotida yuqori natijalarga erishish sportchining uzoq
muddat davomida yuqori sifatli va samarali ish qobiliyatini saqlay olish imkoniyati
bilan bog‘liqdir.Har xil sport turlari bo‘yicha o‘tkaziladigan musobaqalar muddati
halqaro musobaqalar qoidalari bilan belgilanadi. Shu musobaqalar muddatida qaysi
sportchi o‘z ish qobiliyatini sifati va samaradorligi jihatidan qanchalik uzoq vaqt
saqlay olsa yoki uni oshira olish «kuchi»ga ega bo‘lsa, unga muvaffaqiyat
shunchalik «kulib» boqishi muqarrar. Boshqacha qilib aytganda, ish qobiliyatining
sifat va samaradorlik darajasini ko‘p yoki kam vaqt davomida saqlanishi umumiy
va maxsus chidamkorlik sifatlarining turlari (tezkorlik, kuch, tezkor-kuchga
bo‘lgan chidamkorlik, sakrashga bo‘lgan chidamkorlik, texnik-taktik

25chidamkorlik va h.k.) qanchalik rivojlanganligi bilan belgilanadi.Ma’lumki, ish
qobiliyati haqida gap ketganda, ayniqsa so‘z uning sifati va samaradorligiga
tegishli bo‘lsa, masalaning mohiyati va pirovard «mag‘izi» boshqa jismoniy
sifatlarning shakllangan yoki shakllanmaganligiga borib taqaladi. Ya’ni samarali
natijaga mos umumiy va maxsus chidamkorlik, kuch, tezkorlik, chaqqonlik,
egiluvchanlik sifatlarini o‘zida mujassam qilgan bo‘ladi. Ushbu sifatlarning o‘zaro
uzviy bog‘liqligi va ularning yuksak darajadagi integral natijasi mahoratning
muayyan taqdirini belgilab beradi.Jismoniy tayyorgarlik – tayyorgarlik turlaridan
biri bo‘lib, voleybolchining organizmini rivojlantirish, uning jismoniy sifat va
qobiliyatlarini takomillashtirishga, hamda o‘yin faoliyatini samarali amalga
oshirilishini ta’minlovchi mustahkam poydevor yaratishga
qaratilgandir.Zamonaviy voleybol shug‘ullanuvchilardan nihoyatda katta kuch,
tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlarini talab qiluvchi sport
o‘yinlari turiga mansubdir. O‘yinning mohiyati o‘yinchi harakatining turli
yo‘nalish va o‘zgaruvchan vaziyatda o‘ta tezkor, aniq hamda qisqa vaqt ichida ijro
etilishi bilan ta’riflanadi. Voleybolchining har bir o‘yin davomida ko‘pdan ko‘p
to‘siq qo‘yish, zarba berish va to‘p kiritish uchun sakrashlari, yiqilishlar, yugurish,
to‘xtash, burilish, egilish va boshqa harakatlarni yuqori tezlikda ijro etilishi katta
jismoniy kuch, o‘ta chaqqonlik, mustahkam chidamkorlik va ruhiy uyg‘unlikni
talab qiladi. Binobarin, ushbu yuklama (nagruzka) ta’siri shug‘ullanuvchi
organizmining funksional jihatdan mukammal shakllangan bo‘lishini taqozo
etadi.Bugungi voleybolchi bo‘yi jihatdan 185-195 sm. va undan katta uzunlikka
ega bo‘lib, harakatchan, tezkor, sakrovchan, ziyrak, zukko, tez fikrlovchi, o‘tkir
zehnli, maydonda ro‘y beradigan vaziyatni tez fahmlab «foydali» javob qaytara
oladigan ko‘rsatkichlarga ega bo‘lishi kerak. Sportchilarning yoshiga,
tayyorgarligiga, malakasiga, hamda sport trenirovkasi davriga va vazifalariga
qarab jismoniy tayyorgarlikni mazmuni, hajmi va shiddati turlicha bo‘ladi.
Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari va mazmuni
Jismoniy tayyorgarlikning vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Sog‘liqni mustahkamlash.

252. Hayotiy zarur harakat malakalarini takomillashtirish (yurish, yugurish,
sakrash va hokazo).
3. Harakat sifatlarini rivojlantirish.
4. Harakat malakalari hajmini oshirish va ularning ijroiy chegarasini
kengaytirish.
5. Organizmning o‘yin davomida ishtirok etuvchi organ, bo‘lim va mushak
guruhlarining funksiyalarini shakllantirish.
6. O‘yin malakalarini samarali o‘zlashtirishni ta’minlovchi maxsus
sifatlarni rivojlantirish.
Jismoniy tayyorgarlik umumiy UJT va maxsus MJT jismoniy
tayyorgarlikka bo‘linadi.Umumiy jismoniy tayyorgarlik sport trenirovkasini
muhim vazifalaridan biri sifatida shug‘ullanuvchilarning to‘laqonli jismoniy
taraqqiyotini va har tomonlama jismoniy tayyorgarligini ta’minlashga qaratiladi.
UJT hayotiy zarur harakat malakalarini takomillashtirishga va asosiy jismoniy
sifatlarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan jarayondir. Maqsadi MJTning poydevori
bo‘lgan UJT bazasini yaratishdir.Vazifalari – asosiy jismoniy sifatlarni
rivojlantirish, organizm-ning funksional imkoniyatlarini oshirish, harakat
malakalarining hajmi va ijroiy chegarasini kengaytirish, sog‘liqni mustahkamlash,
tiklanish jarayonini faollashtirish, organizmning tashqi va ichki salbiy ta’sirlarga
bo‘lgan bardoshini oshirishdan iborat.Umumiy jismoniy sifatlarga kuch, tezkorlik,
chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik kiradi.
UJT – jismoniy sifatlarni alohida yoki birgalikda rivojlantiruvchi o‘ziga
xos jismoniy mashqlardan iborat.
UJTni amalga oshirish jarayonida har xil sport uskunalaridan, anjomlardan,
trenajyorlardan va tabiat omillaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir.Sport
trenirovkasining ayrim bosqich va davrlarida UJT mashqlari va mashg‘ulotlarining
hajmi, shiddati, yo‘nalish va tuzilishi o‘ziga xosligi bilan farqlanadi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik – tanlangan sport turida yuqori natijalarga
erishish maqsadida shu sport turida asosiy va hal etuvchi ahamiyatga ega bo‘lgan
jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan jarayondir.

25Vazifalari:
- voleybolga xos maxsus harakat sifatlari va qobiliyatlarini (tezkorlik,
kuch-tezkorlik, chaqqonlik, maxsus chidamkorlik va hokazo) rivojlantirish;
- o‘yin texnikasini o‘zlashtirishda zarur bo‘lgan qobiliyatlarni
rivojlantirish;
- o‘yin taktikasini o‘zlashtirishda zarur bo‘lgan qobiliyatlarni rivojlantirish.
MJT sport trenirovkasining barcha bosqich va davrlarida hajm va shiddat
jihatidan munosib me’yorda qo‘llaniladi.
1.2. Jismoniy tayyorgarlikning vositalari va uslublari.
Jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha qo‘yilgan vazifalarni yechishda turli
vositalar: tayyorgarlik mashqlari, harakatli va sport o‘yinlari, o‘quv o‘yinlari va
musobaqalardan foydalanish mumkin. Shug‘ullanuvchilarning individual
xususiyatlariga mashqlarning moslab qo‘llanilishi asosiy shartlardan biri bo‘lib
hisoblanadi.
Shug‘ullanuvchilar uchun beriladigan jismoniy mashqlarga quyidagilarni
kiritish mumkin:
a) tana, qo‘l, oyoq mushaklarining rivojlanishiga ta’sir etuvchi kuch va
tezkorlik-kuch mashqlari;
b) chidamlilik sifatining rivojlanishiga ta’sir etuvchi (tezkorlik-chidamlilik,
tezkorlik-kuch chidamliligi) mashqlar;
v) harakatlanish tezkorligiga ta’sir etuvchi mashqlar;
g) chaqqonlik sifatiga ta’sir etuvchi mashqlar;
d) egiluvchanlik sifatiga ta’sir etuvchi mashqlar;
Bu mashqlardan foydalanish texnik va taktik usullarni bajarish sifatiga
to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir etadi.
Shug‘ullanuvchilar uchun zarur bo‘lgan jismoniy sifatlarni tarbiyalashda
quyidagi uslublardan foydalaniladi:
1. Bazaviy chidamlilikni tarbiyalash uchun bir tekis uzoq muddatli
yugurish.

252. Maxsus chidamlilikni tarbiyalashda o‘zgaruvchan xarakterdagi ishlarni
bajarish.
3. Takroriy mashq usuli. Bu usul tezkorlik, kuch va chaqqonlik sifatlarini
rivojlantirishda qo‘llanilib, bunda dam olish oraliqlari organizmning to‘liq
tiklanishiga imkoniyat yaratishi zarur.
4. Oraliq uslub. Bu uslub asosan tezkorlik va kuch chidamkorligini
tarbiyalashda qo‘llaniladi. Bunda ish va dam olish qat’iy ravishda tartiblashtiriladi.
Dam olish oralig‘i odatda katta bo‘lmaydi.
5. Almashinuvchi mashq usullari. Bu usulning muhim tomoni mashqning
borishiga qarab ta’siri bir maqsadga qaratilgan holda o‘zgarishidir. Bunga turli
hollarda turlicha yo‘l bilan nagruzka (harakat tezligi, ish hajmi, muddati va
hokazo)ning ayrim ko‘rsatkichlarini to‘g‘ri o‘zlashtirish (harakat usulini
navbatlashtirish, shuningdek, dam olish oraliqlari va faoliyatning tashqi
sharoitlarini o‘zgartirish) yo‘li bilan erishiladi. Bunda organizmning funksional
imkoniyatlariga odatdagidek bo‘lmagan, ya’ni tobora kattaroq talablar qo‘yiladi va
bu bilan ularning rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratiladi. Shu bilan birga,
harakat shakli va sharoitini yangilab turish tufayli o‘zlashtirilgan malakalarning
dinamik stereotipiga o‘zgartirishlar kiritiladi.
Shug‘ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun berilayotgan
mashqlar ularning yoshlik xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yoshlik
davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirilishi juda muhim hisoblanadi
1.3. Yosh voleybolchilarni kuch jismoniy sifatini rivojlantirishmetodlari
Tashqi qarshiliklarni mushak kuchi yordamida yengish yoki unga qarshi
turish kuch sifatini ta’riflaydi. Mushaklar kuchi quyidagicha namoyon bo‘ladi:
1) o‘z uzunliklarini o‘zgartirmay (statik, izometrik);
2) o‘z uzunliklarini qisqartirib (qarshiliklarni yenguvchi, miometrik);
3) uzayib (yon beruvchi, pliometrik).

25Qarshiliklarni yenguvchi va ularga yon beruvchi mushak kuchlari
birgalikda «dinamik rejim» deb ham yuritiladi. Kuch sifatini taqqoslashda quyidagi
kuch turlari farqlanadi:
1. Nisbiy kuch. Nisbiy kuch deganda o‘z vaznining bir kilogrammiga
to‘g‘ri keladigan kuch miqdori tushuniladi.
2. Absolut kuch. Biror bir harakatda o‘z og‘irligidan qat’i nazar, namoyon
qilingan kuch tushuniladi.
3. Tezkor kuch (portlovchi kuch). Qisqa vaqt ichida katta miqdordagi
kuchning namoyon qilinishi tushuniladi.
Qarshiligi oshirilgan mashqlar kuchni rivojlantirishda asosiy vosita bo‘lib
hisoblanadi. Bu vositalar ikki guruhga bo‘linadi.
1. Tashqi qarshiliklarni yengish bilan bajariladigan mashqlar. Odatda,
tashqi qarshilik sifatida quyidagilardan foydalaniladi: buyumlarning og‘irligi;
sherikning qarshiligi; elastik buyumlarning qarshiligi; tashqi muhit qarshiligi;
2. O‘z vazni og‘irligini yengib bajariladigan mashqlar.
Og‘irlik ko‘tarib bajariladigan mashqlar juda qulay bo‘lib, ular yordamida
ham kichik, ham katta mushak guruhlariga ta’sir ko‘rsatish mumkin. Bu
mashqlarni me’yorlash ham oson. Og‘irlik ko‘tarib bajariladigan mashqlarda
dastlabki holat yetakchi rolni o‘ynaganligi sababli, bunga alohida e’tibor qaratish
zarur bo‘ladi.Cho‘ziluvchan va elastik buyumlar (prujinali espanderlar, rezinka)
bilan bajariladigan mashqlarda harakatning oxiriga borib zo‘riqishning ortib
borishi xarakterlidir.O‘z gavda og‘irligini yengish mashqlari, odatda, osilish va
tayanish holatlarida amalga oshiriladi.Kuch mashqlarining yuqorida keltirilgan
tasnifi bilan bir qatorda, ularning saralab ta’sir etish darajasiga (umumiy va
nisbatan ma’lum bir joyga ta’sir etishiga) ko‘ra, shuningdek, mushaklarning
ishlash rejimiga ko‘ra, statik va dinamik, kuchlilik va tezkorlik-kuch, qarshiliklarni
yenguvchi va yon beruvchi mashqlarga bo‘linishini ham e’tiborga olish kerak.Agar

25shug‘ullanuvchining kuchiga muntazam ravishda zo‘r berilmasa, mushak kuchi
o‘smay qolishi, hatto kamayib ketishi ham mumkin.
Maksimal darajada zo‘r berishni turli yo‘llar bilan hosil qilish mumkin:
1. Chegaraga yaqin bo‘lmagan og‘irliklarni (qarshiliklarni) yengishni
chegara darajasida ko‘p marotaba takrorlash;
2. Tashqi qarshilikni chegara darajagacha oshirish (dinamik va statik
faoliyatlarda);
3. Qarshiliklarni chegara darajadagi tezlik bilan yengish.
Kuch sifatini rivojlantirishda foydalaniladigan namunaviy mashqlar
1. Kaft va panjalarni sherikning qarshiligini yengib (yoki gantellar bilan)
bukib-yozish mashqlari.
2. Turli og‘irlikdagi to‘ldirma to‘plarni irg‘itish. Asosiy e’tibor qo‘l
harakatlariga qaratiladi.
3. Qo‘llarga tayanib yotgan holda ularni bukib-yozish, yerdan uzib chapak
chalish mashqlari
4. Amortizatorli jihozlarni cho‘zish bilan boradigan, tuzilishi bo‘yicha
texnik usullarga o‘xshash mashqlarni bajarish.
5. Og‘irliklar (shtanga lappagi, gantellar, qum to‘ldirilgan qopchalar) bilan
gavdaning aylanma harakatli mashqlari.
6. Shtangani ko‘krakka ko‘tarib o‘tirib-turish mashqlari.
7. Shtangani yelkaga olib sakrashlar. Og‘irlik maksimalning 50% hajmida.
8. Arg‘amchi bilan sakrashlar.
9. Joydan va yugurib kelib yuqoriga ilib qo‘yilgan predmetga qo‘l tekkizish
yoki olish.

2510 Bir va ikki oyoqda uzunlikka sakrashlar.
11. To‘siqlar ustidan ko‘p sakrashlar.
12. Chuqurlikka sakrashlar

25II-BOB. Yosh voleybolchilarni chidamlilik jismoniy sifatinirivojlantirish
metodlari
Faoliyat turlarining xususiyatiga qarab charchoqning bir necha turlari
mavjuddir. Bular aqliy, sensor (his-tuyg‘u organlariga tushadigan nagruzka bilan
bog‘liq), emotsional va jismoniy charchoqdan iborat. Sport sohasi uchun mushak
faoliyati tufayli hosil bo‘lgan jismoniy charchoq ko‘proq ahamiyatga ega. Odam
o‘z faoliyatida belgilangan yuklama shiddatini qachongacha saqlay olishini
ko‘rsatadigan vaqt chidamlilikning asosiy o‘lchovidir. Chidamlilik bevosita va
bilvosita usullar bilan o‘lchanadi. Bevosita o‘lchash usulida tekshirilayotganlarga
biror bir topshiriqni bajarish (masalan, berilgan tezlikda yugurish) tavsiya etiladi
va ish qancha vaqtgacha berilgan muddatda bajarilishi (tezlik pasaya boshlagunga
qadar) aniqlanadi. Kishining harakat faoliyati xilma-xildir; charchoqning xarakteri
va mexanizmlari ham turli hollarda turlicha bo‘ladi. Sportda umumiy charchoq
ko‘proq uchrab turadi.Shakl jihatdan bir xil bo‘lgan mashqlarni turli shiddatda
bajarish mumkin, shunga muvofiq bu mashqlarni bajarishga sarflanadigan vaqt
chegarasi bir necha sekunddan bir necha soatgacha bo‘ladi. Bu hollarda charchash
mexanizmlari ham turlicha bo‘ladi. Shuning uchun jismoniy mashqlar shiddatiga
ko‘ra ham turkumlanadi.
Aerob imkoniyatlarni oshirish uslubiyati. Trenirovka jarayonida
organizmning aerob imkoniyatlariga ta’sir etish orqali uch vazifa hal etiladi:
1) kislorod iste’mol qilishning maksimal darajasini oshirish;
2) shu darajani uzoq vaqtgacha saqlab turish qobiliyatini rivojlantirish;
3) nafas olish jarayonlarining maksimal miqdorgacha tezroq yetishini
ta’minlash.
Aerob imkoniyatlarni oshirishda bir me’yorda mashq qilish usulidan,
shuningdek, takroriy va o‘zgaruvchan mashq usullaridan foydalaniladi. Bir
me’yorda to‘xtovsiz mashq qilish umumiy chidamlilikni tarbiyalashning dastlabki
bosqichlarida, ayniqsa, keng qo‘llaniladi.Aerob imkoniyatlarni oshirishda, garchi

25birinchi qarashda tushunarsiz bo‘lib ko‘rinsa ham, qisqa muddatli dam olish
oraliqlariga bo‘lingan takrorlash tarzida bajarilayotgan ishlar (oraliqli takroriy va
o‘zgaruvchan mashq usullari) ko‘proq samara beradi. Qisqa vaqt ichida shiddatli
faoliyat natijasida hosil bo‘ladigan anaerob parchalanish mahsulotlari nafas olish
jarayonlarining kuchli stimulatori bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun bunday ish
bajargandan so‘ng dastlabki 10-90 sek.ichida kislorod iste’mol qilish ortadi, yurak
ishining ba’zi bir ko‘rsatkichlari ham oshib boradi – haydalayotgan qon hajmi
ortadi. Agar qayta nagruzka bu ko‘rsatkichlar ancha yuqori bo‘lib turgan vaqtda
bajarilsa, mashqni takrorlagan sari kislorod iste’mol qilish ortib boradi. Chegara
darajadagi miqdorga yetgach, u shu darajada barqaror bo‘lib qoladi va ishning
oxirigacha qayta pasaymaydi. Ish va dam olishning ma’lum bir nisbatida
organizmning kislorodga bo‘lgan talabi bilan kislorod iste’mol qilish o‘rtasida
muvozanat hosil bo‘lishi mumkin.Aerob imkoniyatlarni oshirish uchun takroriy va
takroriy-o‘zgaruvchan mashq usullaridan foydalanganda, asosiy vazifa ishlash
bilan dam olishning eng yaxshi variantini tanlashdan iborat. Taxminan quyidagi
xarakteristikalarni ko‘rsatish mumkin:
1. Ishning shiddati maksimal ko‘rsatkichning taxminan 75-85% darajasida
bo‘lishi kerak. Tomir urushi minutiga 130 tadan kam bo‘lishiga olib keladigan
past shiddatli nagruzkalar aerob imkoniyatlarning sezilarli ortishiga olib kelmaydi.
2. Dam olish oraliqlari shunday bo‘lishi kerakki, keyingi bajariladigan
ishlar oldingi ishdan keyin ro‘y bergan qulay o‘zgarishlar holatida sodir bo‘lsin.
Dam olish oralig‘i 3-4 minutdan oshmasligi kerak, chunki bu vaqtga kelib,
mushaklarning ish jarayonida kengaygan qon tomirlari qisqarib ulguradi, natijada,
takroriy ishning dastlabki minutlarida qon aylanishi ancha qiyinlashadi.
Anaerob imkoniyatlarni oshirish uslubiyati . Anaerob imkoniyatlarni
oshirishda ikki vazifani hal qilish kerak:
1) fosfokreatin mexanizmining funksional imkoniyatlarini oshirish;

252) glikolitik mexanizmni takomillashtirish. Vosita sifatida, odatda, tegishli
shiddatli siklik mashqlardan foydalaniladi.
Kreatinfosfat mexanizmini takomillashtirishga qaratilgan nagruzkalar
quyidagi xarakteristikalar bilan farqlanadi:
1. Ishning shiddati chegara darajasidagi tezlikka yaqin, maksimal
tezlikning 95% gacha.
2. Dam olish taxminan 2-3 minutga teng bo‘lishi kerak. Biroq
mushaklardagi kreatinfosfat zaxiralari juda kam bo‘lganligi uchun, mashq 3-4
marta takrorlanganidan keyin fosfokreatin mexanizmining imkoniyatlari
tugaydi.Shuning uchun mashg‘ulotlarda rejalashtiriladigan ish hajmini har birida
4-5 ta takrorlanish bo‘ladigan bir necha seriyalarga bo‘lib yuborish maqsadga
muvofiqdir. Seriyalar oralig‘idagi dam olish vaqti 7-10 minut bo‘lishi mumkin.
3. Takrorlashlar soni shug‘ullanuvchilarning tayyor ekanlik darajasiga
qarab belgilanadi.
Glikolitik mexanizmni takomillashtirishda nagruzkalar quyidagi
xususiyatlar bilan xarakterlanadi.
1. Ishning shiddati mashq uchun tanlangan masofaning uzunligi bilan
belgilanadi. Siljish tezligi mazkur masofadagi chegara tezlikka yaqin (chegara
tezlikning 90-95%) bo‘lishi kerak.
2. Dam olish oraliqlari glikolitik jarayonlar dinamikasi bilan belgilanadi.
Dam olish oraliqlarini sekin-asta kamayib boradigan qilish kerak. Masalan, 1 va 2-
takrorlash oralig‘ida 5-8 minut, 2 va 3-sida 3-4 min, 3 va 4-sida esa 2-3 min.
3. Bunday holda dam olish oraliqlarini boshqa ish turlari bilan to‘ldirish
kerak emas. Faqat batamom harakatsiz qolinmasa bas.

254. Dam olish oraliqlari kamayib boruvchi faoliyatda takrorlashlar soni,
charchoq tez ortib borgani sababli, uncha ko‘p bo‘lmaydi (3-4 tadan ko‘p emas).
Seriyalar oralig‘idagi dam olish vaqti kamida 15-20 min. bo‘lishi kerak.
Sport bilan endigina shug‘ullana boshlaganlar va kichik razryadli
sportchilar, odatda, bir mashg‘ulotda ko‘pi bilan 2-3 seriya bajarishlari mumkin.
Shunday qilib, trenirovka jarayonida chidamlilikning xilma-xil tomonlariga
ko‘proq ta’sir etish izchilligi quyidagicha bo‘lishi kerak: dastlab nafas olish
imkoniyatlarini, so‘ngra glikolitik imkoniyatlarni va, nihoyat, kreatinfosfatkinaza
reaksiyasi energiyasidan foydalanish qobiliyati bilan belgilanadigan imkoniyatlarni
oshirishga e’tibor beriladi.Chidamlilik umumiy va maxsus bo‘ladi. Umumiy
chidamlilik – bu uzoq vaqt mo‘tadil sur’at bilan bajariladigan ishdagi chidamlilik
bo‘lib, u barcha mushak apparatlarining funksiyalarini o‘ziga qamrab oladi. Lekin
bu ta’rif hozirgi paytda birmuncha eskirgan.Bu o‘rinda gap faoliyatning muayyan
sur’ati haqida emas, balki mushakning har qanday holatidagi faoliyat haqida
borishi kerak. Binobarin, buni mushaklar ishi oxirgi imkoniyat darajasida (ya’ni,
uzoq vaqt) bajariladigan faoliyat deb tushunmaslik kerak, balki ishga layoqatning
eng yuqori darajasini, mashg‘ulotlarda bajarilayotgan ishni butun vaqt davomida
saqlay olishdir.Maxsus chidamlilik sportchining maxsus yuklamalarni o‘z
ixtisosligi talablari bo‘yicha uzoq vaqt davomida samarali bajara olish
qobiliyatidir.Yosh voleybolchilarni tayyorlashda chidamlilik sifatini rivojlantirish
umumiy tayyorgarlikning eng asosiy qismi hisoblanadi.Bu yoshdagi voleybolchilar
aerob xarakterdagi ishga tez moslashadilar. Bu esa ularda kislorod – transport
tizimini rivojlantirish imkoniyatini oshiradi. Shuning uchun boshlang‘ich sport
ixtisosligida katta hajmdagi ishlarni nisbatan yuqori bo‘lmagan shiddatda bajarish
tavsiya etiladi.Yosh voleybolchilarda umumiy chidamlilikni tarbiyalashda uzoq
masofalarga yugurish, kross, velosiped haydash, suzish, harakatli va sport
o‘yinlaridan vosita sifatida foydalaniladi. Ko‘p hollarda nisbatan yuqori bo‘lmagan
shiddatda yugurishdan foydalanilib, uning davomiyligi 5-8 dan 30-60 min.gacha
oshirib boriladi. Tayyorgarligi yuqori bo‘lgan yosh voleybolchilarda ishning

25davomiyligini yanada uzaytirish mumkin.Umumiy chidamlilikni tarbiyalashda bir
me’yordagi trenirovka, o‘zgaruvchan mashq usuli, o‘yin va qat’iy tartiblashtirilgan
uslub variantlaridan foydalanish mumkin. Ayniqsa, aylanma mashq uslubidan
foydalanish katta samara beradi. Chunki ushbu uslubda shug‘ullanuvchilarning
individual xususiyatlarini aniq e’tiborga olish imkoniyati bo‘ladi.Yosh
voleybolchilarning umumiy chidamlilik darajasini masofa uzunligini bosib o‘tish
shiddati orqali aniqlash mumkin bo‘ladi. Bunda shiddat maksimal tezlikning 60
%ini tashkil etishi kerak yoki 3000 m masofani qancha vaqt ichida bosib o‘tish
aniqlanadi.Chidamlilikni rivojlantirish uchun quyidagi uslublar qo‘llaniladi:
bajariladigan mashqlar hajmi va shiddatini oshirish, o‘zgaruvchan, oraliqli,
o‘zgaruvchan-oraliqli, takroriy.Hajmni oshirish uslubi shundan iboratki, jismoniy
mashqlarni bajarish vaqti mashg‘ulotdan mashg‘ulotga asta-sekin ortib boradi. Bu
uslub mashg‘ulotlar sonini ko‘paytirishni nazarda tutadi.Shiddatni oshirish uslubi
jismoniy mashqlarni bajarish sur’ati, shuningdek, butunlay mashg‘ulot zichligini
mashg‘ulotdan mashg‘ulotga asta-sekin oshirib borishni ko‘zda
tutadi.O‘zgaruvchan uslub shundan iboratki, jismoniy mashqlar har xil sur’atda
bajariladi. Bunda past sur’atli mashqlar o‘tkaziladigan vaqt bo‘laklari
mashg‘ulotdan mashg‘ulotga kamayib, baland sur’atda o‘tkaziladiganlari ortib
boradi.Oraliqli uslub shundan iboratki, bunda jismoniy mashqlar bo‘laklarga
bo‘linib (seriyalab), sust va faol dam olish oraliqlariga bo‘lib o‘tkaziladi.
Trenirovka vazifalari mashqlarni bajarish sur’ati va davomiyligiga, shuningdek,
voleybolchining mashqlanganlik darajasi hamda kayfiyatiga qarab, ish hamda dam
olish oraliqlari davomiyligiga ko‘ra har xil bo‘lishi lozim.Takrorlash uslubi
shundan iboratki, sportchi bir mashg‘ulotning o‘zida yoki bir nechta mashg‘ulotda
hajmi va shiddatiga ko‘ra bir xil bo‘lgan mashqlarni takrorlaydi.Sport trenirovkasi
jarayonida hamma uslublar bir-biri bilan turlicha uyg‘unlashtirilgan holda
qo‘llaniladi. Chidamlilikni tarbiyalash samaradorligi ko‘p jihatdan trenirovka
jarayonining oqilona tuzilganligi bilan belgilanadi. Turli yo‘nalishdagi mashqlarni
bajarishda ma’lum bir ketma-ketlikka amal qilish va ularning ijobiy o‘zaro ta’sir

25etishini ta’minlash juda muhimdir. Quyidagi ketma-ketlikka rioya etish maqsadga
muvofiqdir:
- avval alaktat-anaerob mashqlar (tezkor va tezkorlik kuch), so‘ngra
anaerob-glikolitik (kuch chidamliligi uchun) mashqlar;
- avval alaktat-anaerob, so‘ngra aerob mashqlar (umumiy chidamlilik
uchun);
- avval anaerob-glikolitik, aerob mashqlar.
Agar mashqlar ketma-ketligi teskari bo‘lsa, trenirovka samarasining o‘zaro
ta’siri salbiy bo‘ladi hamda bunday mashg‘ulot kam foyda beradi.
Umumiy chidamlilik o‘rtacha shiddatdagi ishni uzoq muddat bajarish
qobiliyatidir. Uning rivojlanishiga ta’sir qilinganda, avvalambor, organizmning
yurak-tomir, nafas tizimlariga va kislorod ta’minotini takomillashtirish nazarda
tutiladi.Aerob chidamlilikni tarbiyalashda asosiy usul bu ishni uzoq muddat (10
daqiqadan ortiq) bir tekis va o‘rtacha o‘zgaruvchan shiddatda bajarish (tomir urishi
– 130–150 zarba/min) bilan amalga oshiriladi. Shug‘ullanuvchilarni o‘z-o‘zining
holatini nazorat qilishga o‘rgatish juda muhimdir.To‘g‘ri mo‘ljal sifatida quyidagi
tartiblarni misol qilib keltirish mumkin.
Chidamlilik sifatini rivojlantirishda foydalaniladigan namunaviy mashqlar
1. 15-20 sek davomida sakrashlar. Birinchi urinishda maksimal darajada
ko‘p sakrash. Ikkinchi urinishda maksimal darajada balandroq sakrash. 4–5-
seriyalarda 1–1,5 min. davomida to‘xtovsiz sakrash. Ushbu mashqni arg‘amchilar
bilan ham bajarish mumkin.
2. Pastki turish holatidan 1-1,5 min. davomida turli yo‘nalishlarda
harakatlanishlar. 3–4-seriyalarda 2-5 kgog‘irliklar bilan.
3. Hujum zarbasi va to‘siqni taqlid qilib, orqa zonalarda do‘mbaloq
oshishni navbatlashtirib bajarish. Har bir texnik usulni 10 marotabadan.

254. Turli harakatlanishlar bilan estafetalar o‘tkazish.
5. Turli yo‘nalish va masofalarga «mokkisimon yugurishlar»
6. 2x2, 3x3, 4x4 tarkibda o‘quv o‘yinlari.
2.1. Yosh voleybolchilarni chaqqonlik jismoniy sifatini rivjlantirish metodlari
Chaqqonlik bir qancha ko‘rsatkichlar bilan aniqlanishi sababli yagona
ta’rifga ega emas.Har qanday harakat biror bir aniq vazifani hal qilishga qaratilgan
bo‘ladi: mumkin qadar balandroq sakrash; to‘pga zarba berish; to‘pni uzatish va
boshqalar. Harakat vazifasining murakkabligi ketma-ket bajariladigan
harakatlarning uyg‘unligi bilan belgilanadi. Harakatlarning koordinatsion
murakkabligi chaqqon-likning birinchi mezoni hisoblanadi.Agar harakat yetarli
darajada aniq bo‘lsa, harakat vazifasi bajariladi. Harakatning aniqligi
chaqqonlikning ikkinchi o‘lchovi hisoblanadi.Agar shug‘ullanuvchi o‘zi uchun
yangi harakatlarni tezda bajara olsa, ushbu harakatlarni o‘zlashtirib olishga
ko‘proq vaqt ketkazgan shug‘ullanuvchiga nisbatan chaqqonroq hisoblanadi.
Shuning uchun harakatlarni o‘zlashtirib olishga sarflanadigan vaqt chaqqonlik
ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lishi mumkin. Yuqoridagilarni hisobga olib,
chaqqonlikni yangi harakatlarni tezda o‘zlashtirib olish, harakat faoliyatini
to‘satdan o‘zgarayotgan sharoit talablariga muvofiq ravishda tezda qayta qurish
qobiliyati deb atash mumkin bo‘ladi.Chaqqonlikni tarbiyalash koordinatsion
jihatdan murakkab harakatlarni o‘zlashtirib olish, harakat faoliyatini to‘satdan
o‘zgargan sharoit talablariga muvofiq ravishda qayta qurish qobiliyatini
tarbiyalashdan iborat. Bunda muvozanat saqlash, galma-gal zo‘r berish va
bo‘shashtirish harakatlarini tanlab takomillashtirish muhim ahamiyatga
ega.Chaqqonlikni tarbiyalashning asosiy yo‘li yangi xilma-xil harakat ko‘nikma va
malakalarini o‘rganib olishdir. Bu harakat zaxiralarining ortib borishi va harakat
analizatorining funksional imkoniyatlariga samarali ta’sir etadi. Yangi harakatlarga
o‘rgatishning uzluksiz bo‘lishi tavsiya etiladi. Chunki shug‘ullanuvchilar yangi

25harakatlarga muntazam o‘rgatib borilmasa, harakatlarga o‘rganish qobiliyati
pasayib ketadi.
Harakat faoliyatini tez va maqsadga muvofiq ravishda qayta qurish
qobiliyati sifatidagi chaqqonlikni tarbiyalash uchun to‘satdan o‘zgargan
sharoitdagi ta’sirlarga darhol javob berish bilan bog‘liq bo‘lgan mashqlar
qo‘llaniladi. Chaqqonlikni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar nisbatan tez
charchashga olib keladi. Ayni paytda esa bu mashqlarning bajarilishi
mushaklarning nihoyatda aniq sezib turishini talab etadi va charchash sodir
bo‘lganda kam samara beradi. Shuning uchun chaqqonlikni tarbiyalashda dam
olish oraliqlari to‘liq tiklanish uchun yetarli bo‘lishi lozim.Voleybolda muvozanat
saqlash va uni tarbiyalashga alohida e’tibor qaratiladi.Muvozanat deganda gavdani
turg‘un bir holatda saqlash qobiliyati tushuniladi. Voleybolda muvozanatni saqlash
statik (deyarli harakatsiz muvozanat) va dinamik (harakat vaqtidagi muvozanat)
bo‘lishi mumkin. Muvozanat funksiyasi qanchalik takomillashgan bo‘lsa, u
muvozanatni shunchalik tez tiklab oladi, unda tebranish amplitudasi shunchalik
kichik bo‘ladi.Muvozanat saqlashni ikkita asosiy yo‘l bilan tarbiyalash mumkin.
Birinchisi muvozanat saqlash mashqlarini qo‘llash, ya’ni muvozanat saqlashni
qiyinlashtiradigan sharoitlardagi mashqlar va holatlar. Ikkinchi yo‘l muvozanat
(vestibulyar va harakat muavozanati) yo‘qolmasligini ta’minlovchi analizatorlarni
tanlab takomillashtirishga asoslangan. Vestibular funksiyani takomillashtirish
uchun to‘g‘ri chiziqli va burchakli tezlanishlar bilan bajariladigan mashqlardan
foydalaniladi.
Chaqqonlik sifatini rivojlantirishda foydalaniladigan namunaviy mashqlar
1. Bir va ko‘p marotaba oldinga va orqaga do‘mbaloq oshishlar. Xuddi
shu mashq ayrim texnik usullarni bajargandan so‘ng.
2. Turgan joydan va yugurib kelib 180˚, 270˚, 380˚ ga burilib bir va ko‘p
marotaba sakrashlar. Burilishlar bilan turli texnik harakatlarni bajarish.
3. Turli buyumlar orasidan va ustidan o‘tib harakatlanishlar.

254. Gimnastika ko‘prikchasidan depsinib havoda turli harakatlarni bajarib
sakrashlar.
5. To‘siqlar osha estafetalar.
6. Turli signal va ta’sirlarga belgilangan harakatlar bilan javob berish.
Signallar va ta’sirlar sekin-asta ko‘paytirib boriladi (48,49-rasmlar) .
2.2. Yosh voleybolchilarni egiluvchanlik jismoniy sifatinirivojlantirish va
takomillashtirish metodlari
Egiluvchanlik deganda tayanch-harakat apparatining morfo-funksional
xususiyatlari tushunilib, bu xususiyatlar shu apparatning zvenolari
harakatchanligini belgilaydi. Harakatlarning maksimal amplitudasi
egiluvchanlikning mezoni bo‘lib xizmat qiladi. Amplituda burchak o‘lchovlarida
yoki chiziqli o‘lchovlarda ifodalanadi. Egiluvchanlikning ikki turi farqlanadi: faol
va sust egiluvchanlik.Faol egiluvchanlik kishining o‘z mushaklari kuch berishi
hisobiga namoyon bo‘ladi. Sust egiluvchanlik gavdaning harakatla-nayotgan
qismiga tashqi kuchlar–og‘irlik kuchi, sherikning qarshiligi va shu kabi kuchlardan
foydalanganda namoyon bo‘ladi.Egiluvchanlik mushak va to‘qimalarning
elastikligiga bog‘liq bo‘ladi. Mushaklarning elastiklik xususiyatlari ko‘p darajada
markaziy nerv tizimining ta’sirida o‘zgarishi mumkin.Egiluvchanlikning namoyon
bo‘lishi muhitning tashqi haroratiga ham bog‘liq bo‘ladi. Egiluvchanlik charchash
ta’sirida sezilarli o‘zgaradi, jumladan, faol egiluvchanlik ko‘rsatkichlari kamayadi,

25sust egiluvchanlik ko‘rsatkichlari ortib boradi.Egiluvchanlikni tarbiyalash uchun
harakat amplitudasi oshirilgan (cho‘ziluvchanlikni oshiradigan) mashqlardan
foyda-laniladi. Harakatlarda biror bo‘g‘indagi harakatchanlikning ortishi shu
bo‘g‘indan o‘tadigan mushaklarning qisqarishi hisobiga ro‘y beradi. Harakatlar
bajarilish xarakteriga ko‘ra bir-birlaridan farq qiladi: bir fazali mashqlar va
prujinasimon mashqlar; silkinish va ma’lum holatlarni qayd qilib turish; og‘irliklar
bilan mashqlar. Cho‘ziluvchanlikni oshiradigan mashqlarni seriyalar bilan har
birini bir necha marta takrorlab bajarish tavsiya etiladi. Bunda seriyadan seriyaga
o‘tgan sari harakat amplitudasi orttirib boriladi. Har bir mashg‘ulotda
cho‘ziluvchanlik mashqlarini sal-pal og‘riq paydo bo‘lguncha bajarish lozim.
Egiluvchanlik mashqlari mustaqil bajarish uchun topshiriq sifatida berilishi
mumkin. Egiluvchanlik mashqlari tayyorgarlik qismida, asosiy qismning oxirida
va boshqa mashqlar oralig‘ida bajariladi.
Egiluvchanlikni rivojlantirishda foydalaniladigan namunaviy mashqlar
1. Sherikning qarshiligini yengib bajariladigan cho‘zilish mashqlari.
2. Gimnastika halqalarida tebranishlar va aylanma harakatlar.
3. Rezinka va prujinali amortizatorlar qarshiligini yengib bajariladigan
aylanma (qo‘l va oyoqlar uchun) harakatlar.
4. Oldinga va orqaga ketma-ket engashishlar (og‘irliklar bilan ham
bajariladi).
5. Predmet ustiga (gimnastik devorchaga) oyoqlarni yuqori ko‘tarib
qo‘ygan holda ushlab turish. Oyoqlar holati navbatlashtirib turiladi.
.2.3. Yosh voleybolchilarni tezkorlik jismoniy sifatini tarbiyalash va
takomillashtirish
Tezkorlik deb, muayyan faoliyatni qisqa muddat ichida ijro etilishiga
aytiladi. Tezkorlik namoyon bo‘lishining uchta asosiy shakllari mavjuddir:
1. Harakat reaksiyalarining latent (yashirin) vaqti.

252. Ayrim harakatlar tezligi (tashqi qarshilik kichik bo‘lganda).
3. Harakatlar chastotasi.
Tezkorlik namoyon bo‘lishining shakllari bir-biriga nisbatan bog‘liq emas.
Reaksiyaning latent vaqti beshta tarkibiy qismdan iborat:
1) retseptorda qo‘zg‘alishning paydo bo‘lishi;
2) qo‘zg‘alishni markaziy nerv sistemasiga uzatish;
3) qo‘zg‘alishning nerv yo‘llari bo‘ylab o‘tib borishi va effektor signal
hosil bo‘lishi;
4) signalning markaziy nerv sistemasidan mushakka o‘tkazilishi;
5) mushakning qo‘zg‘alishi va unda mexanik faollikning paydo bo‘lishi.
Maksimal tezlikda bajariladigan harakatlar fiziologik xususiyatlarga ko‘ra
sustroq harakatlardan farq qiladi. Bular orasidagi eng muhim farq shundan
iboratki, harakatlarni maksimal tezlikda bajarish davomida sensor bog‘lanishlar
hosil bo‘lishi qiyinlashadi: reflektor yoy impulslarni tashib ulgurolmaydi. Tezlik
juda katta bo‘lganida harakatlarni yetarlicha aniqlik bilan bajarishning qiyinligi
mana shu bilan bog‘liqdir.
Oddiy reaksiya tezkorligini tarbiyalash. Harakatlantiruvchi reaksiya tezligi
ta’sirga javob berishning latent vaqti bilan belgilanadi. Reaksiyalar oddiy va
murakkab bo‘ladi. Oddiy reaksiya oldindan ma’lum bo‘lgan signalga ilgaridan
ma’lum bo‘lgan harakat bilan javob berishdir.
Tezkorlikning juda ko‘p o‘tishi (boshqa biror harakatga o‘tishi) oddiy
reaksiyalar uchun xarakterlidir: ayrim vaziyatlarda tezda biror qarorga keluvchi
kishilar boshqa sharoitdarda ham tezroq biror fikrga keladilar. Tez bajariladigan
xilma-xil mashqlar bilan shug‘ullanish oddiy reaksiya tezkorligini
yaxshilaydi.Harakatlantiruvchi reaksiya tezkorligini anchagina yaxshilash g‘oyat

25murakkab vazifadir.Oddiy reaksiya tezkorligini tarbiyalashda bir necha usullardan
foydalaniladi. Bulardan eng ko‘p tarqalgani to‘satdan paydo bo‘ladigan signalga
yoki tevarak-atrofdagi vaziyatning o‘zgarishiga javoban mumkin qadar tezroq
reaksiya ko‘rsatish usulidir. Bu usul yangi shug‘ullanuvchilar bilan o‘tkaziladigan
mashg‘ulotlarda tez orada ijobiy natijalar ko‘rsatadi. Afsuski, shundan keyin
reaksiya tezkorligi stabillashib qoladi va uning yaxshilanishi ancha qiyin bo‘ladi.
Murakkab reaksiya tezkorligini tarbiyalash . Murakkab reaksiyaning ikki
xili, ya’ni harakatdagi obyektga bo‘ladigan reaksiya va tanlash reaksiyasi ustida
to‘xtalib o‘tamiz.Harakatdagi obyektga bo‘ladigan reaksiyada to‘p qabul qiluvchi
o‘yinchining harakatlarini ko‘rib chiqaylik. Bu holda o‘yinchi quyidagilarni
bajarishi kerak:
1) to‘pni ko‘rish;
2) to‘pning yo‘nalishini va uning uchish tezligini baholash;
3) bajariladigan amal rejasini tanlash;
4) bu rejani ro‘yobga chiqara boshlash. Mazkur holda reaksiyaning yashirin
davri mana shu to‘rt elementdan tashkil topadi. Harakatdagi obyekt to‘satdan
paydo bo‘lganda, bu obyektga reaksiya ko‘rsatish 0,25 sek. - 1 sek. vaqtni oladi.
Bu vaqtning asosiy qismi birinchi elementga, ya’ni to‘pni tez ko‘rib olishga sarf
bo‘lishi tajribalarda kuzatilgan. Sensor fazaning o‘ziga juda kam - 0,05 sek. vaqt
ketadi. Shunday qilib, harakat qilayotgan to‘pni ko‘ra bilish asosiy ahamiyatga
ega.Aynan mana shu qobiliyatni o‘stirishga alohida e’tibor berish kerak. Buning
uchun harakatdagi buyumga reaksiya ko‘rsatishga doir mashqlardan foydalaniladi;
trenirovka talablari harakatdagi buyumning tezligini oshirish, obyektning to‘satdan
paydo bo‘lishi, sportchi bilan buyum o‘rtasidagi masofani qisqartirish hisobiga
amalga oshiriladi. Kichik to‘p (tennis to‘pi) bilan bajariladigan harakatli o‘yinlar
juda foydalidir. Obyekt (jumladan, o‘yindagi to‘p) siljiy boshlaguncha ko‘rib
qolingan bo‘lsa, reaksiya vaqti ancha kamayadi. Bunda to‘pga zarb berayotgan

25o‘yinchining harakatlariga binoan to‘pning yo‘nalishini va uchish tezligini aniqlay
bilish katta ahamiyatga ega.
Harakat tezkorligini tarbiyalash uslubiyati. Harakat tezkorligini tarbiyalash
jarayonida organizmning harakat faoliyati xilma-xil turlaridagi (bevosita amaliy va
sport faoliyatidagi) tezlik xarakteristikasini belgilovchi funksional imkoniyatlarni
har tomonlama oshirib borish zarur. Shug‘ullanuvchi biror-bir faoliyatda namoyon
qilishi mumkin bo‘lgan maksimal tezlik shu kishida faqat tezkorlik qanchalik
rivojlanganligiga emas, balki bir qator boshqa omillarga – dinamik kuch,
chaqqonlik, texnikaning egallanganligi darajasi va boshqalarga bog‘liq. Shuning
uchun harakat tezligini tarbiyalash boshqa jismoniy sifatlarni tarbiyalash hamda
texnikani takomillashtirish bilan mustahkam bog‘liq holda olib borilishi kerak.
Maksimal tezlikda bajarish mumkin bo‘lgan mashqlardan (bularni, odatda,
tezkor mashqlar deb ataydilar) tezkorlikni tarbiyalash vositasi sifatida
foydalaniladi. Ular quyidagi talablarni qondirishi kerak:
1) texnika mashqni juda tez bajarishga imkon beradigan darajada bo‘lishi
kerak;
2) mashqlarni bajarish vaqtida asosiy irodaviy zo‘riqish mashqni bajarish
usuliga emas, balki ularni bajarish tezligiga qaratilishi uchun mumkin darajada
yaxshi o‘zlashtirilgan bo‘lishi kerak;
3) mashqlarning davomiyligi ularni bajarish oxirida charchash tufayli
tezlikning kamayib ketishiga olib kelmasligi kerak.
Tezkorlikni tarbiyalash usullari ichida takroriy mashq usuli keng
qo‘llaniladi.Bundagi asosiy tendensiya mashg‘ulotda o‘z maksimal tezligini
oshirib borishga intilishdir. Usulning barcha xususiyatlari (masofaning uzunligi,
bajarish shiddati, dam olish oraliqlari, takrorlash soni va boshqalar) shunga
bo‘ysundirilgan. Masofaning uzunligi (yoki mashqning qancha davom etishi) har
galgi mashq bajarish oxirida siljish tezligi (ishning shiddati) kamaymaydigan qilib
tanlanadi. Harakatlar maksimal tezlikda bajariladi; shug‘ullanuvchilar har safar

25o‘zlari uchun eng yaxshi natija ko‘rsatishga intiladilar. Mashq bajarish gallari
o‘rtasidagi dam olish oraliqlari kuchning nisbatan to‘la tiklanishini ta’minlaydigan
darajada katta bo‘lishi lozim. Harakatlar tezligi takrorlashlar o‘rtasida sezilarli
darajada kamaya borishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.Tez bajariladigan mashqlar
takrorlanganda, to‘la tiklanish uchun dam olish oraliqlari yetarli bo‘lmaganligi
sababli charchash nisbatan tez boshlanadi, tashqi tomondan bu tezlikning
pasayganligida ifodalanadi. Tezlikning pasayishi mazkur mashg‘ulotda tezkorlikni
tarbiyalashni to‘xtatish uchun birinchi signal bo‘lib xizmat qiladi: bundan keyin
mashqni takrorlash faqat chidamlilikning o‘sishiga yordam beradi,
xolos.Tezkorlikning namoyon bo‘lishi uchun mashg‘ulotlarda o‘yin va, ayniqsa,
musobaqa usulidan foydalanish katta ahamiyatga ega. Musobaqalar, odatda,
ko‘tarinki ruh paydo qiladi, kishini anchagina zo‘r berishga majbur etadi – bu esa
ko‘p hollarda sport natijalarining yaxshilanishiga olib keladi.Yangi
shug‘ullanuvchilar bilan ishlashning asosiy vazifasi sportchini biror-bir alohida
mashqni bajarishga ixtisoslashtirmay, balki boshqa vositalarni qo‘llab va ularni
ko‘p jihatdan o‘zgartira borib, nisbatan yuqori natijalarga erishishdan iboratdir.
Bunda tezkorlik mashqlaridan standart holda emas, balki o‘zgaruvchan sharoit va
shakllarda foydalanish kerak. Jumladan, harakatli o‘yinlar va sport o‘yinlari, ochiq
joyda bajariladigan mashq va hokazolar ayniqsa foydalidir.Biror-bir harakatda
asosan ikki yo‘l bilan tezlikni oshirish mumkin: 1) maksimal tezlikni oshirish
hisobiga, 2) maksimal kuchni oshirish hisobiga. Tajriba ko‘rsatadiki, maksimal
tezlikni sezilarli oshirish juda ham qiyin, kuch imkoniyatlarini oshirish esa
birmuncha yengil hal qilinadi. Shuning uchun amalda tezlik darajasini oshirish
uchun kuch oshiradigan mashqlardan keng foydalaniladi. Harakat vaqtida yengish
lozim bo‘lgan qarshilik qancha ko‘p bo‘lsa, bu mashqlarning samaradorligi
shunchalik yuqori bo‘ladi.Harakatlar tezligini oshirishga qaratilgan kuch oshirish
tayyorgarligi jarayonida ikki asosiy vazifa hal qilinadi:
1) maksimal mushak kuchi darajasini (kuch qobiliyatlarining o‘zini)
oshirish;

252) tezkor harakatlar sharoitida eng ko‘p kuch namoyon qilish qobiliyatini
(tezkorlik-kuch qobiliyatlarini) tarbiyalash.
Tezkorlik-kuch mashqlarini kuch mashqlarining o‘ziga asoslanib, ular bilan
birgalikda qo‘llash kerak.
Tezkorlik sifatini rivojlantirishda foydalaniladigannamunaviy mashqlar
1. Ko‘rish signaliga ko‘ra turli dastlabki holatlardan (turib, o‘tirib, yotib)
tezlanib yugurishlar.
2. Harakat yo‘nalishini tez o‘zgartirib yugurishlar.
3. Ayrim harakat usullarini tez o‘zgartirib taqlid qilish.
4. Bir turdagi harakatdan boshqa turdagi harakatlarga tez o‘tish.
5. Tezkorlikni talab etuvchi estafetalar (38,39,40,41-rasmlar).

25XULOSA
Xulosa qilib ishni aytish kerakki yosh voleybolchilarni jismoniy
sifatlarinirivojlantirish, takomillashtirish va mashg’ulotlar tashkil etish bir oz
qiynchiliklardan iboratdir.
Mavzuga doir ko’pgina ma’lumotlar to’pladik. Shunga ko’ra yosh
voleybolchilarni jismoniy sifatlarinirivojlantirish va takomillashtirishga doir
ilmiy uslubiy ilmiy-amaliy – davriy adabiyotlar ustida ishladik. Bundan tashqari
voleybol sport turini to’pni pastdan, yuqoridan yondan qabul qilish
mashg’ulotlarini kuzatdik. Hozirgi kunda voleybolga doir bir qancha o’quv
qo’llanmalar darsliklar, monografiyalar o’zbek tilida chop etilmoqda.Shulardan
L.R.Ayrapetyans, A.Pulatovning yuqori malakani voleybolchilarni tayyorlashda
tanlovni o’rni 1995 yilda B.Sodiqov, B.Urozov, B.Xalimovlarning birdan-bir
voleybol. 2008 yil bularga erishmoqning bir –biriga yo’li jismoniy mashqlar bilan
dam olishning bir-biriga nisbatan to’g’ri bo’lib, texnika va taktikani jismoniy
sifatlarini egallash kuchni, chidamlilikni, tezkorlikni, tirishqoqlikni g’alabaga
intiladigan irodali va boshqa fazilatlarni oshirish yo’li bilan bir necha yillar
davomida uzluksiz mashqlar qilish jarayonidir. Sport mashqi faqat jismoniy
mashqlar bilan shug’ullanishdan va gigiyenik rejimiga rioya qismidangina iborat
deb bo’lmaydi.Shug’ullanuvchilarni har tomonlama rivojlanishiga va hayotiy
sharoitiga yurish va turishiga ham bog’liqdir. Axloqiy, aqliy iroda va xarakterni
chiniqtirish, mehnat sevarlikka va iroda mashqiga ongli munosabatda bo’lishiga
odatlantirish. O’tkazilgan tadqiqotlarda to’pni yuqoridan, patdan qabul qilish
mashg’ulotlarni kuzatganda va ular bilan suhbatlashganda yuqori natijalarga
erishish uchun har-bir inson chin dildan yoki vijdonan intilish lozim.
Kurs ishimizda voleybol sport turini texnikasini o’rgatish voleybolni
o’rganish asoslari to’plarni qabul qilish turlari, texnikasi va maxsus mashqlarni
o’rganish. Voleybol mashqlarini texnikasini o’rganishning namunaviy sxemasi,
ko’rsatilgan.L.R.Ayrametyans, A.Pulatovni Yuqori malakalari voleybolchilarni
tayyorlash darsligi 1995 yil Toshkentda. «TDJTUni nashryotia chop etildi»

25Darslikda voleybol musobaqalariga ko’proq ahamiyat bergan.Bundan tashkari
respublikamizda o’tkazilgan ilmiy-amaliy anjumandar materiallaridagi
to’plamlarda ilmiy maqolalardan foydalanilgan.Shularda «Bolalar va o’rtasida
jismoniy tarbiya va sportning rivojlantirshning dolzarb muammomlarini yo’lga
qo’yishi kerak». O’tkazilgan tadiqqotlarimiz jarayonida voleybol sport turini
texnikasini o’rgatish va mashg’ulotlar o’tkazish bolalarni xususiyati ularni
mashg’ulotlarida yangi pedagogik texnologiyalaridan foydalanish ishlarini ko’rdik.
Voleybol sport turida yuqori sport natijalariga erishishyosh voleybolchilarni
jismoniy sifatlarinirivojlantirish va takomillashtirish jihatlari ma’lum ahamiyatga
ega bo’lishi kerak.

25ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun “Turkiston”
gazetasi. 29 avgust 1997 yil. N 464-1
2. 2.O‘zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”.
«Ma’rifat» gazetasi. 1 aprel 1998 yil.
3. 3.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekistonda
jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi
Qarori. 29 may 1999 yil.
4. 4.I.A.Karimov.“ Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo’lida
xizmat qilish eng oliy soadatdir” Toshkent 2015 y
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017- yil- 3 iyundagi
«Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida»gi PQ-3031-son li qarori
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-yanvardagi
«Umumiy o‘rta, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi farmoni ,
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoev raisligida 2017-
yil 31- oktyabr kuni jismoniy tarbiya va sport sohasida boshqarish tizimini
takomillashtirish, ommaviy sportni rivojlantirish, iqtidorli sportchilarni tanlash va
tarbiyalash, sohani malakali kadrlar bilan mustahkamlash hamda zamonaviy sport
inshootlarini barpo etish
8. L.R .Ayrapetyans, A.A .PulatovVoleybol nazariyasi va uslubiyoti. – T.:
“ Fan va texnologiya ” nashriyoti 2012 yil 107, 113,138,160 b.
9. L.R.Ayrapetyans, A.A.Pulatov, SH.X.Isroilov Voleybol //Oliy o‘quv
yurtlari umumiy kurs talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. - T. 2009 yil. - 77 b.
10. Л.Р.АйрапетянсВолейбол //Учебник для высших учебных
заведений. - Т.: Зарқалам. 2006 йил. - 240 с.
11. L.R.Ayrapetyans, M.A.Godik Sportivn ы e igr ы . - T.: Ibn Sino, 1991 yil. -
160 s.

2512. А.В.Беляев Обучение технике игрыв волейболи ёсо
вершенствование //Методическое пособие. - М.: Олимпия. Человек, 2008. - 54
с.
13. А.В.Беляев, М.В.Савина Волейбол. - М.: Фон, 2000. - 368 с.
14. Л.П.ВолковТеория и методикадетского июношеского спорта. Киев,
Олимпийская литература, 2002. - 294 с.
15. .Т.Гарипов,Ю.Ю.Клещев, Э .В.Фомин Скоростно силовая подготовка
юных волейболисток //Методические рекомеoатсии. ВФВ. - М.: 2009. - 45 с..
16. М.А. Годик Физическая подготовка футболистов. - М.: Терра-
Спорт, 2006. - 272 с.
17. Ю.Д.Железняк Волейбол: У истоков мастерства. - М.: ФАИР-
ПРЕСС. - 1998. - 336 с.
18. Ю.Д. Железняк Волейбол //Методическое пособие по обучению
игре. - М.: «Терра-Спорт»: Олимпия-пресс. - 2005. - 112 с.
19. Ю.Д.Железняк, А.В.Ивойлов., Волейбол – М.: ФиС, 1991. – 238 с. .
20. Yu.D.Jeleznyak, V.A.Kunyanskiy, A.V. CHachin Voleybol
/Metodicheskoe posobie po obucheniyu igre. - M.:Olimpiya PRESS, 2005. - 111 s.
21. Yu.N Kle щ ev, L.R.Ayrapetyans, V.L.Patkin. Voleybol. - Tashkent, Abu
Ali ibn Sino 1995. - 189 s.
22. A.A.Pulatov Voleybol //JT 2- kurs talabalariga mo‘ljallangan ma’ruzalar
to‘plami. - T., 2004. - 71 b.
23. V.A.Titar Fizicheskaya podgotovka. Voleybol, Uchebnik dlya institutov
fizicheskoy kulturы, M., FiS, 1991 g., 160-165 s.
24. http://www.twirpx.com – adabiyotlarning elektron varianti.
25. http://www.referat.ru - referat va elektron darsliklar
26. http://www.SamDU.uz - adabiyotlarning elektron variantlari
27. www.istedot.uz - elektron variantlari
28. www.sport.uz - elektron variantlari
29. www.ziyoUz.uz - elektron variantlari

Yosh voletbolchilarni jismoniy sifatlarini rivojlantirish metodlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish