Yoshlarning ma’naviy-intellektual sifatlarini aniqlash va rag‘batlantirish usullari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	76.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Yoshlarning ma’naviy-intellektual sifatlarini aniqlash va rag‘batlantirish usullari

Купить

MAVZU: YOSHLARNING MA’NAVIY-INTELLEKTUAL SIFATLARINI
ANIQLASH VA RAG‘BATLANTIRISH USULLARI
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………..3
I.BOB. YOSHLARNI MA’NAVIY-INTELLEKTUAL
RAGBATLANTIRISH………………………………………………………….6
1.1. Yoshlarni ma’naviy-intellektual ragbatlantirishning maqsad va vazifalari ….6
1.2. Ma’naviy -intellektual sifatlarini zamonaviy usullarda aniqlashning
samaradorligi ……………………………………………………………………..11
1.3. Oliy o‘quv yurtlarida ragbatlantirishning o‘ziga xos usullari ……………….14
II.BOB. INTELLEKTUAL IJODIY QOBILIYATLARNI SHAKLLAN-
TIRISH VA RIVOJLANTIRISH METODLARINI TADBIQ ETISH…….. 17
2.1. Yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish
va rivojlantirish …………………………………………………………………...17
2.2. Intellektual ijodiy qobiliyatlarni diagnostika qilish va korrek-
siyalash usullari ………………………………………………………………..….22
XULOSA…………………………………………………………………………28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..…29

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Intellektual imkoniyatlarni rivojlantirish
muammosiga bag‘ishlangan adabiyotlarni tahlil qilar ekanmiz, hozirgi kundagi
ilmiy tadqiqot ishlari asosan intyegratsiyalashgan dastur asosida fanlararo
umumlashtirish bilan olib borilmoqda. Bu esa o‘z navbatida bola faoliyatining aniq
turlarini emas umumiy qobiliyatlarini rivojlantirishni nazarda tutadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning qobiliyatlari va yuqori imkoniyatlariga
asoslanib ularning tegishli saviyadagi ta'limini tashkil etishga bag‘ishlangan ilmiy-
tadqiqot ishlari ozchilikni tashkil qiladi, bu esa ushbu muammoning psixologik
jihatdan juda kam o‘rganilganligidan dalolat beradi.
Bundan kelib chiqadiki, intellektual imkoniyatlarni rivojlantirish asosida
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning ta'limini tashkil etish va uning mazmuniy
ta'minoti haqida bir nuqtai nazarning yo‘qligini ta'kidlaydi.
Shu o‘rinda intellektual so‘zining ma'nosini aytib o‘tish o‘rinlidir.
Intellektual – so‘zining lug‘aviy ma'nosi aqliy jihatdan yetuklik, fahm- farosat, aql-
idrok, zakovat, zukko ya'ni zakovatli inson, zukko bo‘lish demakdir.
Psixologiyada aql-zakovat, ya’ni intellekt muommosi alohida ahamiyat kasb
etadi. Shu boisdan ist’edod, qadriyat, ma’naviyat hamda aql zakovat
etnopsixologik nuqtai- nazaridan millat ko‘zgusi hisoblanadi. Aql zakovat
insoniyat yashab turgan jamiyatning ruhiy-manaviy omilidir. Binobarin, aqliy
imkoniyat mazmuni va mohiyati bevosita mujassamlashgan bo‘ladi. Jamiyat
takomillashuvining bosh omili bu - barkamol avlod, keng ko‘lamli, teran
fikrlovchi, bilimdon shaxslarning shakillanishidir.
Shu sabab hozirgi kunda Respublikamizda bir qator ishlar amalga
oshirilmoqda. Hozirgi kunda yoshlar uchun har tamonlama tokomillashuvini shu
jumladan intellektual rivojlanishni taminlash uchun yetarli sharoitlar yaratilgan.
Barcha ta’lim muassasalari maktabgacha ta’lim muassasalari, maktablar, o‘rta
mahsus kasb hunar ta’limi oily dargohlar kompyuterlar bilan taminlangan. Barcha
ta’lim muassasalari o‘qitishning eng yangi texnik jihozlari bilan taminlangan. Yosh
avlodning intellektual jihatdan rivojlanishi uchun yetarlicha sharoitlar yaratildi.
3

Jumladan Raspublikamiz birinchi Prezidenti I. A.Karimov 2012 yil 17
fevralda «Yuksak bilimli va intellektual avldodni tarbiyalash – mamlakatni
barqaror taraqqiy ettirish va madernizatsiya qilishning eng muxim sharti»
mavzusidagi xalqaro konferensiyaning ochilishi marosimida 48 dan ziyod
davlatlardan kelgan mexmonlarga tashakkur bilidirib, O‘zbekistonda bugungi
kunda shakllangan ta’lim tizimi islohatidagi tajribalarimizni muxokama etish biz
uchun yuksak sharaf ekanligini ta’kidlab o‘tdilar. Shuningdek yurtimizdagi ta’lim
tizimi haqida 12 yillik majburiy bepul ta’lim, darslar 7 tilda olib borilishi – 1500
dan ortiq kolej va liseylardagi shart – sharoitlar, oliygohlar hamda yuksak
texnalogiyalar haqida so‘zladilar. Anjuman qatnashchilari O‘zbekiston ta’lim
tizimiga tan berdilar. Bundan ko‘rinib turibdiki yoshlarning intellektual rivoji
ta’minlangan. Faqatgina yoshlar bunday imkoniyatlardan foydalana olmoqlari
kerak.
Jamiyat taraqqiyoti teran fikrlovchi, aqlli shaxslar rivojiga bog‘liq
bo‘lmoqda, bunda jamiyat inson intellekti rivojini ta’minlasa, inson ana shunday
jamiyat rivojlantirgan intellekti bilan jamiyatni taraqqiy ettirish
Shuni alohida ta’kidlash joizki, intellekt rivojining psixologik jihatlari
mavjud. Bunday psixologik jihatlarga inson ongining rivoji, intellektning paydo
bo‘lishi hissiy intellekt masalalari, jins va intellekt, intellekt yetishmovchiligi,
intellektning tuzilishi masalalari, intellekt tarixi kabilar kiradi. Yuqoridagi
fikrlardan intellekt rivoji psixologik muommolardan biri eg‘kangligiga ishonch
xosil qildik.
Afsuski, umumta'lim muassasalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida hozirgi
vaqtgacha, biror fan yoki soha doirasida qiziqishi baland, qobiliyatli
o‘quvchilarning ta'limini tashkillashtirish muammosini hal etish yo‘llarining
pedagogik-psixologik, ilmiy va uslubiy jihatlari ishlab chiqilmagan. Biz
tadqiqotning dolzarbligini boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida intellektal
imkoniyatlarini rivojlantirish muammosi kam o‘rganilganligi va shu kungacha olib
borilgan tadqiqot natijalari aynan ushbu mazmunga mos emasligi bilan izohlaymiz.
4

Keltirilgan fikr va mulohazalar tadqiqot ishining dolzarbligini yana bir bor
ta'kidlaydi.
Kurs ishining maqsadi: Yoshlarda tarbiyaning umumiy metodlar, mazmuni
va mohiyatini o‘rgatish va pedagogik omillarini aniqlash.
Kurs ishining vazifalari: Mavzuga oid ilmiy-pedagogik adabiyotlarni
o‘rganish, tahlil qilish, umumlashtirish asosida hozirgi vaqtda tarbiyaning umumiy
metodlar, mazmuni va mohiyatiga qo‘yiladigan talablarning didaktik asoslarini
aniqlash.
Kurs ishining tarkibi: kirish ,asosiy qism, ikki bob, beshta reja xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
5

I.BOB. YOSHLARNI MA’NAVIY-INTELLEKTUAL RAGBATLANTIRISH
1.1. Yoshlarni ma’naviy-intellektual ragbatlantirishning maqsad va vazifalari.
Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolaning tafakkuri – aniq tafakkur bo‘lib, u
nimalarni idrok etsa yoki tasavvur qilsa, o‘sha narsalar haqida fikr yuritadi. Shu
bois bola uchun mavhum voqyea-hodisalar to‘g‘risida gapirilganda, ularning u
avval o‘zlashtirishga muvaffaq bo‘lgan voqyea-hodisalarga nisbatan qiyoslab
tushuntirish maqsadga muvofiqdir.
Atrofdagilar bilan muomalada bo‘lish asosida bolada ma'naviy qarash
shakllanadi: endilikda ular turli xarakatlarni “yaxshi”, “yomon” dyeya baholab
boradilar.
Bu davrda bola hayotida o‘yin bilan birga faoliyatning boshqa turlari ham
ahamiyatli bo‘lib boradi, dastlabki myehnat ko‘nikmalari hosila bo‘ladi: rasm
chizadi, loydan, qumdan turli buyumlar yasaydi. Shuningdyek, ular kattalar
tomonidan berilgan oddiy topshiriqlarni bajarib boradilar. Ularni kuchlari
yetadigan ishlarga jalb qilish yaxshi samara beradi.
Boshlang‘ich sinfdagi bola (ushbu yosh bir nyechta mutafakkir olimlar
tomonidan dastlabki “yetuklik yoshi” sifatida e'tirof etilgan) jismoniy va ruhiy
xususiyatlariga ko‘ra maktabda ta'lim olish yoshidir.
O‘zbyekiston Ryespublikasi “Ta'lim to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq
Ryespublikamizdagi bolalarning barchasi 6 va 7 yoshdan boshlab umumiy o‘rta
ta'lim maktablarida tahsil ola boshlaydilar. Shu davrga qadar bola hayotida muhim
o‘rin tutgan o‘yin faoliyati o‘z o‘rnini tizimli, uzluksiz ravishda amalga
oshiriladigan va majburiy vaqt asosida tashkil etiluvchi o‘qish faoliyatiga bo‘shatib
beradi. Bola uchun bunday “mas'uliyatli myehnat”ga o‘tish qiyin kyechsada, u
asta-syekin bunday sharoitga ko‘nika boradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ijtimoiy borliq haqida muayyan tasavvurlarga
ega bo‘lsalar ham, ro‘y berayotgan voqyea-hodisalarning mohiyatini bilishga
qiziqadi. Maktabda tashkil etilayotgan ta'lim jarayoni bolaning aqliy faoliyati
uchun zarur bo‘lgan fazilatlarning tarkib topishini ta'minlaydi.
6

Kichik maktab o‘quvchilarining bosh miyasi tyez o‘sib borib, uning
tuzilishida o‘zgarishlar ro‘y beradi. Ularda o‘pka rivojlangan, lyekin nafas yo‘li
hamda diafragma bo‘sh rivojlangan, shu tufayli kichik yoshdagi o‘quvchilar ko‘p
vaqt harakatsiz qolsalar, organizmning kislorod bilan ta'minlanishi yomonlashadi.
Jismoniy o‘sishning bu kabi xususiyatlari kichik yoshdagi o‘quvchilarga
nisbatan o‘qituvchidan ehtiyotkorona yondoshuvni talab qiladi. Ularni erkin quyish
asabiylashishdan saqlash zarur. Bu yosh o‘quvchilari ko‘proq harakat qilishlari,
ochiq havoda bo‘lishlari, yetarli daraja dam olishlari, uxlashlari talab etiladi.
Atrofdagilar buning uchun g‘amho‘rlik qilishlari lozim. Ularning stol atrofida,
partada to‘g‘ri o‘tirishlariga, o‘rinda tyekis (o‘rin yumshoq bo‘lmagani ma'qul)
yotishlariga, qomatni tik turib yurishlariga e'tiborli bo‘lishi kyerak. O‘yin
vaqtida qaltis harakat qilishdan ularni saqlash zarur.
O‘qituvchi ularning qiziqishlarini qondirishga harakat qilishlari va shu
asosda ushbu qiziqishlarni rivojlantirib borishlari kyerak.
Ko‘rsatib o‘tilayotgan ushubu asoslar bevosita boshlang‘iya sinf
o‘quvchilarining intellektual imkoniyatlarini to‘g‘ri shakllantirish va rivojlantirish
uchun zarurdir.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlashi obrazli bo‘ladi. Shu bois ularga
kinoya, kyesatish samara bermaydi. O‘qitish ko‘rgazmali qurollar, vositalar
yordamida tashkil etilishi kyerak. Matyerialni tushuntirishda uning obrazli,
ifodaviy bo‘lishiga erishish lozim. Ularning kayfiyatiga o‘qishdagi yutuqlari, olgan
baholari, shuningdyek, amalga oshirgan ijobiy ishlari ta'sir qiladi. Shu bois
o‘quvchi tomonidan unga berilayotgan e'tibor bola uchun alohida qimmatga ega.
Uning har bir harakati o‘qituvchining e'tiroziga sabab bo‘lsa, unda o‘qish istagi
yo‘qoladi. Maktab ta'limidan ko‘ngli soviydi, o‘qituvchidan qo‘rqqanidan yolg‘on
gapira boshlaydi. Bu hol doimiy takrorlanavyersa, qo‘rqoqlik va yolg‘onchilik
uning asosiy hislati bo‘lib qoladi. O‘qituvchi tanbyehi oqilona bo‘lib, bola sha'nini
yerga urmasligi kyerak. Boshlang‘ich sinfdagi o‘quvchilar turli munosabatlarda
bo‘lishga intiladilar, o‘rtoqlari bilan aloqada turg‘unlik yuzaga kyelmagan, birgina
o‘rtoqdan ko‘ra, ko‘pchilik bilan o‘ynashini afzal ko‘radilar.
7

Ta'lim-tarbiya jarayonini amalga oshirishda ma'lum bir maqsad belgilab
olinadi, qonunlar qabul qilinadi, dasturlar va tadbirlar ishlab chiqiladi, ryejalar
belgilanadi va bular hozirgi talab darajasida amalga oshiriladi. Demak, ta'lim-
tarbiya oldida loyihalash, ma'lum pedagogik tizimning amalga oshiriladigan
loyihasi, qurilishi pedagogik tyexnologiyadir. Shu nuqtai nazardan qaralganda
"shaxsni shakllantirish" ham ma'lum pedagogik tizimning loyihasidir. Ya'ni
barkamol shaxs tarbiyasining maqsadi, mazmuni, tarbiya metodlari, shakllari va
vositalari mavjud bo‘lib, bu ham o‘ziga xos tyexnologiyadir.
Boshlang‘ich sinflarda bolalarning intellektual imkoniyatlarini rivojlantirish
ta'lim-tarbiyaning olib boriladigan metodlariga bog‘liqdir.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, turli individual tipologik xususiyatlarga ega
o‘quvchilar uchun ta'limning yagona qulay, optimal sharoitlarini yaratish mumkin
emas. Ammo o‘zlashtirishning samaradorligini oshirishda muammoli ta'lim,
noan'anaviy ta'lim usullarini qullash muhim ahamiyatga egadir.
Umumiy tarzda ta'lim oluvchilarning ta'lim faoliyatiga ko‘ra ta'limning
quyidagicha metodlari ajratiladi:
1. Tushuntiruv-ko‘rsatmalilik metodi - bu metod ryeproduktiv metod
bo‘lib, unda faoliyat o‘qituvchi tomonidan olib boriladi. O‘quvchilar ta'lim
jarayonida bilim oladilar, tanishadilar.
Bu metod juda keng tarqalgan metodlardan biri bo‘lib, uni
takomillashtirilgan usullari mavjud, bu - programmalashtirilgan ta'limdir.
2. Ryeproduktiv metodda o‘quvchi faoliyat ko‘rsatib, unda o‘quvchiga
berilayotgan bilimni qayta xotirada tiklab, olingan bilimni nusxa sifatida qabul
qiladi.
3. Muammoli ta'lim metodi - o‘qituvchi tomonidan tashkil etilib, u
produktiv xaraktyerga egadir. Ushbu metod orqali o‘quvchi bilim va malakalarini
shakllantiradi. Ushbu metodning takomillashtirish yo‘llaridan biri ishchan
o‘yinlarni tashkil etishdan iboratdir.
4. Qisman izlanish metodi. O‘qituvchi nazorati ostida tashkil etiladigan
metod bo‘lib, u produktiv xaraktyerga ega, bunda o‘quvchi ijod qiladi.
8

5. Tadqiqot metodi. O‘qituvchi ilm yordamisiz tashkil etiladigan ta'lim
metodi bo‘lib, u o‘quvchining mustaqil izlanishi, fikrlashi va bilimlar
transformatsiyasini talab etadi.
Ta'lim jarayonini tashkil etishning o‘ziga xos metodlaridan biri ishchan
o‘yinlardir. Ishchan o‘yinlar munosabatlar sistyemasini modyellashtirish, faoliyat
xaraktyeristikasini tashkil etishga yordam beradi.
"Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da ta'lim jarayoniga yangi pedagogik
tyexnologiyalarni kiritish ta'kidlanadi. Pedagogik tyexnologiya - bu ta'lim
jarayoniga sistyemali yondashuv bo‘lib, unda ta'lim jarayonining tashkil etishda
tyexnika va inson imkoniyatlari hisobga olinadi va ularning o‘zaro
munosabati ta'limning optimal formalari yaratilishiga zamin bo‘ladi.
O‘quvchini mustaqil ta'lim olishga o‘z-o‘zini rivojlantirishga tayyorlash
bugungi kun o‘quv maskanlarining asosiy vazifasidir.
Ta'lim jarayonida o‘quvchining mustaqil ta'lim olishini faollashtirish zarur.
Mustaqil ta'lim masalani quyilishi, yechish, o‘z-o‘zini nazorat va baholashning
yo‘llarini o‘quvchi tomonidan tanlanishi va bajarilishi bilan xaraktyerlanadi.
O‘quvchilarda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun fikrlash
xususiyatlarini shaqllantirish zarur. Fikrlash opyeratsiyalari asosida dars jarayoni
faollashtiriladi. Bu o‘qituvchining: «Nima uchun?», «Qanday maqsadda?»,
«Sabablari qanday?», «Natija nima uchun shunday bo‘ldi?» singari
savollarning muhokamasi orqali amalga oshirilishi mumkin. O‘qituvchilarni
evristik, muammoli vaziyatlarga tortish, tanqid, gumon holatlarini muhokama
qilish, ulardagi muammolarni mustaqil xolda topish va ularni yechish uchun o‘z
loyixalarini tuzish va himoya qilish o‘quvchilar tafakkurining ma'nodor va
unumdor bo‘lishiga xizmat qiladi.
Xozirgi zamon o‘quv muassasalarining vazifasi yosh avlodni mustaqil
fikrlashga o‘rgatishdir. Albatta, fikrlashda ham individual farqlar mavjud.
Fikrlashni bilish - bu insonning aqlidir.
Aql bevosita bolalarning intellektual imkoniyatlari ko‘rinishi sifatida
namoyon bo‘ladi. Maktabda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual
9

imkoniyatlarini shakllantirish va rivojlantirish uchun yuqorida ta'kidlab o‘tilgan
ta'lim metodlarini yangi pedagogik tyexnologiyalarga asoslangan holda joriy etish
samarali natijalar beradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga yangi pedagogik tyexnologiyalar asosida
muammoli ta'lim metodlarini qo‘llagan holda ta'lim berish ularning intellektual
imkoniyatlarini rivojlantiradi. Bunda aqliy topshiriqlar, ishchan o‘yinlar asosida
darsni tashkil etish mumkin.
Biz tadqiqot ishimizning keyingi paragrafida boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining intellektual imkoniyatlarini rivojlantiradigan mashg‘ulotlar
mazmunini va olib borish usullarini batafsil bayon etamiz.
10

1.2. Ma’naviy -intellektual sifatlarini zamonaviy usullarda aniqlashning
samaradorligi.
Jamiyatni erkinlashtirish jarayonida shaxsning qobiliyat va iqtidorini har
jihatdan namoyon etish, uchun imkoniyat shart-sharoitlar yaratibgina qolmay balki
insonning ruhiy ma’naviy va intellektual solohiyatini to‘la nomoyon bo‘lishini
talab qiladi. Hozirgi davrda shaxslar o‘rtasidagi intellektual jihatdan mavjud
farqlar bilan bir qator ijodiy va tashkilotchilik qobiliyatidagi shaxsning umumiy
tafakkuridagi farqlarga ham qayta etibor qaratish lazim. Bu ta’lim salohiyatidagi
ko‘pgina masalalarni hal etish muhim ahamiyatga ega. Bunday masalalar
jumlasidan o‘quvchilarni fikirlash va o‘qish, ularni ta’lim ko‘pchilik esa kasbiy va
ijtimoiy sohada rivojlanish o‘z imkoniyatlarni ro‘yobga chiqarishning
diognostikasi va korreksiyasini kiritish mumkin.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda jismoniy psixik rivojlanishi o‘zining
jadalligi bilan ajralib turadi. Shuningdek bilish jarayoning rivojlanishida undagi
aqliy ko‘nikmalar intellektual qobiliyatni rivojlantirishga zamin yaratadi.
Aynan mazkur yosh davrda intellektual qobiliyatning rivojlanishi muhim
sanalib, bu borada qator psixologlar tamonidan tadqiqot ishlari olib borilgan.
L.S.Vigotiskiy takidlaganidek, maktab o‘quvchini aqliy rivojlanish orqasidan
yetaklab boorish kerak. Shu sababli o‘quvchi aqliy rivojlanishi muhim dolzarb
masala hisoblanadi.ta’lim o‘quvchini bilimlar bilan qurollantirish uning aqliy
jihatdan kamol topishini taminlashi lozim. Bilim egallash aqliy rivojlanish bilan
jambarchas bog‘liqdir. Bilimlarni egallash aqliy jivojlanishsiz, aqliy rivojlanish esa
bilimlarsiz amalgam oshmaydi. Biroq aqliy rivojlanish tushunchasi o‘zining
mazmun jihatdan bilimlarni o‘zlashtirishdan kengroq manoga ega. O‘quvchilarni
aqliy rivojlanishi deganda turli fanlarga doir bilimlarni o‘zlashtirishi, ularni
tizimga solish va amalyotga tadbiq qilish ta’limni usullarni egallash hamda
o‘quvchilarda yangi shaxs sifatlarni vujudga kelishini nazarda tutiladi.
D.B.Elkonin va V.V. Davidov raxbarligi ostida o‘kazilayotgan tajribalar
kichik yoshdagi o‘quvchilarning intellektual rivojlanish zahiralarini ishga solish
yo‘l va vositalarini o‘zlashtirishga bag‘ishlangan. Ularning takidlariga qaraganda
11

maxsus tashkil etilgan ta’lim tizimi natijasida o‘quvchilarni abstraxt fikr yuritish
darajasi yanada ko‘tarilishi mumkin.tajribalarda nazariy va umumlashtiruvchi
harakterdagi bilimlarning berilishi o‘quvchilarga umumiy qonunyatlardan aniq
ko‘rinishga o‘tish imkonini yaratmoqda ya’ni umumiy hollardan hususiy hollarga
o‘tish amalgam oshirilmoqda.
N.A.Menchiniskaya metodiga binoan matematka fanida kichik yoshdagi
o‘quvchilarning aqliy taroqqiyotini aniqlash jarayonida ularni mavjud bilim
fondini bilimlarni amalda qo‘llash darajasini hamda mantiqiy fikr yuritish holatini
belgilashga harakat qiladi. Muallif shu asnoda o‘zlashtirish konkret va abstrekt
tafakkurning enins aloqasiga, analitik-sintetik faoliyat bosqichiga ahamiyat beradi.
Bundan tashqari tadqiqotchi uchun eng muhum o‘quvchilar fikrini hususiyatdan
umumiy mulohazaga almashtirish imkoniyati hisoblanadi. Chunki busiz aqliy
taroqqiyot darajasi to‘g‘risida fikr yuritishi maqsadga muvofiq emas.
Rus psixologi Kabanova-Miller o‘quvchilar aqliy taroqqiyotni ta’lim usullar,
o‘quv ko‘nikma malaka va aqliy faolligining yangi sharoitiga fanlaroro
qo‘llanishga ko‘chishda ularda tarkib topgan ko‘nikma, malaka va aqliy faoliyat
shaxsning o‘z aqliy faoliyatining yangi sharoitiga fanlaroro qo‘llanishga
ko‘chishda ularda tarkib topgan konikma malaka va aqliy faoliyat shaxsning o‘z
aqliy faoliyatini bevosita iroda qilishiga boshqarishga o‘tishda tashqi tasir
natijasida sinaluvchilarning bilimiga qiziqish faoliyati qay darajada ekanligini
aniqlashda deb talqin qilinadi. Bundan tashqari E.N. Kabanova –Miller o‘quvchilar
aqliy taroqqiyotini silliqlashtirish va bilimlarni”tenglashtirish” metodini ham
ishlab chiqadi. Mazkur nazarya o‘quvchilardagi mavjud kamchiliklarni
kamaytirishga yordam beradi. Mazkur yo‘l bilan o‘tkazisho‘quvchilar bajarishi
zarur bo‘lgan topshiriqlarni ularning serqirra faoliyat funksiyasiga aylantirib
beradi.
Shaxs aqliy kamolatiga tasir etuvchi omillani aniqlashning diognostik
usullsri.
Shaxs aqliy kamol topishda va uning xulqiga ijtimoiy va biologik
omillarning tasir kuchi hamisha bir xil bo‘lavermaydi. Sababi odamning xulqiga,
12

munosabatiga va aloqalarigayoshi bilimi, hayotiy tajribasi, odatlari va nihoyat
vaziyat ham tasir etadi.
Shaxsning fazilatlarini to‘g‘ri aniqlash va behato baxolash uchun uni turli
munosabatlar doirasiga turli vaziyatlarda kuzatib ko‘rish lozim. Ana shindagina
shaxsning ijtimoiy xulqi manaviy qiyofasi, insoniy fazilatlari royobga chiqadi.
Shaxsni rivojlantirish vazifasini to‘g‘ri hal qilish uchun uning xulqiga tasir etuvchi
omillarni, bu omillarni tabiatini shaxsning hususiyatini yaxshi bilmoq kerak.
Pedagogika “shaxs” tushunchasi “inson” tushunchasida farqli o‘laroq u
insonni ijtimoiy hususiyatlarini anglatadi. Yangi jamiyat boshqa odamlar bilan
momilada bo‘lishi, munosabat o‘rnatishi natijasida shakillanib boradigan sifatlarni
bildiradi. Insonning psixik hususiyatlarini rivojlantirishi aql, iroda, diqqat, harakat
hayoti o‘z o‘rnini topa olishi, uning vatani xalqning ravnaqi yo‘lida olqishlay
e’tiqat bilan hizmat qilishi, imkon bolishi insonni shaxs darajasiga ko‘taradi.
Bunday sifatlarni ro‘yobga chiqarish tarbiyaga bog‘liq bo‘ladi. Bolaning
kamolatiga , ruxiyatiga fel –atvori shakillanishiga qanday omillar tasir etadi.
Pedagagik bola tarbiyasiga, uning shakillanishiga biolagik omil, ijtimoiy omil va
ta’lim va tarbiya tasir etetuvchi omillar shular hisoblanadi.
Inson intellekti uchun eng muhim narsa shuki u atrofimizni o‘rab olgan va
olamdagi narsa va hodisalar o‘rtasida bog‘lanishi va munosabatlarini aks ettirish
hamda shu bilan ijoriy ravishda qayta o‘zgarish imkonini beradi.
N.Leytesning ko‘rsatib o‘tganiga qaraganda oily nerv faoliyati
hususiyatlarida faollik va o‘z-o‘zini tartibga solishning ayrim shart-sharoitlari
bo‘lib, bular umumiy aqliy qobiliyatlarni toptirishning muhim ichki sharoitlaridan
iboratdir.Mazkur tadqiqot intellektni tekshirishning eng keng tarqalgan
metodlaridan biri Amerikalik psixolog D.Vekslar tamonidan ishlab chiqarilgan
bolalar intellektlarini o‘lchash shkolasidan iboratdir.
Sinaluvchilar bilan tadqiqot ishi o‘tkazishdan so‘ng olingan natijalar miqdor
va sifat jihatdan taxlil qilindi. Olingan natijalar quyidagi jadvalda o‘z aksini topadi.
Aqliy faoliyat bilan jismoniy faoliyatning o‘zoro uzliksiz almashib turishi ko‘p
jihatdan o‘quvchining individual psixologik hususiyatga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
13

1.3. Oliy o‘quv yurtlarida ragbatlantirishning o‘ziga xos usullari.
Oliy o‘quv yurtlaridagi sinov va imtixonlar juda ko‘p vaqtni egallagan va
talabaning iktidorini har tomonlama baxolashga arzimagan. Ushbu sabablarga
ko‘ra nazorat jarayonini aktivlashtirish, kam vakt ichida ko‘p sonli talabalarni
nazorat kilish uchun bir kancha ratsional uslublar, jumladan, texnik vositalardan
foydalanish maksadga muvofikdir. Chet el tajribalari va ko‘plab tajribalarning
natijasi o‘larok Reyting uslubi bugungi kunning nazorat mezoni deb kabul kilindi.
Reyting deganda – baxolash, tartibga keltirish, klassifikatsiyalash, bironta
xodisani oldindan belgilangan shkala bo‘yicha baxolash tushuniladi. Reyting
yordamida sotsial-psixologik ob’ektlarni, ular uchun umumiy bo‘lgan
xususiyatlarning yorkin darajasiga karab ( ekspert baxolash) dastlabki
klassifikatsiyalash amalga oshiriladi.
Shkalalash – anik jarayonlarni rakamlar sistemasi yordamida
modellashtirish. Ularning turli uslublari, sifat, tavsiflari kay bir mikdoriy
o‘zgaruvchilariga turlicha aylantirish uslublaridan iborat.
Reyting nazoratida Test ham samarali qo‘llaniladi.
Test deganda – anik vazifani takomillashganligi darajasini aniklashda sifat
va mikdoriy o‘lchamlarda belgilash imkonini beradigan, faollikning biron shaklini
kiziktiruvchi, biron anik topshirik shaklidagi sinov kuroli tushuniladi.
Testning afzalligini kuyidagicha belgilash mumkin:
- nazorat uchun kam vaqt sarflanadi,
- nazariy va amaliy bilimlar darajasini ob’ektiv sharoitda aniklash imkonini
beradi,
- ko‘p sonli talabalar bilan bir vaktning o‘zida nazorat olib borish mumkin,
- bilim natijalari o‘kituvchi tomonidan tezkorlik bilan tekshiriladi,
- barcha talabalarga bir xil kiyinchilikdagi savollar berilib, bir xil sharoitlar
yaratiladi.
Xozirgi kunda uzluksiz ta’limning umumiy o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus, kasb-
xunar ta’limi va oliy ta’lim boskichlarida o‘kuvchi talabalar bilimi reyting tizimida
baxolanadi. Baxolashning bunday shakli o‘kuvchi talabalarni butun o‘kish
14

davomida o‘z bilimini oshirish uchun muntazam ishlashni hamda o‘z ijodiy
faoliyatni takomillashtirishini ragbatlantirish goyasiga asoslanadi. Bilimlarni
baxolashda reyting nazorat tizimiga o‘tish orqali qator vazifalar xal etiladi.
Jumladan: o‘quvchi-talaba bilimining sifat ko‘rsatkichlarini haqqoniy, anik va
adolatli ballar bilan baxolash:
- o‘quvchi, talabalarning o‘zlashtirishini doimiy nazoratga olish bilan
ularning o‘z ustida butun o‘quv yili davomida faol ishlashini jonlantirish;
- o‘quvchi talabalar mustaqil ishlarining samaradorligini oshirish;
- reyting nazoratida EXMli va EXMsiz testlardan foydalanish;
- ko‘plab kamchiliklarga ega bo‘lgan mavjud sinov, imtixon sessiyalardan
voz kechish.
Reyting nazorat tizimining asosida o‘quv rejasiga kiritilgan har bir fanning
talaba o‘zlashtirishining sifat ko‘rsatkichlarini ballar bilan baxolash yotadi.
Har bir semestrdagi fanlardan to‘plangan ballar yigindisi talabaning semestr
davomidagi, o‘quv yili davomidagi fanlardan to‘plagan ballar yigindisi esa
talabaning kurs reytingini tashkil etadi.
Har bir fan bo‘yicha o‘quvchi, talabaning o‘zlashtirishini baxolash chorak va
semestr davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi nazorat turlari
orqali baxolanadi:
- joriy nazorat
- oraliq nazorat
- yakuniy nazorat.
Joriy nazorat – bu o‘rganilayotgan mavzularni o‘quvchi, talabalar tomonidan
qanday o‘zlashtirayotganini muntazam ravishda dars jarayonida nazorat qilishdan
iborat. Bu nazorat o‘qituvchi tomonidan o‘tkazilib, talabaning bilim darajasini shu
fanning har bir mavzusi bo‘yicha aniqlab borish ko‘zda tutiladi. Bu esa
o‘quvchining uzluksiz bilim olishini va natijasini muttasil nazorat qilib borishni
nazarda tutadi.
Oraliq nazorat – bu mazkur fan bo‘yicha o‘tilgan bir necha mavzularni o‘z
ichiga olgan bo‘lim yoki kism bo‘yicha talabaning bilimini aniqlash demakdir.
15

Oraliq nazorat darsdan tashqari vaqtda o‘tkaziladi va talabalarga o‘zlashtirish
ko‘rsatkichlarini oshirish imkonini beradi.
Yakuniy nazorat- bu nazorat semestr uchun belgilangan mavzular to‘liq
o‘qitib bo‘lingach, o‘tilgan mavzular bo‘yicha yozma, ogzaki, test shaklida
o‘tkaziladi. Talabaning fan bo‘yicha semestrdagi reyting baxosi joriy, oraliq va
yakuniy nazoratlarda to‘plangan ballari bo‘yicha aniqlanadi.
Har bir fan bo‘yicha maksimal reyting bali shu fan uchun o‘quv rejasida
ajratilgan umumiy dars soatlari miqdoriga teng deb hisoblanadi.
Maksimal balning 70% miqdori joriy va oraliq nazorat jarayonida 30%
miqdori yakuniy nazoratda to‘planishi tavsiya qilinadi.
Semestr davomida mazkur fan bo‘yicha to‘plangan ballarga nisbatan talaba
bilimi quyidagicha baxolanadi:
86-100 foiz “a’lo”,
71-85 foiz “yaxshi”,
56-70 foiz “qoniqarli”,
55 va undan kam foiz “qoniqarsiz”.
O‘quv pedagogik, ishlab chiqarish va diplom oldi amaliyotlari davrida
olingan bilimlar ham reyting ballari bilan baxolanadi.
16

II.BOB. YOSHLARNING INTELLEKTUAL IJODIY QOBILIYAT-
LARINI SHAKLLANTIRISH
2.1. Yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish va
rivojlantirish
Bolalikda ma'lum bo‘lganidek, bolaning hayollari va hayollari juda muhim
rol o‘ynaydi. Ammo qancha odam bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish
kerakligini o‘ylaydi. Afsuski, ko‘pchilik kattalar bolaning hayollarini
rivojlantirishga etarlicha e'tibor bermaydi, bu esa kelajakda bolalarning
imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi. Ijodkorlik har bir inson hayotida juda
muhim rol o‘ynaydi. Tasavvur va fantaziya har ikki munosabatlarda ham, ishda
ham odamlarga yordam beradi, lekin eng muhimi, ijodiy insonlar har qanday
biznesda muvaffaqiyatga erishishga yordam beradigan o‘zligini namoyon eta oladi.
Shunday qilib, agar bola tasavvurning etishmasligidan aziyat chekmasa ham, ota-
onalar o‘zlarining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga e'tibor berishlari kerak.
Ijodiy qobiliyatlarni aniqlash va shakllantirish
Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish
Kundalik hayotda ijodiy qobiliyatlarning asosiy rivojlanishi o‘yin orqali
amalga oshiriladi. O‘yinda bolalar, ehtimol, bolalarning eng qiziqarli faoliyat
doirasini aniqlashga qodir bo‘lgan o‘yinlarni yoqtirishlari mumkin. Shuning uchun
o‘yin - bu ijodiy qobiliyatlarni aniqlashning asosiy usullaridan biridir. Psixologlar
sizning tasavvurlaringiz qanday darajada rivojlanayotganini va bolaning fikrlash
tarzini belgilashga imkon beruvchi o‘yin shaklida maxsus testlarni ishlab chiqdi.
Ba'zi bolalar tasavvur kuchi bilan harakat qilishadi, boshqalari esa xotiraning
tasvirini suratga olishga moyil. Ba'zan bolalar bunday o‘yinlarda qatnashishni rad
etishadi, bu esa bolaga alohida yondashuv zarurligini ko‘rsatadi. Bolalarning ijodiy
qobiliyatini rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish ham katta rol
o‘ynaydi. Ota-onalar bolaga nafaqat rivojlanish imkoniyatini berishlari, balki faol
ishtirok etishlari kerak. Hech qanday holatda bolaga bosim o‘tkaza olasiz, unga
o‘yinni o‘ynashga yoki amaliy san'atda ishtirok etishga imkon bera olasiz.
Xususan, bu xato musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish bilan ruxsat etiladi. Bolaning
17

musiqaga bo‘lgan qiziqishi etarli emasligi sababli, ota-onalar uni musiqa
maktabiga berishga shoshilishadi. Bolalarda har qanday ijodiy qobiliyatni
shakllantirish uchun nafaqat chaqaloqning moyilligini aniqlash, balki to‘g‘ri
yo‘nalishda rivojlanish istagini kuchaytiradigan jiddiy ishlarni amalga oshirish
kerak.
Bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish usullari va vositalari
Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish vositasi sifatida deyarli barcha atrofdagi
narsalar va vaziyatlardan foydalanishingiz mumkin. Ijodkorlik yaratishni,
yaratishni anglatadi. Shuning uchun bolaning darslaridagi asosiy maqsad - uni
qanday qilib tasvirlashni o‘rgatish va oxirida nimani kashf etganini tushunishdir.
Ba'zida, biz bilmagan holda, o‘yin va muloqot orqali bolalarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantiramiz. Ammo, barkamol rivojlanish uchun mustahkamlik
va uslubiyat zarur. Masalan, rivojlanish o‘yinlarini o‘ynab, bolani to‘yga
keltirmang. Agar qiziqish sizni zaiflashtira boshlaganini his qilsangiz, o‘yinni
qoldiring. Ammo uzoq muddatli tanaffuslar ham amalga oshirilmaydi. Bolalar
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish dasturini yaratishning eng yaxshi usuli .
Dasturda rivojlanishning barcha usullari - vizual, og‘zaki va amaliy bo‘lishi kerak.
Vizual usullar har qanday suratlarni ko‘rish, chizilgan yoki haqiqiy ko‘rishni o‘z
ichiga oladi. Masalan, bulutlarni o‘rganayotganda, ular nimaga o‘xshashligini
aniqlang. Og‘zaki usullarga aloqa, hikoyalar, suhbatlarning turli shakllari kiradi.
Misol uchun, ertaklarning birgalikdagi tarkibi, o‘z navbatida, bir uchastka bo‘yicha
hukmni o‘ylaydi. Amaliy usullar o‘yinlarni, turli modellarni yaratish va ulardan
foydalanishni va rivojlanish mashqlarini bajarishni o‘z ichiga oladi. Barcha
usullarni birlashtirib, siz o‘zingizning intellektual qobiliyatlariga ijobiy ta'sir
ko‘rsatadigan bolaning keng qamrovli rivojlanishiga erishishingiz mumkin.
Bolalar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish
Bolalar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish
Badiiy qobiliyatlarni rivojlantirish 1 yilgacha boshlanishi mumkin. Bu asrda
bolalar ob'ektlar va ularning xususiyatlarini o‘rganadilar. Kichkintoy ko‘rinishida
qog‘oz uchun qog‘oz, porloq qalam va markerlar uchun turli xil narsalarga duch
18

kelish tavsiya etiladi. 2-3 yoshgacha kirish davri boshlanadi, bolalar
o‘zboshimchalik bilan chiziqlar va shakllar yasaydi va ranglar bilan juda
qiziqishadi. Avval ota-onalar bolaning xavfsizligini nazorat qilishlari kerak.
Bolalar 3 yoshga to‘lganida, ota-onalar ishtirok etadilar. Birinchidan, chiziqlarni
deklaratsiya qilish tavsiya etiladi, masalan, doira bir olma o‘xshash, yo‘lga chiziq.
Bu bolalar rasmlari bilan chizilgan rasmlarga tushadi, qog‘ozdagi o‘zboshimchali
tvitterdan mazmunli rasm chiqarish istagiga o‘tish bor. Ushbu davrda chaqaloqni
rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash, uning ishida erkinlik berish muhimdir. Bola
san'at maktabiga berish uchun chizishga etarli qiziqish paydo bo‘lganda tavsiya
etiladi.
Bolalar musiqa ijodiy qobiliyatini rivojlantirish
Musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish bolaning hayotining dastlabki
kunlaridan boshlanishi mumkin. Bolalar tovushlar, ovozlar va intonatsiyalarga juda
sezgir bo‘lib, ota-onalarning kayfiyatini va ahvolini osongina bilishadi va musiqa
yoki televizor tovushlariga uzoq vaqt ta'sir qilish bezovta va bezovtalanadi. Axir,
bolalar musiqa bilan tanishish lullabies bilan boshlanadi. Yoshi katta yoshdagi
bolalar ishlarini tinglash, qo‘shiqlarni birgalikda o‘rganish, musiqa asboblari bilan
badiiy mashqlar o‘tkazish. Bolaning musiqiy qobiliyatini uyg‘un rivojlanishi faqat
ota-onalarning faol ishtiroki va qiziqishi bilan mumkin.
Bolalar ijodiy qobiliyatini rivojlantirish uchun asos - bu birinchi navbatda
erkinlikdir. Ota-onalar bolani majburlash va majburlamasliklari kerak. Bu borada
muvaffaqiyatga erishish uchun sabr-toqat va muayyan taktika talab etiladi - ota-
ona bolaning fikrini tinglashi, har qanday ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishini
rag‘batlantirishi va rag‘batlantirishi kerak.
Avvallari bolalarning aql-zakovatini va aqliy rivojlanishini faqat tabiat deb
atash mumkin bo‘lgan o‘z qobiliyatiga bog‘liq deb ishonishgan. Ya'ni, chaqaloq
yoshidan boshlab, bola yuqori razvedkaning moyilligini ko‘rsatmagan bo‘lsa, u
maktabda ko‘proq o‘rgana olmaydi. Ammo vaqt o‘tishi bilan maktab
o‘quvchilarining aql-zakovatini va aqliy rivojlanishini rivojlantirish psixologlarga
va o‘qituvchilarga e'tiborni qaratdi. Natijada, bolani ongli ravishda va aniq
19

maqsadlarda tayyorlash zarurligi aniqlandi, shunda uning fikrlash tarzi yaxshilandi
va tezlashdi.
Oddiy qilib aytganda, o‘quvchilarni o‘qitish paytida individual yondashuv
bilan fikrlash yanada samaraliroq bo‘ladi. Boshqa tomondan, bolaning ta'lim
darajasini oshirish uchun aqliy rivojlanishi kerak. Aytgancha, ko‘plab o‘qituvchilar
ta'lim qobiliyati bolaning aql-zakovati darajasiga bog‘liq deb hisoblaydilar. Ya'ni,
agar daraja past bo‘lsa, qancha bola o‘rgatmasa, u hali biror narsa o‘rganmaydi. Bu
gap mutlaqo noto‘g‘ri. Zakovat darajasi birinchi navbatda o‘qitish usullariga va
eng muhimi, o‘qituvchining shaxsiy fazilatlariga bog‘liq. Talabalarni tarbiyalash
va ularning fikrlash darajasini oshirish uchun o‘qituvchi har doim har bir bolaga
alohida yondashuvni topishi kerak. Hech kimga sir emas, chunki har bir kishi
ma'lum bir fikrlash tarziga ega, chunki odamlar an'anaviy ravishda gumanistlar va
texniklarga bo‘lingan. Shuning uchun, yaxshiroq fikrlashni o‘rgatish uchun, bolaga
osonlikcha berilgan sohani va murakkab mavzularni o‘rgatish usullarini topish
uchun uni tanlashingiz kerak.
Rivojlanish usullari
Shuni ta'kidlash joizki, maktab o‘quvchilarining maktabgacha o‘qish davrida
o‘qitilishi osonroq va oson. Buning ajablanarli joyi yo‘q, chunki kichik o‘quvchilar
odatda yangi narsalarni o‘rganish uchun juda tashvishlanadilar va agar ular
muvaffaqiyatsiz bo‘ladigan bo‘lsa, chin dildan xafa bo‘ladi. Ammo o‘rta va o‘rta
maktab o‘quvchilari bir nechta ustuvorliklarga egalar. Ta'lim va o‘rganish ularning
asosiy maqsadi bo‘lib qoladi. Ularning aqliy rivojlanishi bolalarni yangi narsalarni
o‘rganishga, xususan, ular uchun qiyin bo‘lsa, yaxshilash va rivojlantirishga
yordam beradi.
Fikrlashni yaxshilash va aql-zakovatni oshirishning muayyan usullari haqida
suhbatlashsak, unda, albatta, xotirani rivojlantirishga urg‘u berish kerak. Insonning
eslashi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha ma'lumot, uning aql-zakovati qanchalik
baland bo‘lsa. Biroq, qabul qilingan ma'lumotlar nafaqat to‘planishi, balki ishlashi
ham mumkin. Aks holda, katta hajmdagi ma'lumotni keyinchalik qayta ishlashsiz
20

saqlash tezligi past aqlning belgisi bo‘lishi mumkin, aksincha, turli xil aqliy va
ruhiy kasalliklar.
Ma'naviy rivojlanish va xotirani takomillashtirish uchun o‘qituvchilar kichik
yoshdagi o‘quvchilar bilan ishlashni o‘ynoqli shaklda o‘tkazish kerakligini esga
olishlari kerak. Bolani faqat bir oyatni o‘rganishga majbur qilish mumkin emas. U
bu she'rga qiziqishi kerak. Shu sababli, zamonaviy ta'lim usullari o‘yin shaklida
darslarni o‘tkazishning turli shakllarini taklif qiladi.
Sinovlar
Muayyan talabalarni o‘qitish usullarini to‘g‘ri aniqlash uchun siz uning aql-
idrok va fikrlash darajasini bilishingiz kerak. Buning uchun maxsus psixologik
testlar mavjud. Ular turli bloklarga bo‘linadi, ularning har biri ma'lum bir hududga
yo‘naltiriladi. Bolada testdan o‘tgandan so‘ng, o‘qituvchi bolaning qanchalik
rivojlanganligini, qanday o‘qitish usullarini qo‘llashini va o‘quvchi qanday qilib
osonroq va tezkorroq ma'lumotni olishini aniqlashi mumkin.
Bolalarning etarlicha rivojlangani va bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari
uchun ular erta bolalikdan mashg‘ul bo‘lishlari, ularning xotirasini yaxshilashlari
va doimiy ravishda yangi axborot taqdim etishlari kerak. Biroq, maktabga
kirishdan oldin bolaning o‘zi etarli bo‘lmagan taqdirda ham, bu bo‘shliq har doim
ham quyi sinflarda to‘ldirilishi mumkin. Faqat to‘g‘ri yondashishga, sabr-toqatga
va o‘qituvchining xohishiga muhtojmiz.
21

2.2. Intellektual ijodiy qobiliyatlarni diagnostika qilish va korreksiyalash
usullari
Ma'lumki, keyingi o‘n yil ichida ta'limni isloh qilishda, milliy mustaqillik
printsiplari va xalqning boy intellektual merosi, umumbashariy qadriyatlarning
ustuvorligi asosida ta'limning barcha darajalari va bo‘g‘inlarida ta'lim
oluvchilarning ma'naviy va axloqiy fazilatlarini rivojlantirish; ta'lim olishda,
shuningdek bolalar va yoshlarni ma'naviy axloqiy intellektual va jismoniy jihatdan
tarbiyalashda jamoat tashkilotlari mahallalar, xayriya va xalqaro fondlarning rolini
kuchaytirish yuzasidan chora tadbirlar ishlab chiqish hamda ularni amalga oshirish
ishlari jadal suratlar bilan olib borildi. Shu amaliy ishlarning boshlanishi sifatida
Davlatimiz tomonidan yoshlarning intellektual imkoniyatini rivojlantirishning
quyidagi maqsadlari belgilab olindi:
 yoshlarning intellektual imkoniyatini rivojlantirish va uni muhofaza
qilishdan iboratdir;
 ilm-fan va davlat hokimiyati hamjihatligidagi say-harakati,
shuningdyek ta'lim tizimini modyernizatsiya qilish, intellektual zahiralarni
muhofaza qilish va rivojlantirish:
 intellektual imkoniyatni rivojlantirish ishlarini tartibga solish;
 yoshlarning intellektual imkoniyatini rivojlantiruvchi psixologik-
pedagogik tashkiliy uslubiy asoslarini yaratish.
Belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun bir qator vazifalar ham
quyildi:
 Iqtidorli o‘quvchi-yoshlarni izlash myexanizmi, psixologik-
pedagogik, tashkiliy–uslubiy asoslarini yaratish borasidagi kamchiliklarni aniqlash.
 Intellektual imkoniyatni oshirishda tarbiya jarayonining
xususiyatlarini o‘rganish.
 Yoshlarning mustaqil faoliyat turlarini o‘rganish;
 Yoshlarning ma'naviy intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish
manbalarini yaratish;
22

 Yoshlarning intellektual imkoniyatini oshirish usullarini ishlab
chiqish;
 yoshlarning intellektual imkoniyatini nazariy va amaliy jihatdan
o‘rganib chiqish;
 fanning turli sohalaridagi mutaxassislar intellektual imkoniyatini
oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish;
 ta'lim myenyejmyenti sohasida innavatsion takliflarni o‘rganish va
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining uchinchi bosqichiga muvofiq ularni ta'lim
tizimiga tadbiq etish;
 bo‘lajak rahbar kadrlarning intellektual imkoniyatini oshirish va
ko‘maklashuvchi yuridik malakani (xorijiy) o‘rganish va mye'yoriy-huquqiy
myexanizmlarini joriy etish.
Bugungi kunda olib borilayotgan intellektual imkoniyatni rivojlantirishga
oid barcha ishlarning sifat samaradorligi talab darajasida emas. Jamiyat va davlat
oldidagi talablardan kelib chiqib, o‘quvchilarning umumta'lim maktablaridagi
tahsili davomida intellektual imkoniyatni rivojlantirish ishlarini muvaffaqiyatli olib
borish zarur. Bu esa tarbiya jarayoniga psixologik-pedagogik tyexnologiyalarni
qo‘llashni, zamon talabi darajasida mutlaqo yangi tarbiya tizimini yaratishni talab
qiladi.
Har bir o‘quvchiga, uning shaxsiy xususiyatidan kelib chiqib, uning
intellektual imkoniyatini rivojlantirish maqsadidda ta'lim-tarbiya jarayoniga biror
psixologik yoki pedagogik uslubni qo‘llash murakkab jarayondir. Lyekin bu davr
talabidir.
Muayyan takomillashgan pedagogik yoki psixologik uslubni qo‘llash, uni
mantiqiy-nazariy jihatdan to‘liq anglab olish va amaliyotga qo‘llashgacha bo‘lgan
murakkab jarayonga qaraganda – jarayonning o‘zini loyihalashtirish eng qulay va
samarador uslubdir. Ya'ni har bir o‘quvchiga individual yondoshish kyerak.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga yo‘naltirilgan tarbiya tizimi o‘qituvchidan
yoshlarning intyellyekyetual salohiyatini rivojlantirishda tarbiya uslubiyotlariga
alohida munosabat bilan yondoshishni, uslubiyotni hamda mavjud holatni to‘liq
23

o‘rganishni, jarayonga ijodiy muhitni olib kirishni taqozo etadi. Bunga asosiy
sabab:
intellektual ijodiy ishlar jarayonida to‘liq muvaffaqiyatga erishish yoki
muvaffaqiyatsizlik tahdidining mavjudligi;
boshlang‘ich sinf o‘quvchisi to‘qnashadigan va ba'zan ko‘p yillar davomida
muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz kurashadigan hayotiy holatlardan biri – bu
fikrining o‘ylaganidyek ro‘yobga chiqmasligini anglash;
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ko‘pincha o‘zining dunyoqarashi,
tasavvurining qanday darajada kengligidan kelib chiqib, fikrlaydi hamda bu
fikrlashni mavjudlikning ijobiy, yoki salbiy holatlari bilan bog‘lab tahlil qila
olmasligidir.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual imkoniyatini rivojlantirish
jarayonini shakllantirishda quyidagi holatlar e'tiborga olinishi kyerak:
1. Intellektual imkoniyatni shakllantirish va rivojlantirish jarayoni
maksimal darajada tyexnokratik bo‘lishi kyerak. Buning uchun esa psixologik
hamda pedagogik tyexnologiyalarni amaliyotga joriy etish kyerak;
2. Intellektual imkoniyatni shakllantirishni ta'lim-tarbiya jarayoniga
singdirilishi ko‘zda tutilayotgan tegishli tyexnologiyalarni ilmiy asoslash va ishlab
chiqish lozim;
3. Intellektual imkoniyatni shakllantiruvchi tarbiya jarayonining
dastlabki holatda ijtimoiy-psixologik muhitni aniq tahlil qilish hamda taktik
jarayonni mukammal ishlab chiqish kerak.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi shaxsining shakllanish jarayoniga – jamiyatda
qabul qilingan axloq normalari, hulq normalari, ma'naviy-ma'rifiy qadriyatlarni
singdirish tyexnologiyalarini yaratish ko‘pgina jihatdan yakuniy natijani
ta'minlashga xizmat qiladi. Shu o‘rinda shaxsning ijtimoiylashuviga ham e'tiborni
qaratsak:
1. Boshlang‘ich jamoalashuv yoki moslashuv bosqichi. Bunda o‘quvchi
tomonidan ijtimoiy tajriba o‘zlashtiriladi, moslashtiriladi va qabul qilinadi.
24

2. Individuallashuv bosqichi. Bunda o‘quvchilarni o‘z ustida mustaqil
ishlashlari va mustaqil fikrlarini ruyobga chiqarishda o‘zining mustaqil fikrini
bildirish istagi, jamoat xulq normalariga nisbatan ijobiy hamda tanqidiy fikrlash
paydo bo‘ladi.
3. Intyegratsion bosqich. O‘quvchi jamiyatda o‘zi o‘rnini topish, jamiyat
hayotiga kirishish, atrofdagilarga ijobiy tomondan tanilish, faoliyatda o‘zini ijobiy
tarafdan ko‘rsatish harakatiga tushadi, ya'ni shaxs sifatida o‘zini tanitish istagi
birinchi o‘ringa chiqadi.
Shu o‘rinda ta'kidlash lozimki, agar shaxsning ijodiy izlanishi, intellektual
imkoniyatini ko‘tarish harakatlari biror ijtimoiy guruh yoki jamiyat tomonidan
qabul qilinsa, intyegratsion bosqich muvaffaqiyatli o‘tadi. Mabodo buning aksi
bo‘lsa, quyidagi holatlar kelib chiqadi:
 o‘quvchida norozichilik kayfiyati paydo bo‘lib, tushkunlik holatiga
tushadi;
 o‘zi harakatlarini tahlil qilib, o‘zini o‘zgartirishga harakat qiladi;
 o‘quvchi o‘zida tashkilotchilik, yetakchilik, o‘zini ko‘rsatish kabi
hislatlarni jilovlab, mavjud muhitga moslashish harakatiga tushadi.
 Ijtimoiy faoliyat bosqichi. Bu bosqich inson balog‘atga yetgan
davrdan boshlab, hayotining oxirigacha davom etadi. Shaxsning o‘zini-o‘zi
tarbiyalash jarayoni, ya'ni o‘zining intellektual imkoniyatini tashqi va ichki omillar
ta'sirida shakllantirib boradi. Bunda myehnat jamoasidagi ijtimoiy-psixologik
muhit katta ahamiyatga ega.
Yuqorida intellektual imkoniyatni shakllantirish jarayoniga bevosita ta'sir
ko‘rsatuvchi barcha omillarni qarab chiqdik. Tabiiyki, intellektual imkoniyatni
shakllantirib uni rivojlantirib borish uchun, ta'lim-tarbiya jarayoniga bunday
tyexnologik yondoshuv o‘ziga xos savollarni keltirib chiqarishi mumkin.
Jumladan, tyexnologik asosda umumta'lim maktablarida o‘quvchilarning
tarbiyaviy jarayonini qanday tashkil etish kyerak? – dyegan savol yuzaga kyelishi
muqarrardir. Bu savolga javob berish uchun quyidagi ishlarni amalga oshirish
lozim:
25

1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ma'lumotlar bazasini yaratish.
Ma'lumotlar bazasi o‘quvchi shaxsiga tegishli barcha ma'lumotlarni qamrab olishi
kyerak.
2. Umumta'lim maktabidagi ijtimoiy muhitning aniq tahlilini amalga
oshirish. Aynan muhit qanday darajada ekanligi o‘quvchi tarbiyasiga, uning
intellektual imkoniyatining shakllanishiga ijobiy yoki salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Muhit tahlili quyidagi ko‘rinishda amalga oshirilishi kyerak:
- mavjud ijtimoiy muhitning asl holatini, intellektual imkoniyatni
rivojlantiruvchi harakatlarini aniqlash;
- o‘qituvchi-tarbiyachilarning ijtimoiy muhitga munosabatini aniqlash;
- o‘quvchilarning ijtimoiy muhitga, maktab rahbariyati olib borayotgan
faoliyatga munosabatini aniqlash;
- yuzaga kyelayotgan va yechimini kutayotgan muammolarni aniqlash.
3. O‘quvchilarning ijodiy faoliyatini oshiruvchi aniq ryeja va dasturini
ishlab chiqish. Muhit tahlili asosida mazkur ryeja va dasturda 1-navbatda
bajarilishi kyerak bo‘lgan dolzarb ishlarni belgilab olish kyerak. Bunda quyidagilar
aniq ko‘rsatilishi lozim:
- tarbiyachilar amalga oshiradigan ijodiy va tarbiyaviy ishlar;
- o‘quvchilar uyida amalga oshiriladigan intellektual musobaqa va ijodiy
ishlar;
- jamoat tashkilotlari, turli jamg‘armalar va homiy tashkilotlar bilan amalga
oshiriladigan ishlar;
- o‘quvchilarda g‘oyaviy immunityetni shakllantirish ishlari;
- salbiy oqimlar, zararli g‘oyalarga qarshi kurash muhitni shakllantirish.
4. O‘quvchilarning intellektual imkoniyatini rivojlantirish jarayonining
monitoringini yaratish. Amalga oshiriladigan barcha ishlarning yagona
monitoringini shakllantirish orqali, jarayonni bevosita kuzatish imkoni yuzaga
kyeladi. Bundan tashqari jarayonning borishini tahlil qilish mumkin.
5. Jarayonga qo‘shimcha o‘zgartirishlar kiritish dasturi. Monitoring
natijasida jarayonga tegishli ishlarning qanday darajada bajarilishidan kelib chiqib,
26

joriy o‘zgartirishlarni amalga oshirish kyerak. Shu maqsadda qo‘shimcha
o‘zgartirishlar dasturini ishlab chiqish mumkin. Bu dastur korryektsion (tuzatish)
ahamiyatga ega bo‘lib, jarayon samaradorligi va ish sifatini yanada ko‘tarishga
qaratiladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual imkoniyatini rivojlantirishda
tarbiyaning ahamiyati muhim rol o‘ynaydi. Intellektual imkoniyatni oshirish uchun
tarbiya jarayonining mohiyati shu jarayon uchun xaraktyerli bo‘lgan va muayyan
qonuniyatlarda namoyon bo‘ladigan ichki aloqa va munosabatlarni aks ettiradi.
Intellektual imkoniyatni rivojlantirish jarayonida o‘quvchilarda jamiyatga naf
keltiradigan, shaxsga quyiladigan axloqiy talablariga muvofiq kyeladigan xulqiy
malaka va ko‘nikma hosil qilinadi. Bunga erishish uchun o‘quvchining ongiga,
dunyo qarashi va irodasiga tizimli, muntazam ta'sir etib boriladi. Ijodiy salohiyatni
rivojlantirish jarayonida bulardan birortasi e'tibordan chyetda qolsa, ko‘zlangan
maqsadga erishish qiyinlashadi. Mana shu psixologik jihatlarni e'tiborga
olingandagina yoshlarning intellektual ijodiy qobiliyatlarini shakllantirib uni
rivojlantrishga imkon yaratiladi.
27

XULOSA
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlashi obrazli bo‘ladi. Shu bois ularga
kinoya, kyesatish samara bermaydi. O‘qitish ko‘rgazmali qurollar, vositalar
yordamida tashkil etilishi kyerak. Matyerialni tushuntirishda uning obrazli,
ifodaviy bo‘lishiga erishish lozim. Ularning kayfiyatiga o‘qishdagi yutuqlari, olgan
baholari, shuningdyek, amalga oshirgan ijobiy ishlari ta'sir qiladi. Shu bois
o‘quvchi tomonidan unga berilayotgan e'tibor bola uchun alohida qimmatga ega.
Uning har bir harakati o‘qituvchining e'tiroziga sabab bo‘lsa, unda o‘qish istagi
yo‘qoladi. Maktab ta'limidan ko‘ngli soviydi, o‘qituvchidan qo‘rqqanidan yolg‘on
gapira boshlaydi. Bu hol doimiy takrorlanavyersa, qo‘rqoqlik va yolg‘onchilik
uning asosiy hislati bo‘lib qoladi. O‘qituvchi tanbyehi oqilona bo‘lib, bola sha'nini
yerga urmasligi kyerak. Boshlang‘ich sinfdagi o‘quvchilar turli munosabatlarda
bo‘lishga intiladilar, o‘rtoqlari bilan aloqada turg‘unlik yuzaga kyelmagan, birgina
o‘rtoqdan ko‘ra, ko‘pchilik bilan o‘ynashini afzal ko‘radilar.
Ta'lim-tarbiya jarayonini amalga oshirishda ma'lum bir maqsad belgilab
olinadi, qonunlar qabul qilinadi, dasturlar va tadbirlar ishlab chiqiladi, ryejalar
belgilanadi va bular hozirgi talab darajasida amalga oshiriladi. Demak, ta'lim-
tarbiya oldida loyihalash, ma'lum pedagogik tizimning amalga oshiriladigan
loyihasi, qurilishi pedagogik tyexnologiyadir. Shu nuqtai nazardan qaralganda
"shaxsni shakllantirish" ham ma'lum pedagogik tizimning loyihasidir. Ya'ni
barkamol shaxs tarbiyasining maqsadi, mazmuni, tarbiya metodlari, shakllari va
vositalari mavjud bo‘lib, bu ham o‘ziga xos tyexnologiyadir.
Boshlang‘ich sinflarda bolalarning intellektual imkoniyatlarini rivojlantirish
ta'lim-tarbiyaning olib boriladigan metodlariga bog‘liqdir.
28

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sh.M. Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish
tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi
nutq /. - Toshkent : O‘zbekiston, 2016. — 56 b.
2. Sh.M. Mirziyoyev Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiyʼ
javobgarlik — har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak.
Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari
va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi
ma ruza, 2017 yil 14 yanvar /. — Toshkent : O‘zbekiston, 2017. — 104 b.
ʼ
3. Sh.M. Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta minlash — yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston
ʼ
Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan
tantanali marosimdagi ma ruza. 2016 yil 7 dekabr /. — Toshkent: „O‘zbekiston“,
ʼ
2017. — 48 b.
4. Sh.M. Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz
bilan birga quramiz. Mazkur kitobdan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoevning 2016 yil 1 noyabrdan 24 noyabrga qadar Qoraqalpog‘iston
Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri saylovchilari vakillari bilan o‘tkazilgan
saylovoldi uchrashuvlarida so‘zlagan nutqlari o‘rin olgan. /— Toshkent: :
„O‘zbekiston“, 2017. — 488b.
5. Muhtaram birinchi prizidentimiz I.Karimovning O`zbekistonning
istiqlol va taraqqiyot yo`li 1992.
6. Muhtaram birinchi prizidentimiz I.Karimovning O`zbekiston -
kelajagi buyuk davlat 1992
7. Muhtaram birinchi prizidentimiz I.Karimovning Buyuk
kelajagimizning huquqiy kafolati 1992.
Asosiy adabiyotlar
1. Yo‘ldoshev J. Ta'limimiz istiqlol yo‘lida.-T.: Sharq, 1996.
29

2. Yo‘ldoshev M. Madaniyat insonni ulug‘laydi // Muloqot.-2000.-№ 5.
3. Yo‘ldosheva R. O‘zbek xalq o‘yinlarining tarbiyaviy ahamiyati.-T.:
O‘qituvchi, 1994.
4. Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari.- T.: Fan, 1994.
5. Meliboev A. Vatan saodati.- T.: Sharq, 1998.
6. Mikryukov V.Yu. Ispol'zovanie fenomena Rossiyskix voenskix
traditsiy v voenno-patrioticheskom vospitanii uchashixsya // Innovatsii v
obrazovanii. - Moskva, 2007. - №2.- S.
7. Ming bir hadis.- T.: Movarounnahr, 1998.- 144 b.
8. Munavvarov A. Pedagogika. Pedagogika Oliy o‘quv yurtlari uchun
darslik.- T.: O‘qituvchi, 1996.
30

YOSHLARNING MA’NAVIY-INTELLEKTUAL SIFATLARINI ANIQLASH VA RAG‘BATLANTIRISH USULLARI.docx

Купить