Yosir Arofatning Falastin davlatining tuzilishidagi o‘rni
![II.Asosiy qism
1YOSIR AROFATNING SIYOSIY HAYOTGA KIRIB KELISHI
Yosir Arafat G'azodan kelgan boy to'qimachilik bilan shug’illanuvchi
savdogar oilasida 1929-yil 4 yoki 24-avgustda dunyoga keldi . Arofatning
o'zi onasi kabi Quddusdan ekanligini va u 4 avgustda tug'ilganini aytadi,
ammo hujjatlarga ko'ra, u 1929 yil 24- avgustda Qohirada tug'ilgan .
Ehtimol, ota-onalar bolaga Misrda o'qish va ishlash imkoniyatini berish
uchun Qohirani o'zlarining tug'ilgan joyi sifatida qayd etishgan . Boshqa bir
nuqtai nazarga ko‘ra, Qohirada tug‘ilgan Arafat o‘z davlatining bo‘lajak
poytaxti bilan “yaqinroq bog‘lanish” uchun Quddusni o‘zi tug‘ilgan shahar
deb atagan.
Tug'ilganda u Muhammad Muhammad Abdulrahmon Abdel Rauf Arafat al-
Qudva al-Husayni ismini oldi. Yoshligida uni hozirgisiga - Yosir Arafatga
(Yosir "nur" degan ma'noni anglatadi) o'zgartirdi. [1]
. Arofat
Misrning Qohira shahrida tug'ilgan . Uning otasi Abdel Rauf al-Qudva al-
Husayniy G'azo shahridan falastinlik bo'lib , onasi yani Yosirning buvisi
misrlik bo’lgan . Arofatning otasi Misrdagi oilaviy yerni merosining bir qismi
sifatida talab qilish uchun 25 yil davomida Misr sudlarida kurashdi, ammo
muvaffaqiyat qozona olmadi. U Qohiraning diniy aralash Sakakini
tumanida to qimachilik savdogar bo lib ishlagan . Arafat yetti farzandning ʻ ʻ
ikkinchi kichigi edi va ukasi Fathi bilan birga Qohirada tug'ilgan yagona
avlod edi. Quddus da uning onasi Zahva Abul Saudning oilasi bo'lgan.
Arofat to ’ rt yoshida 1933 yilda, onasi buyrak kasalligidan vafot etgan.
Arafatning Quddusga birinchi tashrifi otasi yetti bolani yolg'iz o'zi tarbiyalay
olmagani uchun Yosir va uning ukasi Fathiyni Eski
shaharning Mug'robiy mahallasidagi onalarining oilasiga jo'natganida sodir
bo'ldi . Ular u yerda amakilari Salim Abul Saud bilan to‘rt yil yashadilar.
1937 yilda otasi ularni katta opasi Inam boqishini esladi. Arafatning otasi
bilan munosabatlari yomonlashadi 1952 yilda vafot etganida, Arofat dafn
marosimida qatnashmaydi va G'azoga qaytganida otasining qabrini ziyorat
qilmaydi. Arofatning opasi Inam Arofatning tarjimai holi to'g'risda britaniyalik
tarixchi Alan Xartga bergan intervyusida, Arofat
1 Konstantin Kapitonov. Birinchi raqamli Falastin. . ng.ru (2003 yil 21 oktyabr). 2021-yil 3-yanvarda
olingan. Arxivlangan.2004-yil 28-oktabr.
Qohiradagi yahudiylar mahallasiga borib, diniy marosimlarda qatnashgani
uchun otasi tomonidan qattiq kaltaklanganini aytdi. U Arofatga nima uchun
ketishni xohlamaganini so'raganida, u yahudiy mentalitetini o'rganmoqchi](https://docx.uz/documents/2a546967-e41d-4bb1-b8bc-14a6241e816a/page_4.png?v=1)
![ekanligini aytdi. 1944-yilda Arofat Qirol Fuat I universitetiga o qishga kirdiʻ
va uni 1950-yilda tugatdi. Universitetda u yahudiylarni muhokamalariga
qatnashardi va Teador Gertsl va boshqa taniqli sionistlarning nashrlarini
o qiydi.
ʻ 1946 yilga kelib u arab millatchisi edi va Arab Oliy qo'mitasi va
Muqaddas urush armiyasi bilan Falastindagi sobiq Britaniya mandatiga
kontrabanda yo li bilan olib kirish uchun qurol sotib olishni boshladi.
ʻ
1948-yil Arab-isroilurushi paytida Arofat universitetni tark etdi va boshqa
arablar bilan birga Isroil qo'shinlariga qarshi kurashayotgan arab kuchlariga
qo'shilish va Falastin davlatini yaratish uchun harakat qilga. U G azo
ʻ
hududidagi janglarda qatnashgan (bu mojaro paytida Misr
kuchlarining asosiy jang maydoni bo lgan). 1949 yil boshida urush Isroil
ʻ
foydasiga tugaydi va Arofat moddiy-texnik ta'minot yo'qligi sababli Qohiraga
qaytib keldi. [17]
Universitetga qaytgach, Arofat qurilish muhandisligi bo’yicha tehsil oldi va
Falastin talabalari umumiy ittfoqi (GUPS) prezidenti bo‘lib ishladi . Ittifoq
prezidenti sifatidagi birinchi yilida davlat to‘ntarishidan so‘ng universitet
Qohira universiteti deb o‘zgartirildi . Bu vaqtga kelib, Arofat qurilish
muhandisligi bo'yicha bakalavr darajasini oldi va Suvaysh inqrozi paytida
Misr kuchlari bilan jang qilish uchun xizmatga chaqirildi . [2]
1956 yildagi Suvaysh inqirozidan keyin Misr prezidenti Jamol Abdul
Nosir Birlashgan Millatlar tashkilotining Favqulotdda Kuchlarining Sinay
yarim oroli va G'azo sektorida o'rnatilishiga ruxsat berishga rozi bo'ldi , bu
esa u erdagi barcha partizanlar yoki " fedayinlar " kuchlarini, shu jumladan
Arofatni ham haydab chiqarishga yordam berdi . Arofat dastlab Kanadaga,
keyinroq Saudiya Arabistoniga viza olishga uringan , biroq ikkala urinishda
ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi.1957 –yil u Quvaytga (o sha paytda
ʻ
Britaniya protektorati) viza olish uchun ariza topshirdi va qurilish
muhandisligidagi ishi asosida tasdiqlandi. U erda u ikki falastinlik do'stni
uchratdi; Misr musulmon birodarlar harakatining rasmiy a'zolari Saloh
Xalaf ("Abu Iyad") va Xalil al-Vazir ("Abu Jihod") . Arofat Abu Iyad bilan
Qohira universitetida va G'azoda Abu Jihod bilan tanishgan. Ikkalasi ham
keyinchalik Arafatning bosh yordamchilariga aylanadi. Abu Iyad 1960 yil
oxirida Arafat bilan Quvaytga sayohat qilgan; Abu Jihod o qituvchi bo lib
ʻ ʻ
ham ishlagan, 1959 yildan beri u yerda yashab kelgan. Quvaytga qo nim
ʻ
topganidan so ng Abu Iyod Arofatga maktab o qituvchisi sifatida
ʻ ʻ
2. Aburish, Said .(1998). Himoyachidan Diktatorgacha . Nyu-York: Bloomsbury nashriyoti.7–32-betlar
vaqtinchalik ishga joylashishiga yordam bergan.
Arafot falastinlik qochqinlar bilan do'stlikni rivojlantira boshlaydi va asta-
sekin FATH nomi bilan mashhur bo'lgan guruhga asos soldi . FATH
tashkilotining tashkil etilishining aniq sanasi noma'lum. 1959 yilda
guruhning mavjudligi Abu Jihod tomonidan yozilgan va tahrirlangan](https://docx.uz/documents/2a546967-e41d-4bb1-b8bc-14a6241e816a/page_5.png?v=1)
![ettirishga undaganini tasdiqlaydi. Jangni Time nashri batafsil yoritib berdi
va Arofatning surati 1968-yil 13-dekabr sonining muqovasida paydo bo lib, ʻ
uning suratini birinchi marta dunyo ko’rdi. Urushdan keyingi muhitda Arofat
va FATHning obro’si bu muhim burilish nuqtasi bilan ko'tarildi va u Isroil
bilan to'qnash kelishga jur'at etgan milliy qahramon sifatida e'tirof etildi.
Arab dunyosining ommaviy olqishlari bilan, moliyaviy xayriyalar sezilarli
darajada oshdi va FATHningqurol-yarog' va jihozlari yaxshilandi. FATH
safiga ko plab yosh arablar, jumladan, minglab falastinlik bo lmaganlar
ʻ ʻ
qo shilishi bilan guruh soni ortib bordi.
ʻ
1969-yil 3-fevralda Qohirada Falastin Milliy Kengashi (PNC) yig‘ilishida
Yahyo Hammuda Falastinlik tashkiloti raisligidan ketdi. Arofat 4 fevral kuni
rais etib saylandi. Ikki yildan so ng u Falastin inqilobiy kuchlarining bosh
ʻ
qo mondoni , 1973 yilda esa Falastinni ozod qilish tashkiloti siyosiy bo limi
ʻ ʻ
boshlig i bo ldi.1960-yillarning oxirida falastinliklar va Iordaniya hukumati
ʻ ʻ
o'rtasidagi keskinlik keskin oshdi. Og’ir qurollangan Falastinlklar
Iordaniyada virtual "davlat ichidagi davlat"ni yaratib, oxir-oqibat bu
mamlakatdagi bir nechta strategik pozitsiyalarni nazorat qilishdi. [3] Karame
jangida e'lon qilingan g'alabadan so'ng, FATH va boshqa Falastin
jangarilari Iordaniyadagi fuqarolik hayotini nazorat qilishni boshladilar. Ular
yo'l to'siqlarini o'rnatdilar, Iordaniya politsiya kuchlarini omma oldida
tahqirlashdi, ayollarni haqorat qilishdi va noqonuniy soliqlar undirishdi –
3. Sayig', Yezid (1997).Qurolli kurash va davlatni qidirish, Falastin milliy harakati, 1949–1993. Oksford
universiteti matbuoti.
bularning barchasini Arofatni rozi qildi yoki e'tiborsiz qoldirdi.Qirol Husayn
buni o z saltanatining suvereniteti va xavfsizligiga tobora kuchayib
ʻ
borayotgan tahdid deb hisobladi va militsiyalarni qurolsizlantirishga harakat
qildi. Biroq, muxolif kuchlar bilan harbiy to'qnashuvga yo'l qo'ymaslik uchun
Husayn o'zining FLOga qarshi vazirlar mahkamasining bir qancha
amaldorlarini, shu jumladan o'zining oila a'zolarini ham ishdan bo'shatdi va
Arofatni Iordaniya Bosh vaziri o'rinbosari lavozimiga taklif qildi . Arofat,
Falastin rahbariyati bilan Falastin davlati zarurligiga ishongan holda rad
javobini berdi .
Husaynning aralashuviga qaramay, Iordaniyada jangarilarning harakatlari
davom etdi. 1970-yil 15-sentabrda PFLP (FLOG a zosi) to rtta samolyotni
ʼ ʻ
o g irlab oldi va ulardan uchtasini Ammandan 30 milya (48 km) sharqda
ʻ ʻ
joylashgan Douson dalasiga qo ndirdi . Garovga olingan xorijlik fuqarolar
ʻ
samolyotlardan tushirilib, ulardan uzoqroqqa ko‘chirilgandan so‘ng, portlash
suratlarini olgan xalqaro matbuot ko‘z o‘ngida uch samolyot portlatib
yuborildi. Bu Arofatning ko'plab g'arb davlatlari, shu jumladan Qo'shma
Shtatlardagi obro'siga putur etkazdi va uni Falastin FLOga a'zo bo'lgan
Falastin guruhlarini nazorat qilish uchun javobgar deb hisobladi. Arofat arab
hukumatlari bosimiga bosh egib, o‘g‘irlikni ochiqchasiga qoraladi va PFLPni
bir necha haftaga har qanday partizan harakatlaridan to‘xtatdi. U PFLP
Afina aeroportiga hujum qilganidan keyin ham xuddi shunday harakat
qilgan edi . Iordaniya hukumati o'z hududi ustidan nazoratni tiklash uchun](https://docx.uz/documents/2a546967-e41d-4bb1-b8bc-14a6241e816a/page_8.png?v=1)
![harakat qildi va ertasi kuni qirol Husayn harbiy holat e'lon qildi . O sha kuni ʻ
Arofat PLA oliy qo mondoni bo ldi .Mojaro avjiga chiqqach , boshqa arab
ʻ ʻ
hukumatlari tinch yo'l bilan muzokaralar olib borishga harakat qilishdi.
Ushbu sa'y-harakatlarning bir qismi sifatida J.A. Nosir 21 sentyabr kuni
Qohirada Arab Ligasining birinchi favqulodda sammitiga rahbarlik qildi.
Arofatning nutqi ishtirok etgan arab yetakchilarining hamdardliklariga sabab
bo'ldi. Boshqa davlat rahbarlari Husaynga qarshi yon bosishdi, jumladan
Muammar Qaddafiy ham uni va uning shizofreniyaga chalingan otasi Qirol
Talalni masxara qilgan . Ikki tomon o rtasida o t ochishni to xtatish
ʻ ʻ ʻ
to g risida kelishib olindi, biroqJ.A. Nosir sammitdan bir necha soat o tib
ʻ ʻ ʻ
yirik yurak xurujidan vafot etdi va mojaro ko p o tmay yana davom etdi.
ʻ ʻ
[4]
25 sentyabrga kelib Iordaniya armiyasi ustunlikka erishdi va ikki kundan
keyin Arofat va Husayn Ammanda sulh tuzishga kelishib oldi. Iordaniya
armiyasi falastinliklarga, shu jumladan tinch aholiga og'ir talofatlar berdi,
bunda taxminan 3500 kishi halok bo'ldi. O‘t ochishni to‘xtatish kelishuvini
4 Aburish, Said K. (1998). Himoyachidan Diktatorgacha . Nyu-York: Bloomsbury nashriyoti. 100–112- betlar
ham FLO, ham Iordaniya armiyasi tomonidan bir necha bor buzganidan
so‘ng, Arofat qirol Husaynni ag‘darishga chaqirdi. 1971- yil iyun oyida
tahdidga javoban Husayn o'z kuchlariga Iordaniya shimolidagi qolgan
barcha falastinlik jangchilarni siqib chiqarishni buyurdi va ular buni amalga
oshirdilar. Arofat va uning bir qator qo'shinlari, jumladan, ikki yuqori
martabali qo'mondon Abu Iyod va Abu Jihod Iordaniyaning shimoliy
burchagiga majburan olib kirildi. Ular Suriya bilan chegara yaqinidagi
Jerash shahri yaqiniga ko‘chib o‘tishgan . Falastin tarafdori Iordaniya
vazirlar mahkamasi a'zosi Munib Masri va Saudiyaning Iordaniyadagi
elchisi Fahd al-Xumeymi yordamida Arofat ikki mingga yaqin jangari bilan
Suriyaga kirishga muvaffaq bo'ldi. Biroq, Arafat va Suriya prezidenti Hofiz
Asad o'rtasidagi munosabatlarning dushmanligi tufayli (u prezident Saloh
Jadidni hokimiyatdan ag'dargandan keyin ) falastinlik jangchilar Livan
chegarasini kesib o'tib, o'sha mamlakatdagi FLO kuchlariga qo'shilishdi va
u erda o'zlarining yangi shtab-kvartirasini tashkil qilishdi.
2.1970-1980-yillarda Falastin muammosini hal qilishga
urinish.
Livanning zaif markaziy hukumati tufayli FLO deyarli mustaqil davlat
sifatida faoliyat yurita oldi. 1970-yillarda bu vaqt ichida ko'plab so'l FLO
guruhlari Isroilga qarshi qurol ko'tarib, tinch aholiga, shuningdek Isroil
ichidagi va undan tashqaridagi harbiy nishonlarga hujumlar uyushtirdilar.
1972-yilda ikkita yirik voqea sodir bo'ldi. FATH kichik guruhi "Qora](https://docx.uz/documents/2a546967-e41d-4bb1-b8bc-14a6241e816a/page_9.png?v=1)
![miqdordagi pulni musodara qildi. Intifada nihoyasiga yetar ekan,
Falastinning yangi qurolli guruhlari, xususan, Xamas va Falastin Islomiy
Jihodi (PIJ) o z joniga qasd qilishning yangi taktikasi bilan isroillik tinch ʻ
aholini nishonga ola boshladi. 1970 yil avgust oyida Arofat shunday dedi:
"Bizning asosiy maqsadimiz O'rta er dengizidan Iordan daryosigacha
bo'lgan erni ozod qilishdir. Bizni 1967 yil iyunida sodir bo'lgan voqealar yoki
iyun urushi oqibatlarini bartaraf etish qiziqtirmaydi. Falastin inqilobining
asosiy maqsadi sionistik mavjudotni yurtimizdan siqib chiqarish va uni
ozod qilishdir”. [5] ]
1988-yil 15-noyabrda Falastinni ozod qilish tashkiloti mustaqil Falastin
davlatini e’lon qildi . U tez-tez terrorizmda ayblangan va unga aloqador
bo'lgan bo'lsa-da, 13 va 14 dekabrdagi nutqlarida Arofat "har qanday
ko'rinishdagi terrorizmni, shu jumladan davlat terrorizmini " rad etdi. U BMT
Xavfsizlik Kengashining 242-rezolyutsiyasini hamda Isroilning “tinchlik va
xavfsizlikda yashash” huquqini qabul qildi va Arofatning bayonotlari AQSh
ma muriyati tomonidan ma qullanib kutib olindi. AQSh va PLO. Arofatning
ʼ ʼ
bu so'zlari FLOning asosiy maqsadlaridan biri - Isroilni yo'q qilish ( Falastin
milliy paktida nazarda tutilganidek ) va ikkita alohida tuzilma - 1949 yilgi
sulh chizig'i doirasidagi Isroil davlati va Isroil davlatini barpo etish tomon
siljishini ko'rsatdi. G'arbiy Sohil va G'azo sektoridagi arab davlati. 1989-yil
2-aprelda Arofat Falastin Milliy Kengashi Markaziy Kengashi, FLO
boshqaruv organi tomonidan e’lon qilingan Falastin Davlatining prezidenti
etib saylandi.
1990–91 yillardagi Fors ko‘rfazi urushidan oldin , Intifadaning shiddati
pasayishni boshlaganda, Arofat Saddam Husaynning Quvaytga bostirib
kirishini qo‘llab-quvvatlagan va AQSh boshchiligidagi koalitsiyaning Iroqqa
hujumiga qarshi chiqqan. U bu qarorni FATH va PLOning boshqa yetakchi
a'zolarining roziligisiz qabul qilgan. Arofatning bosh yordamchisi Abu Iyod
betaraf qolishga va'da berdi va Saddam bilan ittifoq tuzishga qarshi chiqdi;
1991 yil 17 yanvarda Abu Nidal tashkiloti tomonidan Abu Iyod o'ldirildi .
Arofatning qarori Misr va AQSh boshchiligidagi koalitsiyani qo llab-
ʻ
quvvatlagan ko plab neft qazib oluvchi arab davlatlari bilan ham aloqalarni
ʻ
uzdi. Qo'shma Shtatlarda ham ko'pchilik Arofatning pozitsiyasidan
foydalanib, uning tinchlikka sherik bo'lish da'volarini e'tiborsiz qoldirdi.
Harbiy harakatlar tugagandan so‘ng, koalitsiyani qo‘llab-quvvatlagan
ko‘plab arab davlatlari FLOga ajratiladigan mablag‘larni to‘xtatib,
5. Younan, Munib ; Strikkert, Frederik M. (2003). Tinchlik uchun guvohlik berish . Fortress Press . p. 111.
tashkilotning raqibi Xamas va boshqa islomiy guruhlarga moliyaviy yordam
ko‘rsatishni boshladi. Arofat 1992-yilning 7-aprelida, u yo lovchi bo lgan Air
ʻ ʻ
Bissau samolyoti qum bo roni vaqtida Liviya cho liga qo nganida, o limdan
ʻ ʻ ʻ ʻ
zo rg a qutuldi. Ikki uchuvchi va bir muhandis halok bo'ldi; Arofat ko‘kargan
ʻ ʻ](https://docx.uz/documents/2a546967-e41d-4bb1-b8bc-14a6241e816a/page_13.png?v=1)
![sentabrdagi o zaro tan olish maktublaridaʻ , Oslo I kelishuvi imzolanishidan
bir necha kun oldin , har bir tomon bir-birini muzokaralar bo yicha hamkor
ʻ
sifatida qabul qilishga rozi bo ldi.
ʻ FLO Isroil davlatini tan oldi. Isroil FLOni
"Falastin xalqining vakili" deb tan oldi.
Oslo kelishuvlarining belgilangan maqsadlari, jumladan,
Falastinning muvaqqat o zini-o zi boshqarishi
ʻ ʻ va Xavfsizlik Kengashi
rezolyutsiyalari asosida besh yil ichida hal etilmagan muammolarni doimiy
ravishda hal etish edi. 242 va 338. Kelishuvlar Falastinning "qonuniy va
siyosiy huquqlari"ni tan olgan bo'lsa-da, ular oraliq davrdan keyin ularning
taqdiri haqida sukut saqlamoqda.
Oslo kelishuvlarining asosiy muammosi Isroil harbiylarini Falastin
hududida n olib chiqib ketish edi. Reja bosqichma-bosqich chekinish
va xavfsizlikni ta'minlash uchun mas'uliyatni bir vaqtning o'zida Falastin
hukumatiga o'tkazish edi .
Birinchi qadam Isroilning G'azo va Yerixodan qisman chiqib ketishi va
fuqarolik masalalari bo'yicha ba'zi vakolat va mas'uliyatlarni muvaqqat
Falastin ma'muriyatiga o'tkazish edi. Hammasi 1993 yil oktyabrdan boshlab
ikki oy ichida kelishib olinishi kerak edi.
So'ngra, Isroil qo'shinlari Falastinning aholi gavjum hududlarini tark etishi
uchun Falastinda kengashni tashkil etish uchun saylovlarga yo'l ochib
beradi . Kengash Falastin milliy ma’muriyatga almashtiradi va G'arbiy
Sohildagi Isroil fuqarolik ma'muriyati tarqatib yuboriladi (Oslo II, I modda).
Kelishuvning I- ilovasi Protokolida batafsil bayon qilinganidek, kengashning
ochilish marosimidan so‘ng Isroil qo‘shinlarining keyingi qayta joylashtirilishi
amalga oshiriladi. Oslo II ning I, 5. moddasida shunday deyiladi: “Kengash
G‘arbiy Sohildagi Fuqarolik ma’muriyati tarqatib yuboriladi, Isroil harbiy
hukumati esa olib chiqiladi”
Yigirma yil o'tgach, Isroil qo'shinlarining olib chiqilishi amalga oshmadi
va Fuqarolik ma'muriyati hali ham G'arbiy Sohilning 80% dan ko'prog'ida
( B va C hududi ) doimiy harbiy ishtirokiga ega. [6]
Qolgan masalalar bo'yicha doimiy maqom bo'yicha muzokaralar 1996 yil
may oyidan kechiktirmay ( G'azo-Ierixo bitimi imzolanganidan keyin ikki yil
o'tgach ; Oslo I, V modda) boshlanadi va 1999 yil mayidan oldin
yakunlanadi (5 yillik oraliq davr). Tinchlik shartnomasi Isroil-Falastin
mojarosiga barham beradi .
Oslo kelishuvlari iqtisodiy masalalar va xalqaro yordam bo'yicha muhim
qoidalarni o'z ichiga olgan: Prinsiplar deklaratsiyasining IV ilovasi
mintaqaviy hamkorlikni muhokama qiladi va falastinliklarga, Iordaniyaga,](https://docx.uz/documents/2a546967-e41d-4bb1-b8bc-14a6241e816a/page_15.png?v=1)
Yosir Arofatning Falastin davlatining tuzilishidagi o‘rni