Yozuvga o‘rgatish darslarida ORFOGRAFIK elementlar ustida ishlash metodikasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Yozuvga o‘rgatish darslarida ORFOGRAFIK elementlar ustida ishlash metodikasi

Купить

Mavzu: Yozuvga
o'rgatish darslarida
ORFOGRAFIK
elementlar ustida
ishlash metodikasi.

Orfografiya (imlo)Orfografiya (imlo)
Reja:Reja:
1.1.
Or fogr afi ya haqida Or fogr afi ya haqida
tushunchatushuncha
2.2.
Fonet ik t amoyilFonet ik t amoyil

3.3.
Mor fologik t amoyilMor fologik t amoyil
4.4.
Shak liy an’anaviy tamoyilShak liy an’anaviy tamoyil

5.5.
Diff er ensiDiff er ensi
atsiatsi
ya tamoyiliya tamoyili
6.6.
G r afi k t amoyilG r afi k t amoyil

•
Orfografi yaOrfografi ya
grekcha grekcha
or phosor phos
( to‘g‘ri ) ( to‘g‘ri )
va va
graphographo
(yozaman) so‘zlaridan (yozaman) so‘zlaridan
tashkil topgan bo‘lib, «to‘g‘ ri tashkil topgan bo‘lib, «to‘g‘ ri
yozaman» degan ma’noni bildiradi.yozaman» degan ma’noni bildiradi.
•
Jamiyatning har bir a’zosidan to‘g‘ri Jamiyatning har bir a’zosidan to‘g‘ri
so‘zlay olish va savodli yoza bilish so‘zlay olish va savodli yoza bilish
talab etiladi. O‘quv muassasalari talab etiladi. O‘quv muassasalari
oldida turgan asosiy vazifa ham shu oldida turgan asosiy vazifa ham shu
talab asosida kelib chiqadi. talab asosida kelib chiqadi.

•
Ad a b i y ti l n i n g i kki s h a kli b o‘li b , Ad a b i y ti l n i n g i kki s h a kli b o‘li b ,
u la r d a n b i r i y ozm a n u tq d i r . Bu u la r d a n b i r i y ozm a n u tq d i r . Bu
n u tq or f ogr a fi y a q on u n -q oi d a l a r iga n u tq or f ogr a fi y a q on u n -q oi d a l a r iga
a s os l a n a d i .a s os l a n a d i .
•
Dem a k, or f ogr a fi y a a d a b i y ti l n i n g Dem a k, or f ogr a fi y a a d a b i y ti l n i n g
y ozm a s h a kl i ga x os b o‘li b , u ti l d a gi y ozm a s h a kl i ga x os b o‘li b , u ti l d a gi
o‘za k-n egi z va q o‘s h im ch a l a r n i o‘za k-n egi z va q o‘s h im ch a l a r n i
yy
a gon a ta r zd a to‘g‘r i y oz is h a gon a ta r zd a to‘g‘r i y oz is h
h a q i d a gi q oi d a l a r y i g‘i n d i si d i r .h a q i d a gi q oi d a l a r y i g‘i n d i si d i r .

Orfografiya prinsiplari

Fonetik tamoyilFonetik tamoyil
( fonet ik ( fonet ik
usul)usul)
•
Bu tamoyil Bu tamoyil
bo‘yicha bo‘yicha
so‘zlar, so‘z tarkibidagi so‘zlar, so‘z tarkibidagi
qo‘shimchalar qanday talaffuz etilsa, xuddi qo‘shimchalar qanday talaffuz etilsa, xuddi
o‘shanday yoziladi.o‘shanday yoziladi.
•

Bu tamoyil asosida ayrim harflar imlosi, asos Bu tamoyil asosida ayrim harflar imlosi, asos
va qo‘shimchalar imlosidagi ayrim qoidalar va qo‘shimchalar imlosidagi ayrim qoidalar
ishlab chiqilgan. ishlab chiqilgan.
•
Masalan, 1) Masalan, 1)
sonson
so‘ziga fe’l yasovchi so‘ziga fe’l yasovchi
-a-a

qo‘shimchasi qo‘shish bilan yasalgan so‘z qo‘shimchasi qo‘shish bilan yasalgan so‘z
sonasona

emas, emas,
sanasana
tarzida tarzida
•

talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. talaffuz qilinadi va shunday yoziladi.

Morfologik tamoyil.Morfologik tamoyil.

•
Bu tamoyilga ko‘ra so‘zlarning tarkibiy qismlari: o‘zak-negiz va Bu tamoyilga ko‘ra so‘zlarning tarkibiy qismlari: o‘zak-negiz va
qo‘shimchalari og‘zaki nutqda qanday talaffuz qilinishidan qat’i qo‘shimchalari og‘zaki nutqda qanday talaffuz qilinishidan qat’i
nazar, ya’ni og‘zaki talaffuz shakliga qarab emas, asliga muvofiq nazar, ya’ni og‘zaki talaffuz shakliga qarab emas, asliga muvofiq
yoziladi. Bu tamoyil so‘z o‘zagini, unga qo‘shiladigan yoziladi. Bu tamoyil so‘z o‘zagini, unga qo‘shiladigan
qo‘shimchalarni muayyan bir sistema asosida aks ettiradi, tildagi qo‘shimchalarni muayyan bir sistema asosida aks ettiradi, tildagi
variantlilikka, har xillikka barham beradi. Bu tamoyilga ko‘ra variantlilikka, har xillikka barham beradi. Bu tamoyilga ko‘ra
variantlardan biri tanlanib, yozuvda tanlangan variant asos qilib variantlardan biri tanlanib, yozuvda tanlangan variant asos qilib
olinadi. O‘zbek orfografiyasining asosiy imlo qoidalari, ya’ni ayrim olinadi. O‘zbek orfografiyasining asosiy imlo qoidalari, ya’ni ayrim
unli harflar imlosi, ayrim undosh harflar imlosi hamda asos va unli harflar imlosi, ayrim undosh harflar imlosi hamda asos va
qo‘shimchalar imlosi shu tamoyilga tayanadi. qo‘shimchalar imlosi shu tamoyilga tayanadi.
•
MasalanMasalan
::
1) 1)
uzum, uzuk, tugun, turmushuzum, uzuk, tugun, turmush
kabi so‘zlarning oldingi kabi so‘zlarning oldingi
bo‘g‘inida bo‘g‘inida
uu
kelsa, keyingi bo‘g‘inida kelsa, keyingi bo‘g‘inida
uu
unlisi unlisi
ii
tarzida aytilsa ham, tarzida aytilsa ham,
uu

yoziladi. yoziladi.
2) jarangsiz jufti bor jarangli undoshlar 2) jarangsiz jufti bor jarangli undoshlar
(b, d, v, g, (b, d, v, g,
j(jim), j(juri), g‘, z)j(jim), j(juri), g‘, z)
so‘z oxirida jarangsiz so‘z oxirida jarangsiz
(p, t, f, k, ch, sh, s)(p, t, f, k, ch, sh, s)
tarzida tarzida
talaffuz qilinsa ham, asliga muvofiq yoziladi: talaffuz qilinsa ham, asliga muvofiq yoziladi:
maktab, ozod;maktab, ozod;
3) 3)
shanba, sunbul, manba, vatanparvarshanba, sunbul, manba, vatanparvar
kabi so‘zlar o‘rtasida kelgan kabi so‘zlar o‘rtasida kelgan
nn

undoshi o‘zidan keyin kelgan undoshi o‘zidan keyin kelgan
b , n , mb , n , m
undoshlari bilan yonma-yon undoshlari bilan yonma-yon
kelganda, og‘zaki talaffuzda kelganda, og‘zaki talaffuzda
shamba, sumbul, mamba shamba, sumbul, mamba
kabi kabi
mm
tarzida tarzida
aytilsa ham, aytilsa ham,
nn
shaklida yoziladi. shaklida yoziladi.

Shakliy an’anaviy Shakliy an’anaviy
tamoyiltamoyil
•
Bu t amoyilga ko‘r a boshqa t illar dan o‘zlashgan so‘zlar Bu t amoyilga ko‘r a boshqa t illar dan o‘zlashgan so‘zlar
hozir ham o‘t mishdagi shakliga muvofi q yoki o‘zi mansub hozir ham o‘t mishdagi shakliga muvofi q yoki o‘zi mansub
bo‘lgan tildagi shaklini o‘zbek imlosida ham saqlagan bo‘lgan tildagi shaklini o‘zbek imlosida ham saqlagan
holda yoziladi. Bu t amoyil asosida quyidagi kabi imlo holda yoziladi. Bu t amoyil asosida quyidagi kabi imlo
qoidalar i ishlab chiqilgan:qoidalar i ishlab chiqilgan:
•
1.1.
Ma n f a a t, m a tb a a , m u tola a , ta a jju b , ta a ssu r ot Ma n f a a t, m a tb a a , m u tola a , ta a jju b , ta a ssu r ot
kabi ar ab kabi ar ab
t ilidan o‘zlashgan so‘zlar da bit t a cho‘ziq a t alaffuz qilinsa t ilidan o‘zlashgan so‘zlar da bit t a cho‘ziq a t alaffuz qilinsa
ham, ar ab imlosini saqlagan holda yozuvda ikkita ham, ar ab imlosini saqlagan holda yozuvda ikkita
aa

yoziladi.yoziladi.
•
2.2.
Mu b ola g‘a , m u zoka r a , m u n osa b a t, m u h oka m a Mu b ola g‘a , m u zoka r a , m u n osa b a t, m u h oka m a
kabi kabi
ar abcha so‘zlar ning ur g‘usiz bo‘g‘inida ar abcha so‘zlar ning ur g‘usiz bo‘g‘inida
aa
og‘zaki nut qda og‘zaki nut qda
qisqa qisqa
ii
t ar zida ayt ilsa ham, an’anaga ko‘r a t ar zida ayt ilsa ham, an’anaga ko‘r a
aa
yoziladi. yoziladi.
•
3.3.
Ta d b ir , ta tb iq Ta d b ir , ta tb iq
so‘zlar ining bir inchi bo‘g‘ini ox ir idagi so‘zlar ining bir inchi bo‘g‘ini ox ir idagi
dd

va va
tt
undoshlar i bir x il undoshlar i bir x il
tt
t ovushi t ar zida t alaffuz qilinsa t ovushi t ar zida t alaffuz qilinsa
ham, yozuvda ham, yozuvda
d d
va va
t t
undosh har fl ar i saqlanadi.undosh har fl ar i saqlanadi.

DifferensiDifferensi
atsiatsi
ya ya
tamoyilitamoyili•
Bu t amoyilga ko‘r a, shak li yoki t alaff uzi bir x il bo‘lgan so‘zlar Bu t amoyilga ko‘r a, shak li yoki t alaff uzi bir x il bo‘lgan so‘zlar
yozuvda t ur li shar t li belgilar vosit asida ( yoki ba’zan ma’noga yozuvda t ur li shar t li belgilar vosit asida ( yoki ba’zan ma’noga
ko‘r a) far qlanadi. Masalan:ko‘r a) far qlanadi. Masalan:

•
1. 1.
Ur g‘u vosit asida far qlash:Ur g‘u vosit asida far qlash:

a tlá s - a tlá s -
mat o, mat er ial. mat o, mat er ial.
Átla s Átla s
- -
geogr afi k at lasgeogr afi k at las
, x ar it a, x ar it a
. .
Aka d ém i k Aka d ém i k
- ot , - ot ,
a ka d em í́́k a ka d em í́́k
- sifat - sifat
(masalan, (masalan,
a ka d em í
́́k l itseya ka d em í́́k l itsey
) .) .
•
2. Unlining cho‘ziq-qisqaligi or qali far qlash ( bunday so‘zlar da 2. Unlining cho‘ziq-qisqaligi or qali far qlash ( bunday so‘zlar da
unlining cho‘ziqligini t ut uq belgisi t a’minlaydi, demak unlining cho‘ziqligini t ut uq belgisi t a’minlaydi, demak
bunday so‘zlar ning shakli va ma’nosi t ut uq belgisiga ko‘r a bunday so‘zlar ning shakli va ma’nosi t ut uq belgisiga ko‘r a
far qlanadi) : far qlanadi) :
ta n a – ta ’n a , su r a t – su r ’a t, q a la – q a l’ata n a – ta ’n a , su r a t – su r ’a t, q a la – q a l’a
kabi. kabi.
•
3. Boshqa-boshqa t ovush ifodalovchi har fl ar vosit asida so‘z 3. Boshqa-boshqa t ovush ifodalovchi har fl ar vosit asida so‘z
ma’nosini far qlash: ma’nosini far qlash:
x ol x ol
( yuzdagi x ol) – ( yuzdagi x ol) –
h olh ol
( ahvol, holat ) . ( ahvol, holat ) .

Grafik tamoyilGrafik tamoyil
•
Bu t amoyil asosidagi imlo qoidalar i t ovush bilan uning Bu t amoyil asosidagi imlo qoidalar i t ovush bilan uning
yozuvdagi shakli o‘r tasidagi munosabat lar ni ifodalashga yozuvdagi shakli o‘r tasidagi munosabat lar ni ifodalashga
asoslanadi. Masalan, sir g‘aluvchi asoslanadi. Masalan, sir g‘aluvchi
jj
t ovushi bilan qor ishiq t ovushi bilan qor ishiq
por t lovchi por t lovchi
jj
t ovushlar i yozuvda bit t a shakl – har f bilan t ovushlar i yozuvda bit t a shakl – har f bilan
ber ilishi (ber ilishi (
jo‘ja -gijd ajo‘ja -gijd a
kabi) , sayoz til or qa kabi) , sayoz til or qa
–n g–n g
t ovushini t ovushini
ifodalovchi har fl ar bir ikmasi ifodalovchi har fl ar bir ikmasi
n gn g
hamda hamda
nn
va va
gg

t ovushlar ini ifodalovchi t ovushlar ini ifodalovchi
nn
va va
gg
har fl ar i yonma-yon har fl ar i yonma-yon
kelganda ham kelganda ham
nn
va va
gg
t alaffuz et ilishi gr afi k tamoyil asosida t alaffuz et ilishi gr afi k tamoyil asosida
belgilangan: belgilangan:
ko‘n gil – ko‘n gil –
bit t a tovush,bit t a tovush,
sen ga - sen ga -
ikkit a t ovush.ikkit a t ovush.

Fonetik tahlil namunasi :
1. So‘z d a nech t a tovush va
nech t a harf bor?
2. U nli va undosh tovushlar
aniqlanib, ular tavsiflanadi.
3. Tovush o‘zgarishlari
aniqlanadi . 4. So‘z bo‘g‘inlarga ajratilib,
bo‘g‘in turlari aniqlanadi .
5. So‘zning urg‘usi
aniqlanadi.
6. So‘z qaysi yozuv qoidasi
bo‘yicha yozilgan?

“ O’zbek orfografiyasining asosiy
qoidalari”ning 5- nashri 1956-
yilning 4- aprelida O’zbekiston Oliy
Soveti Prezdiumi tomonidan
tasdiqlangan va ( krilcha) o’zbek
yozuvining imlosi shunga
asoslangan va u
5 bo’limdan iborat.

Bu to’plam 1952,
1953, 1955-yillarda
“ O’zbek
orfografiyasining
asosiy qoidalari”
loyihasi tarzida 5
marta qayta
nashr qilindi.

Yangi ( lotincha) o’zbek yozuvining imlo
qoidalari 1995-yilning 24-avgustida
O’zbekiston Respublikasining Vazirlar
Mahkamasining 339-sonli qarori bilan
tasdiqlangan va shu yilning o’zida “
O’zbek tilining imlo qoidalari” nomi bilan
kitobcha shaklida nashr qilindi. U 7
bo’limdan iborat:

Lotin grafikasi asosida
yangi o’zbek yozuvi
imlosining “ Ko’chirish
qoidalari”da rus grafikasi
asosidagi o’zbek yozuvi
imlosida berilmagan
quyidagi qoidalar
berilgan

77 – qoida. O’zlashma so’zlarning bo’g’inlari
chegarasida kelgan ikki yoki undan ortiq
undoshlar ko’chirilishi;
78 - qoida. Bosh harflardan iborat
qisqartmalarning satrdan-satrga ko’chirilishi;
80 – qoida. Harflardan iborat shartli belgi o’zi
tegishli raqamdan ajratib ko’chirilmaydi;
81 – qoida. Atoqli ot tarkibiga kiradigan raqam
nomdan ajratilgan holda keyingi satrga
ko’chirilmaydi;
82 – qoida. Ismning va otasining ismining
birinchi harfiga teng qisqartmalar familiyadan
ajratib ko’chirilmaydi.

E` tib or in gizE` tib or in giz
u ch u n u ch u n
r a h m a t!r a h m a t!

Yozuvga o‘rgatish darslarida ORFOGRAFIK elementlar ustida ishlash metodikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish