Yugurish tехnikаsi tahlili va аsоslаri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Yugurish tехnikаsi tahlili va аsоslаri

Купить

Mavzu: Yugurish tехnikаsi tahlili va аsоslаri
Reja
1.Yugurish texnikasi asoslari
2.Turli masofalarga yugurish turlari texnikasi asoslari
3. Qisqa masofalarga yugurish asoslari
4. O’rta va uzoq masofalarga yugurish asoslari

Yugurish texnikasi asoslari
Hamma yugurish turlarining texnika asoslari birdir.Yurishdagidek,
yugurishda ham harakat sikli ikki qadamdan (qo‘sh qadam) iborat bo‘ladi, lekin
yugurish har bir harakat siklida ikkita uchish davri bo‘lishi bilan yurishdan farq
qiladi. Yugurishda harakat kengligi va tezligi kattaroqbo‘ladi. Bu yugurish
tezligiga bog‘liq: qisqa masofalarga yugurishda harakat kengligi va tezligi eng
katta, o‘ta uzoq masofalarda esa eng kichik bo‘ladi. Yugurishda ham,
yurishdagidek, qo‘l va oyoqlar bir-biriga
moslashib harakat qiladi (kesishma koordinatsiya); yelka kamari bilan tosning
qarama-qarshi harakatlari qadamni kengaytirishga yordam beradi. Òayanch
davrida tosning pasayishi, depsinish moyilligini yaxshilaydi va mushaklar yaxshi
bo‘shashganidan dalolat beradi (11-rasm). Harakatning bir sikli (qo‘sh qadam) bir
gal u, ikkinchi gal esa bu oyoqqa tayanishdan, ya’ni ikkita yakka tayanch
davridan hamda ikkita uchish fazasidan iborat bo‘ladi (12- rasm). Har bir oyoqning
harakati xuddi yurishdagidek fazalardan iborat: tayanch paytida – oldingi tayanch
va ketingi tayanch fazalari, o‘tkazish paytida esa – ketingi qadam fazasi va oldingi
qadam fazasi. Oyoqni yerga qo‘yish va yerdan uzish momentlari, shuningdek,
vertikal momentlari bu fazalarni qismlarga bo‘ladi. Òayanch davri davomida
tananing og‘irlik markazi muttasil oldinga siljiy borib, amortizatsiyadan keyin
tayanchdan olg‘a tomon depsinishga yordam beradi. Mushaklarning kuchliroq
ishlashi natijasida qo‘l va oyoqlarning hamma harakatlari yurishdagiga nisbatan
kattaroq doirada bajariladi. Bu yerda tashqi kuchlar (tayanch reaksiyalari) ham
kattaroq bo‘lgani uchun, siljish tezligi ham yuqori bo‘la oladi. Yugurishda
tananing tik bo‘ylab siljish doirasi yurishdagidan anchagina ortiq. Yerga bo‘lgan
bosimning ortishi natijasida tayanch reaksiyalari ham oshadi. Yugurish tezligi
ortishi bilan bu reaksiya ham orta boradi. Yengil atletika yo‘lkasida
yugurayotganda, poyabzaldagi temir tishlar oyoqni yerga mahkamroq yopishtiradi.
Bu esa kuchliroq depsinishga va oyoqni yerga ertaroq jipslashtirishga imkon
beradi-da, yugurish tezligini oshirishga ko‘maklashadi. Òayanch reaksiyasi

yo‘nalishini belgilovchi depsinish burchagi yugurish tezligiga qarab o‘zgaradi. Òez
yugurish vaqtida sekin yugurishdagiga qaraganda depsinish fazasidagi tayanch
reaksiyasi kuchliroq bo‘libgina qolmay, balki yo‘lkaga nisbatan ancha o‘tkir
burchak hosil qilib, olg‘a tomon yotiqroq bo‘ladi. Bu ikki hol baravariga tayanch
reksiyasining yotiqlik tashkil qiluvchisini oshiradi. Depsinish paytida kishi
tanasining tezlanishi esa ana shu yotiqlik tashkil etuvchining miqdoriga bog‘liqdir.
Yugurish tezligi orta borishi bilan, oldingi tayanch fazasidagi tayanch reaksiyasi
ham osha boradi. Uning miqdori va yo‘nalishi qanday bo‘lishi oyoqni yerga
qo‘ygandan keying amortizatsiyaga bog‘liq. Òayanch reaksiyasining tormoz
kuchini pasaytirish uchun, uning yotiqlik tashkil etuvchisini kamaytirish kerak.
Buning asosan ikki yo‘li bor: birinchisi, oldingi tayanch vaqtida mushaklar yo‘l
berish ishi bajarayotganda, ularning cho‘zilishi hisobiga hosil bo‘ladigan
amortizatsiya; ikkinchisi — yerga tushish burchagini oshirish. Oyoqni UOM ning
yo‘lkadagi proyeksiyasiga yaqinroq qo‘yish yerga tushish burchagini oshiradi,
tormoz kuchini kamaytiradi va bu kuchning ta’sir vaqtini qisqartiradi (13-rasm).
Buning uchun oyoqni oldindan orqaga faol sidiruvchi harakat bilan yerga
tushiriladi. Lekin bunda ham tormoz kuchi to‘liq yo‘qolmaydi; yuguruvchining
vazifasi faqat uniminimal darajaga keltirishdir. Past startdan keyingi birinchi
qadamlarda tana oldinga ko‘proq egilganligi sababli, oyoq UOM proyeksiyasidan
orqaroqda qo‘yiladi. Yugurishning shu paytidagina yerga tushish momentida
gorizontal tormoz kuchi bo‘lmasligi mumkin.Yugurishda oldingi tayanch vaqtidagi
reaksiya, og‘irlik kuchi ta’siri ostida tananing yuqori nuqtasida boshlangan
pasayishi davom etishiga to‘sqinlik qiladi. Bu fazada oldinga intiluvchi harakat
tezligi pasayadi. Òayanch oyoq mushaklarining yo‘l berish ishi (asosan tizza
bo‘g‘imidagi oyoq yozuvchi mushaklari) gavdaning pasayish tezligini kamaytiradi.
Mushaklar cho‘zilganda taranglasha borib, depsinish
fazasidagi qisqarishga tayyorlanadi. Oyoq tagining old qismi yoki tashqi qirrasi
yerga qo‘yilganda, oyoq tagi ostki bukuvchilari ham cho‘zilib, oyoqni yerga
qo‘yayotgandagi kuchni bir qancha yumshatadi va depsinish vaqtida bo‘ladigan
qisqarishga tayyorlanadi. Oyoq qo‘yish tovondan boshlansa, bu mushaklar

amortizator vazifasini o‘tamaydi va tayanchning boshlang‘ich davrida depsinishga
unchalik tayyorlana boshlamaydi. Depsinish – ishning asosiy fazasi bo‘lib, har
qadamdagi oldingi tayanch tormozidan keyin tezlikni oshiradi. Depsinish vaqtida
tos-sondagi tizzadagi yozuvchi mushaklarning va to‘piq bo‘g‘imidagi bukuvchi
mushaklarning enguvchi ishi qanchalik ko‘p bo‘lsa, yugurish tezligi shuncha
yuqori bo‘ladi. Depsinish muddati kamaysa, mushaklar ayniqsa ko‘proq
taranglashadi. Depsinish burchagining o‘tkirroq bo‘lishi tayanch reaksiyasining
gorizontal tashkil etuvchisini oshiradi. Bunga erishmoq uchun, tayanch oyoqni tos-
son bo‘g‘imida ancha ko‘proq yozish va ayniqsa tosni oldinga ko‘proq og‘- dirish
kerak. Ketingi qadam avval orqaga (tanaga nisbatan) va yuqoriga depsingandan
keyingi oyoqning to‘la harakatini
(uning og‘irlik markazi harakatini), keyin esa oyoqni oldinga o‘tkazish
boshlanishini, ya’ni uning vertikal momentga yetguncha harakatini o‘z ichiga
oladi. Oyoqning orqaga va yuqoriga harakati gavdaning oldinga harakat qilish
tezligi oyoqning depsinish vaqtidagi tezligidan yuqori ekanligidan
hosil bo‘ladi. Natijada gavda oyoqni tortadi-da, oyoq oldinga ketayotgan tos
orqasidan sal cho‘zilib, orqaga va yuqoriga ko‘tariladi. Bunga yerdan uzayotgan
paytda tayanchini yo‘qotgan oyoq mushaklaridagi taranglik qoldig‘i yordam
beradi. Ketingi qadam boshlanishi bilan tos-son bo‘g‘imining oldingi mushaklari
anchagina cho‘zilib taranglashadi-da, oyoqning orqaga harakatini to‘xtatadi va tos-
son bo‘g‘imini buka boshlaydi. Sonning oldinga harakatini boshlanishi bilan,
boldirning yuqori qismida olg‘a tomon tezlanish hosil bo‘ladi, uning pastki qismi
esa, oyoq tagi bilan birga inersiya sababli yuqori ko‘tarila borib, tizza bo‘g‘imida
oyoqni yozuvchi mushaklarni ko‘proq cho‘zadi. Harakat yana davom etishi
natijasida oyoq tizza bo‘g‘imida bukilib, butun oyoqning og‘irlik markazi tos-son
bo‘g‘imiga yaqinlashadi. Bu oyoqning inersiya momentini kamaytiradi va uni
oldinga uzatishni yengillashtiradi. Silkinch oyoq tik holatda o‘tgandan keyin,
oldingi qadam fazasi boshlanadi. Sonning tos-son bo‘g‘imida bukilishi
sekinlashgan sari boldir o‘z inersiyasi bilan sondan o‘zib ketadi. Sonning orqa

mushaklari cho‘zilib taranglashadi va sonni yanada oldinga chiqishiga xalaqit
beradi. Harakatdagi oyoqning energiyasi shu mushaklar orqali gavdaning qolgan
massasiga o‘tadi. Oyoq o‘zning oldinga siljish tezligining bir qismini yo‘qotadi,
gavdaning qolgan massasi esa, buning evaziga o‘z tezligini bir oz oshiradi.
Òezlikning qayta taqsimlanishiga o‘xshash hol ro‘y beradi. Bu uchishda butun
gavda tezligini va kinetik energiyasini oshirmaydi. Lekin tayanch vaqtida oyoqni
tez uzatish kinetik energiyani qisman oshiradi. Òez yugurish paytida oyoq oldiga
ko‘proq uzatiladi, uchishda sonlar orsidagi burchak ham ko‘payadi. Natijada
antagonist mushaklar cho‘zilib, keyin sonlar tezroq birlashishiga yordam beradi.
Harakat shunday bo‘lsa, oldinga qadam tashlovchi oyoq shaxdamroq tayanchga
tushadi, keyingi qadamdagi oyoq esa shaxdamroq olg‘a uzatiladi. Bularning
birinchisi tayanchda tanani faolroq oldinga harakatlatiradi, ikkinchisi esa oyoqni
shaxdmroq oldinga uzatishni ta’minlaydi. Qisqa masofalarga yugurishda qo‘llar
tirsak bo‘g‘inida bukilgan bo‘lib, yelka bo‘g‘imida oldinga-orqaga keng harakat
qiladi. Yugurish tezligining psayishi bilan qo‘llarning harakat kengligi kamayadi
va ularning yo‘nalishi ham bir qancha o‘zgaradi. Qo‘l oldinga chiqarilganda u
o‘rtacha holatga yaqinlashadi, orqaga ketganda esa tashqari tomon buriladi.
Buning sababi gavdaning burilishidir.Bunda xuddi yurishdagi kabi, qo‘l harakatini
oldinga orqa tekislikdan chiqaradigan katta ko‘krak muskuli bilan deltasimon
muskulning ahamiyati kattadir. Qo‘llar va yelka kamarining harakati tosning
qadamni kengaytiradigan burilishiga ham bog‘liqdir. Yelka bo‘g‘imining oldingi
va orqa mushaklari hamda gavda mushaklarining navbatma-navbat ishlashi,
mushaklar bo‘shashib, kuch yaxshiroq tiklanishiga yordam beradi. Yugurish
vaqtida gavda sal oldinga engashgan yoki tik holatda bo‘ladi. Haddan ortiq oldinga
engashib olish depsinishni yengillashtiradi-yu, lekin oyoqni oldinga chiqarishni
qiyinlashtiradi. Gavdani orqaga tashlab yugurish oyoqni oldinga chiqarishni
yengilashtiradi-yu, lekin depsinish burchagini kattalashtirib yuboradi. Yugurish
tezligi qancha yuqori bo‘lsa, gavdaning oldinga engashishi nisbatan shuncha ko‘p
bo‘ladi. Yugurishda depsinish kuchli bo‘lgani natijasida UOM tik bo‘ylab
tebranishi 10 va undan ortiq santimetrga etadi. UOM ning eng yuqori holati uchish

fazasida, eng pastki holati esa – tayanch fazasida tik holatga yaqin paytda bo‘ladi.
Shu vaqtning o‘zida tos eng pastga tushib, UOM ko‘ndalangiga tayanch oyoq
tomon siljiydi.
Turli masofalarga yugurish turlari texnikasi asoslari
100 m ga yugurish. 100 metrlik masofani imkoniyat boricha yuqori tezlikda
yugurib o‘tish kerak. Bunday tezlik har doim yuqori ish quvvati bilan
aniqlanmaydi. Har qaysi sprintchi ortiqcha kuchanmay, yengil yugurganda
erishgan eng yuqori tezligi, shu sprintchining maksimal tezligi bo‘ladi. Eng zo‘r
ustolar ish quvvati yuqori bo‘lganda yuqori tezlikka ham erishadigan bo‘ladilar.
Startdan tez yugurib chiqish 100 m ga yugurishda (tezroq yuqori tezlikka erishib
olib, imkoniyat boricha uni marragacha saqlab borish uchun) jo‘shqin tezlanishga
aylanib ketadi. Biroq 100 metrga yugurishda ham o‘sib borayotgan charchash
sababli masofaning oxirida tezlik bir qancha pasayadi. Ammo qanchalik yaxshi
mashq ko‘rilgan bo‘lsa, charchash shunchalik kech boshlanadi.
200 metrga yugurish. 200 metr yugurish texnikasi startning joyi va masofaning
yarmi yo‘lkaning burilishida ekani bilan 100 metrga yugurish texnikasidan farq
qiladi. Startdan keyingi masofani ko‘proq qismini to‘g‘ri chiziq bo‘ylab yugurib
o‘tish uchun start tirgaklari borilishiga urinma chiziqda yo‘lkaning tashqi chetiga
yaqin o‘rnatiladi. Yuguruvchi burilish bo‘ylab yugurayotganida butun tanasi bilan
ichkari tomon og‘ishi kerak, aks holda egri chiziq bo‘ylab yugurayotganda hosil
bo‘ladigan markazdan qochma kuch uni chetga chiqarib yuboradi. Bunday og‘ish
yugurish tezligi o‘sa borgan sari va burilish radiusi kamaya brogan sari orta boradi.
Yuguruvchi markazdan qochuvchi kuch ta’sir eta boshlashini kutmay, balki uning
boshlanishiga yo‘l qo‘ymay, oldindan gavdani asta-sekin ichkarilatib, chapga
og‘dira borsa, shundagina burilishga to‘g‘ri kirib borgan bo‘ladi. Yuguruvchi
mumkin qadar yuqori tezlikka erishgandagina tanasining chapga qiyaligini
orttirishni to‘xtatadi va shu daraja og‘ishni burilishning qolgan qismi oxirigacha
saqlab boradi. Burilishda yugurishni yengillashtirish uchun, oyoq taglarini chapga
yo‘lka raxi tomonga burib, qo‘ygan yaxshi. Qo‘llarning harakati ham to‘g‘ri yo‘lka

bo‘ylab yugurishdagidan farq qiladi. O‘ng qo‘l ko‘proq ichkariga, chap qo‘l esa
ko‘proq tashqariga harakat qiladi. Burilishda yugurayotganda oyoq tagini yo‘lka
raxidan yoki chap tomondagi oq chiziqdan 8–10 sm beriroq qo‘yishga intilmoq
kerak. Burilishdan to‘g‘ri yo‘lkaga chiqishni ham bilish kerak. Bu yerda
yuguruvchi tana qiyaligini kamaytirish uchun burilish tamom bo‘lishini kutmaydi.
Burilishning oxirgi metrlaridayoq tana qiyaligini kamaytira boshlab, to‘g‘ri yo‘lga
chiqish paytida esa gavdasini to‘la to‘g‘rilab oladi. 200 metrga yugurayotganda
o‘sib borayotgan tanglikni «tushirish» uchun burilishdan chiqish paytida eng zo‘r
kuch kelishdan qutulganday 2—3 qadam tashlab, keyin yana marragacha to‘liq
kuch bilan yugurishni davom ettirish kerak. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki,
sprintchi 200 metr oxirigacha yuqori tezlikda yugurib o‘tishga qanchalik
urinmasin, masofa oxirida, ayniqsa ikkinchi 100 metrda tezlik bari bir susayadi.
Shu bilan birga, qadamlar uzunligi ham kamayadi.
400 metrga yugurish . 400 metrga yugurish texnikasi asosan sprintchasiga erkin
qadam tashlashdan iborat bo‘lib, faqat bunda tezlik yuqori bo‘lgandagiga nisbatan
kamroq jadallikda yuguriladi (55-rasm). Gavda 100 metrga yugurishdagidan
kamroq engashadi, qo‘llar ham sekinroq harakat qiladi. Qadamlarning uzunligi 7—
8 oyoq tagi uzunligigacha qisqaradi- yu, yuguruvchi keng va erkin harakat
qilishdan kechmaydi. Startdan yugurib chiqish xuddi 100 metrga yugurishdagidek
boshlanadi. 400 metrlik masofa uchun kerak bo‘lgan tezlikka yetishib olgandan
keyin, yuguruvchi bemalol qadamga o‘tib, erishgan tezlikni mumkin qadar
uzoqroq saqlab qolishga harakat qiladi. Lekin sportchi qanchalik mashq ko‘rgan
bo‘lmasin, uning tezligi, borgan sari o‘sayotgan charchash sababli, pasayib boradi.
400 m masofani har holda bir xil sur’atda yugurib o‘tishga intilish kerak; bu
birinchi 200 m bilan ikkinchi 200 m ni o‘tishga ketgan vaqtdagi farq katta
bo‘lgandagiga nisbatan yuqoriroq natija ko‘rsatishga imkon beradi. 400 metrga
yugurishdagi tezlik burilishdan iborat birinchi 100 metrlikning boshlanishida juda
tez va yuqori ko‘tariladi, ikkinchi 100 metrlikda qariyb o‘sha darajada qoladi,
uchinchi 100 metrlikda sekin va oxirgi 100 m — keskin pasayadi. Marraga 70—50
metr qolganda tezlik ayniqsa ko‘p pasayadi. 400 metrga yuguruvchi birinchi 100

metrlikni faqat 100 metrga yugurganida ko‘rsata oladigan vaqtiga nisbatan atigi
0,3—0,5 sek sekinroq yugurib o‘tishi kerak. Yaxshi mashq ko‘rgan sportchi 400
metr masofaning birinchi 200 metrini o‘zining 200 metrdagi shaxsiy rekordidan
1,3—1,8 soniyagina ortiqroq vaqtda yugurib o‘tishi kerak.
Qisqa masofalarga yugurish asoslari
100 va 200 m ga yugurayotgan sportchi bajarayotgan ish jadalligi yuqori,
400 m ga yugurayotgan sportchi bajarayotgan ish jadalligi esa sub-yuqori bo‘ladi.
Bu mashqlarni bajarayotganda juda ko‘p kislorod talab qilinadi. Sprintcha masofa
davomida sportchi qanchalik oz miqdorda kislorod o‘zlashtirsa ham, buning
ahamiyati kattadir. Eng yaxshi sprintchilar startdan oldin 3—4 marta chuqur nafas
olib chiqaradilar. Yuguruvchi «Startga!» komandasidan keyin talab qilingan
holatga tura boshlaganda chuqur nafas olib chiqaradi. «Diqqat!» komandasidan
keyin start olish vaziyatiga o‘taturib oddiy nafas oladi. Signaldan keyin startdak
yugura boshlayotganda, beixtiyor yarim nafas chiqarib, yana ozroq nafas oladi.
Bunday beixtiyor yarim nafas chiqarib, ozroq nafas olish — gavda mushak
guruhlarining startdan chiqayotganda keskin va kuchli qisqarib, keyingi salgina
daqiqada ozgina bo‘shashishining natijasidir. Masofa bo‘ylab yugurayotganda
sportchilar, odatda, qisqa va keskin nafas oladilar va shunday nafas chiqaradilar.
Bu qadamlar ma’romiga tushishi ham, tushmasligi ham mumkin. Aslida esa bu —
bo‘g‘iz teshigi ochiq turib, uzuq-uzuq chala nafas olishdir. 200 metrga yugurishda
nafas olish va chiqarishga yanada ko‘proq ahamiyat beriladi. Yuguruvchi birinchi
30—40 metrda zo‘r berib nafas olishga ehtiyoj sezmasa ham, u birinchi
qadamdanoq, tez-tez nafas ola boshlashi kerak. Marraga 50—70 metr qolganda
yanada tez-tez nafas olishga majbur
bo‘ladi. 400 metrda yugurishda kislorodga bo‘lgan talab juda yuqori bo‘ladi,
shuning uchun to‘g‘ri nafas olish juda kata ahamiyatga ega. Yuguruvchilarga
birinchi 30—40 metrda tez nafas olishga ehtiyoj sezmaganlari uchun, bunga e’tibor
ham bermaydilar. Startdan oldin albatta bir necha marta

chuqur nafas olib chiqarish kerak. Yuguruvchilar startdan keyingi birinchi
qadamlardanoq oldindan belgilab olingan nafas olish me’yoriga rioya qilishlari
kerak. Nafas olish o‘rtacha masofaga yugurishdagiga nisbatan tezroq va chuqurroq
bo‘lishi kerak. Kislorod yetishmagan sari 200—250 m. dan keyin (tayyorligi
yetarli bo‘lmaganlarda — oldinroq) nafas olish tezlashadi. Bu qanchalik kech
boshlansa, shunchalik yaxshi. Marraga yaqinlashgan sari yuguruvchi tobora tezroq
nafas olishga majbur bo‘ladi. Bunday nafas olish charchash sababli tabiiy hosil
bo‘lishini kutib turmaslik kerak. Aksincha, sal oldin nafasni ataylab tezlatish
kerak.
O’rta va uzoq masofalarga yugurish asoslari
Yaxshi sportchining to‘g‘ri yugurishi, uning erkin va keng harakatlari – yugurish
texnikasini tinmay takomillashtirish natijasidir. O‘quv mashg‘ulotlari stadion
yo‘lkalarida va ochiq joylarda o‘tkaziladi. Quyida o‘rgatish tartibi – alohida
vazifalar va ularni hal qilish vositalari ko‘rsatilgan. Undan tashqari, metodik
ko‘rsatmalar ham berilgan. 1-vazifa. Yugurish texnikasi haqida to‘g‘ri tasavvur
hosil qilish. Vositalar: 1. O‘rta va uzoq masofalarga yugurish texnikasi
xususiyatlarini tushuntirish. 2. Yugurish texnikasini o‘qituvchi yoki malakali
yuguruvchi tomonidan ko‘rsatib berish. Metodik ko‘rsatma. Yugurish texnikasi
haqida to‘g‘ri tasavvur hosil qilish uchun, kinohalqalar, kinogrammalar va rasmlar,
suratlardan foydalaniladi. O‘rta va uzoq masofalarga yugurish texnikasini
ko‘rsatganda, mashg‘ulotdagilar yon tomondan, orqadan va oldindan ko‘ra
oladigan bo‘lsinlar. Yugurishni ko‘rsatuvchi to‘g‘ri yo‘lda ham, burilishda ham
(burilishni to‘la o‘tmasa ham
bo‘ladi) yugurib ko‘rsatishi kerak. 2-vazifa. Òo‘g‘ri yo‘lkada yugurish texnikasini
o‘rgatish. Vositalar: 1. Òo‘g‘ri yo‘lkada yugurish texnikasini tushuntirish va
ko‘rsatish. 2. 80–100 m masofalarda takror-takror yugurish. 3. Òizzani baland-
baland ko‘tarib yugurish, sakrabsakrab yugurish, bedana qadam yugurish, boldirni
orqaga siltab yugurish, joyda turib qo‘l harakatlariga taqlid qilish va hokazolar.
Metodik ko‘rsatma. Bu vazifani hal etishda o‘qituvchi oyoq tagini yerga to‘g‘ri

qo‘yishni, depsinishni, silkinch oyoq sonini olg‘a chiqarishni, yugurish paytida
qo‘llarni to‘g‘ri harakatlantirishni o‘rgatishi kerak. Dastlabki yugurib o‘tishlarda
tezlik kam, keyin esa o‘rtacha tezlikda yuguriladi. Bunda guruh-guruh bo‘lib ham,
yakka-yakka ham yuguriladi. O‘qituvchi avvalo qo‘pol xatolarni tuzata boshlaydi:
harakatlar umuman qovushmayotganini, son baland ko‘tarilmayotganini, depsinish
to‘la bo‘lmayotganini, gavda oldinga yoki orqaga haddan tashqari og‘ib
ketayotganini, yon tomonlargatebranishlarni va shu kabilarni. Yugurib o‘tish
paytlarida o‘qituvchi har qaysi sportchining texnikadagi shaxsiy kamchiliklarini va
o‘z xususiyatlarini aniqlaydi. 3-vazifa. Yo‘lkaning burilishida yugurish texnikasini
o‘rgatish. Vositalar: 1. Burilishda yugurish texnikasini tushuntirish va ko‘rsatish.
2. Normal va kichraytirilgan radiusli yo‘lkada takror-takror yugurish. 3. Òo‘g‘ri
yo‘lkadan burilishga kirib borishda va, aksincha, burilishdan to‘g‘ri yo‘lga
chiqishda yugurish. Metodik ko‘rsatma. Uchinchi vazifaning hal etilishi
o‘quvchining to‘g‘ri yo‘lkada yugurishni qanday o‘zlashtirgan ekaniga bog‘liq.
Agarda burilishda yuguruvchining harakatlari erkin bo‘lmasa, u paytda to‘g‘ri
yo‘lkada yugurishga qaytish ma’qul. Aylana radiusini kichraytirib, 10–15 m gacha
keltirish mumkin. Gavdaning aylana ichkarisi tomon engashish darajasi burilish
radiusi qanchalik keskin ekaniga va yugurish tezligiga bog‘liq. Burilish radiusi
qancha kichik bo‘lib, yugurish tezligi qancha yuqori bo‘lsa, gavda shuncha ko‘p
engashadi. 4-vazifa. Yuqori start texnikasini va start tezlanishini o‘rgatish.
Vositalar: 1. Yuqori startdan yugurishni ko‘rsatish. 2. «Startga!» va «Diqqat!»
komandalarini bajarish va «Marsh!» komandasidan keyin 20–30 m ga yugurish. 3.
Yuqori startdan
keyin start tezlanishiga, undan keyin esa erkin yugurishga
o‘tish. Masofa 60–70 m gacha. 4. Burilish boshlanishida yuqori start olish.
Metodik ko‘rsatma. O‘rganishning boshida yuqori start olishni komandasiz,
talabalarning o‘zlari mustaqil, keyin 3–5 tadan guruh-guruh bo‘lib jamoa bilan
bajaradilar. O‘rganish vaqtida «Diqqat!» komandasidan keyin

«Marsh!» komandasigacha (o‘q uzilsa tuzukroq) bo‘lgan lahza ancha uzoq (4–5
sekund) bo‘ladi, chunki to‘g‘ri turib olishga ulgurishlari kerak. Bora-bora pauza
normal darajagacha qisqartiriladi. Boshni to‘g‘ri tutishga (dastlabki qadamlar
tushadigan joyga qaraladi) e’tibor berish lozim. Start tezlanishida tezlik ortgan sari
gavda to‘g‘rilana boradi. 5- vazifa. O‘rta va uzoq masofalarga yugurish texnikasini
takomillashtirish. Vositalar: 1. 100 m dan 300 gacha yugurishni takrorlash. 2. 400
m masofada tezlikni o‘zgartirib va tezlanib yugurish. 3. Yuqori startdan 400–800
m ga yugurib, masofa oxirida tezlanish. Metodik ko‘rsatma. Òalabalardan ba’zilari
ortiqcha kuchanib, juda ham tirishib yuguradilar, lekin hech qanday maslahat yoki
tushuntirishdan foyda chiqmaydi. Bunday hollarda 400 m ga va undan ham
ortiqroq masofaga o‘rtacha tezlikda yugurish tuzuk natija beradi. Chunki charchay
boshlagan odam bemalolroq, tejamliroq yugura boshlaydi. Depsinishga
(depsinadigan oyoq to‘g‘rilanishiga) alohida e’tibor berish lozim. Yugurish
texnikasini tuzatish uchun maxsus tayyorlov mashqlaridan foydalaniladi. Masalan,
depsinayotganda oyoq chala to‘g‘rilanadigan bo‘lsa, buni tuzatish uchun tizimtik
sakrab-sakrab yugurish yoki uch hatlab, besh hatlab sakrash va shu kabi oyoq
yozuvchi mushaklar kuchini o‘stiradigan boshqa mashqlar nihoyatda qo‘l keladi.
Yugurayotganda gavda ortiqcha engashsa yoki tos-son bo‘g‘inini bukish natijasida
bo‘sh oyoq soni baland ko‘tarilmasa, buni tuzatish uchun sonni ataylab baland-
baland ko‘tarib, gavdani bir oz ko‘tarib, yelkalarni orqaga tortibroq yuguriladi.
Yugurish paytida yon tomonlarga tebranish – ko‘pincha oyoqlarni keng qo‘yish
sababli hosil bo‘ladi. Bunday xatoni stadion yo‘lkasida chizilgan chiziq bo‘ylab,
oyoq taglarini parallel qo‘yib yugurish bilan tuzatsa bo‘ladi.
O’rta va uzoq masofalarga yugurish va unga o’rgatish metodikasi
O‘ta uzoq masofalarga yugurish, ayniqsa marafoncha yugurish sportchidan
nihoyatda tirishqoq va juda chidamli bo‘lishni talab qiladi. Marafoncha yugurish
paytida ish quvvati uncha yuqori emas, ammo umumiy ish miqdori juda kattadir.
Marafoncha yugurish paytida sportchining yuragidan 5 tonnaga yaqin qon aylanib
o‘tadi, umumiy energiya sarflash miqdori ham juda yuqori bo‘ladi.Buning uchun

yugurish jarayonida energiya beradigan moddalar zaxirasi kamayadi, qondagi qand
miqdori kamayadi, natijada yuguruvchining ish qobiliyati pasayadi. Shu sababli
marafoncha yugurish paytida sportchilarga darmon bo‘lsin uchun, ovqatlanish
punktlari tashkil qilinadi. Odatda, marafonchilar ham tez yuruvchilar tanovul
qiladigan to‘yimli ichimlik iste’mol qiladilar.
O’rta va uzoq masofalarga yugurish texnikasi
O‘ta uzoq masofaga yugurish texnikasining uzoq masofaga yugurish
texnikasidan farqi ko‘p emas Yugurish uzoq vaqt (marafoncha yugurish 2 soatdan
ortiq) davom etishi sababli yugurishning o‘rtacha tezligini kamaytirmay, ammo
tejamli harakat qilish juda muhim. Shoh ko‘chada yugurayotganda yerning
qatuiqligi (asfalt, tosh) ham yugurish texnikasiga ta’sir qiladi. Marafonchining
yugurishiga alohida mayinlik va harakatlar bemalol ekani xosdir. Ishdan bo‘sh
paytida mushaklar bo‘shatiladi, oyoq uchidan boshlab, yumshoqqina yerga
qo‘yiladi. Oyoq tagini birdan to‘la yerga qo‘yish unchalik foyda bermaydi: oyoq
tagi bilan amortizatsiya qilish qiyinlashadi, oldingi tayanchning reaksiya kuchi
oshadi, boldir orqa mushaklarining ish sharoiti yomonlashadi, umuman esa
marafonchining ildamlash tezligi kamayadi. Oldingi tayanch vaqtida tayanch
reaksiyasi kuchining tormozlash ta’sirini kamaytirish uchun, marafonchi oyoq
taglarini UOM proyeksiyasiga yaqinroq qo‘yishi kerak. O‘ta uzoq masofaga
yuguruvchilarning qadami uncha uzun bo‘lmaydi (140—160 sm). Oyoqning
depsinish fazasidagi og‘ish burchagi 55—60° ga yetadi. O‘ta uzoq masofalarda
yugurishdagi depsinish kuchi boshqa masofalarga yugurishdagidan kamroq
bo‘ladi. Silkinch oyoq soni unchalik yuqori ko‘tarilmaydi. Bu uchish fazasida
UOM balandlab ketmasligiga yordam beradi. Shu sababdan va qadamlar qisqaroq
bo‘lgani uchun, yugurish vaqtidagi gavda UOM ning tik tebranishi o‘rta va uzoq
masofaga yuguruvchilardan ko‘ra marafonchilarda kamroq bo‘ladi. Silkinch
oyoqning tizza bo‘g‘ini tik paytida boshqa masofalarga yugurayotgandagidan ko‘ra
kamroq bukiladi, chunki bunda silkinch oyoqning gorizontal tezligi kamroq
bo‘ladi. Shoh ko‘chada yugurayotganda mushaklar va bo‘g‘inlar lat yemasin

uchun, marafonchilar tuflilariga oyoqni yerga qo‘ygandagi zarbni qirqadigan har
xil (yumshoq rezinka, namat, fetr) patak solib oladilar. Qo‘llar o‘tkir burchak hosil
qilib yoki to‘g‘ri burchak darajasigacha bukilib, olg‘a-orqaga mayin va bir
me’yorda harakat qiladi-da, muvozanat shariotini yaxshilaydi; panjalar gavdaning
o‘rta chizig‘idan o‘tib ketmasligi kerak. Gavda oldinga nihoyatda kam engashgan
bo‘lishi depsinish yaxshi bo‘lishiga yordam beradi. Kallani to‘g‘ri tutiladi, to‘ppa-
to‘g‘ri oldinga qarab yuguriladi. Òepalikka yugurib chiqayotganda gavda ko‘proq
oldinga engashadi, harakatlar shiddati ortadi, qo‘llar faolroq harakatlanadi.
Qadamlar deyarli hamma vaqt qisqaroq bo‘ladi, oyoq uchidan boshlab yerga
tushishiga maxsus zo‘r beriladi. Sal qiyalikdan pastga yugurayotganda, qadam
kengligi oshadi, I yuguruvchining harakati erkinlashadi; gavdaning oldinga
nishabligi ancha kamayadi. Nafas olish ma’romi yugurish tezligiga bog‘liq bo‘lib,
ma’lum marta qadam tashlashga moslangan bo‘ladi. Masalan, 3 qadamda nafas
olinib, 3 qadamda chiqariladi.

A dabiyotlar
1. Yengil atletika. Andris E.R., Kudratov R. O’quv qo’llanma. - T:. UzDJTI. 1998 y.
2. Yengil atletika. D.P.Markov, N.G.Ozolin umumiy taxririda. - T:. O’qituvchi"
nashriyoti. 1971 y. 660 bet.
3. Jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlari. Usmonxodjayev T.S., Raximov M.M.,
Kudratov R.K., Meliyev X.A., Rasulova T.R., Qurbonov S. (o’quv qo’llanma).
Toshkent. "O’qituvchi". 2005 y. 352 bet.
4. Legkaya atletika. Uchebnik dlya institutov fizicheskoy kultura. Pod obd. red.
N.G.Ozolina, V.I.Voronkina, YuN. Primakova. FiS, 1989 g.
5. Shakirjanova K.T. Yengil atletika (musoba q a q oidalari). O’q uv qo’ llanma. "Lider
press". - T:. 2007 y. — 350 bet.

Yugurish tехnikаsi tahlili va аsоslаri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish