Yuksak his-tuyg‘ularning shaxs taraqqiyotidagi o‘rni - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	275.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Yuksak his-tuyg‘ularning shaxs taraqqiyotidagi o‘rni

Купить

MAVZU: Yuksak his-tuyg’ularning shaxs taraqqiyotidagi o’rni
REJA
KIRISH
I-bob: Hissiyotlarni o’rganishning o’ziga xos jihatlari.
1.1. Hissiyotlarni o`rganishning nazariy va amaliy qiymati.
1.2. Yuksak his-tuyg’ular haqida tushuncha .
II-bob: Yuksak his-tuyg’ularni tadqiq qilish yo’llari, usullari va
vositalari.
2.1 Yuksak his-tuyg’ular ning shaxs hayotidagi o’rni
2.2 O`zining hissiyot holatlarini baholash metodi.
.
Xulosa.
Kurs ishida foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.

KIRISH.
XXI asr buyuk o‘zgarishlar davri bo‘lishiga shubha yuk. Bu o‘zgarishlar eng
avvalo inson tafakkurida, uning fikrlash tarzida ro’y berishi muqarrar. Tabiiyki, bu holat
shaxs ma’naviyati va u orqali jamiyatning ma’naviy qiyofasiga o‘z ta’sirini ko‘rsatmay
qolmaydi. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti I.A.Karimov milliy istiqlol
mafkurasini shakllantirishning hayotiy zarurat va dolzarbligi haqida gapirar ekan,
«Milliy g‘oya birinchi navbatda yosh avlodni vatanparvarlik, el yurtga sadoqat ruxida
tarbiyalash, ularning qalbiga insonparvarlik va odamiylik fazilatlarini payvand qilishdek
olijanob ishlarimizda madadkor bo‘lishi zarur», deb alohida ta’kidlaydi. Bu vazifalar,
birinchi navbatda kelajakning bunyodkorlari bulmish yosh avlodning bilim olish, yuqori
malakali kadrlar bulib o‘z yurti va xalqiga sidqidildan xizmat qilish, ozod yurt ravnaqi
va baxt-saodati uchun halol mexnat qilishga o‘rgatishni nazarda tutadi.
O’zbekistonda yangi hayot, yangi jamiyat qurishga, kelajagimizni jahon
hamjamiyatining uzviy bir qismi sifatida barpo etishga azmu qaror qilingan dastlabki
kunlardanoq bunday yuksak maqsadlarga erishishning eng muhim sharti – o’z mustaqil
fikriga ega, mustahkam irodali, chuqur bilimli, dunyoda hyech kimdan kam bo’lmagan
sog’lom, barkamol avlodni voyaga yetkazish bilan bog’liq.
Ana shu maqsadni amalga oshirish yo’lida dastlabki qadam sifatida “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi” ishlab chiqildi. Dasturdan ko’zlangan asosiy maqsad –
mustaqil taraqqiyotimizning ustivor yo’nalishini tashkil etadigan sog’lom, barkamol
avlodni voyaga yetkazish etib belgilandi. Sog’lom avlod tarbiyasida esa uning
ruhiyatini, psixik jarayonlarini, hissiy va irodaviy xususiyatlarini tarbiyalash muhim
ahamiyat kasb etadi.
Bizning psixik hayotimizda hislar alohida o’rin tutadi. Bizning intellektual
jarayonlarimizda obyektiv dunyo sezgilar, idroklar, tasavvurlar va fikrlar tariqasida
in’ikos qiladi. Intilishlar va iroda jarayonlarida odam o’z miyasida in’ikos etayotgan

dunyoga ta’sir qiladi. Hislar esa odamning o’z atrofidagi obyektiv voqyelikka va o’zi ga
munosabatidan hosil bo’ladigan tuyg’ulardir.
Shu bilan bir vaqtda bu tuyg’ular shaxsning quruq, mazmunsiz holati emas: aqliy
jarayonlarning hammasi – sezgi va idroklar, xotira, tafakkur va nutq xilma-xil
emosional komponentlardan tarkib topadi.
Hislar bo’lmaganida edi bizning idrok qilishimiz, xoti ra, tafakkur, tasavvur
jarayonlari nursiz, jonsiz bo’lib qolur edi, sezilmaydigan bo’lib o’tar edi yoki umuman
vujudga kelmas edi. Yuqorida aytib o’tganimizdek, hislar idrokimizning yorqin va juda
to’liq bo’lishini ta’minlaydi, tez va mustahkam eslab olishimizga ta’sir qiladi.
Emosional tuyg’ular bilan birgalikda eslab qolingan narsalar xotiramizda tez va
mustahkam o’rnashib qoladi. Xotiramizdagi narsalarni ko’z oldimizga tez keltirish
hislarga bog’liqdir. Hislar fantaziyamizni ishga soladi. Fantaziya obrazlari emosional
hislar tufayli yorqin va jonli bo’lib qoladi yoki, aksincha, tafakkur jarayonlarini
to’xtatib qo’yadi. Hislar fikrlarimizning yorqin va jonli bo’lishini ta’minlaydi.
Hislar nutqimizni burro qiladi, nutqimizning ishonchli, yorqin va jonli bo’lishini
ta’minlaydi. Hislar tafakkur va iroda bilan birgalikda bizning harakatlarimizni
tug’diradi va rag’batlantiradi. Bizdagi beixtiyor harakatlarning ko’pchiligi emosional
harakatlardir. Iroda harakatlarining kuchi va shiddati ko’p jihatdan hislarimizga
bog’liqdir.
Mana shu intellektual va iroda jarayonlarida hislarning o’zi ham sermazmun
bo’lib qoladi, intellektual va iro da komponentlari bilan tasavvurlar, tushunchalar,
intilishlar bilan boyidi. Hislar inson hayotining mazmunini boyitadi. Emosianal
kechinmalari oz va kuchsiz bo’lgan kishilar quruq, mayda gap kishilar bo’lib qoladilar,
o’z faoliyatlarida va o’zlarining ayrim hatti-harakatlarida formalist bo’lib qoladilar.
Ammo kishining hayotida turli hislar turlicha ahamiyatga ega bo’ladi, Ijobiy
hislar, masalan, xursandlik, ruhlanish bizning hayotiy, ijodiy faoliyatimizni oshiradi.
Aksincha, salbiy hislarning ko’pi hayotiy, ishchanlik faoliyatimizni pasaytirib yuboradi,
Masalan, havotir, g’amginlik, tashvish, ma’yuslik, o’z kuchimizga ishonmaslik hislari
mana shunday salbiy hislardir.

Yuksak hislar odam faoliyatining hamma turlarida katta rol o’ynaydi, o’yinlarni,
o’qish va o’rganishni hamda mehnatni jonlantiradi va aktivlashtiradi. Hislar zaif
bo’lganida odamning faoliyati bo’shashib ketadi, ya’ni odam lanj bo’lib qoladi.
Tadqiqotning maqsadi: Yuksak his-tuyg’ularning shaxs hayotidagi o’rni va
ahamiyatini tadqiq qilib o’rganishdan iborat.
Tadqiqot predmeti: Tadqiqot predmeti bo’lib yuksak his-tuyg’ularni
o`rganishninig pedagogik-psixologik jihatlari xizmat qiladi.
Tadqiqot obyekti: Tadqiqotimiz obyekti bo’lib SamDU Pedagogika fakulteti,
psixologiya yo’nalishi 3-bosqich talabalari hisoblanadi.
Tadqiqotning vazifalari:
1. Hissiyotlarni o`rganishning nazariy va amaliy qiymatini aniqlash.
2. Yuksak his-tuyg’ular haqida umumiy tushuncha berish .
3. Yuksak his-tuyg’ularning shaxs hayotidagi ahamiyatini baholash .
4. O`zining hissiyot holatlarini baholash metodidan foydalanish.
Tadqiqot farazi: Agar, shaxslarga xos bo’lgan yuksak his-tuyg’ularni
eksperimental tadqiq qilib o’rganib ularni rivojlantirish yo’llarini qullasak, inson
psixikasini rivojlanishida yanada samaradorlikka erishishimiz mumkin.
Tadqiqotning metodologik asosi: O’zbekiston Respublikasining «Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi», «Ta’lim to’g’risida»gi Qonun, Prezident I.A.Karimovning
barkamol avlod tarbiyasi bo’yicha g’oyalari, ma’ruzalari, Sharq mutafakkirlarining
ta’lim-tarbiya jarayoni samaradorligini oshirish bo’yicha qarashlari, shuningdek
Respublikamiz pedagog-psixolog olimlarining hissiyot va emosiyalarni o’rganish
muammolariga bag’ishlangan tadqiqotlari tadqiqotimiz uchun asos qilib olindi.

I-bob: Hissiyotlarni o’rganishning o’ziga xos jihatlari.
1. 1 . Hissiyotlarni o`rganishning nazariy va amaliy qiymati .
Bizning psixik hayotimizda hislar alohida o’rin tutadi. Bizning intellektual
jarayonlarimizda obyektiv dunyo sezgilar, idroklar, tasavvurlar va fikrlar tariqasida
in’ikos qiladi. Intilishlar va iroda jarayonlarida odam o’z miyasida in’ikos (aks)
etayotgan dunyoga ta’sir qiladi. Hislar esa odamning o’z atrofidagi obyektiv voqyelikka
va o’zi ga munosabatidan hosil bo’ladigan tuyg’ulardir.
Shu bilan bir vaqtda bu tuyg’ular shaxsning quruq, mazmunsiz holati emas: aqliy
jarayonlarning hammasi – sezgi va idroklar, xotira, tafakkur va nutq xilma-xil
emosional komponentlardan (yoki momentlardan) tarkib topadi.
Hislar bo’lmaganida edi bizning idrok qilishimiz, xoti ra, tafakkur, tasavvur
jarayonlari nursiz, jonsiz bo’lib qolur edi, sezilmaydigan bo’lib o’tar edi yoki umuman
vujudga kelmas edi. Yuqorida aytib o’tganimizdek, hislar idrokimizning yorqin va juda
to’liq bo’lishini ta’minlaydi, tez va mustahkam eslab olishimizga ta’sir qiladi.
Emosional tuyg’ular bilan birgalikda eslab qolingan narsalar xotiramizda tez va
mustahkam o’rnashib qoladi. Xotiramizdagi narsalarni ko’z oldimizga tez keltirish
hislarga bog’liqdir. Hislar fantaziyamizni ishga soladi. Fantaziya obrazlari emosional
hislar tufayli yorqin va jonli bo’lib qoladi yoki, aksincha, tafakkur jarayonlarini
to’xtatib qo’yadi. Hislar fikrlarimizning yorqin va jonli bo’lishini ta’minlaydi.
Hislar nutqimizni burro qiladi, nutqimizning ishonchli, yorqin va jonli
bo’lishini ta’minlaydi. Hislar tafakkur va iroda bilan birgalikda bizning harakatlarimizni
tug’diradi va rag’batlantiradi. Bizdagi beixtiyor harakatlarning ko’pchiligi emosional
harakatlardir. Iroda harakatlarining kuchi va shiddati ko’p jihatdan hislarimizga
bog’liqdir.
Mana shu intellektual va iroda jarayonlarida hislarning o’zi ham sermazmun bo’lib
qoladi, intellektual va iro da komponentlari bilan tasavvurlar, tushunchalar, intilishlar
bilan boyidi. Hislar inson hayotining mazmunini boyitadi. Emosianal kechinmalari oz

va kuchsiz bo’lgan kishilar quruq, mayda gap kishilar bo’lib qoladilar, o’z faoliyatlarida
va o’zlarining ayrim hatti-harakatlarida formalist bo’lib qoladilar.
Ammo kishining hayotida turli hislar turlicha ahamiyatga ega bo’ladi, Ijobiy
hislar, masalan, xursandlik, ruhlanish bizning hayotiy, ijodiy faoliyatimizni oshiradi.
Aksincha, salbiy hislarning ko’pi hayotiy, ishchanlik faoliyatimizni pasaytirib yuboradi,
Masalan, havotir, g’amginlik, tashvish, ma’yuslik, o’z kuchimizga ishonmaslik hislari
mana shunday salbiy hislardir.
Hislar odam faoliyatining hamma turlarida katta rol o’ynaydi, o’yinlarni, o’qish va
o’rganishni hamda mehnatni jonlantiradi va aktivlashtiradi. Hislar zaif bo’lganida
odamning faoliyati bo’shashib ketadi, ya’ni odam lanj bo’lib qoladi.
Bolalarning o’yinlari emosiyalarga boy harakatlardir. Hislar o’yinlarning
tug’ilishiga sabab bo’ladi va ayni vaqtda shu o’yinlarning o’zi bolalarda xilma-xil ijobiy
tuyg’ular tug’diradi. Bu tuyg’ular esa bolalarimizga tetiklik va hushchaqchaqlik
bag’ishlaydi.
Mehnatda ham hislarning ahamiyati kattadir. Ijobiy hislar g’ayratimizni, mehnat
qobiliyatimizni oshiradi. Ijobiy emosional holatda ishlayotgan kishining mehnati
sermahsul bo’ladi va kishini kamroq charchatadi.
Odamda maqsadga muayyan ijobiy emosional munosabat bo’lgandagina bunday
maqsad aktiv ijodiy faoliyatni vujudga keltiradi. Ijod qilmoq, yaratmoq uchun kishining
o’z ishiga mehr-muhabbati zo’r bo’lishi, ijodkorlik mashaqqatlari va shodliklaridan
zavqlanishi kerak. Xalqimizning hayoti va ijodiy faoliyati ta’sirchan emosional
tuyg’ularga boydir. Mehnatdagi xursandlik va ruhlanish yangilik hissi, o’rtoqlik va
do’stlik hissi, milliy iftihor hissi vatanparvarlik hissi kishilarimiz hayotining mazmunini
tashkil etadi. Yangilik hissi bo’lmagan odamlarga salbiy nazar bilan qaraymiz,
vatanparvarlikka qarshi har qanday harakatlarni ko’rganimizda, ayrim kishilarning
qo’rqoqlik qilganligini, ularda o’rtoqlik va do’stlik hislari yo’qligini ko’rganimizda biz
bunga g’azablanamiz va bunday kishilardan nafratlanamiz. Emosional ruhlanish va
zavq bizda ilg’orlar va novatorlar harakatining o’sishiga va rivojlanishiga olib kelgan
sabablardan biri bo’ldi. Hislar odamning ijodiy faoliyatini aktivlashtirib yuboradigan
«uchqundir», «olovdir». Ijodiyotning hamma turlarida obrazlar va ideyalarni

gavdalantirishda kishidagi hislar ishtirok qiladi. Xuddi shuningdek, yangilik uchun
kurash kuchli hislar bo’lganidagina olib borila oladi. Biror nimani yaratish va uning
uchun kurashish uchun shu narsani sevish va unga mehr qo’yish kerak, biror nimaga
qarshi kurashish uchun esa shu narsaga kishida nafrat tug’ilishi kerak.
Jamiyatga nisbatan yuksak ijodiy hislarni o’stirish yosh bo’g’inning juda muhim
vazifasidir.
Kishining hislari uning aql-farosatining o’sib borishi bilan birlikda, uning
ehtiyojlarining o’sib borishi bilan birlikda, faoliyatida o’sib boradi. O’sib borayotgan
hislar esa odamning aqliy va amaliy faoliyatini o’stiradi, o’sib borayotgan shaxsning
ehtiyojlarini kuchaytiradn va mustah kamlaydi.
Tarbiya olish va o’z-o’zini tarbiyalash hislarning o’sishida katta ahamiyatga
egadir. Hislarni tarbiyalash keraksiz va salbiy hislarni tiyish dan, ijtimoiy jihatdan
qimmatli va barqaror ijobiy hislarni o’stirish hamda mustahkamlashdan iborat bo’ladi.
Hislar xilma-xil yo’llar bilan tarbiyalanadi.
Chunonchi, ayrim hislarning manbalari bir shaklda ko’p m artalab takrorlana
bersa, unday hislar «so’nib qolishi» mumkin. Masalan, agar bola qorong’i uyga
kirishga qo’rqsa, uning shu uyga tez-tez kira berishi bilan undagi qo’rqish yo’qo la
boshlaydi. Agar o’quvchi doskaga chaqirilganida, u o’qib berishga yoki yozishga uyalib
hijolat tortsa, bunday o’quvchini doskaga tez-tez chiqara berish kerak, ana shunda u
tortinmay digan bo’lib _qolishi mumkin. Ko’p kishilar ko’pchilik oldida birinchi marta
so’zlagan vaqtlarida ularda qo’rqish hissi paydo bo’ladi, lekin ular qayta-qayta so’zga
chiqaverganlari dan keyin, ulardagi bu qo’rqish hissi susaya beradi va butunlay
«so’nib qolishi», yo’q bo’lib ketishi mumkin. Albatta, bunda shu hislarni to’ldiruvchi
manbaning tak rorlana berishi emas, balki odamning salbiy kechinmalardan qutulish
istagi muhim rol o’ynaydi.
Lekin bu qonuniyat faqat oddiy va tez o’tib ketadigan hislargagina, bizga bir
xilda ta’sir qiluvchi va mazmuni chuqur bo’lmagai obyektlar sababli tug’iladigan
hislargagi na taalluqlidir. Murakkab chuqur hislar bizda shu hislarni to’ldirgan
obyektlar bizga qayta-qayta ta’sir o’tkaza berga nida yo’q bo’lib ketmaydi, balki,
aksincha, tag’in ham kuchli va barqaror bo’lib qoladi. Masalan, muzika asarlarini

qayta- qayta eshitish natijasida bizning estetik hislarimiz chuqur, kuchli bo’lib qoladi.
o’zimiz yaxshi ko’rgan, o’zimiz uchun kadrli bo’lgan joylarga har safar
borganimizda bizning shu joy larga bo’lgan hissimiz, mehrimiz, odatda, kuchaya
boradi. Ayrim emosional kechinmalarning «so’nib qolishi» da boshqa qonuniyatlar
ham bor. Masalan, qarama-qarshi hislar ba’zi nisbatlarda bir-birini yo’qotib yuborishi
mumkin. Salbiy his paydo bo’lib turganida kuchliroq, ijobiy his tug’diradigan sabab
paydo bo’lib qolsa, u holda, salbiy his so’nib qolishi, yo’qolishi mumkin. Masalan,
bir bola yiqilib tu shib, yig’lab turibdi. Onasi shu paytda kelib qolib, uni erkalatdi–
bu erkalatish kuchli sababchi bo’ladi, shuning uchun ham bolada ko’z yoshi o’rniga
kulish, xursandlik paydo bo’ladi.
O’quvchi cho’chib turishini uni qayta-qayta doskaga chaqira berish yo’li bilangina yo’q
qilib qolmasdan, balki bolada qarama-qarshi hislar tug’dirish yo’li bilan ham bu
cho’chishlik ni yo’qotish mumkin. Masalan, birinchi sinf bolasidagi cho’ chishlikning
sababi uning o’z kuchiga ishonmasligidan iborat bo’lsa, unga bemalol bajara oladigan
vazifa berish kerak. Bola shu vazifani bajarganida uni maqtash kerak. Maqtash,
rag’batlantirish bolada ijobiy emosiya tug’diradi, cho’chish, qo’rqish hissi esa unda
yo’qola boshlaydi, shuning uchun ham bunday bolani doskaga chaqirgan vaqtda, u
unchalik cho’chimay, doska oldiga dadilroq bo’lib keladi.
H islarni iroda kuchi bilan o’zgartirish mumkin. Avvalo ma’lum bir h islarning
tashqi ifodasini ixti yoriy ravishda o’zgartirish yoki vujudga keltirish mumkin.
Chunonchi, odam o’zini tashqaridan qaraganda q uvongan qilib ko’rsatish bilan ba’zan
h aqiqatan ham o’zida xursandlik hissi ni kechira boshlaydi. Shu tufayli u bardam bo’lib
qoladi, h aqiqatan ham o’zini tetik h is qila boshlaydi. Shu sababli, u larning tashqi
ifodasini boshqarib turish, h islarning tashqi ifodalarini tiya bilish yoki shunday h islarni
o’zida tug’dira bilish va vujudga keltira olish odamning emosional holati uchun katta
ahamiyatga egadir. Odatda, maktabda tashqi faktorning roli hisobga olinadi, shuning
uchun ham m aktabda muayyan emosional holat vujudga keltirmo q uchun tashqi
intizomga va yurish-turishning batartib bo’lishiga alohida ahamiyat beriladi.
Lekin hamisha ham shunday bo’la bermaydi. H ar qanday tashqi harakat –
mimika, imo-ishoralar va shu kabi harakat lar o’z-o’zidan tegishli h islar tug’dira

beradi, deb o’ylash noto’g’ridir kechirmasligimiz mumkin. Alamning tashqi ifodalarini
o’zi mizda bosgan bo’lsak ham, lekin biz bu bilan alamiing o’zini yo’qotmagan
bo’lishimiz mumkin. H islarning tashqi ifodala rini o’zimizda bosish ( o’ zimizni bosib
olishimiz), ko’pincha, h islarimizni susaytiradi-yu, ammo bu h islarni batamom
yo’qotmaydi.
H islarni iroda yordami bilan boshqarib turish usullari ham bor. Iroda kuchi
bilan tasavvur va fikrlar tug’dirish yoki yaratish mumkin, bunday tasavvur yoki
fikrlar tegishli h islarni ham tug’dirishi mumkin. Iroda kuchi bilan tegishli emosional
holatni kishi o’zida bosib olishi yoki davom etti rishi mumkin. Masalan, odam iroda
kuchi bilan o’zida muayyan ishga me h r- mu h abbat tug’dirishi va keyin shu mu h abbat
hissi ni musta h kamlashi mumkin. Biz d o’ stlik hissini saqlash zarurligi to’g’risida, er
bilan xotinning bir-biriga mu h abbatini va h urmatini musta h kamlash, oila a’zolari
o’rtasida bir-biriga mu h abbat va h urmatni musta h kamlash zarurligi va mumkinligi
to’g’risida gapiramiz. Ijobiy h islar ba’zan uch q un kabi paydo bo’lishi mumkin. Bu
uch q un yonib olovga ay lanishi uchun, eng muhimi esa h isning uzoq davom qiladigan
bo’lib qolishi uchun kishiiing o’z irodasi ham zo’r berishi lozim.
H islar odamning o’z iroda kuchini ishga solish yo’li bilan tarbiyalanadi va
kamolga yetkaziladi. H islarni tarbiyalash va kamolga yetkazishda odamning
turmushdagi o’z vazifalarini va maqsadlarini anglab ishlashi, muayyan maqsadga bilib
intilishi katta ahamiyatga egadir.
H islarni tarbiyalash, asosan, irodani tarbiyalashga, jum ladan, kishi o’z-o’zini
tuta biladigan qilib tarbiyalanishiga bog’liqdir. Odamda o’zining emosional
kechinmalarini bosh q a rish zarurligini anglashni u qtirib borish va h aqiqatan ham shu
kechinmalarni boshqara bilishni o’qtirib borish tar biyaning asosiy vazifalaridan biridir.
Odamda o’z-o’zinn tuta bilish q ob i liyatini o’stirish – iroda va xarakterni
tar biyalashning muhim jihatlaridan biridir.
Kishilarda kuchli, barqaror ijobiy h islarga moyillik paydo qilish, doimiy bardamlik va
quvnoqlik kayfiyati, ruhlanib ishlash kayfiyati paydo qilish kishini emosional jihatdan
tarbiyalashning asosiy maqsadidir.

Hissiyot borliqqa, turmushga, shaxslararo munosabatga nisbatan shaxsni sub'ektiv
kechinmalarining aks ettirilishidir. Shaxs tirik mavjudod bo’lishi bilan birga jamiyat
a'zosi hamdir, shuningdek, yakkahol (individual) inson sifatida tevarak-atrofdagi
narsalar va hodisalarga nisbatan munosabatlarini xolisona (ob'ektiv) aks ettiradi, in'ikos
qiladi. Aks ettirish jarayoni favqulodda o’z ichiga quyidagilarni qamrab oladi:
a) shaxsning eshtiyojini qondirish imkoniyatiga egalikni;
b) qondirishga yordam beradigan yoki qarshilik ko’rsatadigan ob'ektlarga
sub'ekt sifatida qatnashishni;
v) uni harakat qildiruvchi, bilishga intiltiruvchi munosabatlarini va hokazo.
Sub'ektiv munosabatlarning inson miyasida His-tuyg’ular, emosional holatlar, yuksak
ichki kechinmalar tarzida aks etishi Hissiyot va emosiyani yuzaga keltiradi. Hissiyot -
yaqqol voqelikning eshtiyojlar sub'ekti bo’lmish shaxs miyasida ob'ektlarga nisbatan
uning uchun qadrli, ahamiyatli bo’lgan munosabatlarining aks ettirilishidir.
Mulohazalardan ko’rinib turibdiki, munosabat atamasi bir necha marta matnda
qayd qilindi, shuning uchun unga ayrim izohlar berish maqsadga muvofiqdir.
Psixologiyada hali bir talay terminlar, atamalar, tushunchalar mavjudkim, ularga
moshiyat, ma'no, qo’lam, sifat, shakl jishatidan qo’llanilishi yuzasidan ba'zi bir
tuzatishlar kiritilishi ayni muddao bo’lar edi.
Psixologiya fanida munosabat tushunchasi ikki xil ma'noda qo’llanilib kelinadi:
1) sub'ekt (shaxs) bilan ob'ekt (narsa) o’rtasida tabiiy holda (tarzda) yuzaga keladigan
o’zaro aloqa o’rnatish (ob'ektiv munosabatlar); 2) o’rnatilgan aloqalarning aks ettirilishi
(ularning kechinmasi), xususiy sub'ektning ehtiyojlari va ularning ob'ektlararo
munosabati (sub'ektiv munosabatlar), binobarin, namoyon bo’lgan ehtiyojlarni
qondirishga shay turgan narsalar bilan odam o’rtasidagi munosabat ma'nosida
ishlatiladi. Hissiyot tushunchasi kundalik turmushda va ilmiy psixologik manbalarda
har xil ma'noda qo’llaniladi. Jumladan, Hissiyot o’rnida sezgilar, anglanilmagan
mayllar, anglanilmagan xohishlar, tilaklar, maqsadlar, talablar tushunchalardan
foydalaniladi. Bu holatlar o’rtasidagi o’zaro o’xshashlikka asoslanib ishlatilishi
kundalik turmush voqealari bo’lib Hisoblanadi, xolos.

Ilmiy nuqtai nazardan kelib chiqib tashlil qilinganda "Hissiyot" odatda tirik
mavjudodlar miyasida, ya'ni shaxslarning eshtiyojlarini qondiruvchi va unga monelik
qiluvchi ob'ektlarga nisbatan uning (odamning) munosabatlarini aks ettirish ma'nosida
qo’llaniladi.
Jahon psixologiyasida "Hissiyot" bilan "emosiya" terminlari (ayniqsa chet
mamlakatlarda) bir xil ma'noda ishlatiladi, lekin ularni aynan bir xil holat deb tushunish
mumkin emas. Bunday nuqson ommabop adabiyotlarda, chet ellarda chop etilgan
darsliklarda aksariyat shollarda uchraydi. Odatda tashqi alomatlari yaqqol namoyon
bo’ladigan His-tuyg’ularni ichki kechinmalarda ifodalanishdan iborat psixik jarayon
yuzaga kelishining aniq shaklini emosiya deb atash maqsadga muvofiq. Masalan,
ranglarning o’zgarishi, yuzlarning ta'bassumlanishi, lablarning titrashi, ko’zlarning
yarqirashi, kulgu, yig’i, g’amginlik, ikkilanish, sarosimalik va boshqalar emosiyaning
ifodasidir. Lekin vatanparvarlik, javobgarlik, mas'uliyat, vijdon, meshr oqibat, sevgi-
mushabbat singari yuksak xislatlarni emosiya tarkibiga kiritish g’ayritabiiy hodisa
Hisoblanar edi. Ushbu Hissiy kechinmalar o’zining moshiyati, kuch-quvvati,
davomiyligi, ta'sirchanligi, yo’nalganligi bilan bir-biridan keskin farq qilishlariga
qaramay, ularni emosiya sifatida talqin qilish oddiy safsataga aylanib qolgan bo’lar edi.
Shu boisdan ularning o’zaro eng muhim farqi shundaki, birisi ijtimoiy (Hissiyot),
ikkinchisi esa (emosiya) individual, xususiy ahamiyat kasb etadi.
Ta'kidlab o’tilgan mulohazalarga qaramasdan, Hissiyot bilan emosiyaning o’zaro
bir-biridan qat'iy cheklab qo’yish ham ba'zi anglashilmovchilikni keltirib chiqarishi
mumkin. Faoliyat, xulq-atvor, muomala sub'ekti o’zining shaxsi hamda jamiyati uchun
ahamiyati Hisoblangan narsalar va hodisalarni aks ettiruvchi munosabati Hissiyotda
mujassamlashadi. Shaxsning individual shayoti va faoliyatiga aloqador (xosh foydali,
xosh zararli bo’lishdan qat'i nazar) omillar, qo’zg’ovchilar, turtkilarni ifodalovchi
hamda kelib chiqishi instinktlar, hartsiz reflekslar, irsiy belgilar (ovqatlanish, jinsiy,
shimoyalanish, qo’rqish va boshqalar) bilan bog’liq sodda Hissiy holatlar "emosiya"
deyiladi. Emosiyalar nafaqat insonlarga, balki jonli rivojlangan mavjudodlarga ham
taalluqli ruhiy (psixik) holatlardir. Shayvonlardagi emosiyalar o’zgarishi murakkab
bo’lgan tabiylik (irsiy)

alomatlarga asoslanuvchi sodda tuzilishga egadir. Odam bilan hayvon emosiyalari
o’zlarining moshiyati, tuzilishi, ta'sirchanligi, jadalligi, sifati, shakli bilan keskin
tafovutlanadi. Emosiyalar tashqi ko’rinishga xosligi bilan, muvaqqat xususiyatga ega
ekanligi bilan Hissiyotdan farqlanadi.
Shuni aytib o’tish joizki, Hissiyot hayvonot olamiga xos kechinma emas, u aql-
zakovat sub'ekti sanalmish hazrati insongagina xos, xolos, chunki empatik (hamdardlik)
His-tuyg’ular shaxsning mukammallik bosqichiga ko’tarilishiga kafolat negizidir.
Hissiyot bilan emosiya (uning yuksak darajalari nazarda tutiladi) inson shaxsining
ijtimoiy shayotiy hart-haroitlarida yuzaga kelgan, odamning ijtimoiy tarixiy
taraqqiyotida shakllangan (evolyusion yo’sinda), muayyan ijtimoiy mushitda
(jamiyatda) istiqomad qiluvchi kishilar tomonidan o’zlashtirilgan g’oyalar, me'yorlar,
qonun-qoidalar, nizomlar, qadriyatlarni aks ettiruvchi anglanilgan His-tuyg’ular,
murakkab ichki kechinmalarni vujudga kelish jarayonidir.

1.2. Yuksak his-tuyg’ular haqida tushuncha .
Odamning eng yuksak hislari – intellektual, ma’ naviy, estetik hislari bizning
sharoitimizda o‘zgardi. O‘zbek kishilarning o‘zaro munosabatlarida o‘rtoqlik va
do‘stlik hislari keng rivojlandi, mehnatga munosabat o‘zgardi, chun ki mehnat ehtiyojni
qondirish vositasidan hayotiy ehtiyojga aylandi va mehnatning o‘zi xilma-xil ijobiy
hislarni tug‘dir uvchi manba bo‘lib qoldi, bizda yangi hislar – va tanparvarlik hissi, milliy
iftixor hissi, insonparvarlik hissi paydo bo‘ldi.
Odamning aqliy faoliyati bilan , bog‘liq, bo‘lgan hislar intellektual hislar deb
ataladi. Bilishga qiziqishlik ta ajjublanish va hayron qolish hislari, ishonch,
ishonchsizlik va shubhalanish hislari intellektual hislar qatoriga kiradi. Bunday
hissiyotlar har xil nazariy va amaliy savollar tug‘ilganida, vazifa va masalalarni hal
qilish chog‘ida , kashfiyotlar, ixtirolar qilinayotgan chog‘da, biror yangilikni
o‘zlashtirish va bilish chog‘ida paydo bo‘ladi va his qilinadi.
Intellektual hislarning ba’zi bir ayrim ko‘rinishlari ga to‘xtalib o‘tamiz.
Urinchoqlik. Bu hisning nomidan ko‘rinib turibdiki, bun day his odamning
bilimlarga ijobiy munosabatida ifodalanadi. Biror sohada yoki turli sohalarda eng
chuqur va aniq bilim olishga intilishdan iborat bo‘lgan bu his juda uzoq (ayrim
odamlarda umrbod) davom etadi. Urinchoqlik bilish- ning turli yo‘llarini va
vositalarini izlashga (mahsus a dabiyotlarni o‘qishga, radio va televidenie
eshittirishlari ni, leksiyalarni tinglashga, mutaxassislar bilan suhbatla shishga, tajribalar
o‘tkazib turishga) hamda shu yo‘llar va vositalardan foydalanishga rag‘batlantiradi.
Ayni vaqtda bu murakkab hislar olingan bilimlarning odamning o‘zi uchun va
boshqalar uchun (jamiyat uchun) naqadar ahamiyati borli gini ijobiy baholashga
yordam beradi.

Bilishga qiziqish urinchoqlikning alohida bir turidir. Ba’zan bu ikki termin
(urinchoqlik va bilishga qiziqish ter minlari) hatto bir xil ma’noda ishlatiladi. Bilishga
qizikish ba’zan biror nimadan habardor bo‘lishga kuchli inti lish tariqasida va shuni
bilib olgach, undan mamnun bo‘lish tariqasida namoyon bo‘ladi Lekin bunda (bilishga
qiziqish da) mana shu intilish va mamnuniyat hissi ko‘pincha qisqa bo‘ladi, bevosita
yaqin tevarak-atrofdagi hodisalar va voqealar ni, odatda, odamning o‘zi qiziqayotgan
hodisalarni ko‘pincha bevosita idrok qilib olishdan iboratdir: ko‘rib, eshitib, qo‘lda
ushlab bilib olishdan iboratdir.
Bilishga qiziqish degan terminni ba’zan salbiy ma’noda i shlatiladi, odamning
bilimini kengaytirmaydigan, aksin cha, uning pastkashligi, befahmligidan dalolat
beradigan tarzda mayda-chuyda va arzimas narsalarni va hodisalarni bilishga intilish
mana shunday salbiy ma’nodagi bilishga qiziqishning o‘zidir.
Bilishga qiziqa berish maktabgacha tarbiya yoshida bolalarga xos xususiyatlardir.
Normal turmush sharoitida va o‘qitish jarayonida, yoshi ulg‘ayib, tajriba orta borgan
sari, oqilona urin choqlik rivoj topa boradi. Bu his odamning ilmiy-tadqiqot ishlari bilan
samarali shug‘ullanishini rag‘batlanti ruvchi asosiy faktordir.
Taajjublanish hissi. Bunday his bizga qandaydir yangi, odatdan tashqari, noma’lum
biror narsa ta’sir qilganida tug‘iladi. Biz kutmagan voqealar sodir bo‘lganida bunga
taajjublanamiz. Bilish jarayonida taajjublanish hissi xursandlik tariqasida o‘tadi. Bu
hol samarali bilish faoliya tining doimiy yo‘ldoshidir. «Voqealarni kuzatib
borayotganimizda biz o‘zimizda tug‘ilgan hislardan mamnun bo‘la m i z , b u
m a m n u n i y a t e s a i n t e l l e k t u a l x u r s a n d l i k d i r » (D." R.Dekart).
Kutilmagan bir narsa sababli tug‘ilgan taajjublanish bizni dastlabki qarashda
kam uchraydigan va odatdan tashqari bo‘lib ko‘ringan narsalarni diqqat bilan
ko‘zdan kechi rishga majbur etadi. SHunday qilib, taajjublanish bizni hodisalarni
bilishga g‘oyat darajada rag‘batlantiradi.
Hayron qolish hissi. Tadqiq qilinayotgan faktlarning sabablarini topishda qiynalib
qolganimizda, bu faktlarni o‘zimizga shu damgacha ma’lum bo‘lib turgan hodisalar
gruppasiga kiritolmay qolganimizda, bog‘lanishlarning aniqlan gan turlari qatoriga bu
faktlarni kiritolmay qolganimizda va shu kabi hollarda bizda hayron qolish yoki

hayron bo‘lish hissi tug‘iladi. Bu his ham bilish faoliyatini yanada kuchay tirishga
yo‘llovchi zo‘r vositadir.
Ishonch hissi . Narsa va hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanish lar va munosabatlarning
to‘g‘riligi tafakkur jarayonida aniq lanib, mantiqiy ravishda chiqarilgan xulosalar
bilan va amaliyotning o‘zida yaqqol isbot bo‘lganida ishonch hissi tug‘iladi.
SHubhalanish hissi biz o‘zimiz chiqargan qoidalar yoki gi potezalar faktlarga yoki
nazariyalarga zid bo‘lib, shular bilan to‘qnashib qolganida tug‘iladigan hissiyotdir.
Bu juda muhim hissiyot, chunki to‘plangan faktlarni va biz aytgan qoidalarni har
tomonlama tekshirib ko‘rishga rag‘batlanti radi. «Samarali ilmiy faoliyat uchun doimo
shubha bilan q aramoq va o‘z-o‘zingni tekshirib turmoq zarur» (I. P. Pav lov) .
Nazariy va amaliy vazifalarni hal qilish jarayonida odam yangilik hissi degan
alohida ijobiy hisni kechinadi. B u his alohida xursandlik holatida o‘tadi va odamda
g‘ayrat ni qo‘zg‘atib yuboradi. Hal qilinayotgan vazifa katta ijtimo iy ahamiyatga ega
bo‘lganida, tamoyili xarakterdagi masa lalar hal etilayotganida odamdagi bu his
ayniqsa kuchli bo‘ladi.
Intellektual hissiyotlar odamning bilish faoliyati sa babli paydo bo‘libgina
qolmasdan, ular hamisha aqliy jarayonlar tarkibiga kiradilar va shu bilan birga bu
hissiyot lar aqliy faoliyatni rag‘batlantirib turadi, kuchaytiradi, tafakkurning tezligiga,
samaraliligiga, bilimlarning mazmunli va aniq bo‘lishiga ta’sir qiladi. Masalan,
taajjub lanish va bilishga qiziqish hislari odamni xilma-xil ma salalarni hal etishga, tobora
ko‘proq bilim olishga majbur qiladi. SHubhalanish hissi dalillar qidirishga, fikrla rimizni
asoslash yo‘llarini topishga, tug‘ilgan masalalarga to‘g‘ri javoblar qidirishga majbur
etadi.
YAngilik hissining ta’sirchanligi ayniqsa kuchli bo‘ladi. Bu his kishilarga – ilmiy
tadqiqot institutlarida va laboratoriyalarda ishlayotgan kishlarga hamda, shuning dek,
kolxoz dalalarida va fabrika, zavod sexlarida ishla yotgan kishilarga ham xos bo‘lib
qoldi. YAngilik hissi yangi, ba’zan tag‘in ham murakkab muammolarni hal etish bilan
bog‘liq bo‘lgan faoliyatni davom ettirish istagini tug‘diradi, ko‘pincha bu istak zo‘r
ehtiros bilan intilishni vujudga kel tiradi.

Odamning muhokamalarida muayyanlik, izchillik, ravshan lik bo‘lib turganida,
bu muhokamalar dalillar bilan yaqqol asoslanib va isbotlanib turganida mantiqiy
tafakkurdan mamnun bo‘lish ham intellektual hissiyotlar qatoriga kiradi. Aksincha,
tafakkurimiz mantiqiy bo‘lmay qolganida, jumla dan, odam o‘z muhokamasida hech bir
bog‘lanishsiz bir narsa dan ikkinchisiga sakrab o‘taverganida, uning muhokamalarida
muayyanlik, izchillik, ravshanlik bo‘lmaganida, bu muhokama larda ziddiyatlar paydo
bo‘lib qolganida, odamning fikri asossiz, ishontirarli bo‘lmay qolganida bizda
nohush his paydo bo‘ladi.
Suhbatdoshning, dokladchining, lektorning nutqi to‘g‘ri va ravon bo‘lganida
bular bizda ijobiy his tug‘diradi. Tilning grammatika formalarini buzib gapirish, nutqda
keraksiz so‘zlarni ko‘p ishlatish, tushunilishi og‘ir bo‘lgan va zavqlantirmaydigan
nutq bizda yoqimsiz, salbiy his tug‘diradi.
Umuman, intellektual hissiyotlar o‘zining murakkabligi va xilma-xilligi bilan
farq qiladi, zotan odamning aqliy faoliyati ham murakkab va xilma-xildir.
Odamlar o‘zlari yashab turgan jamiyat tomonidan qabul qilingan ahloqiy
tamoyillarni ado etishlari yoki buzishlari sababli odamlarda paydo bo‘ladigan hislar
ma’naviy yoki ahloqiy hislar deb ataladi. Bu tamoyillar, shuningdek, odat qatoriga
kirib qolgan ahloqiy normalar va qoidalar nimalarni «yaxshi» va «yomon»,
nimalarni «adolatli» va «adolatsiz», nimani «haq» va «nohaq» deb hisoblash
kerakligini belgilab beradi.
Odamlarning ahloqiy qoidalariga va qarashlariga muvofiq bo‘lgan harakatlari
va qiliqlari ma’naviy, ahloqiy harakatlar va qiliqlar deb hisoblanadi, shu ahloqiy
qoidalarga va qarashlarga to‘g‘ri kelmagan, shu qoidalar va qarashlarni buzadigan
harakatlar esa ahloqqa to‘g‘ri kelmaydigan harakatlar yoki ahloqsizlik deb
hisoblanadi.
Ma’naviy hislar ahloqiy ongning eng umumiy fundamental (asos)
qismlaridandir. Ular jamiyatda mavjud ahloqiy munosabatlar, tasavvur va
qarashlarning muhim, ijtimoiy mohiyatli jihatlarini o‘zida aks ettiradi.
Axlok tushunchalarida elat, millat, jamiyat ahloqining tarixi, bugungi holati va
uning kelajak yo‘nalishlari ham o‘z ifodasini topadi. Ahloq-odob qoidalari, urf-

odatlar dunyoning turli xalqlarida turlicha bo‘lishiga qaramay, ahloq
tushunchalarini tushunishda umumiylik bor. Buning sababi shundaki, ahloq
tushunchalarida insoniyat ahloqining mushtarak mohiyati, mag‘zi bo‘lgan
insoniylik aks etadi. SHunga ko‘ra, ahloq tushunchalarini umuminsoniy ahloqiy
kadriyatlar deyish mumkin. Ular jamiyat insoniyat kamoloti ehtiyojlarini ifodalab,
jamiyatda real, mavjud ahloqiy munosabatlar va tasavvurlardan yuqoriroq turadi va
aynan shu hususiyat tufayli ahloqiy ideal vazifasini bajaradi, har bir insonni,
jamiyatni ahloqiy yuksalishga undaydi.
Jamiyatning ahloqiy yuksalishi insoniyatning manfaatlarini va ideallarini
ifodalaydi.
Ahloq voqelikning eng umumiy hodisalarini ifodalovchi ilmiy tushuncha
hamdir. CHunki u ob’ektiv reallik, ijtimoiy bog‘liq ifodasidir. ahloq kategoriyalari
mavjud ijtimoiy-tarixiy sharoit, insonlarning manfaat va ehtiyojlaridan ajralib
qolsa, ular mavhum kuch, hayoliy orzu-istaklarga aylanib qoladi. (Masalan: adolat,
burch, va h.z.) Amaliyot uchun, kundalik hayot uchun foydasi bo‘lmaydi. Ahloqiy
ongning ahloqiy tushunchalari ham bo‘lib, ular kundalik hayotda kishilar hulqini
baholash, boshqarishda ishlatiladi. Ularni ahloqning «ishchi tushunchalari» deyish
mumkin.Masalan: ehson, ezgulik, sahovat, sadoqat, hayo, vafo, oliyjanoblik va h.z.
ahloq kategoriyalari jamiyat ahloqining eng yuksak, umumiy ifodasi bo‘lsa,
ahloqning «ishchi tushunchalari» kategoriyalarining mazmunini ochuvchi,
konkretlashtiruvchi yo‘ldosh shakllardir. Masalan: yaxshilliq kategoriya bo‘lsa,
ehson, rahm-shafqat, sahiylik uning konkret ifodalari, ko‘rinishlaridir. Demak,
ahloq kategoriyalari – ahlokiy ongning birlamchi tushunchalaridir. Ahloq
kategoriyalari – ahlokiy ongning mujassam tushunchalaridir. Ahloq talablarini
bajarish kishilarning burchidir. Tashqi majburiyat yoki buyruq sababli bajariladigan
vazifa emas, balki, avvalo har bir insonni jamiyat oldidagi va o‘zi oldidagi ahloqiy
mas’uliyat sababli bajarilishi lozim bo‘lgan vazifadir. Dilga jo bo‘lgan ma’naviy
e’tiqodlar ta’siri ostidagina qilinadigan harakatlar ma’naviy burchning oliy
ko‘rinishidir, bunday holda mana shunday harakatlar qilish kishi uchun ma’naviy
ehtiyoj bo‘lib qoladi.

Ahloq tamoyillarini yoki ayrim qoidalarni bajarish yoki buzish odamlarda
xilma-xil ahloqiy hislar vujudga keltiradi. Odamning boshqa odamlarga
munosabati, mehnatga munosabati, ayni vaqtda o‘z-o‘ziga ham munosabati ana shu
hislarda ifodalanadi.
Kishilarning kechiradigan ma’naviy hislari nuqul individual tuyg‘ular, ya’ni
kishilarning shaxsiy (o‘z) hatti-harakatiga bog‘liq bo‘lgan hislar bilangina cheklanib
qolmaydi. Kishilardagi ma’naviy hislarning xususiyati shundan iboratki, boshqa
kishilarning hatti-harakati ahloqqa muvofiq bo‘lgan taqdirda, u xursand bo‘ladi, bu
hatti-harakatlar ahloqqa nomuvofiq bo‘lganda g‘azablanadi.
Bir kishi yuksak ma’naviy hatti-harakat qilganda shu jamoaning hamma
a’zolaridagina emas, ko‘pincha, butun xalqda ham yuksak ma’naviy qoniqish va shodlik
hislari tug‘iladi.
Kishilardagi jamoatchilik ularning boshqa odamlarda tug‘ilgan hislarni o‘zlaridek
his qila bilish qobiliyatlarida ifodalanadi: kishi boshqa kishilarga xayrihoh bo‘ladi,
boshqa kishilarning dushmanga g‘azabi , nafratiga sherik bo‘ladi. SHu sababli jamoa
turmushda odamlar bir-birlariga xayrihoh bo‘lganlarida ularning xursandliklariga
xursandlik qo‘shiladi, g‘am-g‘ussani birgalikda tortib, bu bilan ularning g‘amlari ham
engilashadi.
Mana shu xilma-xil hislar va ularning roli jamoada- oilada,maktab sinfida
muassasada, korxona va shu kabilarda ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi.
Jamoatchilik hislari shu jamoa hayotidagi va foaliyatidagi umimiylikni anglashda
o‘zaro ma’suliyani his qilishda butun jamoaning va shu jamoadagi har bir a’zoning
farovonligi to‘g‘rsida g‘amho‘rlik qilishda, shu jamoa oldida turgan vazifalarni
muvaffaqiyatli bajarish istagida ifodalanadi.
O‘rtoqlik va do‘stlik hissi kishilar xayrihoh bo‘lib bir-birini hurmat qilishida
ifodalanadi. Bu hislar odamlarning umumiy mehnat va o‘qish faoliyatidagi o‘zaro
munosabatlarda tug‘iladi va namoyon bo‘ladi.
O‘rtoqlik va do‘stlik munosabatlari, odatda, kishining bolalik chog‘idan
boshlanadi. Bolalar bir-birlariga o‘rtoqdirlar, chunki ular bir-birlari bilan bir xildagi

o‘yinlarni o‘ynaydilar, bir xildagi vaziyatda birga bo‘ladilar va shu sababli ularda
umumiy qiziqish tug‘iladi. Ular bir-birlarini ko‘rib va bir-birlarini eslab shodlanadilar.
Maktabda o‘quvchilar bir-birlariga o‘rtoqdirlar, chunki ular bir maktabda, bir
sinfda o‘qiydilar, ular uchun o‘qituvchilar ham, darsliklar ham umumiydir. Maktab
bolalarda o‘rtoqlik va do‘stlik hislarni tarbiyalash sohasida katta ish olib bormoqda,
bolalarni bir-biriga bir sinfda o‘qiydigan bolalarni boshqa sinfda o‘qiydigan bolalar
bilan o‘rtoq, do‘st qilib tarbiyalamokda.
Maktab o‘quvchilari bilimlarni egallamoq uchun birgalikda kurashadilar, bir-
birlarining muvaffaqiyatlari va muvaffaqiyatsizliklari uchun shodlik va qayg‘urish
hislarini birga kechiradilar, bir-birlariga o‘rtoqlarcha yordamlashadilar. SHu tariqa,
ularda o‘rtoqlik va do‘stlik hissi mustahkamlanadi. Maktabda vujudga kelgan o‘rtoqlik
hissi ko‘pincha umrbod saqlanib qoladi.
Mehnat yuksak ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lgan faoliyat turidir. Bizning
xalqimiz o‘z faoliyatini ijtimoiy burchini bajarilishini, o‘z vijdoniy burchini bajarish
deb biladi. SHu sababli u har qanday ishni bajarishga o‘zini ma’naviy javobgarligini his
qilib kirishadi.
Ma’lumki, mehnat – shaxs va jamiyatning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini
qondirish uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy mahsulotlarni etishtirishga qaratilgan faoliyatdir.
Mehnat qilish orqali inson ongi har tomonlama shakllanadi. Mehnat orqali voqelikni
o‘zgartiriladi, yangilik yaratiladi, ijod qilinadi. Tevarak-atrofdagi voqelikni o‘zgartirib
yuboradigan mehnat jarayonini o‘zi kishilarda ma’naviy mamnuniyat, xursandlik hissini
paydo qiladi. Bu hislar esa kishini kuchiga-kuch, g‘ayratiga-g‘ayrat bahsh etadi.
O‘z burchni anglagan, o‘z Vatanini, xalqi uchun jon kuydirib mehnat qiladigan
kishilar odatda o‘z ishlarini bajarganlarida biror g‘arazli, xudbinlik maqsadlarini
ko‘zlamaydilar. Jamiyat foydasiga bo‘ladigan ishlarni bajarayotganlarida yuksak
ma’naviy hislarga to‘lib-toshadilar va shu tariqa turmush gashtini suradilar, buni o‘zlari
uchun baxt deb biladilar. SHu ma’naviy burch hissi pedagogik mehnat jarayonida tag‘in
ham ko‘proq xilma-xil namoyon bo‘ladi. SHu narsa yaxshi ma’lumki yosh avlodni
o‘qitish va tarbiyalash jarayonida muallimlar va tarbiyachilar hamisha ma’naviy
mas’uliyat, tashvish, xursandlik va mamnuniyat his qiladilar. Ko‘pchilik muallimlarimiz

yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash borasidagi o‘z ishlarini zo‘r shavq-zavq va
mamnuniyat bilan, o‘zlarining ma’naviy burchlarini yaxshi anglab bajaradilar.
Uyalish va vijdon hissi. Ahloq normalarining buzilishi, ahloqiy burchning, jamiyat
oldidagi vazifalarning bajarilmay qolishi, berilgan biror va’daning ustidan chiqmaslik
yoki jindak yolg‘on gapirib qo‘yish kishida, odatda, uyalish hissi va vijdon azobi singari
hislar tug‘ilishiga sabab bo‘ladi.
Kishida uyalish hissi paydo bo‘lganida u o‘zida alohida ung‘aysizlik, bezovtalik va
yuzi shuvutlik sezadi. Uyalib hijolat tortayotgai kishi boshqa odamlar bilan
uchrashganida (ba’zan yakka o‘zi qolganida ham) uning ahloqiy qoidalarni
buzganligidan habardor bo‘lgan odamlarning ko‘ziga tikilib qaray olmaydi, qizaradi.
Odamning ma’naviy sezgirligi vijdon hissida ayniqsa yorqin namoyon bo‘ladi.
Vijdon hissi, vijdon «azobi» uyatning, kishi o‘zining nohaq ekanligini anglaganligining,
o‘z niyati va qilayotgan nojo‘ya harakati uchun ayrim kishilar ol didagi, jamiyat oldidagi
mas’uliyatni anglanganligining eng kuchli ko‘rinishidir.
Kishi ahloqiy qoidalarni buzganini boshqalar ko‘rmagan bo‘lsa ham, boshqa
kishilar shu kishining ahloqqa xilof biror nojo‘ya harakat qilgani haqida hatto
shubhalanmagan bo‘lsa ham, lekin shunday hollarda ham kishi vijdonan siqilib,
hayajonlanib turadi.
Vijdon hissining barqarorligi, uzoq davom qilishi bu hisning o‘ziga xos
xususiyatidir.
Odamlar chiroyli narsani ko‘rganlarida, shu narsalarni tasavvur qilganlarida va
ular to‘g‘risida fikr yuritganlarida ularda paydo bo‘ladigan ijobiy hislarni biz estetik
hislar deb ataymiz..N. G. CHernishevskiy bunday de gan edi: odam estetik hislarni «biz
uchun sevikli bo‘lgan dilbar oldimizda turganida bizda paydo bo‘ladigan nash’ali
shodlik tariqasida kechiradi. Biz go‘zallikni benihoyat sevamiz , go‘zallikka qarab
zavqlanamiz quvonamiz. N. G. CHernishevskiyning ta’riflab aytishicha, «go‘zallik
turmushning o‘zidir», «biz o‘zimizdagi tushunchalarga ko‘ra o‘zimiz tasavvur qilgan
turmushning ifodasi deb bilgan narsamiz biz uchun go‘zallikdir; o‘zida turmushni
ifodalagan yoki bizga turmushni eslatib turgan narsaning o‘zi go‘zallik dir...».

Vatanparvarlik hissi – yuksak va murakkab hisdir. B u h is murakkab va x ilma- x il
h islarning: ma’naviy, intellektual, estetik h islarning sintezi ( b irlashmasi) dir. Bu h islar
bir-biriga qo‘ shilib, bitta h isga – Vatanga mu h abbat, o‘z yurtiga mu h abbat hissiga
aylanadi.
Vatanparvarlik - umuminsoniy q adriyatlarga sodi q likning asosiy
tamoyillaridandir. Vatan - arabcha so‘z bo‘lib o‘zbek tilida «Ona yurt» degan ma’noni
anglatadi. Vatanga mu h abbat, yurtga mu h abbat har bir millat kishisiga xos bo‘lgan
mu q addas q adriyatdir. Vatanparvarlik har bir kishida o‘z uyiga, tug‘ilib o‘sgan yurtiga,
ota-ona va opa-ukalariga bo‘lgan munosabatida aks etadi. Vatanparvarlik bu
umuminsoniy q adriyatlarga xos bo‘lib, u sado q at bilan xizmat qilish, uning sar h adlarini
tashqi dushmanlardan, terrorizmdan h imoya qilish, uning mustaqilligi, tinchligi,
osoyishtaligini saqlashda faol ishtirok etmo q dir.

II-bob: Yuksak his-tuyg’ular ni tadqiq qilish yo’llari, usullari va
vositalari.
2.2 Yuksak his-tuyg’ular ning shaxs hayotidagi o’rni
Bizning psixik hayotimizda hislar alohida o‘rin tutadi. Bizning intellektual
jarayonlarimizda ob’ektiv dunyo sezgilar, idroklar, tasavvurlar va fikrlar tariqasida
in’ikos qiladi. Intilishlar va iroda jarayonlarida odam o‘z miyasida in’ikos (aks)
etayotgan dunyoga ta’sir qiladi. Hislar esa odamning o‘z atrofidagi ob’ektiv voqelikka
va o‘zi ga munosabatidan hosil bo‘ladigan tuyg‘ulardir.
SHu bilan bir vaqtda bu tuyg‘ular shaxsning quruq, mazmunsiz holati emas: aqliy
jarayonlarning hammasi – sezgi va idroklar, xotira, tafakkur va nutq xilma-xil
emotsional komponentlardan (yoki momentlardan) tarkib topadi.
Hislar bo‘lmaganida edi bizning idrok qilishimiz, xoti ra, tafakkur, tasavvur
jarayonlari nursiz, jonsiz bo‘lib qolur edi, sezilmaydigan bo‘lib o‘tar edi yoki umuman
vujudga kelmas edi. YUqorida aytib o‘tganimizdek, hislar idrokimizning yorqin va juda
to‘liq bo‘lishini ta’minlaydi, tez va mustahkam eslab olishimizga ta’sir qiladi.
Emotsional tuyg‘ular bilan birgalikda eslab qolingan narsalar xotiramizda tez va
mustahkam o‘rnashib qoladi. Xotiramizdagi narsalarni ko‘z oldimizga tez keltirish
hislarga bog‘liqdir. Hislar fantaziyamizni ishga soladi. Fantaziya obrazlari emotsional
hislar tufayli yorqin va jonli bo‘lib qoladi yoki, aksincha, tafakkur jarayonlarini
to‘xtatib qo‘yadi. Hislar fikrlarimizning yorqin va jonli bo‘lishini ta’minlaydi.

Hislar nutqimizni burro qiladi, nutqimizning ishonchli, yorqin va jonli bo‘lishini
ta’minlaydi. Hislar tafakkur va iroda bilan birgalikda bizning harakatlarimizni
tug‘diradi va rag‘batlantiradi. Bizdagi beixtiyor harakatlarning ko‘pchiligi emotsional
harakatlardir. Iroda harakatlarining kuchi va shiddati ko‘p jihatdan hislarimizga
bog‘liqdir.
Mana shu intellektual va iroda jarayonlarida hislarning o‘zi ham sermazmun bo‘lib
qoladi, intellektual va iro da komponentlari bilan tasavvurlar, tushunchalar, intilishlar
bilan boyidi. Hislar inson hayotining mazmunini boyitadi. Emotsianal kechinmalari oz
va kuchsiz bo‘lgan kishilar quruq, mayda gap kishilar bo‘lib qoladilar, o‘z faoliyatlarida
va o‘zlarining ayrim hatti-harakatlarida formalist bo‘lib qoladilar.
Ammo kishining hayotida turli hislar turlicha ahamiyatga ega bo‘ladi, Ijobiy hislar,
masalan, xursandlik, ruhlanish bizning hayotiy, ijodiy faoliyatimizni oshiradi. Aksincha,
salbiy hislarning ko‘pi hayotiy, ishchanlik faoliyatimizni pasaytirib yuboradi, Masalan,
havotir, g‘amginlik, tashvish, ma’yuslik, o‘z kuchimizga ishonmaslik hislari mana
shunday salbiy hislardir.
Hislar odam faoliyatining hamma turlarida katta rol o‘ynaydi, o‘yinlarni, o‘qish va
o‘rganishni hamda mehnatni jonlantiradi va aktivlashtiradi. Hislar zaif bo‘lganida
odamning faoliyati bo‘shashib ketadi, ya’ni odam lanj bo‘lib qoladi.
Bolalarning o‘yinlari emotsiyalarga boy harakatlardir. H islar o‘yinlarning
tug‘ilishiga sabab bo‘ladi va ayni vaqtda shu o‘yinlarning o‘zi bolalarda x ilma- x il ijobiy
tuyg‘ular tug‘diradi. Bu tuyg‘ular esa bolalarimizga tetiklik va h ushcha q cha q lik
ba g‘ ishlaydi.
Mehnatda ham h islarning ahamiyati kattadir. Ijobiy h islar g‘ayratimizni, mehnat
qobiliyatimizni oshiradi. Ijobiy emotsional holatda ishlayotgan kishining mehnati
serma h sul bo‘ladi va kishini kamro q charchatadi.
Odamda maqsadga muayyan ijobiy emotsional munosabat bo‘lgandagina bunday
maqsad aktiv ijodiy faoliyatni vujudga keltiradi. Ijod qilmoq, yaratmo q uchun kishining
o‘z ishiga me h r-mu h abbati zo‘r bo‘lishi, ijodkorlik mashaqqatlari va shodliklaridan
zav q lanishi kerak. Xalqimizning hayoti va ijodiy faoliyati ta’sirchan emotsional
tuyg‘ularga boydir. Mehnatdagi xursandlik va ruhlanish yangilik hissi, o‘rtoqlik va

d o‘ stlik hissi, milliy iftihor hissi vatanparvarlik hissi kishilarimiz hayotining mazmunini
tashkil etadi. YAngilik hissi bo‘lmagan odamlarga salbiy nazar bilan q araymiz,
vatanparvarlikka qarshi har qanday harakatlarni ko‘ rganimizda, ayrim kishilarning
qo‘rqoq lik qilganligini, ularda o‘rtoqlik va d o‘ stlik h islari yo‘qligini ko‘ rganimizda biz
bunga g‘ azablanamiz va bunday kishilardan nafratlanamiz. Emotsional ruhlanish va
zav q bizda il g‘ orlar va novatorlar harakatining o‘sishiga va rivojlanishiga olib kelgan
sabablardan biri bo‘ldi. H islar odamning ijodiy faoliyatini aktivlashtirib yuboradigan
«uch q undir», «olovdir». Ijodiyotning hamma turlarida obrazlar va ideyalarni
gavdalantirishda kishidagi h islar ishtirok qiladi. Xuddi shuningdek, yangilik uchun
kurash kuchli h islar bo‘lganidagina olib borila oladi. Biror nimani yaratish va uning
uchun kurashish uchun shu narsani sevish va unga me h r qo‘yish kerak, biror nimaga
qarshi kurashish uchun esa shu narsaga kishida nafrat tug‘ilishi kerak.
Jamiyatga nisbatan yuksak ijodiy h islarni o‘stirish yosh b o‘g‘ inning juda muhim
vazifasidir.

2.1. O`zining hissiyot holatlarini baholash metodi.
Anglangan his-tuyg`ular haqidagi ma`lumotni olish uchun o`zining hissiy
holatlari haqida hisobot berish metodidan foydalanish mumkin. Bu metod hissiyotlarni
paydo bo`lish sababi, sub`ekt tomonidan o`z ruhiy holatlarini idrok qilish xususiyati,
hukmron hislar, psixik faoliyatda biror buzilishni his qilish yoki qilmasligi kabi
holatlarni aniqlash imkonini beradi. Bu metodning afzalligi tekshiriluvchi o`zi lozim
deb topgan barcha ma`lumotlarni etkazadi, kamchiligi esa hissiyotlarni o`lchash
imkoniyati mavjud emas. SHunday paytda avvaldan belgilangan maxsus shkalalardan
foydalanish maqsadiga muvofiq bo`ladi.
Emotsional holatlar shkalasi quyidagicha:
1. Kuchli salbiy holatlar - kuchli qoniqmaslik , nafrat , afsuslanish , dahshatga tushish .
2. Kuchsiz salbiy holatlar - kuchsiz norozilik , qayg ` urish , xafa bo ` lish ,
xavotirlanish , qo ` rquv .
3. Neytral holatlar: xotirjamlik, ishonchlilik.
4. Kuchsiz ijobiy holatlar : kuchsiz zavqlanish , qoniqish hissi ,
5. Kuchli hissiy holatlar - kuchli suratdagi qoniqish , quvonch , shodlanish .
Tekshiriluvchi u yoki bu hisni qanchalik chuqur yoki kuchli his qilsa unga
shunchalik yuqori ball qo ` yish mumkin . Hissiy holatlarni laboratoriya sharoitida turli
vegetativ sistemalar faoliyatini o ` rganish orqali ham aniqlash mumkin .
elektroentsofalogramma , elektrokardiogramma va boshqa usullardan foydanish juda
katta natijalar olish imkonini beradi

Psixik jarayonlarning hammasi organizmning tashqi o’zgar ishlarida va
harakatlarida ma’lum darajada ifodala nadi. Lekin odamning hissiyotlari ayniqsa
yaqqol ifodala nadi. Emosional kechinmalar organizmning tashqi o’zgarish larida shu
qadar yaqqol alomatlarda ifodalanadiki, odatda, biz odamning tashqi ko’rinishiga
qarab unda qanday hissi yotlar yuz berayotganligini – u xursandmi, yoki xafami,
g’ a zablanganmi yoki biror nimadan qo’rq ib turganmi, unda mu h abbat paydo
bo’lganmi yoki nafrat paydo bo’lganmi, shodlik paydo bo’lganmi yoki uyalish paydo
bo’lganmi, xullas, mana shu h islarning ko’pini aytib bera olamiz. Rang k o’ r, h ol
s o’ r, degan h ikmatli so’zning psixologik ma’nosi bunga misol bo’la oladi.
hissiyotlarning tashqi alomatlarini ifodali harakat lar deb ataladi.
Emosional kechinmalar avvalo muskullarning ixtiyorsiz bo’ladigan
harakatlarida ifodalanadi. Ijobiy hissiyotlar vaqtida bu harakatlar, odatda, shu
hislarni tug’dirgan nar sa tomonga yo’nalgan bo’ladi, salbiy hissiyotlar vaqtida esa bu
harakatlar shu hislarni tug’dirgan narsadan teskari to monga yo’nalgan bo’ladi.
Masalan, biz bir badiiy suratni ko’rib undan zavqlansak, bizda yoqimli his tug’iladi,
shuning uchun beixtiyor shu suratga yaqinlashamiz. Shuningdek, qalin do’stimiz bilan
to’satdan uchrashib qolganimizda, biz shu do’s timizga tomon beixtiyor harakat qilamiz,
ya’ni unga yaqin borib qolganligimizni o’zimiz ham sezmay qolamiz.
Ayrim salbiy hissiyotlar vaqtida bizning harakatlari miz shu hisni tug’dirgan
narsadan chetlatishga intiladi. Boshqa ba’zi salbiy hissiyotlar vaqtida, masalan,
g’azab, nafrat hislari vaqtida bizning harakatlarimiz shu emosional kechinmalarga
sabab bo’lgan narsa tomonga yo’naladi. Buning sababi shuki, bizda shu narsani yo’q
qilish yoki uning harakatini bostirish harakati tug’iladi va biz shunga in tilamiz.
Mustaqil vatanimizning dushmanlari, terorizmga, diniy aqidaparastlikka, vahobizmga
nisbatan bizdagi g’azab va nafratning ajoyib ahamiyati bor, chunki bu g’azab va nafrat
dushmanni yo’q qilishga qaratilgan emosional kechinmalardir.
Bizning emosional kechinmalarimiz mimikada, gavda harakatlarida va imo-
ishoralarda ayniqsa yaqqol ifoda lanadi. Kishining emosional kechinmalari fiziologik
jarayonlar da va yig’i, kulgi, boshqa shu kabilarda ham namoyon bo’ladi.

Hissiyotlarning harakatlarda, mimikada, gavdada , imo-ishoralar va ma’noli ko’z
qarashlarda, boshqa shu kabilarda mana shu tariqa tashqi ifodalanishlarining ham masi
suratga va kinoga olish yo’li bilan qayd qilinishi mumkin.
Kishining emosional kechinmalari uning nutqida ifodalanadi. Turli emosional
kechinmalar vaqtida un ing tezligi o’zgaradi, ko’pincha, nutqning sintaksis tuzili shi
buziladi, ritmika va intonasiya o’zgaradi. O’tkazilgan tekshirishlar shuni ko’rsatdiki,
g’ amginlik va ma’yuslik h is larini ifodalovchi nutq vaqtida shu nutqni so’zlovchi
kishining ovozi beixtiyor pasayib ketadi, nutqning o’zi susayib qoladi, so’zlayotgan
kishining tovushi ham bo’linib-bo’linib chiqadi. Xursandlik holatida bir nima
so’zlayotgan kishining nutqida bunga butunlay teskari holat namoyon bo’ladi. Turli
emosional kechinmalar vaqtida ovozning titrashi va uning past-balandligi turlicha
o’zgaradi.
Hissiyotlarning mana shu tashqi ifodalari, odatda, ixtiyo rimizdan tashqari
namoyon bo’ladi. Shuni ham aytib o’tish kerakki, ayrim h islar o’ziga xos formada
ifodalanadi. Ma salan, qo’rq uv vaqtida kishining ko’z qorachiqlari kengayib ketadi,
badani q altiraydi, yuzi oqarib-b o’ zarib ketadi. Xur sandlik hissi vaqtida kishining k o’ zi
yar q irab ketadi, yuzida
q izarish paydo bo’ladi, harakatlar tezlashadi va h okazo.
Ammo odam o’zining ifodali harakatlarini o’zgartirishi mumkin: u ba’zi
harakatlarni tiyib turishi, ba’zilarini esa kuchaytirishi mumkin. Odam sun’iy
ravishda yangi ifoda li harakatlar yaratishi va shu ifodali harakatlar yordami bilan
o’zidagi emosional kechinmalarni to’liq va x ilma- x il qilib ochib berishi mumkin.
Odam o’zining mimikasi va gavda harakatini, shuningdek, tovushini atayin chiroyli
qilib ko’rsatishi mumkin. U garchi o’zi muayyan hissiyotlarni kechinmayotgan bo’lsa
ham, ammo shu hissi yotlarni ifodalaydigan harakatlar yaratishi mumkin. Chunonchi,
artistlar sa h nada o’z h islarini emas, balki sun’iy mimika, imo-ishoralar, nutqining
intonasiyasi va shu kabilarni yaratish yo’li bilan muayyan ifodali harakatlarni
tasvirlab ko’rsatishlari lozim bo’ladi. H ar bir kishi ham o’z hissiyotlarining tashqi
ifodalarini ma’lum darajada o’zgartirishi mumkin.
Mana shu o’zgartiriladigan va yangidan vujudga keltiriladigan ifodali
harakatlar, ya’ni emosional kechinmalarning tashqi alomatlari kishida musta h kam

o’rnashib qolishi, ko’nikma va odatga aylanishi, so’ngra esa h islarning tabiiy ifodasi
tariqasida beixtiyor namoyon bo’lishi mumkin.
XULOSA.
Kishining h islari uning a q l-farosatining o’sib borishi, uning ehtiyojlarining o’sib
borishi bilan birlikda, faoliyatida o’sib boradi. O’s ib borayotgan h islar esa odamning
a q liy va amaliy faoliyatini o’ stiradi, o’sib borayotgan shaxsning ehtiyojlarini
kuchaytiradn va musta h kamlaydi.
Tarbiya olish va o’z-o’zini tarbiyalash h islarning o’sishida katta ahamiyatga
egadir. H islarni tarbiyalash keraksiz va salbiy h islarni tiyish dan, ijtimoiy jihatdan
qimmatli va barqaror ijobiy h islarni o’stirish hamda musta h kamlashdan iborat bo’ladi.
H islar x ilma- x il yo’llar bilan tarbiyalanadi.
Yuksak h is -tuyg’ularni iroda yordami bilan boshqarib turish usullari ham bor.
Iroda kuchi bilan tasavvur va fikrlar tug’dirish yoki yaratish mumkin, bunday
tasavvur yoki fikrlar tegishli h islarni ham tug’dirishi mumkin. Iroda kuchi bilan tegishli
emosional holatni kishi o’zida bosib olishi yoki davom etti rishi mumkin. Masalan,
odam iroda kuchi bilan o’zida muayyan ishga me h r- mu h abbat tug’dirishi va keyin shu
mu h abbat hissi ni musta h kamlashi mumkin. Biz d o’ stlik hissini saqlash zarurligi
to’g’risida, er bilan xotinning bir-biriga mu h abbatini va h urmatini musta h kamlash, oila
a’zolari o’rtasida bir-biriga mu h abbat va h urmatni musta h kamlash zarurligi va
mumkinligi to’g’risida gapiramiz. Ijobiy h islar ba’zan uch q un kabi paydo bo’lishi
mumkin. Bu uch q un yonib olovga ay lanishi uchun, eng muhimi esa h isning uzoq davom
qiladigan bo’lib qolishi uchun kishiiing o’z irodasi ham zo’r berishi lozim.

H islar odamning o’z iroda kuchini ishga solish yo’li bilan tarbiyalanadi va
kamolga yetkaziladi. H islarni tarbiyalash va kamolga yetkazishda odamning
turmushdagi o’z vazifalarini va maqsadlarini anglab ishlashi, muayyan maqsadga bilib
intilishi katta ahamiyatga egadir.
H islarni tarbiyalash, asosan, irodani tarbiyalashga, jum ladan, kishi o’z-o’zini
tuta biladigan qilib tarbiyalanishiga bog’liqdir. Odamda o’zining emosional
kechinmalarini bosh q a rish zarurligini anglashni u qtirib borish va h aqiqatan ham shu
kechinmalarni boshqara bilishni o’qtirib borish tar biyaning asosiy vazifalaridan biridir.
Odamda o’z-o’zinn tuta bilish q ob i liyatini o’stirish – iroda va xarakterni
tar biyalashning muhim jihatlaridan biridir.
Kishilarda kuchli, barqaror ijobiy h islarga moyillik paydo qilish, doimiy bardamlik
va quvnoqlik kayfiyati, ruhlanib ishlash kayfiyati paydo qilish kishini emosional jihatdan
tarbiyalashning asosiy maqsadidir.
H ar bir kishida o‘ziga xos u yoki bu xil kayfiyat bo‘ladi. Biz odamlarni quvnoq
kayfiyatli kishilar deb, g‘ amgin ki shilar deb, ja h ldor kishilar deb yoki ma’yus kishilar
deb farq qilamiz va h okazo.
Emotsiyalar sohasidagi mana shu individual x ususiyatlarning hammasi qisman
organik sabablarga (asosan, nerv sistemasinnng holati va faoliyatidagi x ususiyatlarga)
bog‘liq bo‘ladi, lekin ko‘p jihatdan odam yashab, o‘ sa yo tgan muhitga va q ay holda
tarbiyalanganligiga bog‘liq bo‘ladi. Kishilarimiz quvnoq mehnat sharoitida yashaydilar.
SHuning uchun ham quvnoqlikka, ruhlanishga, ulfatchilikka, o‘rtoqchilikka,
d o‘ stlikka hamda boshqa yuksak ijtimoiy va ma’naviy emotsiyalarga moyillik vujudga
keladi. Mamlakatimizning hayoti va ijtimoiy mehnatda aktiv q atnashish, Vatanga
cheksiz me h r, Vatanni dushmanlardan h imoya qilishda fidokorlik h islarini vujudga
keltirdi.
Emotsiyalar va hissiyotlar sohasidagi mana shu individual x ususiyatlarning
hammasi odam mijozining, xarakterining belgilaridir va odamning nimalarga
qiziqayotganligini ko‘rsatuvchi belgilardir.

Kurs ishida foydalanilgan adabiyotlar:
1. G’oziyev E.G. Umumiy psixologiya Toshkent.2010y
2 . Davletshin M. G. Umumiy psixologiya. T . , TDPU, 200 2.
3. Davletshin M.G., Do’stmuxamedova SH.A., Mavlonov M.M,To’ychieva S.M.,
«Yosh va pedagogik psixologiya». T. TDPU, 2004 .
4.Ivanov I., Zufarova M. Umumiy psixologiya . O’z.FMJ., 2008.
5.Nemov R . S. Psixologiya. M.: Vlados, 2003. 1-2-t.
6. G`oziev E. G`. Umumiy psixologiya. 1-2 tom. T., Fan, 2002 .
7. Xaydarov F.I., Xalilova N. “Umumiy psixologiya”. T.: 2009.
8. Gamezo A. «A tlas po psixologii » . Mo skva , Piter , 2001 .
9. Radugina A.A. Pedagogika i psixologiya. M ., 2007.
10. Rubinshteyn S . L. Osnovы obщey psixologii . SPb : Piter , 2007.
11. YUgay A.X. Laboratorno-prakticheskie zanyatiya po psixologii . T.: T DPU , 2008.
12. G`ozievE.G`.Ontogenez psixologiyasi.-T.: Noshir. 2010.
13. Nish a nova Z.T., Do’stmuxamedova SH.A., Tulyaganova SH.T. Redagogik
psixologiya .-T.: Fan va texnologiyalar markazining bosmoxonasi.2011.
Qo’shimcha adabiyotlar
1 4. Boymurodov N. Amaliy psixologiya. Yangi asr avlodi, 2008.
15. Klimov E.A. Obщaya psixologiya. M., Piter, 2001
16.Klimov E.A. Psixologiya. M., Piter, 2000
17. K rayg G ., Bokum D . Psixologiya razvitiya. SPb.: Piter, 2006.
18. Maxsudova M.A. Muloqot psixologiyasi. T., 2006
19. Nishanova Z. Psixik taraqqiyot diagnostikasi. T., TDPU, 2004
20. Nish a nova Z.T., Tulyaganova SH.T., Ubaydullaev A.X. «O’smirlik davrida qo’rquv
holatining namoyon bo’lishi».T.TDPU, 2009.
21 . Fridman L.M. Psixologiya vospitaniya. Kniga dlya vsex, kto lyubit detey. M. TTS
«Sfera»,1999.
22. SHelixova N.I Texnika pedagogicheskogo obщeniya. Pod obщ. red. Ginzburga
M.R.-M; Izd-vo «Institut prakticheskoy psixologii», 1998.

23 . G’ oziev E. Psixologiya fani XXI asrda. T.: Universitet, 2002.
24 . G’oziev E. Umumiy psixologiya. 1-kitob. T.: Universitet, 2002.
25 . G’oziev E. Psixologiya metodologiyasi. T.: Universitet, 2002.
www.bilimdon.uz ,
www.pedagog.uz ,
www.ziyonet. .uz

Yuksak his-tuyg‘ularning shaxs taraqqiyotidagi o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish