Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodini maktab darsliklarida o‘qitilishi

Купить
Mavzu: Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodini maktab darsliklarida o‘qitilishi A KIRISH. I BOB. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR HAYOTI VA IJODINING O‘RGANILISH TARIXI 1. Boburshunoslik tarixiga bir nazar 2. Bobur lirikasi va “Boburnoma”ning o‘rganilishi 1-bob bo‘yicha xulosa II BOB. BOBUR IJODINING O‘QITILISH MASALALARI 2.1. Bobur ruboiylarini sharhlab o‘rgatish 2.2 “Boburnoma” da potret yaratish mahorati 2-bob bo‘yicha xulosa III BOB ADIB IJODINI ZAMONAVIY PEDAGOGIK METODLAR VOSITASIDA O‘RGANISH 3.1 Shoir lirikasini “Konseptual jadval” asosida o‘rganish 3.2. “Boburnoma”ni “Klaster” metodi vositasida o‘rganish 3-bob bo‘yicha xulosa Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar Заголовок презентации 1 Mustaqillikdan so‘ng adabiyotshunoslik, metodika fanlaridagi yangilanishlar natijasi o‘laroq har bir adib ijodiga tarixiy haqiqat mezonlari, sof estetik tamoyillar asosida yondashuv yuzaga keldi. Jumladan Bobur ijodi yangicha qarashlar, adabiyot ilmining so‘nggi yutuqlari asosida o‘rganila boshladi. Shunisi diqqatga sazovorki, tajribalar natijasi o‘laroq Bobur lirikasidagi qaysi namunalar, “Boburnoma”dagi qaysi parchalar qay sinflarda qanday o‘rganilishi belgilab olindi. Ana endi biz ushbu mumtoz adabiyotimiz namunalarini o’quvchilarga “qanday” o‘rgatishimiz zarur. Ushbu savol bugun dolzarb masalalardandir. Endi ushbu mavzularni o‘quvchilarga yangicha yondashuvlar asosida, ularni mavzuga qiziqishlarini oshirish, mavzuni oson yo‘l bilan xotiralarida yaxshi saqlanishini ta’minlash bizning asosiy vazifalarimizdandir. Va bugun biz ishimizda shu jihatlariga e‘tibor qaratishga harakat qildik. Agar amaldagi darslik va qo‘llanmalar o‘zgarsa ham dissertatsiyamizdagi bayon etayotgan metodik tavsiyalarimiz butunlay ahamiyatini yo‘qotmaydi deb o‘ylaymiz. Faqat sharoitga qarab ularni biroz yengillatish yoki, aksincha, chuqurlashtirish va kengaytirish mumkin. Заголовок презентации 2 Tadqiqot ob’ekti: Bobur ijodini o‘qitish masalalari, Bobur lirikasi va “Boburnoma” Tadqiqot predmeti: Bobur ijodi: lirikasi va “Boburnoma”ni o‘qitishda qo‘llaniladigan zamonaviy pedagogik texnolagiyalar. Tadqiqot ishining maqsadi: Bobur hayoti va ijodini maktab darsliklarida o‘qitilishida qanday metodlardan foydalansa, yaxshi natija berishini, samaraliroq va o‘rganish qulayroq bo‘lishini ko‘rsatish dissertatsiyaning bosh maqsadi sanaladi Tadqiqot vazifalari: - Adabiyotimizning mumtoz namunalarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar vositasida o‘qitish yo‘llarini ko‘rsatish - Bobur ruboiylarini o‘qitishda sharhlab o‘qitish usulini o‘rganish - “ Boburnoma” da kelgan ijodkorlar, tarixiy shaxslarning adabiy portretlarini o‘rganish - Bobur lirikasini “Konseptual jadval” asosida o‘qitish afzalliklarini ko‘rib chiqish - “ Boburnoma” asarini “Klaster metodi” vositasida o‘rganish qulayliklarini tushuntirish Название презентации 3 1.1 Boburshunoslik tarixiga bir nazar XX asrda Bobur asarlari o‘zbek poeziyasi antalogiyasi va o‘rta maktab darsliklariga kiritildi. “ 1940-yili tuzilgan Davlat o‘quv dasturida Bobur hayoti va ijodini 9-sinfda o‘rganish ko‘rsatilgan edi. O‘sha sinf uchun nashr etilgan “adabiyot darsligida asosiy e’tibor o‘zbek adabiyoti tarixini yoritishga qaratilgan bo‘lib, unda Navoiy, Bobur, Turdi, Muqumiy hayoti va ijodi haqida keng ma’lumot berildi. 1947-yilda O‘zbekiston Maorif vazirligi tasdiqlagan “To‘liqsiz o‘rta va o‘rta maktablarning V-VII sinflari uchun ona tili va adabiy o‘qish programmasi” nashr etildi. Bu davlat o‘quv dasturida VII sinflarda Zahiriddin Muhammad Bobur asarlaridan namunalar o‘rganish belgilandi. 1950-yili nashr etilgan o‘quv dasturida VII sinfda Boburning ruboiylarini o‘rganish nazarda tutiladi.” И. Мирзаев, Бобур маьрифати, Тошкент, “ Ўқитувчи ”-1996. 5-6-бетлар Название презентации 4 2.1. Bobur ruboiylarini sharhlab o‘rgatish Sharhlash metodi – qadim zamonlardan beri keng qo‘llanib kelingan kelimgan usullardan biri. “Sharh – arabcha ochish, tushuntirish, bayon qilish kabi ma’nolarni anglatadi. “Sharhlash quyidagi qismlardan iborat bo‘ladi: 1. Lingvistik sharh (tushunilishi qiyin so‘zlar izohi) 2. Tarixiy-milliy sharh - bu xil sharhda qadimiy- milliy urf-odatlar, udumlar bilan bog‘liq an’analar izohlanadi. 3 . Tarixiy-adabiy sharh . Bunda adabiy asarlardagi tarixiy davr bilan bog‘liq an’analar izohlanadi. Professor Qozoqboy Yo‘ldoshev aytganlariday mukammal badiiy tahlil yo‘q. Hamma asarni o‘z dunyosida, o‘z fikrlashidan kelib chiqib tushunadi va izohlaydi. Shuning uchun o‘quvchilarga tahlil, sharhlash o‘tilayotganda, avvalo, tushunilishi qiyin so‘zlar tarjimasi berilib sharhni o‘zlariga qoldirgan ma’qul. So‘ng esa ularni fikrlariga qarshi chiqmasdan o‘qituvchi o‘zini fikrini bildirishi bu o‘quvchilarda o‘z fikrlarini mustaqil va ijodiy fikrlash orqali ayta olish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Quyidagi sharhlarimiz ham namuna sifatida berilyapti. Название презентации 5 Jismimda isitma kunda mahkam bo‘ladur, Ko‘zdin uchadur uyqu chu oqshom bo‘ladur. Har ikkalasi g‘amim bila sabrimdek, Borg‘on sori bu ortadur, ul kam bo‘ladur. Jismimda isitma- tan, badandagi issiqlik, mahkam bo‘ladur- isitma baland bo‘lishi, oqshom paytida ko‘zdin uyqu qochadi, uxlolmaslik, borg‘on sori- borgan sari. Albatta, dars jarayonida o‘quvchilarga so‘zlar shu tarzda tushuntirilib, ichidan “Aqliy hujum” metodidan foydalanib, muammoli savol tashlab qo‘yish, o‘quvchilar fikrlari, tushunishlari qay darajada ketayotganligini tekshirishda yaxshi vositadir. Masalan, misralarni sharhlagandan so‘ng oxirigi misrada Bobur ul kam bo‘ladur deb nimani nazarda tutgan, sizningcha? kabi savollar o‘quvchilarni fikrlashga va ayni damda ushbu ruboiyni qay darajada tushunganligini aniqlashda yaxshi samara beradi. Masalan: Название презентации 6 Mana shu jadval savol tashlangandan keyin o‘quvchilar tomonidan ruboiyni qanchalik tushunganini bilish uchun to‘ldiriladi. Muamm oning t uri Mua mmoni ng k elib chiqi sh sababla ri Muammoning y echish y o‘l i v a sizni ng shax siy fi k ringiz Ruboiy da borg‘on sori bu ort adur, ul k am bo‘ladur deb ul k am bo‘la dur deb sizni ngcha nimani na zarda t ut y apt i? Ruboiyda isitmaning ortishi, ko‘zdan uyquning qoshishini g‘am bila sabrga tenglashtirilyapti va qaysi birining ko‘payishi va qaysi birining kam bo‘lishini bilish Isitmaning kunda oshib borishi, kechalari ko‘zdan uyqu qochishlarini g‘am ila sabrga o‘xshatilib, brogan sari g‘am ortadi, sabr kamayishi aytilyapti … Название презентации 7 Endi o‘zimiz misralar mazmunini sharhlashga harakat qilamiz; tanimda isitma har kun ortib boradi, ko‘zimdan oqshomlari uyqu qochadi, har ikkalasi g‘amim bilan sabrimdek, borgan sayin bular ko‘payyapti ya’ni isitma va uyqu, ul kam bo‘ladur deb bizningcha, lirik qahramon sabrini aytyapti. Endi o‘ylab qarasak, insonda ko‘zidan uyqu qachon qochadi, qachon uxlolmaslik mumkin, qachonki, nimanidir intiqib kutgan shodlik paytlarida yoki g‘amga cho‘mgan damlarida. O‘ylab ko‘ring-chi sizdan ham uyqu qochganmi? Balki sentabrda yangi o‘quv yili boshlanishiga bir kun qolganda kechasi uyqungiz kelmay intizorlik bilan tong otishini kutgandirsiz? Xuddi shunday Boburda ham g‘amga cho‘mgan paytida uyqulari kelmay, bu g‘am-tashvishlardan sabri kamaygandek his qiladi o‘zini. Va mana shunday qilib ruboiylarni sharhlash davomida muammoli vaziyatga qulay o‘rinlarini topib, to‘g‘ri tashkillashtirsak, o‘quvchilarning ham zerikishlarini oldini olamiz ham darsga qiziqishlari ortib, mavzuni tushunib xotiralarida yaxshi saqlanishiga erishamiz. Название презентации 8 F Заголовок презентации 9• 2.2 “Boburnoma”da portret yaratish mahorati • Adabiyotimiz tarixida “Boburnoma” asari singari peyzaj va potret tasviriga keng o‘rin berilgan boshqa asar yo‘q, bizningcha. Chindan ham bu asar turli sohalarni o‘zida mujassamlagan qomusiy asardir. • Portret – (fransuzcha portrait- tasvir) 1. Real hayotda mavjud bo‘lgan bir yoki bir necha kishining yoki rassom tasavvuridagi qiyofaning tasviri yoki fotograf tomonidan ishlangan sur’ati. 2. (ko‘chma) adabiy asarda personajlar qiyofasining tavsifi va tasviri. “ Boburnoma” da ham biz o‘nlab tarixiy shaxslar portretini ko‘rishimiz mumkin. “B” ning asosiy tasvir obyekti tarixiy voqealar hisoblanadi. Ammo Bobur tarixiy voqealarni sanab o‘tish bilan cheklanmay, tarixiy voqealarning manzarasini, tarixiy shaxslarning portreti va xarakterini, tarixiy manzalarni chiroyli qilib chizib beradi. Ilmiy-tarixiy ma’lumotlarga badiiylik bilan sayqal beradi va o‘qiguvchini ushbu voqea-hodisalarga xayolan olib kirib qo‘yadi. Ushbu asarda biz realizm metodining yorqin namunasini ko‘rishimiz mumkin. Unda hech qanday xayoliy badiiy to‘qimalar yo‘q. Nimani yoki kimni tasvirlasa, o‘zicha, o‘z holicha bo‘yab bejamasdan haqqoniy ko‘rsatib beradi. Asarda o‘sha davrning tarixiy shaxslari otasi Umarshayx mirzo, amakisi Sulton Mahmud mirzo, Sulton Husayn Boyqaro va boshqa ko‘plab shaxslar qalamga olingan. Ularning tasviri esa bir xil emas, har birining tashqi siymosi, ichki dunyosi, fazilat va kamchiliklari o‘ziga xos tarzda tasvirlanadi. Biz endi yuqoridagi ikki shaxsning portretidagi xarakterini o‘xshash va farqli jihatlarini ushbu organayzerga qo‘yib taqqoslaymiz: masalan, Umarshaxy mirzo Sulton Ahmad mirzo Заголовок презентации 10Yaxshi savodi bor edi. “ Xamsatayn ” (Nizomiy Ganjaviy va amir Xusrav Dehlaviy “ Xamsa ” lari), dostonlar va tarixlarni o ’ qir edi. Ko ’ pincha “ Shohnoma ” o ’ qir edi. She ’ riy iste ’ dodi bor, biroq she ’ r yozishga qunt qilmasdi. Hech nima o ’ qigan emas,omi odam edi. Shaharda ulg ’ aygan bo ’ lishiga qaramay to ’ g ’ riso ’ z (turk) sodda edi. Iste ’ doddan bebahra edi. Odil kishi Ahd va so ’ ziga barqaroq kishi edi. Hargiz undan ahdga xilof ish yuz bermaganBesh vaqt namozni kanda qilmasdi, harzati Xoja Ubaydullohg a murid edi, adolatli kishi edi 3.2 “Boburnoma”ni “klaster” metodi vositasida o‘rganish “ Boburnoma” beqiyos peyzaj va portret namunasidir. Unda XV asrning oxiri -XVI asrning birinchi yarimigacha kechgan muhim tarixiy voqealar va ular bilan birgalikda yuzlab tarixiy shaxslar va Xuroson, Movaraunnahr va Hindistonning ko‘plab shaharlari va ularning hayvonot va nabobot olami jonli tasvirlangan. Biz mana shularni o‘quvchilarga “Qanday” o‘qitish masalasini shu ishimizda oz bo‘lsa-da ko‘rib chiqdik. Hozirgi kunda katta hajmli asarlar o‘quvchilarni zeriktiradi. Ularni avvval qismlarga bo‘lib o‘qitish keyin qismlarni umumga birlashtirish mumtoz asarlarda yaxshi samara beradi, bizningcha. Название презентации 11 Endi biz “Boburnoma”dagi shahar tasvirlarini ushbu metod vositasida ko‘rsatishga harakat qilamiz. Asarda birinchi 1494-yil voqealarida Farg‘ona haqida gap boradi. Biz ham shundan boshladik. “Yetti qasaba (shaharchasi) bor” deb ta’riflanadi Название презентации 12Farg ’ onaning yetti shaharchasiAndijon O ‘ sh Kandibodom Axsi Marg ‘ inon Xo ‘ jand Isfara Mana shunday o‘quvchilar olgan bilimlarini sinovdan o‘tkazishsa, ularga mavzuga bo‘lgan qiziqish ortadi va bularni to‘ldirish, topshiriqni bajarish uchun asar to‘g‘risida shunday bilimga ega bo‘lishlikni ham tushunadilar. Bu chiqarilgan klasterlardan yana tarmoqlash mumkin. Masalan, har bir shaharchani o‘ziga xos xususiyatlarini: mevalari va h.k. Название презентации 13Andijon To ‘ qqiz tarnov suv kiradi Qovon va uzumi yaxshi bo’ladi Noshvotisidan yaxshiroq noshvoti bo’lmas Uch darvozasi bor Qiorg ‘ ovuli behad semiz bo ’ ladi Musiqada mashhur Yusuf Xoja andijonlikdur Eli turkdur. Elining tili adabiy tilga muvofiq Shaharlar to‘g‘risida muallif bergan xilma-xil ma’lumotlar ko‘p bo‘lishiga qaramay har bir shahar, viloyat hamda mamlakatning o‘ziga xos tarixiy, siyosiy- ijtimoiy, iqtisodiy va geografik jihatlari bir butun holicha yaqqol bo‘rtib turadi. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, “Boburnoma”da shahar va viloyatlarning tabiiy tasviri qiyosiy usulda berilgan. Masalan, Samarqand tabiati iqlimi Kobulga taqqoslansa, Kobulning tabiati iqlimi Samarqandga qiyoslanadi. Masalan, Bobur Samarqand iqlimi haqida “qishi mahkam sovuqdir, qori agarchi Kobul qoricha tushmas, Yozlari yaxshi havosi bor, garchi Kobulcha yo‘qtur”, -desa, Kobul iqlimi to‘g‘risida: “Kobul havosidek havoliq yer olamda ma’lum emaskim. Yozlarda kechalari po‘stinsiz yotib bo‘lmas, qishlar agarchi qoriaksar ulug‘ tushar vale mufrit sovug‘i yo‘qtur. Samarqand va Tabriz ham hushhavoliqqa mashhurdir, vale murit sovuqlari bordir” deb yozadi. Название презентации 14 Endi ushbu metodni shaxslar xarakter-xususiyatlari keltirilgan ma’lumotlarda ham foydalanamiz. Название презентации 15Vazirlar obrazi Dehqonlar obrazi Hunarmandlar obrazi Din peshvolari obrazi Jangchilar obrazi Qarindoshlar obrazi Sarkardalar obrazi Ijodkorlar obrazi “ Boburnoma”da xarakterlar tasviri Mana shu tarmoqlarda ko‘rsatilgan obrazlardan bir- ikkitasini namunaga ko‘rsatamiz. Biz yuqoridagi 2-bobimizda shaxslar portreti haqida gaplashgan edik. Shulardan, asosan, hukmdorlar, vazirlarnikiga to‘xtalganmiz. Hozir esa ijodkorlar va ayollar obraziga qisman to‘xtalib, tarmoqlab ko‘rsatamiz. Qolganlari esa shu tartibda davom etadi. Название презентации 16Ijodkorlar obrazi Alisher Navoiy Olti masnaviy kitob (doston) nazm qilibdur( Beshi “Xamsa” javobida, yana biri “Mantiq ut-tayr vaznida “Lison ut-tayrTo’rt g’azaliyot devon tuzgan” “G’aroyib us-sig’ar” “Navodir ush-shabob” “Badoye ul-vasat” “Favoyid ul-kibar” “ Mezon ul-avzon” nomli aruz kitobini bitgan. 24 ruboiy vaznining to’rt vaznida xató qilgan Forsiy devon ham yaratgan. Forsiy nazmda “Foniy” taxallusini qo’llagan Musiqada ham yaxshi ohanglar yaratgan, yaxshi naqshlari va yaxshi peshravlari bor Turkiy til bila to she’r bitibdikim, hech kim oncha ko’p va xo’p bitgan emas. . 1 Shoir lirikasini “Konseptual jadval” asosida o‘rganish Bobur lirikasi hajman unchalik katta bo‘lmasa-da, ammo o‘zbek va jahon adabiyotida o‘ziga xos o‘rin egalladi. U lirikasida mumtoz lirik janrlarning turli xilida samarali ijod qilgan. Masalan, 126 ta (3 tasi tugallanmagan) g‘azal, 2 ta masnu’ she’r, 12 ta masnaviy, 23 ta qit’a, 20 ta tuyuq, 117 ta fard, 54 ta muammo, 230 ta ruboiy. “ Bobur g‘azallari ham g‘oya, ham badiiyat jihatidan yuksak she’riyat namunalaridir. Buni his etgan shoir bir g‘azalida faxriya usulida ta’kidlaydi: Iroq-u forsga gar etsa sening bu she’ring, ey Bobur, Oni hifz etkusi Hofiz, musallam tutqusi Salmon.” “ Zahiriddin Muhammad Bobur ensiklopediyasi”. Toshkent-“Sharq”-2014. 307-bet   Название презентации 17 She’riy san’at lar She’riy san’at t urlari Qo‘llanilishidan maqsad Shoir ijodidan misollar t almeh Ma’naviy san’at O‘tmishdagi mashhur shaxs, voqealarga ishora qilib fikrni ixcham bayon qilish Kim Xizr suyin og‘izlang‘ay labining qoshida Kim Masih alfozidin degay kaloming borida t azod Ma’naviy sa’nat Zid so‘zlarni keltirish asosida ma’noni kuchaytirish Netgaymen ul rafiq, bilakim qilur base, Mehr-u vafo raqibg‘a, jabr-u jafo manga. t ashbeh   Yorning go‘zalligini pariga o‘xshatib, chiroyli o‘xshatma yasash Begona bo‘lsa aql meni telbadin, ne tong, Chun bo‘ldi ul parisifatim oshno manga t azod Ma’naviy sa’nat Zid so‘zlarni keltirish asosida ma’noni kuchaytirish Chun falak qo‘ymas meni bir lahza vasl ayyomida Tong yo‘q, ey bemehr, agar o‘lsam firoqing shomida Tanosub Lafziy-u ma’naviy sa’nat Bir-biriga aloqador narsalarni qo‘llab, ma’no va ohangdorlikni ta’minlash Mening ko‘nglim gulning g‘unchasidek tah-batah qondur, Agar yuz ming bahor o‘lsa, ochilmog‘i ne imkondur Название презентации 18 Xulosa Bugungi kunda shiddat bilan yangi axborotlarning kirib kelishi, fan-texnikaning ravnaqi, ta’lim tizimining ham rivojlanib borishi o‘qitishni eng samarali usullarini qo‘llashni talab etmoqda. O‘qituvchi har bir mavzuni o‘qitishda o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirishda bir muncha qiyinchiliklarga duch kelishi tabiiy. Shunday bo‘lsa-da o‘qituvchi o‘quvchilarning yoshi va psixologik xususiyatlaridan kelib chiqib an’anaviy yoki zamonaviy metodlardan foydalangan holda darsni to‘g‘ri tashkil qilishi va kutgan natijasiga erishishi mumkin. Biz bugun tadqiqot ishimizda mana shunday metodlardan mavzuni o‘tishda foydalanishni oz bo‘lsa-da ko‘rsatishga harakat qildik. Название презентации 19

Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodini maktab darsliklarida o‘qitilishi

Купить