Zahiriddin muhammad boburning “boburnoma” asarida hukmdor shaxslar obrazi tasviri va talqini - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	138.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Zahiriddin muhammad boburning “boburnoma” asarida hukmdor shaxslar obrazi tasviri va talqini

Купить

ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING “BOBURNOMA” ASARIDA
HUKMDOR SHAXSLAR OBRAZI TASVIRI VA TALQINI
MUNDARIJA
KIRISH (ISHNING UMUMIY TAVSIFI) …………………………………….. 6
I. BOB. «BOBURNOMA»DA BOBUR XARAKTERI VA HUKMDOR
SHAXSLAR OBRAZI TASVIRI …………………………………………….. 11
1.1. “Boburnoma” asarining o‘rganilishi ...................................................... 11
1.2. Hukmdor shaxs va uning xarakteri masalasi ………………………….. 21
I I . BOB. BOBUR HUKMDOR S H AXSNING TIPIK VAKILI VA
UNING O‘ZIGA XOS XARAKTERI ………………………………………... 35
2.1. Temuriylar davrida davlatchilik va yurt boshchiligi mavqei …………. 35
2.2. Shohlik maslagi va Bobur xarakterining shakllanishi ……...…………. 45
III. BOB. HUKMDOR SHAXS VA IRFONIY G‘OYA …………………..… 61
3.1. Hukmdorlik va irfoniy g‘oya ……………………...………………….. 61
3.2. Ijtimoiy voqea va hissiy kechinma …………………….……………… 68
XULOSA ……………………………………………...…………………………
80
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………...…… 83
1

ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING “BOBURNOMA”ASARIDA
HUKMDOR SHAXSLAR OBRAZI TASVIRI VA TALQINI
MAVZUSIDAGI MAGISTRLIK DISSERTATSIYA
ANNOTATSIYASI
Ushbu magistrlik dissertatsiyasida XV-XVI asrlarda yashagan o zbekʻ
mumtoz adabiyotining yirik vakili, shoir, tarixchi, geograf, davlat arbobi, iste dodli
ʼ
sarkarda, boburiylar sulolasi asoschisi, temuriy shahzoda, o z davrining buyuk
ʻ
shaxslaridan biri Zahiriddin Muhammad Boburning Movarounnahr, Xuroson va
Hindiston o‘lkalari haqida batafsil va qimmatli ma’lumot beradigan qomusiy asari
“Boburnoma” asarida keltirilgan hukmdor shaxslar, xususan, Husayn Boyqaro,
Shayboniyxon, Xisravshoh, Sulton Ahmad va boshqa hukmdorlarga bergan
ob’ektiv bahosi misolida ularning xarakteri ochib beriladi. “Boburnoma” misolida
Boburning har bir temuriyzoda va hukmdor shaxslarga bergan bahosi tahlil
qilinadi.
2

ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR'S MASTER'S DISSERTATION
ON THE DESCRIPTION AND INTERPRETATION OF THE IMAGE
OF RULING PERSONS IN "BOBURNOMA"
ANNOTATION
In this master's dissertation, Zahiriddin Muhammad Babur, a great
representative of Uzbek classical literature of the XV-XVI centuries, poet,
historian, geographer, statesman, talented commander, founder of the Baburid
dynasty, one of the great figures of his time, wrote about Movarounnahr, Khorasan
and India. Their character is revealed in the example of an objective assessment of
the rulers, in particular, Hussein Boykaro, Shaibanikhan, Khisravshah, Sultan
Ahmad and other rulers, mentioned in the encyclopedic work "Boburnoma", which
provides detailed and valuable information. The example of "Boburnoma"
analyzes Bobur's assessment of each Temurid and the ruler.
3

KIRISH (ISHNING UMUMIY TAVSIFI)
Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Jahon
adabiyotshunosligida mumtoz turkiy adabiyot qiziqish bilan o‘rganilib kelinadi.
Mumtoz adabiyotda badiiyat masalasi, adabiy muhit va adabiy tanqidning o‘rni
haqidagi tekshirishlarni amalga oshirish dolzarb vazifalarni keltirib chiqarishi bilan
birga tadqiqotlarning ko‘lamini kengaytirish zaruratini ham ko‘rsatmoqda.
Dunyo adabiyotshunosligida «Boburnoma» asarining AQS H , Yevropa
mamlakatlari, Yaponiya, Turkiya va Markaziy Osiyo davlatlari olimlari tomonidan
tarjima va tabdili bilan bog‘liq nashr ishlarini qizg‘in davom ettirayotganlari hamda
filologik tadqiqotlarni amalga oshirayotganlari tadqiqotning dolzarbligini bildiradi.
“Boburnoma” asarini adabiyotshunoslik aspektida alohida o‘rganilishi dunyo
adabiyotshunosligida keyingi tadqiqotlar rivojiga turtki beradi.
Mamlakatimizda ilm-fan sohasida istiqlol yillarida amalga oshirilayotgan
islohotlar zamirida “o‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqyosda
o‘rganish va targ‘ib qilish, ko‘p qirrali bu mavzuni bugungi kunda dunyo adabiy
makonida yuz berayotgan eng muhim jarayonlar bilan uzviy bog‘liq holda tahlil
etib, zarur ilmiy-amaliy xulosalar chiqarish katta ahamiyatga ega” 1
bo‘lib, mazkur
ilmiy jarayonlar natijasida “Boburnoma” asarida badiiy ijod masalalarini
monografik planda o‘rganish adabiyotshunosligimizni yangi tahlil va qarashlar bilan
boyitishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 - yil 13 -
maydagi PF 4797-son “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti
universitetini tashkil etish to‘g‘risida”gi, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2018 - yil 16 - fevraldagi 124-F sonli “O‘zbek mumtoz va zamonaviy
adabiyotini xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb masalalari”
mavzusidagi xalqaro konferensiyani o‘tkazish to‘g‘risidagi farmoyishi hamda boshqa
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг «Ўзбек мумтоз ва замонавий адабиётини
халқаро миқёсда ўрганиш ва тарғиб қилишнинг долзарб масалалари» мавзусидаги халқаро конференция
иштирокчиларига йўллаган табриги // Халқ сўзи. 2018 йил 8 август.
4

me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu
dissertatsiya tadqiqoti ma’lum darajada xizmat qiladi.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor
yo‘nalishlariga mosligi. Mazkur tadqiqot ishi respublika fan va texnologiyalari
rivojlanishining “ Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy,
iqtisodiy, madaniy, ma’naviy-ma’rifiy rivojlantirishda innovatsion g‘oyalar
tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yo‘llari ” ustuvor yo‘nalishida
ko‘rsatilgan vazifalarga muvofiq keladi.
M uammo ning o‘rganil ganlik darajasi. O‘zbek adabiyotshunosligida
“Boburnoma” asarining o‘rganilish darajasi asosan XX asrning ikkinchi yarmidagi
tadqiqotlarda chuqurlashib bordi. Zahiriddin Muhammad Boburning adabiy-ilmiy
merosiga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgarganligi bois uning asarlarini, jumladan,
“Boburnoma”ning tanqidiy matnini yaratish bilan bog‘liq izlanishlarni ham ushbu
sohaning yutuqlari sirasidan baholash kerak bo‘ladi. Shuningdek, “Boburnoma”
yuzasidan bajarilgan dissertatsiyalar, o‘zbek davriy matbuotida e’lon qilingan bir
5

qator ilmiy va publitsistik maqolalar va ilmiy to‘plamlarda 2
ushbu mavzuga doir
kuzatishlar o‘z aksini topgan.
Tadqiqotning maqsadi. “Boburnoma” asarida adabiyotshunoslik masalalari,
adabiy uslub, adabiy muhit, adabiy tanqidni jihatdan o‘rganish tadqiqotimizning
bosh maqsadi sanaladi.
Tadqiqotning vazifalari . Tadqiqot oldiga qo‘yilgan vazifalar quyidagilardan
iborat:
“ Boburnoma ” asarida muallifrning uslubini tadqiq etish va tahlilga tortish;
“Boburnoma”da tasvirlangan adabiy muhit va adabiy tanqidga xos
xususiyatlarni tekshirish;
Ushbu asar tarkibidagi hukmdor tarixiy shaxslarning adabiy portretlarini
o‘rganish vositasida o‘zi ga xos belgilar i ni aniqlash;
Mutasavvif adiblar siymosiga nisbatan Bobur ning irfoniy munosabatlar ini
o‘rganish .
2
Жамолов С. Бобурноманинг бадиий хусусиятлари. – Т.: Фан 1960.210 б; Қудратуллаев Ҳ.
«Бобурноманинг тарихий-адабий ва услубий таҳлили (Навоий, Бобур, Хондамир ва Восифий насрининг
қиёсий таҳлили асосида)» филол. фан. док... дисс. – Т., 1998. – 348 б; Қудратуллаев Ҳ. Бобирнинг адабий-
эстетик қарашлари. – Т.: Фан. 1983. – 62 б; Қудратуллаев Ҳ. Бобурнинг адабий эстетик олами. – Т.:
Маънавият, 2018. – 271 б; Абдуллаева M. Тарихий насрий асарлар бадииятининг қиёсий таҳлили
(«Бобурнома» ва «Шажараи турк» мисолида)» фил. фан. номз... дисс. – Т., 2008. – 155 б; Собиров М.
«Бобурнома»нинг инглизча таржималарида муаллиф услуби ва бадииятини қайта тиклаш муаммолари
(Лейден Эрскин, Бевериж ва Текстон таржималарининг қиёсий таҳлили асосида). Филол. фан. номз... дисс. –
Т., 2002. – 160 б; Отажонов Н. «Бобурнома» жаҳон адабий жараёнида. филол. фан. док... дисс. – Т., 1994. –
290 б; Абдуғафуров А. Навоий ва Бобур. Буюк бешлик сабоқлари. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1955. – 184 б;
Маллаев Н. Ўзбек адабиёти тарихи. 1-китоб. – Т.: Ўқитувчи. 1976. – 664 б; Навоий ижодининг халқчил
негизи. – Т.: Ўқитувчи, 1980. – 174 б; Жиянова Н. «Бобурнома»даги нумеративларнинг маъно хусусиятлари.
филол. фан. номз... дисс. – Т., 2000. – 135 б; Ҳошимова Д. «Бобурнома» асарининг танқидий матнини
яратиш муаммолари. (Ўзбек, инглиз ҳамда «Бобурнома» танқидий матнининг япон нашрлари мисолида).
филол. фан. докт.... дисс. – 220 б; Каримов Р. «Бобурнома»да шеърлар хорижий таржималарининг қиёсий
таҳлили: филол. фан. номз… дисс. – Т., 2003. – 120 б; Шарипов Х. Теоретические вопросы прози в
таджикско-персидских политнеках классического периода. Афтореферат док. дисс.. – Душанбе. 1987. С-45;
Ҳ.Ҳомидий. «Асримизгача насримиз». Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1997.№ 4; Бобир. Заҳириддин
Муҳаммад. Бобирнома. – Т.: Ўз.дав. нашр.1- қисм.1948. –Б.252;Я. Ғуломов. Р.Набиев.2- қисм.1949. Б-
312.Ўз. СЭ. 2-том. –Б.295. (Ҳайитметов А мақоласи); Бабурнаме. М.Салье.Главная ред. Энц.1993.19.
А.Раҳимов.Ўзбек романи поэтикаси. ф.ф.д. дисс... Автореферат. Т.:1993.-Б.52; Адабиёт назарияси.1-
том. T .: Фан.1978.-Б.278.2-том.1979. –Б.206; Бобур тадқиқотлар ойнасида.Ўзбекистон адабиёти ва
санъати.1983. №5; Бобуршоҳ Фитрат талқинида.Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1993.№9;Валижўжаев
Б.Заҳириддин Муҳаммад Бобур адабий-танқидий қарашларига доир // Ўзбек шеърияти ва адабиётшунослик
тарихидан. Самарқанд. 1964. –Б.138.; Госкин Б. Бобур ва унинг авлодлари// Ёшлик.1983. №5 73-77; Губоева
С.С. «Бабур и топонимия, этнография. -М.:1971.- С.180; Валихўжаев Б. Бобурнома улкан наср намунаси//
Ўзбек насри тарихи. – Т.:1992.-Б.197; Раҳмонов В. Бобирнинг Навоийга мактуби// Фан ва турмуш- 1978. №-
2.8-9б. Шайхзода М. Заҳириддин Бобур// -Гулистон.:1940.№1.28-20б.Шайхзода М.Бобур ва Навоий//Қизил
Ўзбекистон.1940.26 декабр; Қаюмов А.Заҳириддин Муҳаммад Бобир// Фан ва турмуш. 1958. № 2; Қаюмов
А.Заҳириддин Муҳаммад Бобир// Шарқ юлдузи.1983.№3.159-168 ; Халлиева Г. XX аср рус шарқшунослигида
ўзбек мумтоз адабиёти тадқиқи.филол. фан. док... дисс.. – Т.: 2016. Б-220; Тешабоева З. Инглизча
«Бобурнома»лар. Жаҳон адабиёти. 2014. №2.-Б.139; Хорижда Бобуршунослик. Тадқиқот , талқин ва
мақолалар. Нашрга тайёрловчи Ҳ.Болтабоев. – Т.:Мумтоз сўз. 2009;
6

Tadqiqot ob y ekti. Zahiriddin Muhammad Boburning “ Boburnoma ” asar i
dissertatsiyaning ob’ekti qilib belgilangan.
Tadqiqotning predmeti. “ Boburnoma” asarida aks etgan adabiyotshunoslik
masalalari, adabiy muhit va tanqid munosabati, ijodkor shaxs va mutasavv i f
adiblar haqidagi mualliflarning qarashlari dissertatsiyaning predmetini tashkil
etadi.
Tadqiqotning usullari. I shni tadqiq etishda t arixiy-qiyosiy, b iog ra fik -
psixologik usullardan foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
“ Boburnoma ” asarida muallifning uslubi tadqiq etildi hamda muallif obrazi
bajargan vazifalar tasniflandi;
“Boburnoma” asari da tasvirlangan adabiy muhitga xos xususiyatlar, ularning
asardagi ahamiyati , mumtoz adabiy tanqidchilikning belgilari tadqiq etilgan;
Adabiy-tarixiy asarlar tarkibida tasvirlangan adabiy portretlarning o‘ziga xos
belgilari aniqlangan.
Boburning mutasavv u f adiblar siymosiga bo‘lgan munosabati tadqiq etilgan.
Tadqiqotning amaliy natijal ari. Zahiriddin Muhammad Boburning adabiy-
estetik qarashlari bilan birga uning adabiy uslublari, asar tarkibida kechadigan
janrlar qorishuvi jarayonlarining asar mazmuni va tarkibiga ta’siri masalasi
o‘rganilgan.
Movarounnahr va Xuroson adabiy muhitida shakllangan adabiy an’analar va
ijodiy tamoyillarni o‘rganishda “Boburnoma” asari muhim manbalardan ekanligi
asoslangan.
Bobur asarlari matnida bir necha sohalarga oid ilmiy qarashlar bilan birga sof
filologik qarashlarning ustuvorlik qilishi tahlil qilingan.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi . Dissertatsiyada muammolarning aniq
q o‘yilgani, ilmiy-nazariy xulosalarda tarixiy-qiyosiy, biografik, analitik -este tik
tahlil usullaridan foydalanilgani, ishonchli adab iy -tarixiy manbalardan,
internetning xalqaro ilmiy bazalar ma’lumotlaridan foydalangani bilan ham
izohlanadi .
7

Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Boburning adabiy
qarashlari va ilmiy mulohazalari, uning adabiyotshunos sifatidagi qiyofasi ilk bora
chuqurroq tekshirilgani bois ishning xulosalari ilmiy-nazariy manbalarni muayyan
darajada to‘ldirish vazifasini bajarishi mumkin.
Tarixan shakllangan adabiyotshunoslik janrlarining ushbu yirik asar tarkibida
o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘lishi asoslangan bo‘lib, bu kuzatish natijalaridan
o‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi fanining o‘quv darsliklari va qo‘llanmalarini
yaratishda ham foydalanish mumkin.
XV-XVI asr adabiy muhiti, undagi badiiyat va uslub muammosi, roviylik va
adabiy maslak kabi masalalarni yorituvchi ilmiy fundamental tadqiqotlar uchun
qo‘shimcha manba bo‘lib xizmat qilishi ham ko‘zda tutilgan.
Natijalarning e’lon qilin ganl i g i . Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha 3 ta ilmiy
ish, jumladan, 2 ta Respublika konferensiya to‘plamlarida , 1 ta xorijiy
konferensiya to‘plamida nashr etilgan.
Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Kirish va uch asosiy bob, xulosa
hamda foydalanilgan ad a biyotlar ro‘yxatidan iborat. U mumiy hajmi 92 sahifani
tashkil etadi .
I BOB “ BOBURNOMA ” DA BOBUR XARAKTERI VA HUKMDOR
SHAXSLAR OBRAZI TASVIRI
1.1. “ Boburnoma ” ning o‘rganilishi
Yurtimizning boy o‘tmishi o‘zining yuksak qadriyat va an’analari bilan
qadrlidir. Ma’naviy hayotimizning bir bo‘lagi sanalgan adabiyotimiz tarixi ham
uzoq asrlarga tutash bo‘lgan unutilmas voqelik va hodisalarni o‘zida
mujassamlashtirgan. Bizgacha yetib kelgan ko‘plab adabiy-badiiy asarlar orqali
milliy ma’naviyatimiz ildizlari oziqlangan qadimiy madaniyatning mohiyatini
anglash imkoniga ega bo‘lamiz. Mumtoz adabiyotimiz tarixida nasriy asarlar
salmog‘i u qadar katta emas. Turkiy xalqlar va umuman qadim Turon zaminda
keyinchalik O‘rta asrlar Movarounnahr va Xurosonda umumiy adabiy an’analar
ta’sirida uzoq davrlargacha she’riyatning ravnaq topgani, bu adabiy turdagi
janrlarning xilma-xil shakl va navlari keng tarqalgani adabiyot ahliga ma’lum.
8

Biroq kam sonli bo‘lsa-da, bizgacha yetib kelgan, XI asrda turkiy tilda yaratilgan
“Qissas ul-Rabg‘uziy” nomli yirik badiiy asar, shuningdek, XV asrda yozilgan
Amiriyning “Bang va Chog‘ir”, Yaqiniyning “O‘q va yoy” kabi nasriy yo‘lda
yozilgan asarlari qatorida Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”si ham
o‘zining munosib o‘rniga ega. Aynan mana shu zaminda ijtimoiy va adabiy muhit
ta’sirida fors tilida ham bir qator nasriy asarlar yaratildi. Jumladan, Zayniddin
Vosifiyning “Badoyi’ ul-vaqoe”, Xondamirning “Makorim ul-axloq” asarlarini
shular qatorida sanash mumkin. “Boburnoma” asarini tadqiq etish bo‘yicha xorij
va o‘zbek adabiyotshunosligida qator ilmiy izlanishlar olib borilgan. Har bir
tadqiqotchining o‘ziga xos kuzatishlar va o‘rganishlar hosilasi ilmda ma’lum
darajada iz qoldirgan.
“Boburnoma”ning fanga ma’lum bo‘lishi va tadqiq etilishi g‘arb ilm ahli
orasida o‘ziga xos tarzda kechdi. G‘arb ilmiy jamoatchiligiga Bobur nomini
birinchi bo‘lib, fransuz olimi D. Derbelo “Sharq kutubxonasi yoxud sharq
fuqarosining bilimiga doir qomuslar” nomli lug‘atga “Bobur yoki Babar” nomli
maqolasini kiritish orqali ma’lum qilgan edi. Biroq Yevropada Boburning shuhrati
yoyilish davri XIX asrning birinchi yarmidan boshlangan. Ular “Boburnoma”ni
tarjima etish bilan birga Bobur shaxsiyatini ham qizg‘in o‘rganganlar. Ingliz
sharqshunoslaridan Leyden va Erskinning tarjimasi orqali “Boburnoma” Londonda
1826 yilda ingliz tilida nashr qilingan. 3
Ushbu nashrdan so‘ng Yevropa va boshqa
xorij davlatlarida “Boburnoma”ning tarjima etilishi va uning shaxsiyatiga va
qoldirgan ma’naviy adabiy merosiga qaratilgan tadqiqotlar 4
. ko‘payib bordi
Annetta Syusanna Beverij tarjimasidan keyin Amerika Qo‘shma Shtatlari
Harvard universiteti professori Viller Tekston “Boburnoma”ning yana bir to‘liq
3
Leyden John . Memoirs of Zehir-Ed-Din Muhammed Baber: Babur Empero r of Hindustan . – London ., 1826.
– Р .432 .
4
Бобур З.М. Бобурнома. Инглизчадан А.Кайзер таржимаси. Лейпциг-1828. Паве Де Куртейл.
Бобурнинг эсталиклари. Париж-1871. Бобурнома. Ҳиндистон императори Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг
ўз қўли билан чиғатой ва туркий тилда ёзган хотиралари.Ж.Лейден ва В.Эрскинлар таржима қилган.
Дублин университетида араб ва форс тиллари факультетининг профессори ҳинд тарихи мутахассиси жаноб
Дьюкас Уайт Кинг шарҳлаган ва тўлдирган. Beveridge, Anette Susannah. The Babur-nama in English. Emperor
of Hindustan Babur. – London, 1921. – 880 р. Калдекот Р . М . Бобур ҳаёти ( Ҳиндистон императори ).
Қисқартирилган таржима. Лондон. 1845. (инглиз тилида); Талбот Ф.Ж. Ҳиндистон императори Бобурнинг
эсдаликлари. Қисқартирилган таржима. Лондон. 1879. (инглиз тилида). Бобуршоҳ, Заҳириддин Муҳаммад.
«Вақойиъ» 1-нашр. –Ал-Қоҳира.: тарж. Магда Малфу . « Дорул офоқ ул - арабийа ». 2013. – Б . 747.
9

tarjimasini 5
amalga oshiradi. Ushbu tarjima mutaxassislar tomonidan
muvaffaqiyatli deb baholangan. Tarjimonning “Boburnoma”ga badiiy asar sifatida
yondashgani tufayli hamda asarga 700 ga yaqin izohning berilgani tarjimaning
ommalashishini ta’minlagan. “Boburnoma”ning ingliz tiliga takror tarjimalaridan
so‘ng ushbu asar tadqiqiga oid kuzatishlar bir necha sohalarni qamrab oldi. Ular
tarix, siyosat, sotsiologiya, harbiy strategiya, lingvistika, tabobat, geografiya,
shaharsozlik kabilar bilan bog‘liq edi. Lekin bunday tadqiqotlar orasida Boburning
shoirlik iqtidori bilan bog‘liq bo‘lgan tadqiqotlar ko‘p emas. Amerika Qo‘shma
Shtatlari Ohayyo universiteti professori Stepen Deyl o‘zining “S akkiz jannat
bog‘i. Markaziy Osiyo, Afg‘oniston va Hindistonda Bobur va boburiylar
saltanatining madaniyati ” nomli monografiyasida Boburning imperatorlik
salohiyati, tarix sahnasidagi ahamiyati haqida so‘z yuritish barobarida undagi
shoirlik iste’dodini alohida o‘rgangan 6
. Stepen Deyl “Boburnoma" tarkibida
muallif tomonidan kiritilgan nazmiy parchalar va uning o‘zi tomonidan yozilgan
she’rlarni sinchiklab tahlil qiladi. Boburning ham she’r yoza olish va boshqa
shoirlarga nisbatan xolis baho bera olish salohiyatini e’tirof etadi. Uning aruzni
to‘g‘ri idrok etishi, mumtoz adabiyot an’nalari asosida ruboiy, g‘azal namunalarini
yozishga bo‘lgan qiziqishini asar voqealariga, tarjimai holiga bog‘lagan holda
tadqiq etgan. Monografiyada Boburning shoir sifatidagi qiyofasi o‘rganilgan.
Shuningdek, Turkiya, Ozarboyjon, Hindiston, Fransiya, Misr kabi davlatlarda
ham ushbu asarning tarjimasi hamda u bilan bog‘liq bo‘lgan tadqiqotlar olib
borildi. 7
Turkiya Ataturk universiteti Adabiyot fakulteti doktoranti Husayn
Baydemir “Boburnoma”ning folklor va etnografiya sohasiga oid muhim
ma’lumotlarini tekshirgan holda doktorlik tadqiqini amalga oshirgan bo‘lib, unda
asarda folklorga oid unsurlar va etnografik holatlarni chuqur o‘rganib chiqqan. 8
5
The Baburnoma. Memories of Babur. Prince and Emperor. Translated, edieted and annotated by Wheller M.
Thackston. - Нью Йорк .: Оксфорд . 1996. P 432.
6
Dale, S.F., The Garden of the Eight Paradises. B о bur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and
India (1483-1530). 2004.ISBN 90 04 13707 6.
7
Zahiruddin Muxammad Babur. Vekayi. Babur’in hatiroti. Cild I-II. –Ankara.: 1944-1946. Mirza Nasriddin
Ko‘ragoniy. Tarjimayi tuzuki Baburiy. -Karaci.: 1962. Rashid Axtar Nadviy. Tarjimayi tuzuki Boburiy.- Lahur.:
1965. Бобурнома . – Деҳли .: 1974. ( ҳиндий тилда )
8
Қаранг : Ҳайитов Ш . Хорижда Бобуршунослик . ўзбекча - туркча манбалар қиёсий таҳлили . – Т .:
«BAYOZ», 2021. – 144 б . Husay ın Baydemır. «Babürname» д e fol ’klor ızm ve etnografıc unsürler», Atatürk
10

“Boburnoma”ning jahon bo‘ylab shuhratini ta’minlashda yaponiyalik olim
Eyje Manoning ham xizmatlari alohida e’tirofga loyiq. Eyje Mano o‘ttiz yil
mobaynida “Boburnoma”ning jahon muzeylaridagi asosiy ishonchli qo‘lyozmalari
(Haydarobod, Qozon, Edenburg, London, Dehli, Parij nusxalari)dan foydalangan
holda ushbu mo‘tabar manbaning ilmiy-tanqidiy matnini 9
tayyorlashga muvaffaq
bo‘ldi.
“Boburnoma”ning jahon bo‘ylab ko‘p tillarga takror-takror tarjima etilishida,
albatta, asardagi turli fan va sohalarga oid bilimlarning serqatlam ekanligi, shu
bilan birga muallif shaxsiyatidagi samimiyat va mardonalik kabi sifatlar muhim
omil bo‘lgan. “Hozirda “Boburnoma” va uning tarjimasiga tegishli bo‘lgan tarixiy
hujjatlar dunyoning 23 kutubxonasining mulkiga aylangani asar salohiyatining
naqadar yuqori ekanligini ko‘rsatadi”. 10

Xorijda Bobur shaxsi va faoliyatiga bo‘lgan qiziqish yo‘nalishlarini
adabiyotshunos Hamidulla Boltaboyev quyidagicha tasniflaydi: “Xorij
olimlarining Boburga munosabati, asosan, to‘rt yo‘nalishda namoyon bo‘lgani
kuzatiladi: 1) Boburning davlat arbobi sifatidagi siyosiy faoliyati; 2)
“Boburnoma”ni qomusiy ma’lumotlar to‘plami sifatida istifoda etib, uning
muallifiga tarixchi sifatida qarash; 3) Boburni buyuk shoir va adib sifatida e’tirof
etish; 4) Boburga o‘ziga xos buyuk tarixiy shaxs sifatida qarash. So‘nggi yo‘nalish,
asosan, Bobur siymosi va hayratomuz taqdiridan ta’sirlanib yozilgan badiiy va
publitsistik asarlarda aks etgan”. 11
Darhaqiqat, xorijlik tadqiqotchilar tomonidan
Boburning faoliyatini o‘rganishda “Boburnoma” asarining o‘zi asosiy tayanch
manba vazifasini bajargan.
üniversitesi, 2010.
9
Zahir Ad-din Muhammad Babur. Babur-nama.(Vaqayi)Critical edition based on four chagatay text woth
introduction and notes by Eiji Mano. Kyoto. Syakoda. 1995-1998. Prinited by Nakanishi Prining Co., LTD Kyoto.
Japan.
10
Тешабоева З . « Бобурнома » нинг инглизча таржималаридаги фразеологик бирликлар ва уларнинг
миллий - маданий хусусиятлари фил . фан . фалс . док . дисс … иши – Т.: 2017. – Б .20.
11
Бобур энциклопедияси Шарқ НМАК. – Т.: 2017. – Б. 622.
11

Bugungi kunda ham “Boburnoma” asari yuzasidan internet manbalari, ilmiy
tadqiqot sahifalarida hamda xalqaro elektron ilmiy bazalarda ham bir qator ilmiy
maqola va tadqiqotlar 12
e’lon qilinib kelinmoqda.
Rus sharqshunosligida ham “Boburnoma”ni rus tiliga o‘girish bo‘yicha
sezilarli ishlar amalga oshirilgan. “Boburnoma”ning ayrim parchalari, xususan,
Farg‘ona va Samarqand tasvirlari N.I.Pantusov, S.I.Polyakov, V.V.Vyatkinlar
tomonidan rus tiliga o‘girilgan bo‘lib, 13
ba’zi xrestomatiyalarga esa, asliyatdan
parchalar kiritilgan. 1948-1949-yillarda ikki jilddan iborat rus tiliga o‘girilgan
“Boburnoma” nashr etiladi. Keyinchalik 1959 va 1993 yillarda asar to‘ldirilgan
holda nashr etildi.
Ozarbayjonda o‘zbek adabiyotiga, xususan, “Boburnoma”ga bo‘lgan qiziqish
keyingi yillarda oshib bormoqda. Adabiyotshunos Almaz Ulvi tomonidan nashr
etilgan “Ozarbayjon – O‘zbek adabiy aloqalari” 14
monografiyasida “Boburnoma”
haqida alohida maqola kiritilgan bo‘lib, unda olima Boburni dunyo klassiklari
qatorida baholaydi. Shuningdek, Almaz Ulvi ushbu tadqiqotida “Boburnoma”ning
adabiy xususiyatlarini o‘rgangan holda lirik poeziya namunalari va yaxshi
xotirotdan iborat asar, deya xulosa chiqaradi. Ozar turkolog olimlaridan Ramiz
Askar 2011 - yilda “Boburnoma”ni to‘liq ozar tiliga tarjima qilib 15
, qardosh ozar
xalqiga ushbu nodir manba bilan o‘z ona tilida tanishish imkonini berdi. Mazkur
tarjima Ramiz Askar “Boburnoma” matnini shartli ravishda mazmunan kichik
qismlarga bo‘lgan holda, sarlavhalar qo‘yib nashr ettirgani bilan xarakterlidir.
12
Fatih Bayram . Garip bir memleket, garip bir sultan: Baburname ’ deki Hindistan. Araştırmalar sy. 17
Devon. (2004/2), s.169-191; Borders Itineraries on the Edges of Iran edited by Stefano Pello Kashmir and the
Mughal Fad of Persian Pastoral Poetry Sunil Sharma (Boston University, USA ). Borders, pp. 183-202; Evrim
Binbaş University of Bonn. Condominial Sovereignty and Condominial Messianism in the Timurid Empire:
Historiographical and Numismatic Evidence. JESHO 61 (2018) 172-202;
https://digital.kenyon.edu/summerscholarsprogram. Henry D. Brill, Nurten Kilic-Schubel,Vernon Schubel, Reading
Babur's Dreams: Religiosity and Kingship in Sixteenth Century South and Central Asia; Stephanie Honchell The
Story of a Drunken Mughal: Islam, alcohol, and imperial ambition. Social History of Alcohol and Drugs , Volume 29
(2015). : 4-28; https://baike.baidu.com/item/Babur/1185836?fr=aladdin . Mayisguli Wusuyin. School of Uygur
Language and Culture Northwest Minzu University Lanzhou, China.An Analysis on Risale-I Aruz of Babur.
13
Пантусов Н.И. Фергана по запискам Султана Бабура. «Записка русс.геогр. общ-ва», 1880;Поляков
С.И. Выдержки из описаний Ферганы. Ежедневник Ферганский области. Т.Вып. 1904;Вяткин В.В.
Самарканд и его окрестности в прошлом, по запискам Султана Бабур-Мирза. Справочная книга. С. 30-37.
14
Ulve A. Azarbayjan-O‘zbak (chigatay) adabi eloqalari. (Do‘vrlar, similar, janrlar, temayillar). Baki-Qartal-
2008.
15
Zehiraddin Mahammad Babur. Baburname. Baki-2011. BXQR. 432.
12

Shuningdek, “Boburnoma” ikkinchi marta ozarbayjon tiliga taniqli olim Fuzuliy
tomonidan ham tarjima etilgan bo‘lib, bu tarjimaning afzal tomonlaridan biri,
tarjimon asarning aynan qo‘lyozma nusxalaridan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalangan
hamda asliyatning ozar tilida qayta tiklanishiga alohida ahamiyat qaratgan.
Yurtimizda “Boburnoma” bilan bilan bog‘liq ilmiy tadqiqotlar nisbatan
kechroq boshlandi. Lekin jadid adabiyotining vakili, professor Abdurauf Fitratning
“Adabiyot qoidalari” darsligi, “Fors shoiri Umar Hayyom ”, “Navoiyning forsiy
shoirlig‘i”, “Chig‘atoy adabiyoti”, “Muhammad Solih” 16
kabi ilmiy maqolalarida
yoritilgan masalalar bahsida Boburning she’riyatidan unumli foydalangani
ma’lum bo‘ladi 17
.
“Boburnoma” kirill alifbosida bir necha marta chop etilgan. Bu nashrlar
orasida O‘zFA nashriyotining Porso Shamsiyev va Sodiq Mirzayevlar tomonidan
tayyorlangan nusxasi 18
o‘zining ilmiy saviyasi bilan xalqimiz uchun sevimli
nashrlardan biri bo‘lib u Qozon 19
va Haydarobod qo‘lyozmalari asosida
tayyorlangan. Ushbu nashr “Boburnoma”ning o‘zbek tilidagi ilmiy-tanqidiy
matnini tayyorlashdagi muvaffaqiyatli urinishlardan bo‘lgan. Matnshunos
mualliflar ta’kidlaganidek, asar nashrida joy nomlari, kishi ismlari, yillar ifodasi
bilan bog‘liq bo‘lgan ayrim imloviy nuqsonlarning uchrashi, “Boburnoma”ning
tanqidiy matnini yaratishga bo‘lgan navbatdagi izlanishlarni taqozo etardi. Biroq
asarning to‘ldirilgan va qisqartirilgan shakllari hamda maktab o‘quvchilari uchun
mo‘ljallangan nashrlari 20
xalqimiz tomonidan yaqin-yaqingacha suyib mutolaa
qilinib kelingan. Uzoq yillik ilmiy izlanishlardan so‘ng o‘zbek xalqi va ilmiy
jamoatchilik ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda adabiyotshunos olim Saidbek
Hasanov 2002 - yilda “Boburnoma”ning Porso Shamsiyev, Sodiq Mirzayev va
Eyje Mano nashrlari asosida ilmiy tanqidiy matnini 21
chop ettirdi. Ushbu nashr
16
Фитрат А . «Форс шоири Умар Ҳайём». –Т.: 1929. – Б. 78-79. Фитрат А.Танланган асарлар. II жилд .Илмий
асарлар. -Т.:. Маънавият. 2000 208 б .
17
Фитрат А. Ўзбек адабиёти намуналари. 1 қисм. Нашрга тайёрловчи. О.Ҳамроева.. –Т.: МУМТОЗ СЎЗ,
2013.-Б. 188 -192 .
18
З.М. Бобир. Бобирнома. Нашрга тайёрловчи П.Шамсиев ва С.Мирзаев. 1960..280 б.
19
Бабурнома. Цензорь Инспекторь Казанской Духовной Академии Архимандрить Осодорь. Печатать
дозвол.12 декабря 1856го года.
20
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. -Т.;1991. Юлдузча.- 368.
21
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Шарқ НМАК.Т.: -2002. –Б.336+32 зарварақ..
13

keyingi yillardagi boburshunoslik va umuman, O‘rta asrlar tarixi, mumtoz
adabiyot, madaniyatshunoslik, etnografiya, pedagogika kabi yirik sohalardagi
chuqur ilmiy tadqiqotlar uchun asosiy tayanch obyekt vazifasini bajarib kelmoqda.
O‘zbek adabiyotshunosligida “Boburnoma”ning chuqur o‘rganilish darajasi
asosan XX asrning ikkinchi yarmidagi ilmiy tadqiqotlarda ko‘zga tashlanadi.
Xususan, “Boburnoma” haqidagi ilk ilmiy tadqiqotlardan sanalgan adabiyotshunos
olim Salohiddin Jamolovning “Boburnoma”ning badiiy xususiyatlari 22
nomli
dissertatsiyasida ushbu asarning badiiy qimmati haqida asosli misollarga murojaat
qilingan. Ushbu tadqiqotning o‘zbek adabiyotshunosligida “Boburnoma”ning
badiiyat va san’atda tutgan mavqeyi haqida yozilgan dastlabki yirik ilmiy tadqiqot
sifatida ahamiyati kattadir. Lekin bu tadqiqotda Boburning adabiyotshunos
sifatidagi qarashlariga bevosita to‘xtab o‘tilmagan, boisi dissertatsiya obyektiga
mavzudan kelib chiqqan holda “Boburnoma”ning badiiy jihatlarini tadqiq etish
nazarda tutilgan edi.
XX asr o‘zbek boburshunosligi sohasida yirik tadqiqotni amalga oshirgan
adabiyotshunos olim Hasan Qudratullayevning doktorlik dissertatsiyasida 23
“Boburnoma”ning tarixiy va adabiy uslubiga oid qimmatli ilmiy kuzatishlar olib
borilgan. Tadqiqotda “Boburnoma”ning zamondosh muarrixlar asarlari bilan
qiyoslanishi orqali uning tarixiy- badiiy ahamiyatiga doir nozik qirralari mufassal
ochib berilgan va xolisona fikr bildirilgan. Xususan, “Boburnoma”dagi obrazlar
tizimiga nazar tashlash orqali Navoiy, Shayboniyxon, Muhammad Solih kabi
ijodkor tarixiy shaxslar va bir qancha temuriy hukmdorlar portretiga doir
ma’lumotlar tahlilida Boburning nosirlik iqtidori to‘g‘ri baholangan hamda
Xondamirning “Makorim ul-axloq” va Zayniddin Vosifiyning “Badoe ul-vaqoe”
asarlarini kuzatishlar asosida taqqoslangan va Boburning o‘ziga xos badiiy poetik
mahorati ochib berilgan. Bu tadqiqotda mavzu ob’yektidagi fasllar asosan asarning
tarixiy va badiiy jihatlarini yoritishga yo‘naltirilgani bilan xarakterlidir.
22
Жамолов. C . Бобурноманинг бадиий хусусиятлари. – Т.:1960 210 б.
23
Қудратуллаев Ҳ. «Бобурноманинг тарихий-адабий ва услубий таҳлили (Навоий, Бобур, Хонламир ва
Восифий насрининг қиёсий таҳлили асосида)» 10-01.03- Ўзбек адабиёти ф.ф.д. дисс…– Т.:1998. –Б.348.
14

Hasan Qudratullayevning galdagi “Boburning adabiy-estetik olami” 24
nomli
monografiyasida Boburning adabiyotshunos, nosir, bunyodkor shoh sifatidagi
qiyofasiga nazar tashlangan bo‘lib, olimning 1983 - yilda e’lon qilingan
“Boburning adabiy-estetik qarashlari” risolasi va doktorlik dissertatsiyasini
to‘ldiruvchi manba sifatida ahamiyatlidir. Bu galgi ilmiy monografiyada olimning
qarashlari qamrovi kengayib, asardagi Navoiy va Husayniy portretiga doir
mulohazalari yangi ilmiy dalillar bilan boyitilgan hamda tadqiqotning salmog‘i
yanada ortgan. Xususan, monografiyaning “Bobur va adabiy janr masalasi”,
“Boburning portret yaratish mahorati” nomli fasllarida olimning kuzatishlari
Boburning adabiyotshunoslik mahorati bilan bog‘langan holda namoyon bo‘ladi.
Boburning portret yaratish mahorati o‘rganilar ekan, asosan asardagi tarixiy
shaxslarning badiiy portretiga xos belgilar va muallifning badiiy mahoratiga
chuqur nazar solingan. Jumladan, Alisher Navoiy va Husayn Boyqarolarning
tarixiy-badiiy portretini tahlil qilishda muarrixlar Xondamir va Zayniddin
Vosifiylarning qarashlari bilan taqqoslangan holda o‘z xulosalarini berib o‘tadi.
Shuningdek, olim Boburning ijodkor siyrati va ijodi bahosini berishda o‘zining
shohlik mavqei ta’sirida tanqidiy ruhning kuchayganini ham ta’kidlab o‘tgan.
Adabiy janr haqidagi fikrlarda esa Bobur, Zayniddin Vosifiylarning hajvga bo‘lgan
munosabati tahlil qilingan bo‘lib, olim o‘z qarashlarida satirani janr sifatida qabul
qiladi. Shu bilan birga bu monografiyada ham olimning doktorlik ishida
kuzatilgani kabi “Boburnoma”ning badiiy, tarixiy qimmati haqidagi tahlillar soni
ustuvorlik qiladi. Vaholanki, monografiya “Boburning adabiy-estetik” olami deb
nomlansa-da, unda Boburning bog‘ yaratishga va ovchilik mashg‘ulotlariga doir
yondashuvlar ham kiritib o‘tilganki, bu tadqiqotning maqsadi umumiyroq holatda
kengayganini anglatadi.
O‘zbek adabiyotshunosligida olima Marg‘uba Abdullaevaning “Tarixiy-
nasriy asarlar badiiyatining qiyosiy tahlili (“Boburnoma” va “Shajarai turk”
misolida) 25
mavzusidagi tadqiqoti ham «Boburnoma» yuzasidan bajarilgan ilmiy
24
Қудратуллаев Ҳ. Бобурнинг адабий-эстетик олами. – Т.: Маънавият.2018.-Б.271.
25
Абдуллаева М.Тарихий насрий асарлар бадииятининг қиёсий таҳлили.(«Бобурнома» ва «Шажараи
турк» мисолида)».10.01.03-Ўзбек адабиёти тарихи. ф.ф.ном.дисс...– Т.: 2008. –Б.155.
15

tadqiqotlar orasida o‘zining salmoqli o‘rniga ega. Tadqiqotda “Boburnoma” va
“Shajarai turk” asarlari asosiy obyekt sifatida olingan hamda Bobur va Abdulg‘ozi
Bahodirxoning muarrixlik faoliyati va asarlarining badiiyati anchayin keng
qiyoslangan. Dissertantning qiyosiy tahlillarida har ikki muallifning badiiy
mahoratini ochishga ko‘proq harakat qilingan. Dissertatsiyada “Boburnoma” va
“Shajarai turk” asarlarining yaratilishida mualliflarning badiiy mahorati
qiyoslanishi asosida adabiy ta’sir va badiiy uslub kabi jihatlarga ham e’tibor
qaratilgani ahamiyatlidir.
Adabiyotshunos olim Mahamadismoil Sobirovning “Boburnoma”ning
inglizcha tarjimalarida muallif uslubi va badiiyatini qayta tiklash muammolari 26
nomli dissertatsiyasida Boburning badiiy mahorati va tarixnavislik, ijodkorlik
qirralarining inglizcha tarjimalaridagi ifodasi yoritilgan. Tadqiqotda Boburning
adiblik salohiyati va ingliz tarjimalaridagi muallif uslubining ifodasi bilan bog‘liq
masalalar talaygina asosli lavhalar vositasida o‘rganilgan. Olimning kuzatishlarida
ilmiy xolislik va lo‘nda fikrlash ustuvorlik qilib, bu jihat tadqiqotning
muvaffaqiyatli chiqishini ta’minlagan. Dissertatsiyada Boburning
adabiyotshunoslikka oid qarashlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahlilga tortilmasa-da, uning
adabiy mahorati borasida asosli fikrlar bildirilganligi e’tiborga loyiq jihatdir.
Shuningdek, professor Ne’matilla Otajonov “Boburnoma” jahon adabiy
jarayonida” 27
nomli dissertatsiyasida “Boburnoma”ning olamshumul shuhratiga
sabab bo‘lgan omillar, asarning inglizcha tarjimasidagi yutuqlar va bahsli
holatlarga batafsil to‘xtalgan holda, muhim ilmiy xulosalar chiqaradi.
Monografiyada olim Boburning so‘z qo‘llash mahorati, “Boburnoma” matnidagi
ayrim chalkashliklarning tarjimalardagi ifodasi haqida puxta tekshirishlar olib
boradiki, natijada Bobur uslubidagi qisqalik va aniqlik kabi belgilarni his etishda
ko‘mak beradigan samarali ilmiy tahlillar jamoatchilik e’tiborini tortdi.
26
Собиров М.«Бобурнома» нинг инглизча таржималарида муаллиф услуби ва бадииятини қайта
тиклаш муаммолари (Лейден Эрскин, Бевериж ва Текстон таржималарининг қиёсий таҳлили асосида)».
ф.ф.ном.дисс…– Т.: 2002. –Б.160.
27
Отажонов Н. «Бобурнома» жаҳон адабий жараёнида. Фан. – Т.:1994. –Б.290.
16

Mumtoz badiiy adabiyotni tadqiq etishda adabiyotshunos Najmiddin
Nizomiddinovning “XVI-XVII asrlarda Hindistondagi turkiygo‘y shoirlarning
adabiy merosi” nomli dissertatsiyasining ham o‘z o‘rni bor. Xususan, tadqiqotda
Bobur ta’siridagi adabiy muhit, Boburdan keyingi – uning sulolasi davridagi
turkiygo‘y shoirlar ijodi haqida qimmatli ma’lumotlar beriladi. Tadqiqotda
ijodkorlarning badiiy mahorati turkiy tildagi nazmiy parchalar tahlili asosida
ochilgan, shu sababli ushbu dissertatsiyaning Bobur davri adabiy muhitini
o‘rganishda o‘ziga xos ulushi aniq ko‘zga tashlanadi.
Akademik Botirxon Valixo‘jayevning “O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi”
monografiyasida “Boburnoma”asarining adabiyotshunoslik tarixidagi o‘rniga ba’zi
bir ilmiy maqolalar vositasida munosabat bildirilgan bo‘lib, olim asosan Boburning
hajviyotga bo‘lgan fikrlariga e’tibor qaratadi.
Demak, “ Boburnoma ” asari yuzasidan jahon miqyosida va mahalliy ilmiy
jamoatchiligida olib borilgan tadqiqotlar va ilmiy bahslarni kuzatish orqali
quyidagi jihatlar aniq bo‘ldi:
“Boburnoma” asarining Yevropada o‘rganilishi XIX asrning ikkinchi
yarmidan boshlandi hamda dastlabki o‘rganishlar bu asarlarni Yevropa tillariga
tarjima qilish tarzida amalga oshgan edi. Keyingi bosqichda esa bu asar tarkibidagi
ma’lumotlarni tekshirish va ilmiy maqsadda foydalanish ko‘rinishidagi tadqiqotlar
yuzaga keldi.
“Boburnoma” asarining yigirmaga yaqin tillarga tarjima qilinishi bu nodir
manbaning olamshumul shuhratini ta’minladi hamda unga bo‘lgan ilmiy
qiziqishlar ko‘lamini kengaytirdi.
G‘arb ilmiy jamoatchiligida, xususan, sharqshunoslarning kuzatishlarida
“Boburnoma” asarini tarix, madaniyat, sotsiologiya, siyosat, tabobat, nabotot,
tabiat, etika, islomshunolik, tilshunoslik, tasavvuf manbalari nuqtai nazaridan
o‘rganishlar ustuvorlik qiladi. Adabiyotshunoslik aspektida olib borilgan bir necha
tadqiqotlar esa O‘zbekistondagi mahalliy olimlar faoliyatidagina kuzatiladi.
Bugunga kelib, “Boburnoma” asarining adabiy manba sifatidagi ahamiyati,
xususan, sahifalar qatidagi mumtoz adabiyot tarixi adabiy tanqid va adabiyot
17

nazariyasiga oid sohalarning tadqiqiga doir alohida kuzatishlar olib borishga
yanada ko‘proq ehtiyoj va ilmiy zarurat seziladi.
1.2. Hukmdor shaxs va uning xarakteri masalasi
Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari Movarounnahr,
Xuroson va Hindiston o‘lkalari haqida batafsil va qimmatli ma’lumot beradigan
yagona qomusiy asar hisoblanadi. “Vaqoe”da yuqorida keltirilgan hududlarning tili
va adabiyoti, tabiati va nabotot olami, madaniyati va san’ati haqida ma’lumotlar
keltirilgan. Shu tufayli “Boburnoma” sharqda fan va adabiyotning eng kamyob,
nodir asarlar sirasiga kiradi. G‘arb tarixchi olimlaridan Elfinston Boburning bu
asari haqida shunday yozgan edi: “Bu memuarlarda buyuk turk podshosining
hayoti batafsil tasvirlangan, uning shaxsiy his-tuyg‘ulari har qanday
18

mubolag‘adan, pardadan holi. Uning uslubi oddiy va mardona, shuningdek, jonli
va obrazli. O‘z zamondoshlarining biografiyalarini, ularning qiyofalarini, urf-
odatlarini, intilishlarini, xarakterlarini oynadek tasvirlaydi. Bu jihatdan
“Boburnoma” osiyoda yagona, chinakam tarixiy tasvir namunasidir. Bobur har bir
odamning tashqi ko‘rinishini, kiyimini, ta’bini ifoda qiladi va mamlakatlarning
peysajini, san’at va hunarmandchilik asarlarini tasvirlab beradi. Ammo muallifning
o‘z xarakteri eng ko‘p joziba bag‘ishlaydi...” 28

Demak, “Boburnoma”da qator obrazlarni ham ko‘ra olamiz. Hatto ular
belgili bir qahramon obrazi – Boburning o‘z obrazi tevaragida to‘planadilar.
Asarning ruhi bo‘lgan Bobur obrazi barcha voqealarni qizil ip bilan bir-biriga
tizadi. Boshqa obrazlar ko‘pincha epizodik obrazda beriladilar va biron va’j bilan
asosoiy obrazga bog‘lanadilar. Bu esa asarning kompozitsiyasini
mukammallashtiradi.
Bobur go‘zal qalami bilan epizodik shaxslar xarakterini ham chizadi va
ularni o‘ziga xos manera bilan qiyofasini, portretini mohir rassomday chizib
beradi, ma’naviy-ruhiy xislatlarini, yaxshi-yomon qiliqlarini ochadi, xulq-odatlari
va ish-amallarini ko‘rsatadi. Boburning otasi Umarshayx, amakisi Sulton Ahmad
va Sulton Mahmud mirzolar, Xuroson podshosi Husayn Boyqaro, Boburning
amakivachchalari va boshqa talay siyosiy arboblar, fan va san’atning mashhur
kishilari, amirlari va hokazolarning epizodik obrazlari shu jumlaga kiradilar. Bobur
bu shaxslarning takrorlanmas, individual xususiyatlarini bo‘rttirib, ularning bir-
birlaridan farqini ko‘rsatadi. Ular bilan tanishtirishda o‘ziga xos yo‘l tutadi. U
avval ularni bironta amaliy ishi, faoliyati bilan ko‘rsatib, keyin ularning o‘limi
munosabati bilan nasli-nasabi, shakli-shamoyili, xulq-atvori, ma’naviy xislatlari,
urushlari, xotin va bola-chaqalari bilan tanishtiradi va ko‘z o‘ngimizda yaqqol
gavdalantiradi.
Bobur portret chizishning mohir ustasi ekanligini ham ko‘rsatadi. Bu sohada
ham Bobur predmetning tub mohiyatini ochishga intiladi va yaxlitlikka erishish
metodini qo‘llaydi.
28
Н.К.Сингха, А.У.Банержи. “ История индии ” , М., стр. 214.
19

“Boburnoma” syujetida asosiy e’tibor hukmdor shaxslarga qaratilgan bo‘lib,
Sulton Husayn Boyqaro o‘ziga xosligi bilan xarakterlanadi. Asarda Husayn
Mirzoning tashqi ko‘rinishi portret janrida tasvirlab berilgan, agarda Kamoliddin
Behzod tomonidan chizilgan rasmga qaralsa, Boburning portret janri ustasi
ekanligi va nuktadonligiga guvoh bo‘lamiz.
Shakl va shamoyili: q i yiq ko‘zlu q , sher andom b o‘yluq kishi e di. Beli d in
q uyi inchka e d i. Bovujudkim, ulug‘ yosh yashab, oq soqolliq b o‘ lub edi, xushrang,
qizil yashil abrishimni kiyar e d i. Qora qo‘zi bo‘rk kiyar e d i yo qalpoq. Ahyonan
iydlarda kichik sepech dastorni yap-yassi yomon chirmon chirmab, qarqaro
o‘tag‘asi sanchib, namozg‘a borur edi. 29
Matn tabdili: q iyiq ko‘zli, sherkelbat kishi
edi. Belidan pasti i n gichka edi. Ulug‘ yoshga yetib, soqoli oqargan bo‘lsada,
xushrang, qizil-yashil ipak matolardan kiyim kiyardi. Qora qo‘zi terisidan qilingan
bo‘rk yo qalpoq kiyardi. Ahyon-ahyon iydlarda kichik uch o‘rama sallani yap-yassi
chirmab, qarqara patini sanchib, namozga borardi.
“Boburnoma”da Husayn Boyqaroning xulqi va fel-atvori haqida ham xolisona
va real ma’lumotlarni uchratamiz. “ Taxtga o‘tirgan payti o‘n ikki imomni xutbada
o‘qitish niyatida bo‘lgan ekan. Alisherbek va ba’zilar man qilibdilar. Ammo keyin
barcha ishlari va xatti-harakatlari sunnat va jamoat mazhabi bilan muvofiq
bo‘lgandi. Mafosil (revmatizm) xastaligi tufayli namoz o‘qiy olmas, ro‘za ham
tutmasdi. So‘zamol va xushxulq kishi edi. Xulqi biroz tezroq, so‘zi ham xulqidek
o‘tkir edi. Ba’zi yumushlarda shariatga ko‘p rioya qilardi. Bir safar bir o‘g‘li bir
kishini o‘ldirgani uchun xuntalablarga topshirib, qozixonaga yubordi. Dastlab
taxtni olgan paytlari olti-yetti yil ichmadi. Undan keyin ichkilikka berildi: qirq
yilga yaqin Xurosonda podshohlik qilgan bo‘lsa, biror kun yo‘q ediki, peshin
namozidan so‘ng ichmagan b o‘ lsin. Lekin hech qachon tongda xumorbosdi qilgan
emas. O‘g‘illari, barcha sipohisi va shahar eli ichkilikka berilgan edi. Ays h- ishrat
va axloqsizlikni haddan oshirar edilar. Shijoatli, mard kishi edi. Jangda bir necha
martaba o‘zi yovga qilich urgan, balki har jang maydonida ko‘p martalab qilich
urgan edi. Temurbek naslidan hech kimning Sulton Husayn mirzochalik qilich
29
Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома. Ўзбекистон ССР Фанлар академияси нашриёти
Тошкент — 1960 . 222-б.
20

chopgani ma’lum emas. Ham yosh, ham saltanatda ulug‘ podshoh edi, kichiklardek
qo‘chqor saqlab, kabutar saqlab, kabutarbozlik qilardi, xo‘roz ham urushtirardi”. 30
Zahiriddin Muhammad Boburning yuqoridagi mulohazalarida ikki nuqta alohida
e’tiborli: birinchisi, Husayn Boyqaroning shariatga amal qilishi; ikkinchisi,
shariatga xilof ish qilishi. Shariatpanoh Bobur Husayn Boyqaroning shariatga xilof
ishlarini birma bir sanagach, nihoyat, shar’iy hukm ham ijro qilinganini
“ Boburnoma ” da shunday qayd etadi: “ Ushbularning kasofatidan ediki, shunday
xonadondan yetti-sakkiz yilda bir Muhammad Zamon mirzodan o‘zga nomu
nishon qolmadi ” . Ayniqsa, temuriylar saltanatining tanazzuli yillaridagi tarixiy
jang jadallar, inqiroz sabablari, Husayn Boyqarodek buyuk podshohning, Bobur
iborasi bilan aytganda, “ Temurbek o‘rnida bo‘lgan ” Husayn Boyqaroning
sustkashligi, Shayboniyxonni qaqshatqich hujum bilan yengish o‘rniga mudofaa
bilan cheklanganligi, Husayn Boyqaro farzandlarining bazmu sozda mohiru, jangu
jadalda yaroqsizligi Bobur tomonidan tahlil etib berilgan.
“Boburnoma”da Husayn Boyqaroning she’rshunoslik ilmida ham o‘ziga xos
iqtidor egasi ekanligi bayon etilgan. “Tab’i nazmi bor edi. Devon ham tartib qilib
edi. Turkiy aytur edi. Taxallusi “Husayniy” edi Ba’zi baytlari yomon emastur, vale
mirzoning devoni bir vazndadur” 31
Bobur nazdidagi shoirlar e’tirofida ularning
iste’dod quvvati, qo‘llagan taxallusi, devon tuza olish darajasiga erishganligi,
she’riyatidagi rang-barang badiiy san’atlarning o‘rniga qaratilgan bo‘ladi. U
Husayn Boyqaroning tab’i nazmi haqida gapirganda ham taxallusiga va devoni
hamda g‘azaliyotining vazni masalalariga diqqat qilgan edi. Aynan Boburning bu
o‘rindagi asosiy tanqidiy mulohazasi mirzoning g‘azallari “tamom bir vaznda
ekanligidadir”. Mana shu tanqidiy qarashi uning aruzshunos olim va Sharq
g‘azaliyoti qonun-qoidalarini chuqur o‘zlashtirgan nazariyotchi olim sifatida
talabchan qiyofasini ko‘z oldimizga keltirmoqda. She’riyatda vazn qo‘llashda
xilma-xillikka erishish shoir iqtidorining toblanishiga va she’riyatining turfa
ohangdorligini oshirishga xizmat qilar edi. Ana shu boisdan ham Bobur shoir
Husayniyning faqat bir vazn doirasida cheklanib ijod qilganligini tanqidiy ruhdagi
30
Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Бобурнома . – Тошкент : “O‘qituvchi”. – 2008. 128-б.
31
Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Бобурнома . – Тошкент : “ Юлдузча ”. – 1989 . 148-б.
21

jumla bilan yoritgan edi. Biroq adabiyotshunoslikda so‘nggi yillarda olib borilgan
ilmiy tadqiqotlar natijasida Husayniy devonining poetik xususiyatlari tadqiq etildi.
Jumladan, adabiyotshunos H.Jo‘raeva o‘zining “Husayniy adabiy merosi
manbalari va matniy tadqiqi” 32
nomli tadqiqotida uning bir qancha g‘azallari hazaji
musaddasi mahzuf bahrida ham yaratilganini aniqlagan.
Agar “Vaqoe” yozilma ganid a, bizning Husayn Boyqaro hayoti, faoliyati va
ijodi, xususan, shaxs iyat i haqidagi tasavvurlarimiz ancha yuzaki bo‘lib qolgan
bo‘lardi. Zahiriddin Muhammad Bobur XV asrning ikkinchi yarmidagi Xuroson
haqida gapirar ekan “Sulton H usayn mirzoning zamoni ajab zamo na edi.. ” deya
ta’riflaydi. Ikki tomonlama ulug “karim ut-tarafayn” bo lganʻ ʻ Husayn Boyqaro
shaxsining yetuk podshoh bo‘lganligi, mamlakatda tinchlik va osoyishtalikning
hukmronligi, qonun ustuvorligi, ilm-fan, adabiyot va san’atning rivojlanganini
ko‘ramiz. Husayn Boyqaroning sifatlari faqatgina “Boburnoma” asarida batafsil
yoritilgan, unda keltirilgan ma’lumotlar haqqoniyligi bilan ham boshqa
manbalardan ajralib turadi.
Bobur o‘z otasi Umarshayxni xarakterlashda yana uning o‘ziga xos bo‘lgan
individual xislatlarini chizishga urinadi. Uning qiyofasida aysh-ishratlardan uzoq
turgan, betakalluf hukmdor shaxsning xarakterli chizgilarini payqab olish mumkin.
Masalan, muallifning tasviri bo‘yicha, uning otasi Umarshayx Mirzo shunday kishi
bo‘lgan: “ P ast bo‘yluq, tegirma soqolliq, qo‘ba yuzluk, tanbal kishi edi. To‘nni
bisyor tor kiyar edi, andog‘kim, bog‘ bog‘laturda qornini ichiga tortib bog‘latur
e d i, bog‘ bog‘lag‘ondin so‘ng o‘zini qo‘ya bersa, bisyor bo‘lur edikim, bog‘lari
uzulur edi. Kiymoqta va yemokta betakalluf edi, dastorni dastorpech chirmar edi.
Ul zamonda dastorlar tamom chorpech edi, bechin chirmab, aloqa qo‘yar edilar.
Yo zlar g‘ayri devonda aksar mo‘g‘uliy bo‘rk kiyar e di ”. 33
Ushbu tasvirda qahramonlarning asosiy va xarakterli tomonlari, uning
fiziologik ko‘rinishini ham, kiyimlari ham, bu kiyimlarni kiyish xususiyatlari ham
qamrab olingan. Bu detallar shunday birikmada keltirilganki, ular mazkur
32
Джураева Х. Ҳусайний адабий мероси манбалари ва матний тадқиқи. фил.фан.б ўйича фалс.phd. Дисс.
Автореферати . – Т.: -Б.19.
33
Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома. Ўзбекистон ССР Фанлар академияси нашриёти
Тошкент — 1960 . 64 -б.
22

shaxsning xarakterini va ichki dunyosini bilib olishga katta yengillik tug‘diradi.
Quyida Umarshayx Mirzoning fe’l atvori haqida ham ma’lumotlar keltiramiz.
“Xanafiy mazhabliq, pokiza e’tiqodliq kishi edi, besh vaqt namozni tark
qilmas edi, umriy qazolarini tamom qilib edi, aksar tilovat qilur edi. Hazrat Xoja
Ubaydullog‘a irodati bor erdi, suhbatlarig‘a bisyor musharraf bo‘lub edi Hazrat
Xoja ham farzand deb erdilar. Ravon savodi bor edi “Xamsatayn” va masnaviy
kitoblarni va tarixlarni o‘qub edi. Aksar “Shohnoma” o‘qur edi. Tab’i nazmi bor
edi, vale she’rg‘a parvo qilmas edi. Adolati bu martabada ediki, Xitoy korvoni
keladurganda Andijonning sharqiy tarafidag‘i tog‘larning tubida ming o‘yluk
korvonni andog‘ qor bostikim, ikki kishi qutuldi. Xabar topib muhassillar yiborib,
korvonning jami’ jihotini zabt qildi. Har chandikim vorisi hozir yo‘q erdi, bovujudi
ehtiyoj saxlab, bir-ikki yildin so‘ngra Samarqand va Xurosondin vorislarini tilab
kelturub, mollarini solim topshurdi. Bisyor saxovati bor erdi. Xulqi dag‘i
saxovaticha bor erdi, xushxulq va harrof va fasih va shirin zabon kishi erdi, shujo
va mardona kishi edi. Ikki martaba o‘zi jami yigitlardin o‘zub qilich tepurdi: bir
martaba Axsi eshigida, yana bir martaba Shohruxiya eshigida. O‘qni o‘rta chorliq
otar edi, bisyor zarb mushti bor edi, aning mushtidin yigit yiqilmog‘on yo‘qtur.
Mulkgirlik dag‘dag‘asi jihatidin xili yarashlar urushqa va do‘stluqlar dushmanliqqa
mubaddal bo‘lur edi. Burunlar ko‘p ichar edi, so‘ngralar haftada bir-ikki qatla
suhbat tutar edi, xushsuhbat kishi edi. Taqrib bila xo‘b abyot o‘qur edi. So‘ngralar
ma’jun ko‘prok ixtiyor qilur edi. Ma’juniylikda kalla xushk bo‘lur edi, yetim shior
edi, la’bi dag‘i bisyor edi, hamisha nard o‘ynar edi, gohi qimor ham qilur edi.” 34
Matn tabdili: “Hanafiy mazhabida, pokiza e’tiqodli kishi edi. Besh vaqt namozni
tark qilmasdi. Umriy namoz qazolarini butunlay tamomlagan edi. Aksar tilovat
qilar edi. Hazrat Xoja Ubaydullohga murid edi. Suhbatlariga ko‘p musharraf
bo‘lgan, Xoja ham uni farzand der edilar. Yaxshi savodi bor edi. “Xamsatayn”
(Nizomiy Ganjaviy va Amir Xisrav Dehlaviy “Xamsa”lari), dostonlar va tarixlarni
o‘qir edi. Ko‘pincha “Shohnoma” o‘qir edi. She’riy iste’dodi bor, biroq she’r
yozishga qunt qilmasdi. Adolati shu darajada ediki, Andijonning sharqiy tarafidagi
34
Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Бобурнома . – Тошкент : “ Юлдузча ”. – 1989 . 1 0 -б.
23

tog‘larning pastida Xitoydan kelayotgan ming qoramollik karvonni shunday qor
bosdiki, ikki kishi qutulib qoldi, xolos. Xabar topib, odamlarini yuborib
karvonning hamma narsalarini yig‘dirdi. O‘sha paytda vorislari bo‘lmaganidan,
ehtiyot yuzasidan saqlab, bir-ikki yildan so‘ng Samarqand va Xurosondan
vorislarini surishtirib, toptirib keltirib, mollarni eson-omon topshirdi. G‘oyat
saxovatli edi. Xulqi ham saxovaticha bor edi. Xushxulq, hazilkash, gapga chechan
va shirinso‘z kishi edi. Shijoatli va mardona kishi edi. Ikki marotaba jangda o‘zi
barcha yigitlaridan o‘zib qilich chopti: bir marotaba Axsi darvozasida, yana bir
marotaba Shohruxiya darvozasida. O‘qni o‘rtacha chog‘liq otar edi. Mushti juda
qattiq edi, uning mushtidan yiqilmagan yigit yo‘qdir. Yurt olish dag‘dag‘asi tufayli
ancha yarashlar urushga va do‘stliklar dushmanlikka aylanardi. Avvallari ko‘p
ichardi, keyinchalik haftada bir yoki ikki marta ichadigan bo‘ldi; xushsuhbat kishi
edi. Biror bahona bilan xo‘b she’rlar o‘qirdi. Keyingi paytlari ko‘proq ma’jun
iste’mol qilardi. Ma’juniylikda qaltis harakatlarga yo‘l qo‘yar, hazil-sho‘xlikka
o‘ch, hamisha nard o‘ynar, goho qimor ham o‘ynardi” 35
Xulosa qilib aytganda, “Boburnoma”da keltirilgan Umarshayx Mirzo tasviri
o‘zining aniqligi va xolisligi bilan xarakterlanadi. Bobur biron kishiga baho
berganda unga obyektiv yondashishga harakat qilgan. Yuqorida keltirilgan tasvirlar
ham, Umarshayx Mirzoning hayotdagi o‘zginasi bo‘lib, uning siymosini
gavdalantirishga xizmat qilgan.
Mana Temur avlodlaridan ikki podshoh. Ulardan biri Husayn Boyqaro
Xurosonda hukmdorlik qiladi, Hirotday obod shaharda, koshona saroylarda,
hashamatli binolarda, kayf-safo ichida, saroy “bilimdonlari”, saroy shoirlari va
olimlari bilan qurshalgan holda yashaydi. U tabiati nozik shoir. Ikkinchisi,
Farg‘ona viloyatining hukmdori Umarshayx mirzo Axsi yoki Axsiks shaharchasida
chekka o‘lkada yashaydi. Bu kichik shaharda ko‘rkam, ziynatli saroylar, dabdabali
qasrlar, shohona imoratlar yo‘q darajada. Axsi qo‘rg‘onining fuqarosi, hatto
hukmdori ham tabiatga yaqinroq turadi. Uning eli sodda, anoyi tabiatli. Baland jar
ustiga qurilgan qo‘rg‘on tabiiy xandaqlar bilan o‘ralgan. Bu sharoitda umr
35
Заҳириддин Муҳаммад Бобур . Бобурнома . – Тошкент : “O‘qituvchi”. – 2008. 32 -б.
24

kechiruvchi hukmdorning odatlari, aloqalarida hali soddalik, samimiylik yo‘qolgan
emas. Umarshayx obrazida chekka o‘lkadagi hukmdor tipi gavdalanadi. U tor
kiyim, mo‘g‘ili bo‘rk kiyadi. Uning hazili, ko‘ngil ochishi qo‘pol. U qornini ichiga
tortib turib kamar bog‘laydi va keyin qornini erkin qo‘yib, uni uzib yuboradi. Unda
“imon kuchli”, e’tiqodchilik zo‘r: U pirga qo‘l bergan. U nazm aytishga qobil
bo‘lishiga qaramasdan, she’r yozishga hafsala qilmaydi. U qor ostida qolgan
karvonlarning mol-dunyosini asrab, merosxo‘rlarini izlab toptirib, ularga
topshirishni eng katta, mislsiz adolat deb tushunadi.
U qahramonlikni ko‘proq o‘z shaxsiy jismoniy kuchi bilan ko‘rsatadi. U
o‘zini yigitlarga qarshi qo‘ymaydi. Ichkilik, bazm, kayf-safolarni emas, balki ovni,
o‘yinlarni yaxshi ko‘radi. Uning sodda kiyinishi, anoyiligi, bevosita tabiatga
yaqinligi turmush sharoitidan kelib chiqqan.
Husayn Boyqaro ma’lum darajada unga qarshi qo‘yiladi. U tom ma’nosi
bilan shahar-saroy hayotiga berilgan. U egniga xush rang, qizil, yashil, ipak
kiyimlar, boshiga qora bo‘rk kiyadi. Diniy mazhab qoidalariga rioya qilmaydi.
Arzimas bahonalar bilan namoz, ro‘zani qazo etadi. Uning kayf-safodan boshi
chiqmaydi. U podsholik rasmiyatlariga amal qilib, ba’zilarni o‘ldirtiradi. U
zo‘ravonlikni qo‘pol kuch, qo‘pol hunar bilan emas, nozik qilichbozlik san’ati
bilan ko‘rsatadi.
U she’r yozishni, devon tuzishni sevadi. Bular noziklashgan shahar-saroy
muhitida yashagan podshoh hayoti uchun xarakterlidir.
Shu ravishda, bu epizodik obrazlarda ularning takrorlanmas obrazlarini
hayotiy sharoitdan chiqarishga, umumlashtirishga, jonlantirishga urinish ko‘rinib
turadi. Bu misollar Boburning jonli odamlar tasviriga qanchalik hayotiy ravishda
yondoshganini ko‘rsatadi.
Biz yuqorida aytganimizdek, “Boburnoma” asosida bunday epizodik
shaxslar emas, balki Boburning o‘z obrazi yotadi. Boburning o‘z xarakteri boshqa
shaxslarni ko‘rsatgandagi yo‘l bilan ochilmaydi. U o‘zining shakl-shamoyili, xulq-
atvorini, o‘ziga qarashli amirlarni birma-bir tasvir qilmaydi, balki o‘z xarakterini
o‘zining butun hayotiy yo‘li, boshidan kechirgan voqealari, ish-a’mollari, turli
25

hodisalarga qarashi, odamlarga munosabati orqali ochadi. “Boburnoma”ni
o‘qiganda kitobxonning ko‘z oldida o‘sha davrning ulkan bir shaxsi, siyosiy arbobi
obrazi gavdalanadi. Unda Bobur jonli odamday, o‘zining g‘alaba va
mag‘lubiyatlari, kurash va farog‘atlari, siljish va chekinishlari, shodlik va alamlari,
zulm va marhamatlari, quvnoqlik va umidsizligi va boshqa kishilik xislatlari bilan
birga ravshan ko‘rinadi. Uning sarguzashtlari, boshidan kechirgan qiyinchilik va
yutuqlari o‘z davrining fonida beriladi. 1495-1504-yillar mobaynida O‘rta Osiyoda
ro‘y bergan qizgin hodisalar, temuriy shahzodalarning o‘zaro urushlari,
Afg‘oniston janglari, qabilalar ustiga qilingan bosqinchilik, chopqin va talovlar,
kayf-safo majlislari fonida Boburning o‘z obrazi, bu “tartibsizliklar ichida, nisbiy
tartib joriy qilish”ga intiluvchi siymo yorqin tajassum etadi. O‘z podshohlik
manfaatlarini qilich va qon bilan himoya qiluvchi hukmdor, payt-paytida qo‘shini,
yigitlariga va navkarlariga g‘amxo‘rlik qiluvchi, jang planlarini ustalik bilan
tuzuvchi sarkarda, ilojsiz holatlarda o‘zini yo‘qotmaydigan lashkarboshi, ba’zan
yaqinlari va itoatkorlarining ko‘ngli uchun o‘z rohatini fido qiluvchi inson,
hokimiyatini o‘rnatish va mustahkamlash yo‘lida qiyinchiliklardan qo‘rqib orqaga
tisarilmaydigan iroda egasi, xato va yanglishlarini halol bo‘yniga oluvchi mard,
tabiat va hayot oshig‘i, ishining chappasiga ketishi va orzularining chil-chil sinishi
bilan buni chuqur his qiluvchi, iztirob va alamlar bilan yashovchi dardmand,
o‘zbek va fors klassik adabiyotini o‘zlashtirgan talantli shoir, davridagi shoirlar
ijodiyotiga keskin baho beradigan bilimdon tanqidchi, temuriylar o‘rtasidagi
saltanat talashlarini ko‘rsatishdan cho‘chimaydigan odil tarixchi, o‘zbek adabiy
tilini xalq tili qolipiga solishga astoydil uringan ziyrak adib, turli xalqlarning
turmushi, tirikchiligi, odat va xulqlari, o‘lkalarning iqlimi, hayvonlari,
o‘simliklarini xolis mushohada qiluvchi olim; zamonasidagi fan va san’at
ahllaridan foydalana biluvchi ma’rifatparvar; kezi kelganda do‘stlik, vafodorlik,
to‘g‘ri so‘zlikning qadriga yetadigan donishmand, qo‘lga tushgan yovlarga goh
rahm-shafqat qila oluvchi, goh qattiq jazoga tortuvchi ishbilarmon, faqatgina
istilochi emas, obrazi yirik tarixiy voqealar ichidan o‘sib chiqadi. Lekin shu ko‘p
qirrali shaxsning bir xususiyati asosiy halqaday yetakchi rolni o‘ynaydi va boshqa
26

xususiyatlarni o‘ziga bo‘ysundiradi bu esa, qanchalik qurbon berilmasin, baribir
hokimiyatni temuriylar qo‘lida saqlash va ularning bir mahalgi qudratlarini qayta
tiklash, siyosiy jihatdan baquvvat markazlashgan davlat tuzishga intilishdan iborat
edi. Uning Samarqandni mudofaa qilishda ko‘rsatgan mardligi, har qanday
qiyinchiliklarga chidashi, to so‘nggi imkoniyatigacha kurashda sabotli bo‘lishi shu
intilishining yaqqol ko‘rinishlaridan edi.
Bobur ziddiyatli shaxs edi. Bu ziddiyat shoir Bobur bilan podsho Bobur
o‘rtasidagi qarama-qarshiliklardan kelib chiqdi. Ziyoli shoir Bobur odamlarga
rahm-shafqat mehri bilan to‘lgan edi, u birovga ozor berishni istamaydi, beva-
bechoralar qalbining yaralanishini, dilining ranjishini xohlamaydi Xisravshoh
singari zulm-sitamni haddan ziyoda oshirib yuborgan beklarga nafrat bildiradi.
Xisrav va uning navkarlari aysh-ishratga berilib ketib, elning tinchligini buzadilar,
bolalar va qiz-juvonlarning nomuslarini o‘z ehtiroslari uchun barbod beradilar.
“Nechukkim, o‘zi zolim va fosiq edi, bek va bekatlar, navkar va savdari tamom
zolim va fosiq edilar”. Hatto Xisravshoh navkarlaridan birisi bir kishining xotinini
olib qochib ketadi. Xotinning eri Xisravshohga arzdodga kelsa, u: “Necha yil bu
xotin sening bila edi, necha kun aning bila bo‘lsin” — deydi. Xisravshohning
bunday fisqu-fujurona harakatidan Bobur mirzo g‘azablanadi. Xalqqa ozor
berishiga qarshi chiqib, bu norozilikni forscha shu misralar bilan ifoda qiladi.
«Hazar kunzi dardi darunxoi resh,
Ki reshi darun oqibat sar kunad.
Baham bar mazan to tavoni dile,
Ki ohe jahony baham barzanad.
(Ichki yaralar dardidan hazar qil! Negaki, ichki yara axir pirovardida yuzaga
chiqadi. Qo‘ldan kelgancha hech bir dilga ozor berma! Chunki dildan chiqqan bir
oh butun bir olamni barbod qila oladi).
Lekin podshoh Bobur xalqqa berilgan ozorni faqat ma’naviy ozor, dilning
yaralanishi, vijdonning azoblanishi deb tushunadi. Podshoh sifatida uning
odamparvarligi chekli, abstrakt mohiyatda qoladi.
27

U o‘z davlati, hokimiyatini ta’minlash maqsadida siyosiy tadbirlar sifatida
zulm qilishga tik boraveradi. Butun boshli qabilalarni, ayniqsa, talovchilik,
bosqinchilik qiluvchi qabilalarni qattiq jazolashga buyruq beradi, ularning mol-
mulkiga tajovuz qilish bilan cheklanmay, ko‘plab jazolarga duchor etadi. “Hazora
molidin men ham bir pora qo‘y yig‘ishturdum. Yorak tag‘oyiga topshurub o‘zum
ilgari o‘tub, qirlar bila, ko‘llar bila yurub, qazoralarning ot va qo‘ylarini surub,
Temurbek langariga kelturub tushtuk. Turkman hazorasidin o‘n to‘rt, o‘n besh
sarkashi va rahzan ulug‘laridin ilikka tushub edi, xayolimda bu edikim, tushgan
yurtga turluk-turluk azob va uqubat bila o‘lturgaylarkim, jami’ rahzan va
sarkashlarga ibrat bo‘lg‘ay”. “Afg‘onlar bir lahza turmay, biror o‘q ham ota bilmay
qochtilar va afg‘onlarni ilgari surub toqqa chiqtim. Bir afg‘on quyiroq qochib
boradur, aning yag‘rinini o‘q bilan urdim. O‘shal o‘q yegan afg‘on necha afg‘onni
olib kelturdi, ba’zini siyosat uchun six uruldi”.
Ko‘pchilik boshqa hukmdorlar yoki taxtning vorislari singari harbiy san’atni
egallash, lashkarboshlik qilish Boburning birdan-bir maqsadi bo‘lgan emas. Bu
narsa, Boburning dastlab o‘sha zamonning muayyan sharoitida ilg‘or qarashlari va
maqsadlari natijasida, ya’ni mamlakatni siyosiy markazlashtirish kabi intilishlari
natijasida, mamlakatni mayda feodal hokimliklarga parchalab tashlashga, mazkur
hukmdorlarning siyosiy-iqtisodiy mavqelarini mustahkamlashga, binobarin,
mamlakat va uning aholisini mutlaqo halokatga sudrovchi, halokatli, bema’ni
o‘zaro urushlarni kuchaytirishga harakat qiluvchi kuchlarni jilovlashga intilishi
natijasida vujudga kelgan, shunga bo‘ysundirilgan.
Bobur bolaligidan boshlab harbiy san’atni o‘rgangan. Buning ustiga u doim
saroyda bo‘lib, bu paytda harbiy ish va harakatlarni ko‘rgan, ular haqida eshitgan.
Juda ham farosatli, uquvli Bobur bolaligidanoq qo‘lga qilich olishga majbur
bo‘lgan. Nihoyat, shuni ham qayd qilish lozimki, u tabiatan qo‘rquv va sarosima
nimaligini bilmagan. Ingliz olimlaridan biri (Eduard Xolden, XIX asr) Boburning
eng jasoratli odam ekanini ko‘rsatib, “Bobur insonlar ichida eng botiridir”, deydi.
Boshqa bir (XIX asrdagi) rus olimi, Peterburg universitetining professori N. I.
Veselovskiy shunday deydi: “Aytish mumkinki, Bobur botirligining cheki
28

bo‘lmagan: uning butun hayoti jasorat namunalari bilan to‘lib-toshib yotibdi. Faqat
ugina o‘zining ikki yuz kishilik otryadi yordamida Shayboniy o‘zining 15 minglik
askari bilan mustahkamlanib olgan Samarqandga hujum qilishga jur’at eta oladi.
Faqat jur’at etibgina qolmadi, balki Shayboniyni qal’adan haydab yuboradi. Uning
imperiyasining asoslanishini olaylik-chi! Bobur Ibrohim Lo‘diy qo‘lidan qudratli
Hindistonni hech narsaga arzimaydigan qurol yordamida tortib olgan”.
Bobir o‘zining bunday botirligi va qo‘rqmasligi bilan o‘z atrofidagi boshqa
kishilarga ham namuna ko‘rsatdi.
Bir necha ibratli misol.
Bir harbiy yurish paytida qattiq sovuq edi. Sovuq shunday zo‘r ediki, hatto
Bobir armiyasidan bir necha kishi sovqotib o‘ladi. Shunda Bobur anhorning
muzini sindirib 16 marta sho‘ng‘iydi...
“Muhammad Ali Mubashshirbek, deydi Bobur, mening yangi rioyat qilg‘on
beklarimdin edi, xili mardona ma qobili rioyat, yaxshi yigit edi, jibasi yo‘q,
ilgariroq shox solg‘on yo‘lg‘a mutavajjih bo‘ldi, biqinig‘a o‘qladilar. O‘shul
zamon jon taslim qildi. Ildam kelilib edi. Aksarining jibasi yo‘q edi. Bir-ikki o‘q
o‘tub-o‘tub tushti. Ahmad Yusufbek iztiroblar qilib, har zamon aytadurkim,
yalang‘och mundoq kirib borasiz, ikki-uch o‘qni ko‘rdimkim, boshingizdan o‘tti.
Men dedimkim, siz mardona bo‘lung, mening boshimdin mundoqlar xili o‘tubtur”
Bobur o‘zining ikki-uch odami bilan dushmanning bir to‘dasiga qarshi
jangga kirib g‘alaba qozongan paytlar ko‘p bo‘lgan.
Bobur mohir lashkarboshiligini boshqa jihatdan ham namoyon qilgan. U
urush harakatlari olib borishdagi ba’zi usullarini takomillashtirgan yoxud yangi
usullar yaratgan. Bu jihatdan olganda ayniqsa “To‘lg‘ama” (yon tomondan aylanib
o‘tish) usuli ajralib turadi. Boburning o‘zi bu usulni jangda erkin san’at deb ataydi.
G‘arblik olimlardan birining aytishicha, Bobur o‘sha vaqtda xarakterli
bo‘lgan ayrim harbiy yoki umuman qurolli guruhlarning betayin, tuturuqsiz,
betartib hamlalari o‘rniga turli harbiy qismlarning kelishib harakat qilishi usulini
harbiy san’atga kiritgan lashkarboshilardan biridir.
29

Bobur armiyada ma’lum tartib va intizom joriy qiladi va mustahkamlaydi. U
maqsadi birgina o‘ldirish, chopish, talash, vayron qilishdan iborat bo‘lgan
armiyalarga qarama-qarshi o‘laroq o‘z armiyasida ba’zi onglilik elementlarini
barpo qilishga intiladi.
U o‘zining asosiy yurishlarini o‘sha zamon sharoiti uchun ma’lum bir ijobiy
xarakterda bo‘lishiga harakat qilgan.
Quyidagi hodisa bunga misol bo‘ladi: uning odamlari o‘z yurishlaridan
birida bir joyning aholisidan hech qanday asosga ega bo‘lmay ko‘p o‘lja oladi.
Bobur buni bilib qolib, o‘ljalarni o‘z egalariga darhol yetkazib berishga o‘z
odamlarini majbur qiladi. Armiyada intizom ana shunday edi, hech narsa
qoldirmay hammasi qaytarib beriladi, ertasi kuni egasiga qaytarilmagan bir bo‘lak
ip-u, siniq igna ham qolmadi, deydi Bobur.
Harbiy san’at jihatidan Boburni g‘arblik sharqshunos olimlardan biri Yuliy
sezar bilan taqqoslaydi, hatto uni Yuliy sezardan yuqori qo‘yib, XIX asrgacha
lashkarboshilik san’atining mo‘jizasi deb hisoblaydi.
Mazkur “ Boburnoma ” asari mualli f ining adabiy uslubi va undagi badiiyat
masalalarini o‘rgangan holda birinchi bob yuzasidan quyidagi xulosalarga kelindi:
1. “Boburnoma”ni ilmiy tadqiq etish jarayonida asosiy e’tibor uning ijtimoiy,
siyosiy, falsafiy, tarixiy jihatlariga qaratilgan bo‘lib, uning adabiyotshunoslik
sohasidagi o‘rni va mavqei haqidagi tadqiqotlar siyrak ko‘rinishda uchraydi.
Oqibatda mazkur asarning yana muhim tomonlaridan biri uning mumtoz turkiy
adabiyot tarixida tutgan o‘rni haqidagi bahslar salmog‘i uncha ko‘p emas. Aslan
olinganda bu asarning adabiyot nazariyasi, adabiy tanqidchilik, adabiyot tarixi,
qiyosiy adabiyotshunoslik kabi sohalar doirasida o‘rganilishi uning yana boshqa
ko‘plab belgilarini kashf etishimizga turtki bo‘ladi.
2. Ma’lum hukmdor yoki sulolaning salohiyati va shavkatini vasf etadigan
tarixiy asarlar an’anaga muvofiq shoh atrofida yurgan qissaxon yoki boshqa bir
muarrixlar tomonidan buyurtmaga ko‘ra yozilar edi. Biroq “Boburnoma”ning
yaratilishi hech qanday shohona buyurtma asosida emas, shoh-muallifning o‘z
ixtiyori doirasida yuzaga keldi. Ushbu asar Boburning yuksak mahorati natijasida
30

tarix ilmining, an’anaviy ilmiy, falsafiy asarlarning qobig‘ini yorib chiqqan holda
bo‘y ko‘rsatdi. Bugunga kelib, bu asarning yigirmadan ortiq sohalarga daxldor
ekanligi ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda chuqur o‘rganilgan holda o‘z isbotini topib
kelmoqda. Lekin asarning adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan mavqeini, xususan,
uning janrini belgilash borasidagi bahslar o‘z yakuniga yetgani yo‘q. Ushbu asarda
qaysi janrga oid unsurlar ko‘p uchrashiga qarab, uning janrini aniq belgilash
haqidagi kuzatishlarimizdan kelib chiqqan holda, “Boburnoma”ni adabiy-tarixiy
asarlar sirasidan deya baholadik. Zero yetuk shoir va nosirning adabiy mahorati
tarixni yozish maqsad qilingan ushbu asarning badiiy jozibasini yanada boyitdi.
Shu sababdan mazkur asarga nisbatan umumiy ma’noda, avvalo, adabiy iste’dod
mahsuli so‘ngra tarixiy tafsilotlar manbasi sifatida qarash lozim.
3. “Boburnoma” asarida muallifning bajargan vazifalari o‘ziga xos maqomni
hosil qilib, Bobur uslubida dastlab ishtirokchi-qahramon maqomi, ikkinchi o‘rinda
tahlilchi olim, uchinchi o‘rinda tarixnavislik maqomi aks etgani ma’lum bo‘ldi.
Bir i nchi bobning ik ki nchi qismi “ Hukmdor shaxs va uning xarakteri
masalasi ” deb nomlan ib, Boburning Husayn Boyqaro, Shayboniyxon, Hisravshoh,
Sulton Axmad va boshqa hukmdorlarga bergan bahosi misolida ularning xarakteri
ochil gan . “Boburnoma” misolida Boburning har bir temuriyzoda va hukmdor
shaxslarga bergan bahosi tahlil qilin gan , shaxsiy manfaatdan ko‘ra saltanat
yaxlitligi ustun turganligi, hukmdor xususiyatida bag‘rikenglik, o‘ziga munosib
voris tayinlashga intilish, saltanat faqat boylik va shon-shuhrat ramzi bo‘lmasdan,
bir yoqadan bosh chiqarish, birlashish, umumiy dushmanga qarshi yakdillik bilan
kurash olib borish ekanligini Boburning betakror, yuksak badiiy tasvirlari orqali
ochib ber il gan. Albatta, bularning zaminida Boburning yuksak san’atkor adib
sifatidagi o‘rni orqali yoritishga harakat qilin gan .
31

I I . BOB. BOBUR HUKMDOR S H AXSNING TIPIK VAKILI
VA UNING O‘ZIGA XOS XARAKTERI
2.1 . Temuriylar davrida davlatchilik va yurt boshchiligi mavqei
«Boburnoma» muallifi nima uchun mamlakatlarni zabt etishga intilar edi? U
temuriylar panohida birlashgan davlat tuzish to‘g‘risida qayg‘urar va shu yo‘lda
kurashar edi. U o‘zining davlat haqidagi mulohazalarini mufassal ravishda bayon
qilmay, balki imo-ishoralar bilan aytib o‘tadi. Temur qilib ketgan ishlarga uning
havasi keladi. Temur qurdirgan imoratlar va inshootlarni maqtaydi, Temurning
fath-zafarlarini, ulug‘ podshohligini tan oladi va o‘zining ham o‘shanday qudratli
32

bo‘lgisi keladi: Samarqandni “Temurbek poytaxt qilib edi. Temurbekdin burun
Temurbekdek ulug‘ podshoh Samarqandni poytaxt qilg‘on emastur”.
“...Temurbekning va Ulug‘bek Mirzoning imoroti va bog‘oti Samarqand
mahallotida ko‘ptur. Samarqand arkida Temurbek bir ulug‘ ko‘shk solibtur: to‘rt
oshyonliq, “Ko‘k saroy”ga mavsum va mashhur va bisyor oliy imorattur. Yana
“Ohanin” darvozasig‘a yovuq qal’aning ichida bir masjidi jum’a solibtur, sangin
askar Hindustondin eltgan sangtaroshlar anda ish qilibturlar. Masjidning peshtoqi
kitobasida bu oyatni “Va iz yarfau Ibrohimal qavoida (ilo — oxirisi)” andoq ulug‘
xat bilan bitibturlarkim, bir kurux va ikki kurux yovuq yerdin o‘qusa bo‘lur. Bu
ham bisyor oliy imorattur. Samarqandning sharqida ikki bog‘ solibtur: birikim,
yiroqroqtur, Bog‘i Bo‘ldudur, yovuqrog‘i Bog‘i Dilkushodur. Andin “Firuza”
darvozasig‘acha xiyobon qilib, ikki tarafida terak yig‘ochlari ekturibtur.
Dilkushoda ham ulug‘ ko‘shk solduribtur, ul ko‘shkta Temurbekning Hindiston
urushini tasvir qilibturlar. Yana Pushta Ko‘xakning domanasida Konigilning qora
suyining ustidakim, bu suvni Obi rahmat derlar, bir bog‘ solibtur, naqshi jahong‘a
mavsum. Men ko‘rgan mahalda bu bog‘ buzulub erdi, oti besh qolmaydur edi.
Yana Samarqandning janubida Bog‘i Chinordur, qal’ag‘a yovuqtur. Yana
Samarqandning quyi yonida Bog‘i Shamol va Bog‘i Bihishttur”.
Bobirning yakka hukmdorlik to‘g‘risida fors shoiri Shayx Sa’diydan
keltirgan hikmatli so‘zlari ham maroqlidir: “Bir viloyatga ikki podshoh va bir
cherikka ikki miri sipoh mavjub tafarruqa va vayronliq va sababi fitna va
parishonliqdur, nechukkim debturlar:
Dah darvesh dar gileme bixusband,
Va du podshoh dar ihlime nagunjand.
(O‘n darvesh bir gilamga sig‘ib uxlaydi, ammo ikki podshoh bir iqlimga
sig‘maydi.)”
Bobur nuqtai nazaridan ham podsholik tamomila yakka hukmdorlikka qarab
borishi kerak. Bunday davlat esa savdo yo‘llarini xavf-xatarsiz qilish, lozim edi.
Bobur aysh-ishrat bilan mashg‘ul bo‘lib, yerni kengaytirishga, podshohlik
xonadoni quvvatini oshirishga beparvo qaragan podshohlarni qoraladi. Shu
33

jumladan, zamonidagi temuriy hukmdorlarning kuchlisi hisoblangan Husayn
Boyqaroning O‘rta Osiyoni Shayboniyxon tajovuzidan saqlash uchun faoliyatsizlik
ko‘rsatishidan o‘pkalanadi va shayboniylarga qarshi uzil-kesil hujum qilish o‘rniga
mudofaa choralarini ko‘rish bilan cheklanish siyosatini koyiydi. Chunonchi, Bobur
1503-yil (909-hijriy) voqealarini hikoya qilganda, Husayn Boyqarodan o‘g‘li
Badiuzzamon mirzoga, Bobur va Xisravshohga xat kelganini so‘zlaydi. Bu joyda
Husayn Boyqaro muhim qo‘rg‘on va mavzelarni mustahkamlab, mudofaa
choralarini ko‘rishni so‘raydi. Bobur bu tadbirlarning kuchsizligidan ranjiydi. U
temuriylar davlatining yakkaligini saqlab qolish Uchun kattaroq, qat’iyroq ishlar
qilish zarurligini biladi. Lekin u, temuriylar saltanati yemirilayotganini va temuriy
hukmdorlarning Movarounnahrda “yoshin yashab, oshin oshab” bo‘lganligini
sezadi va buni g‘amginlik bilan ifodalab, Husayn Boyqarodan nolishga kirishadi:
“Sulton Husayn mirzoning bu xatlari mujibi noumidlik bo‘ldi. Ne uchunkim.
Temurbekning yurtida bu tarixda andin ulug‘roq podshoh ham yosh, ham viloyat
va ham cherik bila yo‘q edi. Andoq ko‘z tutulur edikim, payo-pay elchilar va
tavochilar jald va qadog‘a bila kelib, mundoq hukmlar kelturgay edikim: Tirmiz va
Kilif va Karki guzarlarida kema muncha yasang, ko‘pruk asbobi bu miqdor tayyor
qiling, yuqqori To‘qquz o‘lum guzarlarini yaxshi ihtiyot qiling, to bu necha yil
o‘zbak tafriqasidin dilshikasta bo‘lgan ellarning ko‘ngli qaviy bo‘lub, umidvor
bo‘lg‘aylar edi.
Sulton Husayn mirzodek Temurbek o‘rnig‘a o‘lturg‘on ulug‘ podshoh
g‘animning ustiga yurumakni demay, yer berkitmakni desa, el va ulusqa ne
umidvorliq qolg‘ay?”
Bobur shayboniylarga saltanatni topshirmaslik uchun Husayn Boyqaro bilan
hamkorlik qilishga, uning buyruqlariga bo‘ysunishga, ishqilib, temuriylar birligini
saqlashga tayyor edi. “Sulton Husayn mirzodek Temurbek o‘rniga o‘lturg‘on ulug‘
podshoh yig‘noq qilib, atrof va javonibdin o‘g‘lonlarini va beklarini tilatib,
Shayboniyxondek dushmanning ustiga azim bo‘lg‘onda, el oyoq bila borg‘anda,
birgina bosh bila borg‘aymiz, el tayoq bila borg‘anda, birgina tosh bila
borg‘aymiz”.
34

Zahiriddin Muhammad Bobur tarix maydonida paydo bo‘lgan davr juda
katta murakkab va ziddiyatli hodisalarga to‘la edi. Boburning ilmiy va adabiy
faoliyati ana shu hodisalarga bog‘liq bo‘lib, uning taqdirida o‘sha hodisalar katta
rol o‘ynagan. XV asrning oxirlarida hali balog‘atga yetmagan Bobur
temuriylarning taxtiga chiqqan paytda, bir vaqtlar qudratli bo‘lgan, endi esa siyosiy
sabablarga ko‘ra ichdan yemirila boshlagan temuriylar davlati o‘zining oxirgi
umrini kechirmoqda edi.
Jamiyatdagi ilg‘or kishilar temuriylar sulolasining inqirozini oldindan
ko‘rgan edilar. Bobur ham xalq ommasining qashshoqligini, mamlakatning
iqtisodiy va siyosiy ahvolini o‘ziga xos dalillar bilan ochib bergan.
Shaharlar talangan edi. Buning natijasida Farg‘ona va Samarqandda ozgina
askarni ham boqib bo‘lmasdi. U shunday yozadi: “Muncha talon va toroj tortg‘on
viloyatlardin nima olmoq xud nechuk muyassar bo‘lg‘ay. Cherik elining o‘lchasi
tugadi. Samarqandni olg‘onda Samarqand andoq xarob edikim, madad va tuxm
taqovig‘a ehtiyoj bor edi. Chi joyi ulkim, kishi andin nima ola olg‘ay. Bu
jihatlardin cherik eli ko‘p tanqisliq torttilar. Biz ham elga nima yetkura
olmaduk” 36
.
Temuriylarning XV asrning 70-80 yillaridagi qudratli Xuroson davlati ham
ichki urushlar natijasida birmuncha zaiflashib qolgan edi. Mulkdorlarning iqtisodiy
jihatdan mustahkamlanib olishlariga sharoit yaratib bergan va suyurg‘olga
asoslangan amaldorlik sistemasining hukmronligi oqibatda markaziy davlatning
iqtisodiy asoslariga putur yetkazdi, mulkdorlar, mahalliy hokimlar, beklar, Sulton
Husaynning o‘g‘illari o‘rtasida o‘zaro urushlarni juda kuchaytirib yuborganidek,
mayda hokimlar bilan markaziy hokimiyat o‘rtasida ham urushlar keltirib
chiqarishga sababchi bo‘ladi. Agar bunga Sulton Husayn saroyida, ayniqsa so‘nggi
yillarda keng quloch yozgan yaramas ahvollarni hisobga olinsa, bu paytda
davlatning mamlakatga tashqaridan bo‘ladigan qurolli hujumini to‘xtatib qolishga
qodir emasligi yaqqol ko‘rinadi.
36
Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома. Ў збекистон ССР Ф анлар академияси нашриёти. Тошкент —
1960 . 110 -б .
35

Boburning fojiasi shundaki, u xuddi shunday halokatli, og‘ir va murakkab
tarixiy sharoitda o‘n ikki yoshlik bola ekan, Farg‘onaning hokimi sifatida tarix
maydonida paydo bo‘ladi. Tabiiyki, u qanchalik qobiliyatli, aqlli, tadbirli
bo‘lmasin, qancha mashaqqat chekmasin sodir bo‘lgan ahvolni o‘zgartira olmas,
temuriylar sulolasini muqarrar halokatdan asrab qololmas edi. Shuning uchun ham
Boburning mamlakat uchun, uning qudratining birligi uchun, mayda-mayda
parchalarga bo‘linib ketgan mamlakatni, ayniqsa chetdan bo‘ladigan hujumni
qaytarish maqsadida birlashtirish uchun Movarounnahr va Xurosonning hokimlari
bilan ba’zan muzokara, ba’zan qurol kuchi vositasida qilgan uzoq urinishlari ijobiy
natijalar bermaydi.
Ayniqsa, Shayboniyxonning ko‘chmanchilardan iborat katta armiyasi va
bosqinchilikda Shayboniydan qolishmaydigan Eron shohi Ismoilning hujumi
paytida mamlakatdagi ahvol, nihoyatda, jiddiy tus oladi.
Yuqorida keltirilgan sabablarga ko‘ra, Bobur harbiy harakatlarni
Afg‘oniston va Hindiston hududiga ko‘chirishga majbur bo‘ladi, u yerda qudratli
davlat barpo qilish, bu davlatning kuchiga, boyligiga suyangan holda joylarga o‘z
odamlaridan qo‘yib, O‘rta Osiyoni birlashtirish maqsadini ham ko‘zlaydi. Bu
haqda Boburning o‘zi ham bir necha bor qayd qilgan edi.
Bobur katta harbiy qobiliyatga ega bo‘lib, tadbirli, ehtiyotkor va epchil
lashkarboshi bo‘lgan. U har ehtimolga qarshi oldindan chora ko‘rib qo‘yish,
konkret sharoitga qarab ish ko‘rish, ularning nimaga qodir-u, nimadan ojizligini
hisobga olishni biladigan oqil odam edi. Shu bilan birga u uzoq yillar davomida
boy harbiy tajriba orttirgan, ko‘pni ko‘rgan, siyosiy tajribasi zo‘r kishi edi. U urush
olib borishning Hindiston uchun noma’lum bo‘lgan ba’zi bir usullarini qo‘llagan,
masalan, to‘lg‘ama.
Buning ustiga Boburda zambaraklar bo‘lib, ulardan ustalik bilan
foydalangan. Bunday qurol dushmanda bo‘lmagan.
Ammo yuqorida aytilganlar Boburning g‘alaba qozonishiga olib borgan
asosiy hamda hal qiluvchi narsalar emas. Uning muvaffaqiyatini ta’min qilgan
36

asosiy va hal qiluvchi narsa Hindiston, to‘g‘rirog‘i, Shimoliy Hindistondagi ichki
ijtimoiy sharoit va faktorlar bo‘lgan.
To‘g‘ri, Janubiy Hindistonda XV asr va XVI asrning boshlarida ekonomika
va madaniyat ma’lum darajada rivoj topgan edi. Boshqa knyazliklar orasida
Vidtayanagar eng qudratlisi bo‘lgan. Bu yerlarga kelgan portugaliyalik Paes
“Vidtayanagar jahonda eng ta’minlangan shahardir...” bu yerda “hamma narsa
hamma uchun mo‘l-ko‘l”, bo‘lgan deydi. Abdurazzoq Samarqandiy buni
tasdiqlaydi va bu shahar “yer yuzida hech kim ko‘rmagan, hech kim eshitmagan
go‘zal shahardir” 37
deb yozadi.
Mamlakatning har ikkala qismi o‘rtasida ba’zi masalalarda umumiylik
bo‘lishiga qaramay, Shimoliy Hindistonda ahvol boshqacharoq edi.
XIV asrning oxirlarida chet el bosqini natijasida Shimoliy Hindistonning
ekonomikasi, xususan madaniyati tushkunlikka uchraydi. Bu hol uzoq vaqt, hatto
Bobur bu yerga kelgunga qadar ham davom etadi. Siyosiy va ihtisodiy tarqohlik,
o‘zoq yillar davomida o‘z aro urushning borishi, siyosiy beqarorlik — bularning
hammasi ishlab chiharish kuchlari va madaniyatni rivojlantirish uchun imkoniyat
bermaygina qolmaydi, balki ularni vayron qiladi.
Neruning ta’kidlashicha, “ahvol yana shu bilan yomonlashgan ediki, qotib
qolgan diniy e’tiqod va ijtimoiy tartib ijtimoiy turmushning asosini tashkil qilib,
taraqqiyotni to‘xtatib qo‘ygan” 38
.
Mamlakat aholisi ko‘p hollarda tashqi dunyodan, boshqa mamlakat, boshqa
madaniyatdan ajratib qo‘yilgan edi.
Boburning muvaffaqiyatlarini ta’minlagan asosiy sabab va faktorlar ana shu
yuqoridagilardan iborat bo‘lgan. Bobur kelgunga qadar Shimoliy Hindistondagi
iqtisodiy va siyosiy sharoit ana shunday edi.
Boburning Hindistonda davlat va siyosiy arbob sifatidagi asosiy xizmati
shundan iboratki, u ba’zi bir ijobiy o‘zgarishlarga imkon berdi, Hindistonning
taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan siyosiy birlikni ko‘p hollarda amalga oshirdi,
37
Джавахарлал Неру. “ Открытие Индии ” . Из-до иностр. Лит-ры, М., 1955 стр. 251.
38
Заҳириддин Муҳаммад Бобир. Бобирнома. Ў збекистон ССР Ф анлар академияси нашриёти. Тошкент —
1960 . 271 -б .
37

savdoni rivojlantirdi va hokazo. Bu ulug‘ mamlakatning ko‘p asrlik tarixida eng
muhim etaplardan biri bo‘lgan, Javoharlal Neruning ta’kidlashi bo‘yicha, o‘zining
ikki yuz yillik umri davomida Hindistonning davlat mustaqilligi hisoblangan, hind
milliy hodisasiga aylanib ketgan va o‘sha davr sharoitida mamlakatdagi ijtimoiy
hayotning deyarli hamma sohasining rivojlanishida ijobiy rol o‘ynagan imperiyaga
asos soldi, shunday imperiyani boshlab berdi. Bu imperiya Bobur nabirasi
Akbarning ellik yillik podshohligi davrida, ayniqsa o‘z taraqqiyotining eng yuksak
bosqichiga chiqqan.
Nihoyat, Javoharlal Neru Bobur va uning nabirasi Akbar haqida o‘zining
“Hindistonning kashf etilishi” kitobida quyidagi bahoni bekordan-bekorga bergan
emas: “Bobur dilbar shaxs, uyg‘onish davrining tipik hukmdori, mard va tadbirkor
odam bo‘lgan. U san’atni, adabiyotni sevardi, hayotdan huzur qilishni yaxshi
ko‘rardi. Uning nabirasi Akbar yana ham dilbarroq va ko‘p yaxshi fazilatlarga ega
bo‘lgan. Mard, jasur, talantli lashkarboshi, rahmdil, shafqatli, idealist va
xayolparast, bular bilan bir vaqtda u harakatchan, o‘z ishini davom
ettiruvchilarning ijtimoiy sadoqatiga sazovor bo‘lish uchun harakat qiluvchi odam
bo‘lgan”.
Sarkarda sifatida u Hindistonning keng hududini o‘ziga bo‘ysundirgan, lekin
u bu yutuqlaridan ham mustahkamroq g‘alabani qo‘lga kiritishni, ya’ni
odamlarning aqlini va qalbini zabt qilishni o‘ylar edi. Akbar, saroyda bo‘lgan
portugaliyalik iyezuitlarning aytishlariga qaraganda, uning boqishi jozibali bo‘lib,
“ko‘zlari quyosh tushib yorigan dengizday chaqnab turar edi...” Akbar qadim
zamonlardan beri xayol qilib kelayotgan bir davlatga faqat siyosiy jihatdan
birlashgan bir butun Hindistonni emas, balki bir xalqqa organik qo‘shilgan yagona
Hindiston haqidagi ko‘hna orzuni qayta tikladi...
Shunday qilib, Bobur va u barpo qilgan imperiya Hindistonni O‘rta Osiyo va
Rossiya bilan bog‘laydigan vositalardan biri bo‘lib qoldi
Boburning fikr doirasi, nihoyatda, keng, uning eruditsiyasi juda chuqur,
xotirasi esa “Boburnoma”da ko‘zga tashlanishicha g‘oyatda kuchli, haqiqatan ham
kishini hayratda qoldiradigan darajada bo‘lgan. Uni koinotdagi, tabiatdagi barcha
38

narsalar qiziqtirgani singari, ijtimoiy hayotdagi barcha hodisa va sohalar ham
qiziqtirgan va u haqiqatan ham hamma narsa bilan shug‘ullangan. Bunda u hamma
vaqt kamolotga va yangilikka intilgan.
“Temurbek Samarqandning hukumatini Jahongir mirzog‘a berib edi,
Jahongir mirzoning favtidin so‘ng ulug‘ o‘g‘li Muhammad Sultoni Jahongirga
berdi. Shohrux mirzo jami’ Movarounnahr viloyatini ulug‘ o‘g‘li Ulug‘bek
mirzog‘a berib edi. Ulug‘bek mirzodin o‘g‘li Abdullatif mirzo oldi. Bu besh kunlik
o‘tar dunyo uchun andoq donishmand va qari otasini shahid qildi. Ulug‘bek mirzo
favtining tarixi tavre voqe’ bo‘lubtur.
Nazm:
Ulug‘bek bahri ulumu xirad,
Ki dunyovu dinro azo bud pusht,
Zi Abbos shahdi shahodat chashid,
Shudash harfi tarix Abbos kusht 39
Agarchi o‘zi ham besh-olti oy besh saltanat qilmadi, bu bayt
mashhurdurkim:
Padarkush podshohiro nashoyad,
Agar shoyad ba shash mohash napoyad 40
.
Yuqorida keltirilgan misollardan ko‘rinib turibdiki, Bobur Ulug‘bekka
yuksak baho berar ekan, uni podshoh sifatida emas, balki fan va aql-idrokning
ulug‘ kishisi sifatida nazarda tutadi. Ulug‘bekning vahshiylarcha qatl etilishidan
Boburning chiqargan xulosasi muhim ahamiyatga ega. U bu haqda shunday deydi:
padarkushning o‘zi, shunday kishi (Ulug‘bek)ning qotili, o‘z yovuzligining
qurboni bo‘lishi muqarrardir.
Shu tufayli ham Bobur buzilgan Husayn Boyqaro va uning o‘g‘illarini qahr
bilan tilga oladi va ularning halokatli tugashini shunday ta’riflaydi: “Sulton
Husayn mirzodek ulug‘ podshoh Hiridek islom shahrining podshohi bu ajabturkim,
bu o‘n to‘rt o‘g‘lidin uchi valaduzzino emas edi. Fisq va fujur o‘zida, o‘g‘lonlarida
39
Aql va ilmlarning dengizi bo‘lgan Ulug‘bek dunyo va dinning tayanchi edi, Abbos qo‘lidan shahidlik bolini tatidi.
Uning o‘lim tarixi “Abbos kusht” bo‘ldi (bu jumlani tashkil etgan harflarni “abjad” hisobi bilan raqamga aylantirsa,
uning o‘limi tarixini ko‘rsatadigan 853 hijriy (1449-1450) chiqadi.
40
Otasini o‘ldiruvchiga podshohlik munosib etmas, podshoh bo‘lib qolganda ham olti oydan nariga o‘tmas.
39

va el ulusida asru shoyi’ edi. Ushbularning shomatidin edikim, mundoq
xonvodadin yetti-sakkiz yilda bir Muhammad Zamon mirzodin o‘zga osor va
alomat qolmadi”.
Ko‘rinib turibdiki, Bobur biron odamga baho berganda unga obyektiv
yondashishga, uning ijobiy va salbiy tomonlarini qamrab olib baholashga urinadi.
Bu ayniqsa, quyidagi misolda juda yaqqol ko‘rinib turadi:
“Yana Xoja Abdullo Marvoriy edi. Burun sadr edi, so‘ngra ichki va
muqarrab bek bo‘lub edi. Purfazoyil kishi edi, qonunni oncha kishi chalmaydur,
qonunda girift qilmoq muning ixtiroidur. Xututni xo‘b bitir, ta’liqni xo‘broq bitir
edi, inshoni xo‘b qilur edi, xushsuhbat kishi edi, she’r aytur edi. “Bayoniy”
taxallus qilur edi. She’ri o‘zga haysiyotg‘a boqa ko‘p furudtar edi, vale she’rni
xo‘b tanir edi. Fosiq va bebok edi, fisqning shomatidin obila marazig‘a giriftor
bo‘lib, ilik-oyog‘idin qolib, necha yil turluk-turluk azob va mashaqqatlar tortib,
ushbu baliyya bila o‘q olamdin naql qildi”.
Shunday qilib, o‘z dunyoqarashi va faoliyatidagi chuqur ziddiyatlardan
qat’iy nazar Bobur muhim ijtimoiy masalalarda o‘z zamonasining ilg‘or kishisi
sifatida maydonga chiqadi. Bir tomondan, Bobur o‘z armiyasiga zarur bo‘lgan
ashyolarni odamlardan zo‘rlik bilan tortib olgan bo‘lsa ham, biz yuqorida ko‘rib
o‘tganimizdek, ikkinchi tomondan, o‘g‘irlik, talash va o‘ta zolimlik bilan
shug‘ullangan kishilarni qattiq qoralagan, Boburning fikricha, unday kishilar
qasosga, jazoga duchor bo‘lib halok bo‘ladilar. Ular la’natga sazovordirlar.
Bunday yaramas qiliqlarni o‘z odamlari ichidan kimda kim sodir qilsa, Bobur uni
ba’zan nihoyatda qattiq jazolar edi. Afg‘onistondagi bir qishloqda katta ajoyib bir
bog‘ bo‘lgan. Bobur o‘sha qishloqni qo‘lga olgandan so‘ng mazkur bog‘ning
egasiga bog‘ining bahosini to‘lab, uni rozi qilgan va shundan keyingina bog‘ni
olgan: «Bu kentta Bog‘i Kalon otliq Ulug‘bek mirzoning bir mag‘sub bog‘i bor
edi. Men egalarig‘a baho berib oldim”.
Ana shu qishloqda Boburning navkarlaridan biri birovning bir xumcha
yog‘ini o‘g‘irlaydi, bu xabar Boburga yetadi. Bobur jangchini kaltaklashga
40

buyuradi. Uni shunday savalaydilarki, oqibatda u o‘ladi. Bobur uning o‘limi
boshqalarga ibrat bo‘lsin, deydi:
“Bu yurttin ko‘chub, Qorabog‘ yonidag‘i Oqsaroy o‘langiga tushuldi.
Xisravshohning el kuni zulm va besarliqqa o‘rgangan el, elga zulm qila
boshladilar. Oxir Sayidim Ali Darbonning bir o‘bdon navkari birovning bir ko‘za
yog‘ini tortib olg‘an uchun eshikka kelturub tayoqlattim, tayoq ostida o‘q joni
chiqti. El bu siyosattin tamom bosildilar”.
Uchinchi bir misolni keltiramiz.
“Uch ko‘ch Sind yoqasi bila o‘q kelduk. Uch ko‘chtin so‘ng Pir Konu
mazori to‘g‘risidin Sind daryosidin ayrilib Pir Konu mazorig‘a kelib tushtuk.
Cherik elidin ba’zi mazorning mujovirlarig‘a muzohim bo‘lg‘on uchun birini
siyosat uchun pora-pora qildurdim. Bu mazor Hindistonda bisyor mo‘tabar
mazordur”.
Bobur mamlakatni barbod va aholini tamomila talon-toroj qilishdan iborat
bo‘lgan soliqlarni qoralaydi. Masalan, Bobur o‘zining 1525 (932 hijriy) yildagi
maxsus buyrug‘i bilan kishilardan, shaharlardan, qishloqlardan, ko‘cha va
guzarlardan olinadigan tamg‘a pulini bekor qiladi. O‘zining she’r bilan yozilgan
risolasi “Mubayyin”da esa, Bobur hukmdor sifatida davlatmand kishilarga
boyliklaridan kambag‘allarga muntazam ravishda berib turishlarini (Bobur uning
miqdorini ham aniq belgilaydi) qat’iyan amr qiladi. Shu bilan birga Bobur mazkur
buyruqqa qonun tusini beradi.
Yuqorida keltirilgan misollardan Boburning quyidagi so‘zlari bekordan-
bekorga aytilmaganligi ma’lum bo‘ladi.
Bobur shunday deydi:
Ey ko‘ngul, chin yaxshidin ko‘rdung yomonliq asru ko‘p,
Emdi ko‘z tutmoq ne ya’ni har yomondin yaxshilig‘.
Bori elga yaxshilig‘ qilg‘ilki, mundin yaxshi yo‘q
Kim, degaylar dahr aro qoldi falondin yaxshilig‘.
Yaxshiliq ahli jahonda istama Bobur kibi,
Kim ko‘rubdur, ey ko‘ngul, ahli jahondin yaxshilig‘.
41

Shuni ham aytib o‘tish zarurki, Bobur, nihoyat darajada o‘zboshimcha, johil
shohlardan farqli o‘laroq davlatni, mamlakatni idora etishda davlat boshliqlarining
atrofdagi bilimdon va tajribakor kishilar bilan ish olib borishi zarurligini qayta-
qayta uqdiradi. U o‘z o‘g‘liga yozgan maktubida aytadi: “Agar mening rizomni
tilarsen, xilvatnishinliqni va el bila kam ixtilotliqni bartaraf qilg‘il. Kunda ikki
navbat iningni va beklarni, ixtiyorlariga qo‘ymay, qoshingg‘a charlab, har
maslahat bo‘lsa kengashib, bu davlatxohlarning ittifoqi bila har so‘z — unga qaror
bergaysen”.
Bobur mamlakatda birlik o‘rnatishga, siyosiy markaz o‘rnatishga, davlatni
parchalab yubormaslikka juda katta e’tibor va ahamiyat bergan. U o‘zining Xoja
Kalon degan bir shaxsga yozgan maktubida aytadi: “Kobulning nomarbutlig‘ini
bitilib edi, ul bobta andisha qilib, oxir xotir munga qaror toptikim, yetti-sakkiz
hokim bir viloyatda bo‘lsa, na tavr marbut va mazbut bo‘lg‘usudur...”.
Yuqoridagilarga yakun tarzida aytish mumkinki, mamlakatdagi o‘ta og‘ir
ahvolni, davlat ishlarini bir darajada bo‘lsa-da, ma’lum tartibga solish va
yaxshilash uchun intilish, kurash Boburning ko‘pincha ongli va serqirrali faoliyati
asosida yotadi. Chindan ham Boburning davlat arbobi va lashkarboshi sifatidagi,
fan, madaniyat arbobi sifatidagi fazilati shundaki, uning bu harakatlari ijtimoiy
mohiyat kasb etuvchn ma’lum maqsadlar, vazifalarni ko‘zda tutgan.
2.2. Shohlik maslagi va Bobur xarakterining shakllanishi
42

XV asr oxirlarida Movarounnahr (O‘rta Osiyo) mayda hukmronliklarga
bo‘linib, ular o‘rtasida doimiy urush va janjallar avj olgan edi. Ushbu nizolar
ko‘pincha podshohlar, ularning o‘g‘illari, qarindosh-urug‘lari, amir va beklar, hatto
hokimiyatga intilgan ota-bola, aka-uka, tog‘a-jiyanlar o‘rtasidagi urush va
ixtiloflarda o‘zini ko‘rsatar edi.
1495-yilda Farg‘onada shunday voqea yuz berdi. Axsiy qo‘rg‘onida turuvchi
Farg‘ona viloyatining hukmdori, temuriylardan Umarshayx mirzo ustiga uning o‘z
ukasi, Samarqand podshohi Ahmad mirzo va Toshkent hukmdori Mahmudxon
(Umarshayxning qaynag‘asi va Sulton Ahmadning kuyovi) birgalashib yurish
qildilar. Xo‘jand suvi (Sirdaryo)ning janub tomonidan Sulton Ahmad mirzo,
shimol tomonidan Mahmudxon Umarshayx mirzo ustiga askar tortib kelishdi.
Axsiy qo‘rg‘oni baland jar ustiga qurilgan, imoratlari esa jar yoqasiga solingan edi.
Shu kezlarda, ittifoqo Umarshayx o‘z kaptarlari va kaptarxonalari bilan birga jarga
qulab ketib, halok bo‘ldi. Qo‘rg‘onga bostirib kelayotgan yovga qarshi tadbir
ko‘rish, birinchi navbatda yangi hukmdor belgilash lozim edi. Umarshayxning
merosxo‘rlari yosh bolalar edilar. Uning uch o‘g‘lidan eng kattasi Zahiriddin
Muhammad Bobur endi 12 yoshga qadam qo‘ygan (1483-yil 14-fevralda tug‘ilgan)
edi. U o‘zini eplaydigan bo‘lishi bilan Umarshayx mirzo unga Andijon
hokimiyatini topshirgan edi. Bobur otasining o‘lim xabarini Andijonda eshitadi.
Uni Umarshayxning ba’zi bir beklari podshoh qilib ko‘tarishni mo‘ljallaydilar.
Ammo beklardan amir Sherim tag‘oyi Boburning saroydan chiqishi mumkin
bo‘lgan fitna-fasodlar qurboni bo‘lishidan xavfsiraydi va yosh Zahiriddinning
jonini omon saqlab qolish maqsadida, uni otga mindirib, O‘zgand tog‘iga olib
ketadi. Lekin Andijon shayxulislomi Mavlono Qozi maslahati bilan uning
orqasidan kishi yuborilib, Boburni shaharga qaytarib keltiradilar. Andijon ulug‘lari
uni otasining o‘rniga hokim qilib ko‘taradilar.
Yoshligidan bilim olishga havas va muhabbat qo‘ygan, askarlik
ta’limotlarini o‘rganishga kirishgan Bobur taxtga o‘tirar-o‘tirmas, harbiy mahorati
bilan hammani hayratda qoldirdi. Uning yurtiga bostirib kelayotgan amakisi Sulton
Ahmad O‘ratepa, Xo‘jand, Marg‘ilonni olib qo‘ygan va Andijonga qadar to‘rt tosh
43

yo‘l qolgan edi. Dushmanni daf qilish, qo‘rg‘onni mudofaa qilish kerak edi. Yosh
Bobur qo‘rg‘onni mustahkam qildirdi. O‘z sipohiylarini yakdil va yakjihat qilib
qaytadan tuzdi, intizomni buzib o‘rtaga nifoq soluvchilarga o‘rnak bo‘lsin uchun
Darvishgov singari ishbuzarlarni o‘ldirtirdi, kam qurbon bilan yovni yengish
chorasini ko‘rdi. Turli tadbirlar bilan dushmanni katta Qorasuv ko‘prigidan
o‘tishga majbur etdi. Dushman askarlari esa Qorasuvdan o‘tarda qiynaldilar,
ko‘prik buzilib ketib, talay otlar suvga g‘arq bo‘ldi. Bobur boshchiligida
dushmanga qarshi qattiq urush boshlanib, natijada dushman batamom
kuchsizlantirildi. Sulton Ahmad sulh yasab, Samarqandga qaytishga ko‘ndi. Bu
bilan Andijon aholisining yosh Boburga ixlosi ortdi.
Axsiyda Umarshayxning viloyat davlatiga bo‘ysunishni xohlamagan beklari
uning o‘rtancha o‘g‘li, Boburning o‘gay ukasi Jahongir mirzoning yoshligi va
kuchsizligidan foydalanmoqchi, uni Bobur mirzoga qarshi qo‘ymoqchi bo‘ldilar.
Jahongir mirzoni orqa qilib davlatni o‘z qo‘llarida tutishni istadilar va Jahongirni
nomiga taxtga o‘tqazib unga qulluq qildilar. Mahmudxon esa bular ustiga yurdi.
Ayrim amirlar Kosonni Mahmudxonga topshirdilar. Mahmudxon Axsiyga qarshi
bir necha marta urush ochib ko‘rsada, uni olishning ilojini qila olmadi, o‘z joyiga
qaytdi.
Bobur yoshligidanoq ichki nizolarning zarbini tatib ko‘rdi. Uning
Andijondagi beklaridan Hasan Yoqub fitna qo‘zg‘atmoqchi, Boburning o‘rniga
Jahongir mirzoni keltirmoqchi bo‘ldi. Bobur buni payqab qolib uning oldini oldi.
Biroq bu bilan fitnalar va o‘zaro urushlar tugamadi.
Samarqand taxtiga Boysung‘ur mirzo (Boburning amakivachchasi) o‘tirdi.
Saroydagi amaldorlarning bir qismi Boysung‘urga uning o‘z ukasi Sultonalini
qarshi qo‘ydi. Boysung‘ur Buxoroga Sultonali ustiga yurish qilib yengildi.
Sultonali Samarqandga yurdi. Bular o‘rtasidagi talashlarga xotima berish va boy,
madaniy Samarqandni o‘ziga poytaxt qilishni orzu etgan Bobur ham Samarqandga
yurdi. Biroq unga yordamlashmoqchi bo‘lgan bir qancha beklar ayniganliklari
uchun Samarqand qamali muvaffaqiyatli chiqmadi. U noiloj Andijonga qaytib
ketdi. Oradan bir yil o‘tgach, Samarqandni olish niyatida tag‘in Sultonali
44

Buxorodan, Bobur Andijondan yo‘lga chiqdilar. Samarqand qamal qilindi.
Boysung‘ur ko‘chmanchi o‘zbeklar xoni Shayboniydan ko‘mak so‘radi. Boburniig
askarlari Samarqandga yaqin bir qishloqni qo‘rg‘onga aylantirib, unga joylashdilar.
Shayboniyxon kelib bu qo‘rg‘onni olishning ilojini qila olmay qaytib ketdi.
Boysung‘ur esa yetti oy qamaldan keyin chidash bermay, shaharni tashlab chiqib,
Xisor tomoniga ketdi. Bobir 14 yoshda 1497-yilda Samarqandni oldi. Uzoq urush
va muhosara natijasida qiynalgan va ocharchilikka yo‘liqqan bu shahar xalqining
askarlarga hech narsa yetkazib berishga qurbi yetmas edi. Bobur Samarqand ahliga
ozor yetkazmaslik, ularni talamaslik to‘g‘risida buyruq chiqardi. Lekin o‘z
askarlarining holi og‘irlashdi, oziq-ovqat yetishmadi, intizom buzildi, askarlar
ichidagi mo‘g‘ullar va ayrim beklar qochib keta boshladilar.
Buning ustiga Axsiydagi Uzun Hasan Bobur beklarini aynitish uchun
Samarqandga maxfiy ravishda kishilar yubordi va Samarqanddan qochib borgan
Ahmad Tanbal bilan birga Andijonga ko‘z olaytirdi. Paytdan foydalanib Andijonga
ham Jahongir mirzoni xon qilishni mo‘ljallaydilar. Axsiydan Andijonga lashkar
tortib uni muhosara qiladilar. Boburning ularga qarshi yuborgan kishisi
To‘linxo‘jani va uning yigitlarini ikki suv orasida uyqu paytida bosadilar,
To‘linxo‘jani o‘ldiradilar, yigitlarining ko‘pini asir oladilar.
Shu kezlarda bir marta kasal bo‘lib tuzalgan Bobur yana uziladi. U tuzalar-
tuzalmas Andijonni saqlab qolish uchun Samarqanddan chiqdi. U Samarqandda
atigi yuz kun podshohlik qildi. Bobur Xo‘jandga yetganda Andijon begi Ali
tag‘oyining uzoq qamalga tob berolmay shaharni Uzun Hasanga topshirgani,
Jahongir mirzoni Andijon taxtiga o‘tirganini eshitdi. Andijonda Boburga ixlosli
kishilar o‘ldirilib, ularning mol-mulklari talon-toroj qilingan edi. Bu orada
Samarqandga Sultonali mirzo kirib oldi. “Boburnoma” muallifi “ne uchunkim, to
podshoh bo‘lub edim, bu nav’ askarlardin va viloyatdin ayrilmaydur edim, to
o‘zumni bilib edim, bu yo‘sunliq ranj va mashaqqatni bilmaydur edim” deydi.
Bobur Samarqandga otlansa-da, Sherozda Shayboniyxonning kezib yurganini
eshitib, askar va mablag‘i oz bo‘lganidan orqaga qaytdi. Tog‘asidan yordam olib,
Andijonga yurish xayoli bilan Toshkentga keldi. Yetti-sakkiz yuz kishidan iborat
45

yordam olib, bir necha bor Andijon va Samarqandga yurish qilib ko‘rsa ham, bir
ish chiqara olmadi. O‘ratepaning janub taraflaridagi yoyloqda sargardon bo‘lib
yurdi. Goh tig‘ zarbi bilan, goh ayrim beklarning ixtiyoriy taslim bo‘lishi tufayli
ba’zi kichik qal’alarni qo‘lga oldi. Nihoyat, Andijonni Ahmad Tanbal va Uzun
Hasanga topshirgan Marg‘ilon begi Ali Do‘st tag‘oyi o‘z gunohlarini yuvish
maqsadida Boburni Marg‘ilonga chaqirib, shaharni unga topshirdi. Uzun Hasan va
Ahmad Tanbal askar to‘plab, Marg‘ilonga qarshi yurish qildi. Urushda Bobir
yengib chiqdi va to‘xtamay Andijonga borishga shoshilishdi, judolikka ikki yil
to‘lgandan so‘ng Andijonga yetishga muyassar bo‘ldi. 1499-yilda Samarqand
podshohi Sultonali mirzo bilan uning umarosi Muhammad Mazid tarxon o‘rtasida
ixtilof chiqdi. Chunki katta yer egasi, nufuzli Muhammad Mazid hukumatni butun
ixtiyori va izmini o‘z qo‘liga olib qo‘ygan edi. Sultonali uning qasdiga tushdi va
shahardan surib chiqarib yubormoqchi bo‘ldi. Buni sezgan Muhammad Mazid bir
qancha beklar va yigitlar bilan shahardan chiqdi. Boburni so‘rab elchi yubordi,
umrini uning xizmatiga sarf etishga va’da qildi. Bobur bunga ko‘nib, Samarqand
ustiga askarlari bilan otlandi. O‘ratepaga yetganda Shayboniyxonning Dabbusiy
atrofida Buxoro begi Muhammad Baqir tarxonga shikast yetkazib, Buxoroga
otlangani ma’lum bo‘ldi. Buni eshitgan Bobur Muhammad Mazid tarxon bilan
kengashib, Samarqanddagi Xo‘ja Yahyoga (Xo‘ja Ahrorning o‘g‘li) odam yuborib,
shaharning ichidan qal’a darvozalarini ochib berishga yordamlashishini so‘radi.
Xo‘ja Yahyo bayroqni shahar tashqarisiga tikishni talab etib, darvozani ochish
tadorigini ko‘rishga va’da beradi. Bobur Darg‘amdan Samarqandga jo‘naydi.
Sulton Mahmud Bobur qo‘shinidan qochib, voqeani Sultonali mirzoga yetkazadi.
Shayboniyxon Buxoroni zabt etadi. Sultonali o‘z onasining maslahati bilan
Shayboniyxonni chaqirtirib Samarqandni unga berib qo‘yadi. Bobur mirzo buni
eshitib, Kechdan Xisorga jo‘naydi. Muhammad Mazid boshliq Samarqand beklari
undan ajralib ketadilar, Andijonni yana Ahmad Tanbal olib qo‘ygan edi. Bobur o‘z
yigitlari bilan tog‘larda azob chekib umidsizlanib yuradi. Shayboniyxon
Samarqandda dorug‘alik mansabini Jon Vafo mirzoga berib, besh-olti yuz kishini
qoldirib, o‘zi shahardan ketib qolgan edi. Bobur ikki yuz yigiti bilan shaharni
46

kechasi yashirincha bosib olish payiga tushdi. Un to‘rt kungacha har kuni kechasi
ovora bo‘lib, axir Samarqand qo‘rg‘oni ichiga kirdi. Shahar xalqi Boburga o‘z
xayrixohliklarini bildirdilar. U bilan birgalashib Shayboniyxon qoldirib ketgan
kishilarni shahardan quvib chiqardilar. Shunday qilib, Bobur o‘n yetti yoshida
1500 yilda ikkinchi marta Samarqandni oldi. Shayboniyxon bu xabarni eshitib
askar to‘pladi. Dabbus qal’asi va boshqa bir necha qal’alarni olib, axiri
Samarqandni qamal qildi. Boburning odamlari ikki yuz kishidan ortiq bo‘lmagani
holda Shayboniyxon bayrog‘i ostiga besh-olti ming askar to‘plagan edi. Shu
asnoda Mahmudxon taxminan besh yuz chamasi polvonni, Jahongir mirzo ikki
yuzta g‘ayratli otliq askarni Boburga yordamga yuborishadi. Bobur askarlari
Samarqand qal’asidan chiqib, shaharning tashqarisida bir necha marta
Shayboniyxon askari bilan to‘qnashadilar. Goh u tomon, goh bu tomonning qo‘li
baland bo‘lib turadi. Ammo Sarpuldagi katta jangda g‘alaba Shayboniyxon
foydasiga hal bo‘ladi. Bobur sog‘ qolgan ozgina yigitlari bilan o‘zini qal’a ichiga
oladi. Qo‘rg‘on kuchli suratda mudofaa qilindi. Bobur askarlari dushmanning
shahar ichiga kirishiga qattiq qarshilik ko‘rsatdilar. Lekin shaharning qamali to‘rt
oy cho‘zildi va elga ko‘p tanqisliklar keltirdi, qahatchilik boshlandi. Boburning
aytishicha, faqir va miskinlar it etini, eshak etini yeyishga kirishdilar. Otlarga
berishga ovqat topilmay qoldi. “Ba’zi quruq yog‘ochlarni randa qilib, tarashasini
suvga solib otg‘a berilar edi”. Mashhur tarixchi Xondamirning yozishicha, bu
qamal vaqtida xalq ichni yondiruvchi oftob kulchasidan boshqa kulchani ko‘rmadi,
uylarda na somon, na don bor adi, go‘sht, yog‘ anqoning urug‘iday bo‘lib qolgan
edi, odamlar it va eshak go‘shtini bemalol yeyar edi.
Shayboniyxon to‘rt-besh oy qo‘rg‘on atrofiga kela olmadi. Bobur atrofdan
yordam kutdi. Hech kimdan ko‘mak va madad bo‘lmadi. Qamal cho‘zildi. Sipohiy
va raiyat buzildi. Shayboniyxon yarash so‘zini o‘rtaga soldi. Yarash bahonasi bilan
Bobur va bir necha yigitlari qorong‘i kechada Samarqanddan chiqishib, Andijonga
jo‘nashdi. Jahongir mirzo Ahmad Tanbaldan aynib, akasi Boburga ko‘rinishga
keldi. Bobur uning qilmishlarini himmat bilan kechirdi. Ahmad Tanbalning isyoni
orqasida Andijonga kirishning iloji bo‘lmadi. Nochor u O‘ratepaga, Dixkatga,
47

undan Toshkentga, tog‘asi yoniga bordi. Bobur tog‘asi Mahmudxonning O‘ratepa
va Ohangarongacha bosib kelgan Ahmad Tanbalga qarshi yurishlarida ishtirok
etdi. Xonning yurishlari befoyda bo‘ldi, qal’a olinmadi. Yov bosilmadi. Bobur
sarson bo‘ldi. Ko‘p qiyinchiliklar chekdi, og‘ir kunlar va tashvishli kechirmalarni
boshdan kechirdi, o‘zini yakka va yolg‘iz his qildi. Hatto mamlakatlardagi ig‘vo va
fitnalardan bezib, har qanday davlatdan voz kechib, Xitoy tomoniga bosh olib
ketishni mo‘ljalladi. Umidsizlikka tushdi.
1502-yilda Bobur Toshkent bilan Sayram orasida Yag‘mon degan yerda
Kichikxon dadasi (tog‘asi) bilan uchrashdi. O‘ttiz ming lashkar bilan Ahmad
Tanbal ustiga yurish qildi. O‘sh, Marg‘ilon va nihoyat Andijon olindi. Andijonni
Kichikxonga topshirdilar. Samarqandni olgandan keyin uni Boburga bermoqchi
bo‘ldilar. Bobir istar-istamas ko‘ndi.
1504-yilda Shayboniyxon Andijonni oldi. Boburning orzu-umidlari
parchalandi. O‘z hukmronligida mamlakatni birlashtirish, isyonchi beklarni
uyushtirish, temuriylar saltanatini yaxlit qilib tiklashga ortiq uning ko‘zi yetmay
qoldi. Bir tomondan, Shayboniyxon boshchiligidagi ko‘chmanchi-chavandoz
o‘zbeklarning harbiy kuchini sindirish Bobur uchun qiyin edi, ular ham son, ham
salmoq jihatidan Bobur askarlariga nisbatan kuchli edilar. Ikkinchidan, temuriy
hukmdorlari orasida yakdillik bilan bahamjihat ish qilish o‘rniga nizo va
tortishuvlar avj olgan edi. Hatto, Boburning aytishicha, temuriy podshohlari
orasida eng kuchli va eng tajribali hisoblangan Xuroson hukmdori Husayn
Boyqaro ham temuriylarning boshini bir joyga qovushtirish uchun bironta jiddiy
chora ko‘rmadi, itoatsiz o‘g‘illarining bebosh chiqishlarini bostirish bilan ovora
bo‘ldi. Shu jumladan, Boburning beklari o‘rtasida ham nifoq, kelishmovchilik,
sotqinlik hukm surar edi. Itoatdan bosh tortish uchun arzimagan bahonalarni
topishga orzumand edilar. Uchinchidan, shayboniylardagi singari, temuriylar
hukumatining idora usuli, ichki janglarda xizmat ko‘rsatgan bek va shahzodalarga
yer ulashish tizimi ko‘proq davlat mulkchiligiga asoslangan harbiy formalari —
birlashish protsessiga monelik qilar edi, negaki, jangda ish ko‘rsatgan sultonlar,
beklar, qabila boshliqlariga yerlarni “sovg‘a” qilishi, “sovg‘a”ga olingan yerlarda
48

hukmdor (vassal)ning ishlab chiqarishga. aralashmay turib cheksiz ravishda
xalqdan soliq olish huquqiga ega bo‘lishi, bu “sovg‘a” evaziga urush vaqtida
podshohga o‘z tanidan lashkar bilan yordam berib turishi, shu toifa uchun
urushning tirikchilik o‘tkazish vositasi bo‘lib qolishi — mamlakatning
birlashishiga emas, balki bo‘linishiga, maydalanishiga olib borar edi. Nihoyat,
o‘lkani birlashtirishning muhim omillaridan bo‘lgan ulur savdo yo‘llarining
Janubiy Osiyoga ko‘chishi va Hindistonga gollandlar tomonidan yangi yo‘llarning
kashf etilishi ham birlashtirish ideyasining amalga oshirilishiga zarba berdi.
Bu sharoitda Bobur ko‘zini chor-nochor janubga tikdi, o‘zining sodiq
beklari, yigitlari, navkar va sardorlari bilan Afg‘onistonga – Kobulga yurish qildi.
Yo‘l ustida har-xil qabilalarni yengib bordi. Ba’zi afg‘on beklari o‘z navkarlari
bilan unga qo‘shilib turar edilar. Kobulga yetib kelgach, qo‘rg‘on eli Kobulni
urushsiz topshirishga qaror qildi. Bobur Kobulning yerli odamlariga ziyon-zahmat
yetkazmasdan ularning mol-mulklari bilan Yurttepaga ko‘chirishni buyurdi.
Xaloyiqqa ozor yetkazish tilagida bo‘lgan yigitlarni jazoga tortdilar.
Bobur Afg‘onistonning obod joylaridan Kobul, G‘azna, Qandahor
viloyatlarini jangsiz qo‘lga kiritdi. Afg‘onistonda chorbog‘lar soldirdi, ariqlar
qazdirdi, sangkorliklar qildirdi, yo‘llar qurdirdi maktab va madrasalar bino qildirdi.
Diniy qarashlarga va mahalliy xalq urf-odatlariga erkinlik berdi. Yerli
amaldorlarga yaxshi qaradi. U: “...Mehmon va g‘arib beklarni va yigitlarni
boyriylardan, andijoniylardan ortiqroq va yaxshiroq ko‘rdim”, deydi. Lekin u
davlat boshlig‘i bo‘lgach, uning hokimiyatiga tajovuz qilishni istagan qabilalarni
qonli qilichi bilan omonsiz bostirib turishga majbur bo‘ldi. Afg‘onistonni
olganidan keyin ham uzoq vaqtgacha ayrim afg‘on qabilalari bilan urushib turishga
to‘g‘ri keldi. Armiya xarajatlari, davlat idorasi apparatlarining chiqimlari,
obodonlik tadbirlarini ta’minlash uchun el va ulusdan to‘planadigan soliqlar, bek
va amirlarning “tortiq”lari goho yetishmay qoladi va afg‘on qabilalaridan ba’zilari
talanib, ularning chorva xo‘jaliklari talon-toroj ham qilinadi.
1507 yilda Shayboniyxon Hirotni oldi. Uning askarlari endi Qandahorni
olishga tayyorlik ko‘rdilar. Bobur o‘z askarlarini muntazam ravishda uyushtirib,
49

ularni qochirdi va Qandahor xazinasini egallab, bu yerda Nosir mirzo (kichik
ukasi)ni qoldirib, Kobulga qaytadi, keyin yana Shayboniyxonning Qandahorni
olganligi xabari Boburning qulog‘iga yetadi. U beklari bilan maslahatlashib,
Shayboniyxonday kuchli dushman bilan urushishdan ko‘ra Hindistonga yurishni
ma’qul ko‘radi. Hindiston safariga otlanadi. Shayboniy Qandahorni olgan
bo‘lsada, nima uchundir, Arkka kirmay qaytib ketadi. Bobur ham Hindiston
azimatidan qaytib yana Kobulga keladi.
Bobur latofatli, ko‘rkam Kobulni egallagan bo‘lsada, Amudaryoning
naryog‘idagi tanish qirg‘oqlarni qo‘msar, ulardan umidini uzmas edi. Uning
yuragida doimo o‘z ona yurtiga nisbatan muhabbat yonar edi. 1510-yilda
Shayboniyxon eronlik shoh Ismoil qo‘lida mardona va fojiali halok bo‘lgandan
so‘ng, Ismoil Safaviy bilan ittifoq tuzdi. Uz xonadoni poytaxtini qaytadan fath
etish uchun yana bir urinib ko‘rishni istab, Ismoil Safaviydan yordam oladi. 1511-
yilda o‘zbek urug‘lari, eroniylar va afg‘onlardan tashkil topgan askarlari bilan
shoshilinch ravishda Amudaryodan o‘tadi va qattiq qarshilikka uchramay uchinchi
marta Samarqandni zabt etadi. Lekin uning Samarqanddagi hukmdorligi olti oyga
yetar-yetmas, shayboniylardan Ubaydullaxon (Shayboniyxon ukasining o‘g‘li)
harbiy tayyorliklar bilan Amu daryosining chap tomonidagi cho‘l bo‘yicha
Buxoroga bostirib kiradi. Haydarobod mavzeidagi Malik ko‘li atrofida Bobur
qo‘shini bilan to‘qnashadi. Zafar Ubaydullaxon tarafida bo‘ladi. Boburning o‘zi
jangda qatnashib, uning hayoti qattiq tahlika ostida qoladi. Askarlari tor-mor
keltirilib, Ubaydullaxon bayrog‘i tiklangandagina o‘rtadan chiqib ketishga zo‘rg‘a
muvaffaq bo‘ladi. Bobur Samarqandga tezlik bilan kelib, uzoq hayallamay, go‘yo
bu jangning temuriylar xonadonining O‘rta Osiyoda hukmronlik qilish uchun olib
borgan so‘nggi jangi ekanini sezganday, qolgan-qutgan yigitlari va qarindosh-
urug‘lari bilan o‘zini Hisor qo‘rg‘oniga uradi.
Boburning mag‘lubiyatidan xabar topgan shoh Ismoil shayboniylar
tomonidan Xurosonga bo‘ladigan hujumning oldini olish uchun, Boburga yordam
berib Movarounnahrga bosib kirishni Xurosondagi noyibi Najim Soniyga
topshiradi. Eroniylar armiyasi Termiz yonida Boburga qo‘shiladi va birgalashib
50

Qarshiga hujum yasab, uni qo‘lga kiritadilar. Najim Soniyning shiachilik taassubi
avj olib, Qarshi mudofaachilarini yoppasiga qilich damidan o‘tkazadi. Bu
insofsizlik, vahshiyona harakatdan Boburning vijdoni azoblanadi. U o‘z xalqini,
o‘z vatandoshlarini qirishda sherik bo‘lishni istamaydi, u bunday zolimning
yordami bilan ona yurtida saltanat surishdan ko‘ra, butun Movarounnahrdan voz
kechishni afzal ko‘radi. Eroniylar bilan tuzgan ittifoqni buzib, yana Afg‘onistonga
jo‘naydi.
Zahiriddin Muhammad Bobur Afg‘onistondagi bir talay qabilalar bilan
urusha-urusha Hindiston chegarasiga yaqinlashadi. Afg‘onistonda hammasi bo‘lib
21 yil hukmronlik qiladi.
1519-yildan boshlangan qator muhim yurishlardan so‘ng, nihoyat, 1525-26-
yilda (932-hijriy) katta harbiy tayyorgarlik ko‘rib, Hindistonga safar uyushtiradi.
Hindiston beklaridan G‘ozixon va Davlatxonlarni tor-mor keltiradi. Kalonur,
Milvat va Gingutani oladi. Oxir Hindiston podshohi Sulton Ibrohim Lo‘diy
(patonlar, ya’ni afg‘onlar ichidan, Lo‘diy sulolasidan chiqqan) ustiga yuradi. Dehli
atrofida zamoni uchun juda katta bo‘ladigan bir urushga hozirlik ko‘radi.
Dahshatli, g‘oyat qonli jangda Bobur yengib chiqadi va qo‘shin tortib Dehliga
kiradi, barcha xazinalar muhrlanadi. Rojalar (hind beklari)ning bir qismi
jazolanadi, bir qismi ozod qilinadi, bir qismiga shafqat qilib sarpolar beriladi.
Bobir Hindistonda ustalik bilan siyosat yurgizib, bazan qattiq qo‘llik bilan
davlat tashkilotini mustahkamlab, madaniy va qurilish ishlariga katta e’tibor qiladi:
imoratlar va madrasalar, hammomlar, yo‘llar, karvon saroylar soldiradi. Bog‘ va
bog‘chalar bunyod etadi. Hovuz, quduq va ariqlar qazdiradi. Ba’zi suvsiz yerlarga
suv chiqaradi. Boburning Hindistondagi imoratlarida ishlovchi sangtaroshlarning
soniyoq u qurdirgan imoratlarning ko‘lami to‘g‘risida tasavvur bera oladi) “...Bir
Ograda, deb yozadi u “Boburnoma”da, — ushbu Ograning sangtaroshlaridan
mening imoratlarimda har kunda yuz sakson kishi ish qilur edi. Yana Ogra va
Sekri va Biyonada va Dulpurda va Guvalyorda, Ko‘lda ming to‘rt yuz to‘qson bir
sangtarosh har kunda mening imoratimda ish qilurlar edi”. Bu vaqtda Hindistonda
51

qurilgan imoratlar XVI asr boshida Yevropada solingan shu tarzdagi imoratlardan
sira qolishmas, balki ulardan mukammalroq va yaxshiroq ishlanar edi.
Bobur o‘z atrofiga olim va shoirlarni to‘pladi. Hind olimlaridan Shayxoro
degan kishini o‘ziga vazir va kengashchi qilib tayinladi. Mashhur tarixchi “Habi-
bus-siyar”, “Xulosatul-axbor”, “Dasturil-anvar” va «Makorimul-axloq»
kitoblarining muallifi Xondamir ham Husayn Boyqaro o‘limidan keyin Bobur
saroyida yashadi. Undan tashqari, o‘z saroyiga ko‘p olim va shoirlarni to‘plab
ularga homiylik qildi.
Bobur ko‘pincha kengashchilar va beklari bilan bamaslahat ish qilar edi. U:
“Turk va Hind umarosini “Xilvatxona”da “charlab kengashtuk”, “andin so‘ng Turk
va Hind umarolarini charlatib, chashni berdik”, deb qayta-qayta ta’kidlaydi.
O‘g‘liga ham kattalar va tajribakor kishilar bilan kengashib ish qilish to‘g‘risida
nasihat qilardi. O‘g‘li Humoyunga yozgan xatlaridan birida shularni uqtiradi:
“Podshohlik bila yolg‘uzlik rost kelmas... Yana uluq ish ustiga borasen, ish
ko‘rgan ray va tadbirlik beklar bilan kengashib, alarning so‘zi bila amal qilg‘aysen.
Agar mening rizomni tilar sen, xilvatnishinlikni va el bilan kam ixtilotlikni bartaraf
qilg‘il. Kunda ikki navbat iningni na beklarni ixtiyorlariga qo‘ymay, qoshing‘a
charlab, har maslahat bo‘lsa kengashib, bu davlatgohlarning ittifoqi bila har so‘z
— unga qaror bergaysen”.
Bobur Dehlini olgandan so‘ng ham ayrim afg‘on beklari va hind rojalari
bilan urushlar olib borib, isyonlarni bostirib turdi. Hatto dushmanlari unga zahar
berishgacha bordilar. Sulton Ibrohim Lo‘diyning onasi o‘g‘li uchun o‘ch olish
maqsadida oshpazlar orqali Boburga zahar berishni uyushtirdi. Bu tahlikali
voqeani Boburning o‘zi shunday ta’riflaydi: “Chiyni ustiga yupqa nonni solur va
non ustiga ul kog‘ozdagi zaharning ozroq yarmini separ, zaharning ustiga yog‘liq
qaliyani solur. Agar qaliya ustiga sepsa edi, yo qozonga solsa edi, yomon edi. Dast
pocha bo‘lub, zaharning ulug‘ yarmini o‘choqqa tashlar.
Odina kuni kech namoz digar osh torttilar. Tovushqon oshidin hiyle mayl
qildim. Qaliya zardak ham xile yedim. Bu Hindistoniy zaharliq oshning ustidin bir-
ikki tikka mayl qildim, qaliya olib yedim. Hech noxush maza ma’lum bo‘lmadi.
52

Qoq go‘shttin bir-ikki tikka oldim. Ko‘nglim barham urdi. O‘tgan kun qoq
go‘shttin yeganimda bir noxush ma’za anda bor edi. Ko‘nglumning barham
urg‘onini andin xayol qildim. Yana bir ko‘nglum qo‘zg‘olib keldi. Dasturxon
ustida ikki-uch marta ko‘nglum barham urib, qusayozdim. Oxir ko‘rdumkim,
bo‘lmas. Qo‘ptum. Obxonag‘a borgancha, yo‘lda bir navbat qusayozdim, yana bir
qusayozdim. Obxonaga bordim, qalin qusdim. Hargiz oshdin so‘ng qusmas edim,
balki ichganda ham qusmas edim. Ko‘nglumga shubha kechti... Shanba kui bir
ayog‘ sut ichtim, yakshanba kuni bir ayog‘ sut ichdim, “gili maxtum”ni va “taryoqi
foruq”ni ezib ichtim. Dushanba kuni sut ichtim. Sut ichimni xile surdi. Seshanba
kuni avvalgi kuni safroyi so‘xtadek qora-qora nimalar daf bo‘ldi. Shukr, xolo hech
qissa yo‘qtur. Jon mundoq aziz nima emish, muncha bilmas edim, ul misra borkim:
“Kim o‘lar holatqa yetsa, ul bilur jon qadrini”.
Har qachon bu voqiai hoila xotirimg‘a kelsa, behost qolim mutag‘ayyir
bo‘lur”. Shu ravishda, obir fojiali o‘limdan omon qoldi.
Boburga bir qish Hirotdan katta dovon oshib, Kobulga borishga to‘g‘ri
keladi. Bir necha kun davomida qor juda qalin yoqqan edi. Hatto otning oyog‘i
yerga yetmas edi. Yo‘lda adashib, qorga botib, qor, izg‘irin va bo‘ronning
dahshatidan g‘oyat qiynaldilar. 50 tacha kishidan 15-20 tachasi Bobur bilan birga
qor tepib, yo‘l ochib, ming azob bilan ilgari siljir edilar. Bir haftadan oshiqroq shu
zaylda qor tepib, yo‘l yurdilar. Shu mashaqqatlarga Bobur chidash berib, o‘z
yigitlariga o‘rnak bo‘ladi, ulardan o‘zini baland olmaslikka harakat qiladi. Bu
qiyinchiliklarni va yigitlariga bo‘lgan g‘amxo‘rligini Bobur shunday tasvirlaydi:
“Qor tepar kishi men edim, o‘n-o‘n besh ichki bila... biz o‘n, o‘n besh, yigirma
kishi o‘q qor teptuk. Ushbu, o‘n, o‘n besh, yigirma kishining otlari o‘q ilgari tor
tildi, o‘zga tamom o‘bdon-o‘bdon yigitlar va bek otong‘onlar otlaridin ham
tushmay, tayyor tepilgan va bosilg‘on yo‘lga kirib, boshlarini quyi solib kelurlar
edi. Mahal ul emas edikim, kishig‘a taklif va zo‘re qililg‘ay, har kimning himmat
va jur’ati bo‘lsa, bundoq ishlarni o‘zi tilab qilur”.
Ushbu tariq bila qor tepib, yo‘l qilib, Injukon yerdin uch-to‘rt kunda ko‘tali
Zarrinning tubiga “Havoli qutiy” degan havolg‘a kelduk. Ushbu kun g‘arib
53

chopqun bila qor yog‘ar edi. Andoqkim, borchag‘a o‘lum vahmi bo‘ldi. Ul el
tog‘dagi g‘or va kovoklarni havol derlar. Bu havolg‘a yetkanda chopqun behad tez
bo‘ldi. Ushbu havol qoshida o‘q tushildi. Qor uluq, yo‘l yakraha, tepilgan-bosilgan
yo‘l bila ham ot ba xiyla boradur. Kunlar g‘oyat qisqaliqqa ilgarigi kishi yorug‘
choqta havol olig‘a keldilar. Namoz shom namoz xuftang‘acha el kela qoldi. Andin
so‘ngra turg‘on yerga o‘q tushdi. Ko‘p el ot ustida o‘q tong otturdi, havol torroq
ko‘rundi. Men havolning og‘zida kurak olib, qor kurab, o‘zumg‘a bir takiya
miqdori yer yasadim, qorni ko‘kusgacha qazdim, hanuz yerga yetmaydir edi. Bir
nima yelga nanoh bo‘ldi, o‘shanda o‘q o‘lturdim. Har necha dedilarkim, havolg‘a
boring, bormadim. Ko‘ngulga kechtikim, borcha el qorda va chopqunda, men issiq
uyda va istirohat bila, munda borcha ulus tashvish bila mashaqqatta, men munda
uyqu bilan farog‘atda, muruvvattin yiroq va hamjihatlikdin qiroq ishdur. Men ham
har tashvish va mashaqqat bo‘lsa ko‘rayin, har nechuk el toqat qilib tursa, turayin.
Bir forsiy maqol bor: “Marg bayoron surast”. Ushandoq chopqunda qazg‘on
yasag‘an chuqurda o‘lturdum, namozi xuftang‘acha qor oncha chopqulab
yog‘dikim, men epgashib o‘lturub edim, orqamg‘a va boshimg‘a va
quloqlarimning ustiga to‘rt ellik qor bor edi.
Ushul kecha qulog‘imga sovuq ta’sir qildi. Namozi xuftonda g‘orni yaxshi
mulohaza qilg‘onlar. Qichqirishtilarkim, havol asru keng qavoldur, bu elga tamom
yer bor. Munikim eshittim, ustimdagi qor-borni silkib, havolg‘a keldim. Havol
navohisidagi yigitlarni ham tiladim, qirq-ellik kishiga farog‘at bila yer paydo
bo‘ldi”.
Bu keltirilgan uzun parcha Boburdagi odamgarchilik, olijanoblik
tuyg‘ularini ko‘rsatadi. U askarlari va yigitlariga g‘amxo‘rlik qilish, ular uchun jon
kuydirish bilan “elga” odamga bo‘lgan muhabbatini ifodalaydi.
Yigit va beklariga shunday g‘amxo‘rligi, g‘ayrati, qo‘rqmasligi,
ishbilarmonligi orqasida 12 yoshda Farg‘ona podsholigini egallagan tajribasiz,
mablag‘lari oz, askarlari kam bo‘lgan, buning ustiga ochko‘z qardoshlari orasida
qolib, ularning qurboni bo‘lishiga sal qolgan Bobur to‘siqlar har qancha kuchli
bo‘lmasin, ularni sabot va qat’iyat, kuchli matonat bilan yengdi, hukmronlik
54

vaziyatini mustahkamladi. Kichkina viloyatning kamtarin, hech kim
mensimaydigan hukmdori sherga (Bobur — sher demakdir) aylandi, butun
Afg‘onistonni va Hindistonning shimoliy viloyatlarini to Gagarga qadar (Gang
irmoqlaridan biri) qo‘lga kiritdi.
Boburning temuriylar saltanatini birlashtirishning afzalligini e’tirof etishi
boshqa o‘rinlardagi satrlar bilan ham tasdiqlanadi. Masalan, Bobur Hindistonning
o‘tmish asrlarda boshqa chet istilochilar qo‘liga tushib qolishi, har kimlar
tomonidan bosib olinishiga asosiy va muhim sabablardan biri qilib Hindistonda
siyosiy va davlat birligi bo‘lmaganini ko‘rsatib o‘tadi. Hindistonni olgan uch
g‘oziyni (biri sulton Mahmud, ikkinchisi sulton Shahobiddin, uchinchisi
Boburning o‘zi) eslatib, sulton Mahmud va sulton Shahobiddinning bu ulug‘
mamlakatni olishlari sababini lashkarlarining ko‘pligida emas, balki Hindistonning
uyushmagan, parchalangan holida ko‘radi. “Sulton Mahmudning g‘animlari rojalar
edi. Tamom Hindiston bir podshohta emas edi, har roja har viloyatda o‘zi
podshohlik qilur edi”... “Muning g‘animlari ham roy va rojalar edi. Tamom
Hinduston bir kishida emas edi”.
O‘zi esa u sultonlarga qaraganda yana oz askar bilan Hindistonni olganini
uqtirib o‘tadi: “Avval navbatkim, Behraga kelduk, ming besh yuz, nihoyati ikki
ming kishi bo‘lg‘ay eduk. Beshinchi navbatkim kelib, sulton Ibrohimni bosib,
mamolikini fath qildim, hech qachon Hinduston yurushida muncha cherik bila
kelilmaydur edi. Navkar va savdar va chokar jami’ cherik bila bo‘lg‘onlar o‘n ikki
ming kishi qalamg‘a keldi”.
Bobur Hindistonda talay qabilalarni yengib, ularni bir-biriga qovushtirishga
intiladi, bekliklar kuchini sindirib, katta feodal saltanati tuzishni o‘ylaydi va XIII-
XIV asrlardayoq o‘rta osiyoliklar tomonidan istilo qilina boshlagan Hindistonning
shimol qismlarini zabt etib, o‘ziga qaratishga muvaffaq bo‘ladi. Shuning o‘ziyoq
birmuncha iqtisodiy-madaniy siljishlarga bois bo‘ldi. Ariqlar qazdirildi, imoratlar,
yo‘llar, karvon saroylar qurildi. Shimoliy Hindistonda gaplashuv tili hisoblangan
urdu tilining adabiy tilga aylanishiga, hind adabiy tilining vujudga kelishiga xiyla
yo‘l ochildi. Me’morchilikda belgili uslub paydo bo‘ldi.
55

Buyuk sarkarda va keng bilimli o‘zbek adibi Boburga rus va g‘arb
sharqshunoslari, Bobur asarlarining tarjimonlari va noshirlari katta baho berdilar.
Ular Boburni bir og‘izdan faqat katta jahongir sifatidagina emas, balki donishmand
davlat arbobi, o‘tkir yozuvchi, shoir sifatida ham tanitdilar. Akademik
V.V.Bartoldning aytishicha, “Boburnoma” siyosiy kurashlar hujjatigina bo‘lmay,
balki “haligacha turkcha prozaning eng yaxshi asarlaridan biri” hisoblanadi 41
, o‘z
originalligi, ta’rif va tavsif qilingan voqealarning obyektivligi, kompozitsiya va
tilining soddaligi bilan ajralib turadi.
Ingliz tarixshunosi Elfinston “Hindiston tarixi” nomli kitobida “Boburnoma”
to‘g‘risida shularni qayd qilib o‘tadi: “U, Osiyoning chinakam tarixining yagona
namunasi deyishga arziydigan asar... Bobur gavdalantirgan har qaysi shaxsning
ustki qiyofasi, kostyumi, qilig‘i va zavqi shunday tafsiliy va realistik ravishda
tasvirlanganki, uni o‘qiganda, biz ular o‘rtasida yashaganday bo‘lamiz va ularning
xarakterlarini bilib olganimizday, aft-basharalarini ham bilamiz. U ko‘rgan
mamlakatlar, tabiat manzaralari, ob-havo, ishlab chiqarish va san’at asarlarining
ta’rif va tavsifi zamondosh sayyohnikiga qaraganda yana aniqroq va to‘laroqdir”.
Fransuz olimi Lane Poole Bobur faoliyatini quyidagicha xarakterlaydi:
“Boburning biografiya va adabiyot borasida tutgan o‘rni uning dastlabki
hayotidagi dadil sarguzashtlari va faoliyati bilan, bularni hikoya qilgan ajoyib
memuarlari bilan belgilanadi. Bobur o‘zi jangchi bo‘lishiga qaramasdan, nozik
adabiy zavqqa ega bo‘lgan, turmushni tanqidiy ravishda idrok etgan kishi edi. U,
madaniyat tili hisoblangan fors tilida va o‘z ona tilisi turk tilida yozgan,
ma’lumotli shoir edi, turkcha yozganda xoh prozada, xoh poeziyada sof va sodda
uslub ustozi edi...
...Uning memuarlari bir askarning oddiy kundalik daftari emas, ularda fors
tilini va adabiyotini juda yaxshi bilgan dunyoviy, madaniy odam, nozik uquvli
mushohadachi, odamlarni tez o‘rganuvchi bilimdon va tabiat muhibining shaxsiy
taassurotlari va o‘ylashlari berilgan. O‘z portretini chizishdagi uning samimiyligi
41
В.В.Бартолд. Тарих. Мусулмон олами. Петербург. 1922-й. 45-б.
56

(fazilat va nuqsonlarini ham ko‘rsatishi), ochiq dilligi, haqqoniyligi va halollik
tuyg‘usi uning go‘zal memuarlari e’tiborini yanada oshiradi” 42
.
Mashhur venger olimi, sharqshunos G. Vamberi Bobur mirzoning birinchi
marta Samarqandga yurishi to‘g‘risida gapirganda, uning faoliyatini shunday
ta’riflaydi: “O‘sha vaqtda yosh o‘spirin bo‘lgan Boburmirzo, Umarshayxning
dohiy o‘g‘li, bobosi taxtiga da’vogar bo‘lib bosh ko‘tardiki, uni biz haqli ravishda,
sharq va g‘arbning eng ajoyib shahzodalaridan biri, deb e’tirof qila olamiz. Uning
memuarlari esa yangi zamonning olim sharqshunoslari tomonidan sharq sezarining
kommentariylari deb atalgandir...”. “Hindistondagi mo‘g‘ul xonadonining
asoschisi, o‘zining boya eslatib o‘tilgan memuarlarida ko‘z o‘ngimizda ham shoir,
ham siyosatdon, ham antik dunyo shaklidagi va ajoyib ravishda voyaga yetgan
faylasuf bo‘lib chiqdi”. (G. Vamberi, “Buxoro yoki Transaksoniya tarixi”. IX bob.)
Haqiqatan “Boburnoma” singari mazmuni boy bo‘lgan va go‘zal, ravon,
sodda til bilan yozilgan shu tipdagi ikkinchi bir asar na o‘zbek va na fors
adabiyotida uchramaydi. Uni faqat Vamberi aytganiday, sezarning
kommentariylari, ya’ni “Galliya urushlari haqidagi maktublar”i bilan tenglashtirish
va “Boburnoma” to‘g‘risida ham sezar kitobi haqida qadimgi Rimning mashhur
notig‘i va adibi Sitseron aytgan shu so‘zlarni takrorlash mumkin:
“U to‘la-to‘kis taqdirlanishga loyiq bo‘lgan memuarlarni yozdi: ular ixcham,
ravshan, samimiy yozilganlar va har qanday uslub bezaklaridan xolidirlar. U tarix
yozishni o‘ylab yurgan kishilar uchun material berishni istagan, biroq uning
asariga qosh qo‘yaman deb ko‘z chiqaruvchi johillargina bu ishni qilishga
botinadilar, aqli raso odamlarning esa bu predmetni qayta yozishga bo‘lgan
hafsalalari pir bo‘lib qoldi” 43
.
“Boburnoma” ham oddiy material bo‘lish darajasidan o‘zib ketdi. Uning
adabiy-badiiy saviyasining baland bo‘lishi butun jahon adabiyot tarixi xazinasiga
uni tarixiy va badiiy jihatdan mislsiz go‘zal haykal, o‘lmas meros qilib qo‘shib
qo‘ydi.
42
“Boburnoma”ning inglizcha tarjimasining II bosmasida nashriyotchi L.Uvayt Kind tomonidan yozilgan
so‘zboshidan olindi.
43
Sezarning “Galliya urushlari haqidagi maktublar”iga yozilgan so‘z boshidan.
57

Ushbu bob ikki qismdan tashkil topgan bo‘lib, unda quyidagi masalalarga
e’tibor berilgan: Bobur yashagan davr va “ Boburnoma ” yaratilgan vaqtdagi tarixiy
sharoit, ijtimoiy-siyosiy hayot haqida fikr yuritil gan . Ana shu ijtimoiy-siyosiy
hayotda Zahiriddin Muhammad Boburning tutgan o‘rni hamda mavqei
ko‘rsatil gan . Yuqoridagilardan kelib chiqib “Boburnoma”ning yaratilish sababi,
asarni yaratishdan Bobur ko‘zda tutgan ijtimoiy ideallar ochib beril gan . Bobning
birinchi qismi “Temuriylar davrida davlatchilik va yurt boshchiligi mavqei” deb
nomlanib, unda Amir Temur davridagi davlatni boshqarish va undan keyingi
temuriyzodalar, shuningdek Boburning davlatchilik, harb ilmi, davlat siyosatidagi
o‘ziga xos xususiyatlari “Boburnoma” yuzasidan to‘liq tahlil qilib beril gan .
Shohlikka bo‘lgan munosabati orqali Boburning jamiyat, davlatchilik, umuman,
hayotga bo‘lgan munosabati ochib beril gan . Bobning ikkinchi qismi “Shohlik
maslagi va Bobur xarakterining shakllanishi” deb nomlanib, bunga o‘sha davr
voqea-hodisa, ijtimoiy voqealardan kelib chiqqan holda yondashilgan va Bobur
xarakterining shakllanishi ochib berildi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”,
Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub”, Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai
sa’dayn va majmai bahrayn”, Zayniddin Vosifiyning “Badoe’-ul-vaqoe”,
Xondamirning “Habib us-siyar” asarlari bilan Bobur qarashlari dissertatsiyaning
barcha bob va xulosasida mavridi kelganda qisqa qiyoslangan. Bu asarlarda
shohning jamiyatdagi mavqei qanday belgilanganligiga e’tibor qaratilgan, shuning
zaminida “Boburnoma”da muallif xarakteri, shohlik fazilati qanday aks etganligi
ko‘rsatib beril gan. Boburning “Boburnoma”da tasvirlangan boshqa shaxslardan
ajralib turuvchi xususiyatlari kitobdagi tasvirlar asosida ochib berilgan. Bobda
“Boburnoma”da shaxs, xarakter va muallif shaxsiyati o‘rganilganda hozirgi davr
adabiyotshunosligida ushbu nazariy masalalar yuzasidan bildirilgan umumlashma
fikrlarga tayanilgan.
58

III. BOB. HUKMDOR SHAXS VA IRFONIY G‘OYA
3.1. Hukmdorlik va irfoniy g‘oya
XV-XVI asr badiiy, tarixiy asarlari mazmunida tasavvufiy ilm bilan, bu
sohaning ulug‘ namoyandalari bilan bog‘liq bo‘lgan faol munosabat aks etgan.
Albatta, bu holat o‘z davrida so‘fizmning taraqqiy etishi va tantanasi bilan bog‘liq
edi. O‘z-o‘zidan bu diniy-falsafiy ta’limotning badiiy adabiyotga ta’sir etishi,
adabiyot vositasida o‘z g‘oyalarini singdirishga urinish tabiiy hol edi.
“Boburnoma” asar i da ham o‘z davrining yetuk pir-u valiylariga oqilona
munosabat, ularning ma’naviy tafakkur darajasiga ergashish holatlari namoyon
bo‘lgan. Bu holat esa mazkur asarning manoqib janriga xos bo‘lgan jihatlar i ni
o‘zida mujassamlashtirganidan dalolat bermoqda. “Manoqibning o‘ziga xos
xususiyati shundaki, ta’rif-tavsif etilayotgan kishining yaxshi fazilatlari ayrim
o‘rinlarda biroz badiiylashtirilib, bo‘rttirib ko‘rsatilgan, maqtalgan. Lekin tarixiy
haqiqatdan uzoqlashilgan emas. Manoqib tarkibida muallif o‘z qahramonining
hayot faoliyatida sodir bo‘lgan voqea-hodisalarni rivoyatlar, hikoyatlar shaklida
juda qiziqarli qilib berib borgan”. 44
Boburning yozishdan maqsadi o‘zi
ta’kidlaganidek, tarixning rostini bitish edi . “Boburnoma”da muallif o‘z
dunyoqarashi va tasvirlash mahorati tufayli asarning markaziy obrazi darajasiga
ko‘tarilgan edi. Shu tufayli uning tahlillarida tasavvuf ixlosmandlariga bo‘lgan
ehtiromi podshohlarga xos bosiq tarzda ifodalanadi.
Mumtoz adabiyotning ajralmas bir qismi bo‘lgan tasavvuf sohasi o‘zining
ibratli ma’naviy xususiyatlari bilan o‘qiguvchini jalb qiladi. Boburning pirlarga
bo‘lgan xayrixohligi va ular bilan kezi kelganda g‘oyibona tarzda munosabatga
kirishishi tarixiy voqeliklar bayonida ketma-ket tarzda ayon bo‘lgan edi. Ko‘p
44
Ҳакимов М. Шарқ манбашунослиги луғати. – Т, 2013. – Б. 496 .
59

qirrali va xususiyatli mazmunga ega “Boburnoma”ning matnida ma’lum bir
valiyga bo‘lgan munosabat tarixiy voqelik zaruratidan kelib chiqqan holda ravshan
bo‘ladi. Bobur diqqat qilgan tasavvuf allomalardan biri Xoja Mavlono Qozi
bo‘lgan. Xoja Mavlono Qozining Bobur hayotiga amaliy ta’siri nihoyatda katta
bo‘lgan. Yosh Boburning dastlab taxtga o‘tirish jarayonidagi qiyinchiliklardan
tortib, Andijondagi xiyonat mojarolarida ham o‘zining qat’iy sadoqatini ko‘rsatgan
arbob edi. Ma’lum bo‘lishicha, Xoja Mavlono Qozi Xoja Ubaydullohning muridi
bo‘lib, uning tarbiyatida ma’naviy kamolotga erishgan. Uning valiylik sifatiga
Bobur ishonch bilan qaraydi: “ Xoja Qozining vali y lig‘ida mening hech shakkim
yo‘qtur... Xoja Qozi ajab kishi edi. Qo‘rqmoq anda aslo yo‘q edi. Oncha daler
kishi ko‘rilgan emas. Bu sifat ham valoyat dalilidur. Soyir el har necha bahodur
bo‘lsa, andak dag‘dag‘asi va tavahhumi bo‘lur. Xojada aslo dag‘dag‘a va
tavahhum yo‘q edi ” 45
. Darhaqiqat, tasavvufiy-ilmiy tadqiqotlarda ta’kidlanganidek,
“Agar Alloh o‘zi tanlagan valiysiga o‘zini tanitsa unga muhabbatni ham qo‘rquvni
ham sezmaydigan qilib qo‘ygan, chunki ular uning uchun hech bir ma’noga ega
bo‘lmagan”. 46
Ahmad Tanbal va Uzun Hasanlar tomonidan uyushtirilgan davlat
to‘ntarishi natijasida ushbu xiyonatga astoydil qarshi turgan Xoja Mavlono
Qozining joniga ham su’iqasd qilinadi: “Andijonni olg‘ondin so‘ng mening
Xo‘jand kelganimni eshitib, Xoja Mavlonoyi Qozini ark darvozasida osib shahid
qildilar”. 47
Lekin tarixdagi bu kabi xunrezliklar o‘z jazosini olmay qolmagan.
Ushbu fitna ishtirokchilarining keyingi taqdiri haqida Bobur yozadi: “Qaysi ish
valoyatqa mundin yaxshiroq dalildurkim, alarg‘a qasd qilg‘onlardin oz fursatta
osor va alomat qolmadi” 48
. Demak, Boburning kelajakda iqtidor hosil qilib,
murakkab xatarli sinovlardan o‘tishi uchun unga madadkor bo‘lgan valiy
zotlarning ishonchi va madadkor bo‘lishi muhim rol o‘ynagan ekan. “Boburnoma”
voqealaridan ma’lumki, Xoja Ahror valiy Boburning eng qiyin damlarida uni
g‘oyibona tarzda ma’nan-ruhan qo‘llab quvvatlab kelgan . Bu haqda Bobur
45
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Шарқ НМАК. – Т.: 2002. –Б.64.
46
Исақова З. Тасаввуф таълимотида валийлик тушунчасининг диний фалсафий талқини (Алишер
Навоийнинг «Насойим ул муҳаббат» асари асосида) фал.ф.ном. дис..иши. – Тошкент. 2007. – Б. 90.
47
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Шарқ НМАК. – Т.: 2002. –Б.64.
48
Ўша манба.
60

Samarqandni ishg‘ol qilish jarayonlarini tasvirlagan paytlarida ma’lum qiladi.
Boburning hikoya qilishicha, azim Samarqandni egallab, sustlashgan temuriylar
saltanatini qayta tiklashga bo‘lgan urinish orzusi uni bir dam ham tark etmagan.
Shu bois ham uning Samarqandni qamal qilish jarayonlarida bu ishdan umidvorligi
katta edi. Ayni shu damlarda uning tushida Xoja Ahror Valiy siymosi bo‘y
ko‘rsatgani hikoya qilingan. Unda aytilishicha, Xoja Ahror V aliy Boburning
huzuriga kelib, uning qo‘lidan ko‘targach, Boburning oyoqlari yerdan uziladi.
Bobur ushbu ilohiy tushning ta’birini yaxshilikka yo‘yadi. Maslahat uchun, yaqin
sarkardalaridan Samarqandning qo‘lga olinish kunini bashorat qilinishlarini
so‘raganida No‘yon Ko‘kaldosh bu g‘alaba o‘n to‘rt kunda ro‘y berishini taxmin
qiladi. Darhaqiqat, roppa-rosa o‘n to‘rt kunda yosh Boburga poytaxt Samarqandni
egallash sharafi nasib qiladi. Zikr etilgan ilohiy tushni Bobur ushbu g‘alabaga
ishora sifatida qabul qilgan edi. Xoja Ahror V aliyning navbatdagi madad berish
holati Karnon qal’asida bo‘lib o‘tgan edi. Bobur xiyonatkor beklar-u, navkarlar
qoshida chorasiz qolgan damlarida ajalga bosh egganini tasvirlaydi: “O‘zumda
betoqatlig‘e fahm qildim. Qo‘ptum, bog‘ go‘shasig‘a bordim. O‘zum bila andisha
qildim. Dedimkim, kishi agar yuz, agar ming yashasa, oxir o‘lmak kerak.
Agar sad sol moni va-r yake ro‘z.
Biboyad raft az in koxi dilafro‘z .
Mazmuni: Agar yuz yil va agar birgina kun yashasang ham, ko‘ngil ochuvchi
bu qasrdan ketish kerak bo‘lur (P.Shamsiyev).
O‘zumni o‘lumga qaror berdim. O‘shal bog‘da bir suv oqib keladur edi, vuzu
qildim, ikki rak’at namoz o‘qudum, boshimni munojotqa qo‘yub tilak tilaydur
edimkim, ko‘zum uyqug‘a borubtur. Ko‘radurmenkim, Xoja Ya’qub, Xoja
Yahyoning o‘g‘li hazrati Xoja Ubaydullohning o‘g‘li Xoja Ubaydulloning
nabiralari ro‘baro‘yimg‘a ablaq ot minib ko‘p jamoati ablaqsuvor bilan keldilar.
Dedilarkim, g‘am yemangiz, Xoja Ahror meni sizga yubordilar. Dedilarkim, biz
alarg‘a istionat tegurub, podshohlik masnadig‘a o‘lturg‘uzubbiz. Har yerda
mushkul ish tushsa, bizni nazarig‘a kelturub yod etsun, biz anda hozir bo‘lurbiz.
61

Holo ushbu soatda fath va nusrat sizning soridur. Bosh ko‘taring va uyg‘oning”. 49
Mazkur ibratli lavha orqali Boburning haqiqatdan ham dushmanlar qo‘lidan bir
necha daqiqalarda xalos bo‘lishini so‘zlaydi. Aynan ushbu ilohiy tushni Boburning
sadoqatli beklaridan biri Qutluq Muhammad Barlos ham uch kun ilgari ko‘rgan va
uni qutqarishga chog‘langan edi. Biroq “Boburnoma”ni ingliz tiliga tarjima qilgan
Anetta Susanna Beverej xonim mazkur lavhaga 50
shubha bilan qarab uni
“g‘ayrioddiy najot”deya ataydi. Beverej xonim o‘z iddaosida quyidagi e’tirozlarni
keltiradi: Ushbu lavha asarning qo‘lyozmasiga boburiy Jahongir shoh tomonidan
Haydarobod nusxasiga qo‘shib qo‘yilgan bo‘lishi mumkin, asarda tilga olingan
qutqaruvchi shaxslar asarning boshqa o‘rnida tilga olinmagan, lavhada roviy uslubi
asar uslubidan farq qilishi: podshoh so‘zi muallifning tiliga mos kelmasligi, va bu
paytda lavhada aytilganidek, xonlar Andijonda bo‘lmagani da’vo qiladi.
Shuningdek, Beverej xonim e’tirozlarida Xoja Ahror valiyning aynan Xoja Ya’qub
ismli nabirasi borligi noma’lumligi va bu ma’lumotlar tarixda saqlanmaganini
shubha ostiga oladi. Bizningcha, Anetta Beverej xonimning e’tirozlari o‘zini
oqlamaydi. Birinchidan, Boburning roviy sifatida hikoya qilish uslubi bu lavhada
hech qanday o‘zgarishga uchramagan, lavhaning sintaktik qurilmasi matnning
boshqa joylaridan farq qilgani yo‘q, ikkinchidan, lavhadagi podshoh so‘zi asarning
dastlabki jumlasidayoq, Farg‘ona taxtiga o‘tirish voqealarida ham tilga olingan edi,
uchinchidan, asarning ishonchli London, Edinburg, Kazan qo‘lyozmalari asosida
uning ilmiy tanqidiy matnini tayyorlagan yapon olimi Eyje Mano hamda
adabiyotshunos Saidbek Hasanovlar ham ushbu lavhani nashrga kiritganlar,
to‘rtinchidan, Xoja Ahror Valiyning keyingi avlodlar shajarasini aniqlash
borasidagi tarixiy tadqiqotlar hali o‘z yakuniga yetgani yo‘q. Shu bilan birga ushbu
lavha agar asossiz ravishda kiritilgan bo‘lganida “Boburnoma”ning mazmunida
ham sun’iy g‘alizlik kelib chiqishi tabiiy edi, biz esa matnda voqeliklar ketma-
ketligida hech qanday uzilishni ko‘rmaymiz. Demak, bu lavha Boburning o‘z qo‘li
49
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Шарқ НМАК. – Т.: 2002. –Б.100.
50
Қаранг: DEMİR, C. (2016). Baburname’de Hoca Ubeydullah Ahrar. Uluslararası Turkce Edebiyat Kultur
Eğitim Dergisi, 5 (2), 651-660.
62

bilan yozilganiga hech qanday shubha yo‘q. Asarda tilga olingan qutqaruvchi
shaxslarning boshqa tilga olinmasligi ham shubha uyg‘otuvchi omil emas, chunki
“Boburnoma”ning yo‘qolgan sahifalari hamon topilgani yo‘q. Ushbu shaxslarning
nomlari yo‘qolgan sahifalarda tilga olingan bo‘lishi ham mumkin. Akademik
Botirxon Valixo‘jayev o‘zining “Buyuk ma’naviy murshid” nomli risolasida ushbu
lavhaga quyidagicha munosabat bildiradi: “Ehtimolki, bunday tasvirlar Bobur
qo‘llagan badiiy tasvir usulidir, bu usul Alisher Navoiyda ham, Mavlono Lutfiyda
ham va boshqa shoirlarda ham uchraydi, bas shunday ekan, uni hayotiy va real deb
qabul qilish mumkinmi, deguvchilar ham bo‘lar. Biz bunday fikrlarga to‘la-to‘kis
qo‘shilamiz. Shu bilan birga qaysi shaklda bo‘lishidan qat’iy nazar bu tasvirlarda
Boburning Xoja Ubaydullohga nisbatan bo‘lgan samimiy ixlosi aks ettirilgan. Bu
esa muhimdir. Ana shu ixlos tufayli Bobur o‘z shaxsiy hayoti va ijtimoiy
faoliyatida Xoja Ubaydulloh fazilatlari va aytganlariga amal qilishga harakat
qildi”. 51
Bizningcha, akademik Botirxon Valixo‘jayevning bu taxmini Boburning
roviylik uslubiga mos kelmaydi, sababi, muallif sifatida u yolg‘ondan hazar
qilishga, faqat rostini bitimakka odatlangan edi, bunday o‘ylab topilgan badiiy
tasvirni ( to‘qima tushni) shunday yirik asarga kiritishga yana Valiyning siymosini
ushbu yolg‘onga aralashtirishga Boburda hech qanday ma’naviy ehtiyoj yo‘q edi.
Ma’lumki, Bobur o‘zining og‘ir xastaligi davrida Xoja Ahror Valiyning ruhidan
madad istab “Volidiya” asarini o‘zbek tilida she’riy tabdil qilgani, shundan so‘ng
butunlay sog‘ayib ketgani haqida ma’lumot bergan edi. Bu holat ham uning ushbu
pirga bo‘lgan g‘oyibona ixlosi hayotining oxirigacha davom etganidan darak
beradi. Shu bilan birga Boburning Hindistonni zabt etish damlarida ham yana bir
pir Jaloliddin Kosoniy - Maxdumi A’zamga g‘oyibona ixlos bilan nazr-niyozlar
yuborib, undan duo iltimos qilgani haqida manbalarda ma’lumotlar keltirilgan. Rus
sharqshunosi Bartold “Miftoh ut-tolibin” asaridagi bir lavhani o‘rganib, unda
Boburning Rano Sanga bilan bo‘ladigan urush oldidan uni Xoja Muxammad
51
Valixo ‘ jayev B. Buyuk ma’naviy murshid. – T.: Fan, 2004.- В .65.
63

Xabushoniy-Kuchoniy g‘oyibona tarzda duo qilgani, hamda Boburga g‘oliblik
nasib qilgani to‘g‘risida ma’lumot beradi 52
.
Afsuski, sobiq Sho‘ro tuzumi davri ilmiy adabiyotlarida Hoja Ahror
Valiyning temuriylar saltanatida tutgan o‘rni hamda ta’sir doirasi haqida noxolis
munosabatlar bildirish avj olgan edi. Hoja Ahror valiy siymosini to‘liq
anglamaslik, o‘rganishga urinmaslik natijasida ushbu tuhmat ayblovi boshqa
nashrlarda, asarlarda ham avjiga chiqqan edi. Biroq Xoja Ahror valiyning tom
ma’nodagi siyratini gavdalantiruvchi tasavvufiy asarlarda (Muhammad Qozining
“Silsilat ul-orifin”, Ali Safiyning “Rashahot”), shuningdek, akademik Botirxon
Valixo‘jayevning “Buyuk ma’naviy murshid” 53
risolasida bu kabi bo‘htonlarni
butkul inkor qiladigan ibratli tarixiy voqealar dalillar asosida tekshirilgan. Mazkur
qo‘lyozma va risolalardan ma’lum bo‘ladiki, uydirma va tuhmat ma’lumotlarning
aksariyati Xoja Ahror Valiy tirikligidayoq tarqala boshlagan. Ushbu noxolis
ma’lumotlar Xoja Ahror Valiyning mol-mulki va obro‘sini ko‘rolmagan
dushmanlari tomonidan tarqatilgani va ular hayotlik paytidayoq ushbu razilligi
uchun jazo topganliklari o‘rganilgan. Shu bilan birga keyingi yillarda Xoja Ahror
Valiyning faoliyati va uning Movarounnahr, Xuroson tarixida tutgan o‘rni haqida
bir qator risola va qo‘llanmalar nashr qilinib, ushbu siymo haqidagi ko‘plab
chalkash ma’lumotlarga oydinlik kiritildi. 54

“Nasoyim ul-muhabbat” 55
da avliyolarga xos karomatlar sifatida ularning
ilohiy tushlar ko‘rishi, voqealarni oldindan bashorat qilishi, uzoqdagi odam bilan
g‘oyibona so‘zlashishga erishishi, ruhining jismidan ajrab sayr qilishi va yana
jismga qaytib kirishi, o‘zgalarning fikrini uqiy olishi, o‘zgalarga ta’sir o‘tkazish,
nazar quvvati, nafas quvvati kabilar alohida belgilar 56
sifatida sanalgan. Xoja Ahror
valiyda ham shunga o‘xshash hodisa va g‘aroyib karomatlar zohir bo‘lgan ediki,
52
Бори элға яхшилик қилғил . Кенжа Қ . – Т.: 2004. – Б . 78.
53
Valixo‘jayev B. Buyuk ma’naviy murshid.-T.: «Fan» 2004.- В .86.
54
Каримов Э . Хўжа Аҳрор ҳаёти ва фаолияти . - Тошкент .: Маънавият . 2003. - Б . 24; Ҳасаний М .
Раззоқова М . Хўжа Аҳрорга бағишланган рисола ва мақолалар . - Тошкент .:2004.- Б .27; Табаррук рисолалар .
Ҳасаний М,Умрзоқ Б,Амин Ҳ.
-Тошкент.:2004. -Б.386.
55
Алишер Навоий. МАТ. 20 жилдлик. 17 жилд. Нашрга тайёрловчилар. С. Ғаниева.
М.Мирзааҳмедова. Фан. – Т.: 2001. – Б …
56
Исоқова З. Тасаввуф таълимотида валийлик тушунчасининг диний фалсафий талқини(Алишер
Навоийнинг «Насойим ул муҳаббат» асари асосида) фал.ф.ном. дис..иши.Тошкент. 2007. –Б. 90.
64

mazkur hodisalar ortidan muallif ularning kamolot hosil qilganiga iymon keltirgani
ayon bo‘ladi. Muallif Xoja Ahrorning valiylikka xos belgilarini o‘zga shaxslar
hayotida ro‘y bergan voqealar vositasida so‘zlaydi. Masalan, Mavlono
Muhammadning undan tahsil olgan chog‘ida sodir bo‘lgan karomatlari va boshqa
muridlar vositada hikoya qilingan karomat hodisalari manoqib janrida kuzatilgani
kabi batafsil hikoya qilinadi. 57
- “Boburnoma”da muallif ma’naviy qiyofasi orqali atrofidagi tarixni yoritish
vazifasi bajarilgan, shu sababdan u tasavvuf vakillari hayot tarzini to‘laqonli
qamrab olishga zarurat sezmagan;
- U shbu davrdagi bironta tarixiy manbalar da mutasavv u f allomalar haqida bu
qadar keng ma’lumot uchun lavha ajratilmagan, bu holat o‘z davrida Naqshbandiya
tariqatining tantanasi bilan, muallifning ushbu tariqatga ixlosmandligi bilan bog‘liq
edi.
57
Мирзо Муҳаммад Ҳайдар .Тарихи Рашидий. Ўзбекистон НМИУ. – Т.:2011. – Б. 475.
65

3.2. Ijtimoiy voqea va hissiy kechinma
“Boburnoma” Bobur hayoti, kurash va amaliyotining yilnomasi bo‘lganiday,
uning lirikasi tuyg‘u va fikrlarining yilnomasi hisoblanishi mumkin. Bobur
lirikasiga qarab, uning o‘y va sezgilari, kayfiyati qaysi ahvolda va qayoqqa tomon
borayotganini belgilash mumkin. Uning lirikasida shaxsiy baxt, shodlik, ishq-
muhabbat, yor, diyor, hijron, hasrat mavzulari orqali shoirning qarashlari, o‘y-fikr
va kechinmalari ifodalanadi. Bu temalarni ishlashda dastavval Boburning
odamlarga rag‘bat bilan qarashi ko‘zga tashlanib turadi. Hatto shoir qayg‘u-
hasratga botganda ham, odamlarga nisbatan xayrixohlik va mehr bilan qaraydi. U
odamlardan o‘zini chetga tortmaydi, begonalashmaydi. U o‘zini vafoli do‘stsiz,
yorsiz, diyorsiz, odamlar bilan suhbatsiz holda ko‘rishni istamaydi. Shularsiz na
turmush quvonchi, na baxt-saodat, na xursandlik, na ijodiyot va hayotning o‘zi bor:
Yoz fasli, yor vasli, do‘stlarning suhbati.
She’r bahsi, ishq dardi, bodaning kayfiyati.
Do‘stlarning suhbatida ne xush o‘lg‘ay bahs she’r.
To bilingay har kishining tab’i birla holati.
Boburning bu taxlitdagi she’rlari dunyoning gashtini surish qo‘shiqlari
edilar.
Bahor ayyomidur, dog‘i yigitlikning ovonidur,
Ketur soqiy sharobi nobkim, ishrat zamonidur.
Bobur xursandchilik majlislarini hayotiy ravishda tasvirlab, vaqtni qadrdon
do‘stlar ichida, foydali muhokamalar, shirin suhbatlar bilan xush o‘tkazishga,
66

xurofiy e’tiqodlardan qutulib, dunyoga bevosita sog‘lom qarashga, undan
zavqlanishga, muhabbat, do‘stlik, xursandlik tuyg‘ularini pokizalashga chaqiradi:
Tunu kun birla butun majlis asru xush edi,
Majlis ahli bori dilxohu bori dilkash edi.
Borining so‘zi edi xubu latifu rangin.
Ne parishonu, ne bema’niyu, ne chirmash edi.
Yaxshi may yo‘q edi-yu, nash’aiy may yaxshi edi.
Noxush el yo‘q edi-yu, asru havoiy xush edi.
Bori ahbob edi hozir, bori asbob edi jam,
Sozu xonanda bila nuqli mayi beg‘ash edi.
Xushvaqtlik, sevgi, do‘stlik va dunyoning boshqa h zurini ko‘rish hayotning
haqiqiy javharlarini hayotbaxsh ravishda e’tirof qilish bilan bog‘langan edi.
Boburning fikricha, kishining hayoti tez o‘tib ketadi, g‘aflatda qolish, oltin
yoshlikni qo‘ldan berish kerak emas, imkon boricha hayot zavqini tuyib qolish
lozim:
G‘ofil o‘lma, ey soqiy, gul chog‘in g‘animat tut.
Vaqt aysh erur boqi, el chog‘ir ketur bot tut.
Bu nasihatim angla, ne bo‘lur kishi yongla,
Ne bo‘lur ekan tongla, sen bu kun g‘animat tut.
Turmush lazzatini surib qolish shoirona ilhomlar bilan, nafosatni
o‘zlashtirish bilan, aql jo‘shqinligi va ilm tashnaligini qondirish bilan chirmashib
ketadi:
Kim yori ilm, tolibi ilm kerak,
O‘gangali ilm, tolibi ilm kerak.
Men tolibi ilm, tolibi ilm yo‘q,
67

Men bor, men ilm tolibi, ilm kerak.
Demak, xursandchilikni oddiy ma’noda emas, balki kishidagi iste’dodlarni
ishlatish, hayotni tanish, dunyoni o‘rganish uchun hayotiylikni oshiruvchi vosita
ma’nosida ham anglash maroqlidir.
Bobur insonning baxtli, tole’li bo‘lishini istaydi. Baxtni esa kishining
jismoniy va ma’naviy rohatidan iborat deb tushunadi. Biroq baxtga erishish hech
kimga na oddiy navkarga va pa podshoh Boburga muyassar bo‘lmaydi. Hayotdagi
mashaqqatlar va mag‘lubiyatlar baxt simvoli shodlikni emas, balki qayg‘u-hasrat
keltiradilar va shoir ongidagi baxt ideali tushunchasini ostin-ustin qilib
yuboradilar. Quruq quvnoqlik, nuqul xursandlik qilish bilan kishi baxtli
bo‘lavermaydi, demak, ular baxt ideali bilan bog‘lanmay qoladilar. Shuning uchun,
quvnoq qo‘shiqlar orasidan tobora kuchli ravishda umidsizlik, qayg‘u-hasrat, dard-
alam, fig‘on ovozlari eshitila boshlaydi. Shodlik qayg‘uga aylanadi. Baxtga o‘ch
shoirning qahrli voqelik bilan to‘qnashishining oqibati shu bo‘lib chiqadi. U
samimiy, sof yurak bilan shodlik, sevinch va dilkashlikni izlaydi, ammo qayg‘u-
g‘amga yo‘liqadi. Boshda bu qayg‘u yor hajrida kuyunish, chin sevgiga yetisha
olmaslik, yor vafosizligini kuylash tarzida ko‘rinsa, keyinroq yor sevgisi doirasi
kengayadi, mazmuni quyuqlashib, o‘zga ranglar bilan boyiydi. Nihoyat, yor
boshqa shaxsiy baxt ideallari ob’yektlarini o‘z ichiga qo‘shib olib, allegorik ma’no
kasb etadi, «universal» obrazga aylanadi.
Shunday qilib, Bobur o‘z ideallarini, ayniqsa, baxt va vatanparvarlik idealini
yor tarzida tarannum qiladi. Baxtni «yor»ni jon-dilidan sevadi. Unga «yor»ga
doimo yetishmoq istaydi, hamisha otashin, samimiy ishq bilan yonadi. Ammo
uning tutqich bermasligidan xafalanadi, ranjiydi, qalbi timdalanadi va bu og‘riqqa
chidamay fig‘on qiladi, lekin baribir, undan ajralgusi kelmaydi:
Seni deb barcha olamdin kechibman,
Faqiru yor hamdamdin kechibman...
Meni avval o‘zingga hamdam etding,
68

Yana bilmam nega nomahram etding...
Ey yor, sening vaslingga yetmoq mushkul,
Farhanda hadisingni eshitmoq mushkul,
Ishqingni dog‘i bartaraf etmoq mushkul,
Boshni olibon bir sari ketmak mushkul.
Bobur lirikasida katta o‘rin tutgan vatan obrazi ham “yor” tarzida kuylanadi.
U vatanni ko‘pincha eng sevimli “yor” obraziday tasvirlaydi, sevgan yori makonini
hamisha tug‘ilib o‘sgan yurti qo‘ynida tasavvur va xayol qiladi. Shoir doimo o‘z
yurtini ko‘ngliga yaqin tutadi. Afg‘onistondagi shohlik, saltanat, dabdabali
turmush ham shoirni yupantirmaydi, vatan judoligini, g‘amini aritmaydi:
Ko‘nglum bu g‘ariblig‘da shod o‘lmadi, oh
G‘urbatda sevinmas emish albatta, kishi
Yurt boshiga tushgan kulfatlarni Bobur o‘z alamiday, yorining hasratiday his
qiladi. Vatan judoligi va sargardonligini “yor” firoqi va hijroniday tanasiga
singdiradi.
Diyori yoridin Bobur jafolik jabri ko‘b ko‘rdi,
Xush ulkim yoridin qat’ aylabon tarki diyor etsa.
G‘urbat ichra ey ko‘ngul, eldin vafo istarni qo‘y,
Chun vafosin ko‘rmading hargiz diyoru yorning.
Shu tarzda, Bobur traditsion “yor” obraziga yangi mavhum, yangi ma’no
qo‘ydi. Miyasini ishg‘ol qilgan o‘ylarni, yuragini qon qilgan judolik dardlarini yor
obrazida poetiklashtirdi. Yorni sog‘inish ma’lum vaqtlarda yurt-u diyorini
sog‘inishning ifodasi bo‘lib chiqdi. Kishini o‘ziga tortuvchi, maftun qiluvchi,
69

chiroyli yor bilan diyor sinonim bo‘lib, ham ma’nodosh, ham ohangdosh bo‘lib
ketadi va ko‘pincha ketma-ket tiziladi:
Ko‘pdan berikim yoru diyorim yo‘qtur,
Bir lahzau bir nafas qarorim yo‘qtur.
O‘z sha xsiy manfaatidan ko‘ra, yurt va hokimiyat manfaatini baland qo‘yib,
temuriylar xonadoni obro‘si uchun ot ustidan tushmagan Bobur yoru diyor uchun
xizmatini ayamadi, “elga podshoh” bo‘lgani holda unga “qul” ekanini izhor qiladi :
Sen gulsen, men faqir bulbuldurmen,
Sen shu’lasen, ul shu’laga men kundurmen.
Nisbat yo‘qtur deb ijtinob aylamakim,
Shoh men elga vale senga quldurmen.
Umuman, Bobur she’rlarida vatan muhabbatining vatan dog‘iga, yor
visolining yor firoqiga, baxt lazzatining baxtsizlik hasratiga, do‘stlar suhbatining
— yolg‘izlik balosiga, rohat va farog‘atning tashvishli kunlarga, vafodorlikning
bevafolikka, do‘st g‘amxo‘rligining dushman zarbasiga, xursandchilikning alamli
iztirobga aylanishi hayotda Bobur his qilgan qarama-qarshiliklardan edi.
Sevinchning alamga aylanishidagi qarama-qarshilik jamiyatdagi siyosiy
tartibsizliklarni hokim guruhlar o‘rtasida bo‘lgan nizo va talashlarni bartaraf etish
imkonsizligi (ojizligi) natijasi edi. Bu esa mavjud ahvolning norasoligini his
qilishga, undan nolishga olib keladi. Bobur sotsial konflikt va adolatsizliklarning
ildizlarini qidirib topmaydi; notinchliklar, totuvsizlik va insofizliklar Boburga o‘z
mohiyati bilan ko‘rinmasdan, balki shaxsiy og‘riq, alam sifatida uning qalbiga
qadaladi. Shuning uchunoq u qattiq umidsizlikka tushadi, tevaragini qurshagan
tartibsizliklar, ichki urushlar o‘rniga birlik joriy qilishda yolg‘izligini his qiladi,
jahondan, zamondan nolishga tushadi:
Kim ko‘rubdur, ay ko‘ngul, ahli jahondin yaxshilik,
70

Kim andinkim, yaxshi yo‘q, ko‘z tutma andin yaxshilik.
Gar zamonni naf’i qilsam, ayb qilma, ey rafiq,
Ko‘rmadim hargiz netaykim bu zamondin yaxshilik.
Charxning men ko‘rmagan jabru-jafosi qoldimu?
Xasta ko‘nglum chekmagan dardu-balosi qoldimu?
Meni xor etdi-yu, qildi muddaiyni parvarish
Dahr dunparvarning o‘zga iddaosi qoldimu?
Demak, Bobur lirikasida hayotdagi yutuqlar shoirda katta quvonch
uyg‘otgani holda, mag‘lubiyat va xatolar alamli va iztirobli kechinmalar
qo‘zg‘atadi. U o‘z avhol-ruhiyasini, ruhiy qarama-qarshiliklarini kuchli samimiyat
bilan kuylaydi. Bu esa g‘alaba va mag‘lubiyat, shodlik va g‘amginlik, huzur va
alamning yonma-yon kelishiga sabab bo‘ladi. Quyidagi ruboiy Bobur hayotida va
uning yuragida bir-biriga zid kechirmalar voqe bo‘lganini ravshan ko‘rsatadi:
Hijron g‘amidin zaif jonim so‘ldi,
G‘urbat alami birla ichim qon to‘ldi.
Yuz shukriki muncha yilgi g‘am birla alam,—
Rohat ila ishratga mubaddal bo‘ldi.
Qayg‘u-alam va g‘am-anduhlar xursandchilik, rohatga aylanmasa, hayotning
va kishi baxtining ma’nosi bo‘lmasligini ifodalagan bu to‘rtlikning tuzilishi ham
orzuga monand bo‘lib tushgan. Uning avvalgi ikki satri hijron, g‘am, g‘urbatdan
shikoyatni ifodalagani holda, keyingi ikki satri hayotdan minnatdorlikni izhor
qiladi. Har ikki qismni bir-biriga qarshi qo‘yish Boburning boshidan kechirgan
butun hayotiy yo‘lidan kelib chiqqan ruhiy kechirmalar qarama-qarshiligini yaqqol
ko‘rsatadi va hayotiy tus oladi.
71

Bobur o‘z siyosiy idealini “Boburnoma”da ko‘rsatgani kabi lirikasida ham
ta’sirli kuch bilan ifoda qiladi.
Bobur shayboniylar hujumiga tob berolmay, Afg‘oniston va Hindiston
taraflariga yurish uyushtirdi va u yerlarda hukmdorlik qildi. Ammo vatan judoligi
butun umri bo‘yicha Boburning ko‘nglidan chiqmadi. Shoir o‘z yurtini eslaganda,
doimo qattiq ezilar, ona yurtidan ketib qolganiga afsus va nadomatlar qilib o‘kinar,
ma’yuslanar edi. Uning ko‘ngil dardlarini ifodalagan lirik she’rlari esa mayin bir
hazinlik kasb etar edi:
Tole’ yo‘q jonimg‘a baloliq bo‘ldi.
Har ishni ayladim xatoliq bo‘ldi.
O‘z yerni qo‘yib, Hind sori yuzlandim,
Yo rab netayin, na yuz qaroliq bo‘ldi.
U qachon bo‘lmasin yurtiga qaytishni orzu qildi, uning haqida noto‘g‘ri
fikrda bo‘lmasliklarini o‘tindi:
Beqaydmenu xarob siym ermasmen,
Ham mol yig‘ishtirur laim ermasmen.
Kobulda iqomat etdi Bobur, dersiz,
Andog‘ demangizki, muqim ermasmen.
Mamlakatda ro‘y berib turgan, xalqning tinkasini quritgan janjal va talashlar
Boburning ham xiyla joniga tekkan edi. U o‘z yurtida raiyatning xohishi bilan ish
qiluvchi adolatli, yakka hukmdor bo‘lishni umid qilar va buni feodal muhiti
doirasida tiklashni istar edi. Bu narsa o‘z davri uchun ma’lum darajada progressiv
ahamiyatga ega edi:
Hukming o‘lmoq bori elga jori,
So‘zing o‘lmoq bori birday kori.
72

Tobiing mulki Xuroson o‘lmoq,
Hindu Chin olmog‘ing oson bo‘lmoq.
Qullug‘ing, xizmating etmoq yilu oy,
Nasli Juji va urugi Chig‘atoy.
Bobur shu maqsad yo‘lida faoliyat ko‘rsatish, bor qobiliyatini ishlatishni
istar va shu orzu bilan yonar edi:
Naylayin murshidu netay irshod,
Qobiliyat qani-yu iste’dod.
Mustaid bo‘l va qil o‘zni qobil,
Fayzlar to senga bo‘lsin vosil.
Biroq Boburning mamlakatni birlashtirish to‘g‘risidagi maqsadi parchalanib
ketar edi va u chor-nochor umidsizlanar, “falakning teskariligi”dan zorlanib
shikoyat qilar edi. Bu jihatdan Boburning Shayboniyxondan dakki yeb, yengilishi
munosabati bilan yaratgan masnaviysi katta umumlashma darajasiga ko‘tarildi. Bu
she’rda baxtsizlikdan, dunyoning yaxshi tuzilmaganidan shikoyat cho‘qqisiga
yetadi; “noraso dunyo”ning eng qobil, ishchan, ziyrak odam bolalari boshiga
qanday og‘ir kulfatlar solgani o‘tkir va ko‘tarinki ifodalarda beriladi. Shoir “dahr”
va “taqdir”ning beburdligini, kishiga baxt-saodat keltirishga layoqatsizligini sezish
darajasiga yetdi. Uning jahonning adolatsizligidan, qarama-qarshi tasodiflardan
tashvishlanishi, og‘ir kechirmalar kechirishi o‘sha zamondagi tang vaziyatga
qarshi bir chaqiriqday yangradi:
Bu nechuk zulmdir, nihoyati yo‘q,
Bu na yanglig‘ sitamki, g‘oyati yo‘q.
Dahrg‘a ne vafoduru, ne rahm.
73

Dahr ko‘p bevafoduru berahm.
Yo‘qturur mehr hech kishiga oning,
E’timod etma hech ishiga oning.
Goh kufr ahlini musallat etar,
Ahli dinning ishini munxat etar.
Goh bir qulni shod-shod qilur,
Shohni banda goh-goh qilur.
Goh johilni sarbaland aylar,
Goh oqilni poyiband aylar.
Jonu ko‘nglida juz jaholat yo‘q,
Hech ishida oning adolat yo‘q.
Ne vafo qilg‘onini bilsa bo‘lur.
Ne jafosiga sabr qilsa bo‘lur.
Ne qilay, ne kishidan istay dod.
Kimga dahr ilkidin qilay faryod,
Dahr dundin shikoyatim ko‘pdur,
Dahr elidin hikoyatim ko‘pdur.
“Kajraftor dunyo, teskari va tasodifiy “taqdir” dastidan shodlikning alamga
aylanishi, baxtning parchalanishi, bundan shoir qalbining yaralanishi, yurak-
bag‘rining qon bo‘lishi o‘sha jamiyatning yarasi ham jiddiy va tuzalmas ekanidan
dalolat berib turadi. Ko‘r-ko‘rona tasodiflar changalida o‘yinchoq bo‘lgan
odamzod taqdirining beqarorligini bunday ravon ifodalarda berish uchun qarama-
qarshiliklarga botgan voqelikka usta san’atkor ko‘zi bilan qarash lozim edi. Bu
74

keltirilgan parcha kishining kishi tomonidan ekspluatatsiya qilishga asoslangan har
bir jamiyatda taqdirning ko‘r-ko‘rona o‘yinining o‘ziga xos ravishda badiiy
ifodasidir.
Bobur taqdir yaratuvchiga ishonadi, qanday bo‘lmasin, unga murojaat qiladi.
Lekin ayni chog‘da, uning yaratib bergan taqdiridan ko‘ngli to‘lmaydi, o‘z
taqdiriga nisbatan adolatsizlik, insofsizlik sodir bo‘lganini e’tirof qiladi. Turmush
hasratlarini tatib ko‘rgan, qahramonlik ishining chappasiga qarab ketayotganini
sezgan Bobur taqdirning ishidan sira qoniqmaydi. “Taqdir” kishining dunyoviy
intilishlariga, qahramonona zafarlarni amalga oshirishiga yordam bermaydi,
kishilarni o‘z talant va mavqelariga qarab ko‘tarmaydi. “Taqdir”, “falak” inson
ixtiyori bilan qilinadigan ishlarning keng quloch yoyishiga yo‘l qo‘ymaydi:
Maqdur boricha qilurman sa’yi visoling,
To tangrini bilmanki, na taqdiri qilibtur.
Taqdiridur ul yonu bu yon solg‘uchi yo‘qsa,
Kimga havasi Sunbulu Tatyir qilibtur.
Bobur o‘z yurtida ulug‘ davlat tuzishni istabdi, taqdir esa uni Hindistonga
haydabdi. Taqdir bilan istak o‘rtasidagi bu qarama-qarshilik Boburni
xafagazaklikka olib boradi.
Ikkinchi tomondan, Bobur hayotda tashabbus, g‘ayrat, kuch va mardlik
ko‘rsatish orqasida taqdirni o‘zi yaratib turadi, “peshanaga go‘yo azaldan yozilgan
taqdir”ni o‘chirib tashlaydi, kishi qudrati bilan yaratilgan taqdir marjonlarini birin-
ketin o‘z hayoti ipiga tizadi. Taqdir sabab emas, natija bo‘lib chiqadi. Bobur o‘z
turmush tajribasi bilan “taqdirga tan berish” falsafasini kunpayakun qilib yuboradi.
Shu tarzda, uning “taqdir”ga ishonishi o‘z ahvoli ruhiyasini ifodalash uchun bir
parda (vosita) bo‘lib qoladi va “falak”ka, “taqdir”ga murojaat qilish traditsion
poetik usul tusini oladi. Bu esa “falak”ning ishiga qarshi norozilik bilan birga
hayotbaxshlikni keltirib chiqaradi. Shuning uchun uning umidsizligi ham dunyo-
dan butunlay bezish, uni tark etish mahsuli bo‘lgan qora xudbinlik emas edi. Uning
75

umidsizligi zamonasining yovvoyiligiga, insofning poymol qilinishiga, shaxsiy
baxt va hokimiyat orzusining yer bilan yakson qilinishiga qarshi qaratilgan edi, u
o‘z nolishlariga qaramay, hayotga qattiq bog‘langan edi. U ilm orttirish, ma’naviy
“tozalik” yo‘li bilan “yomonlik”ning yo‘qolishiga, “yaxshilik”ning ustun bo‘lib
chiqishiga inondi:
Dushmanniki, bu dahr zabardast qilur,
Naxvat mayidin bir necha kun mast qilur.
G‘am emaki, yetkuzsa boshini ko‘kka,—
Oxir yana bir kun ani past qilur...
Har kimki vafo qilsa, vafo topqusidur,
Har kimki jafo qilsa, jafo topqusidur,
Yaxshi kishi ko‘rmagay yomonlig‘ hargiz,
Har kimki yomon bo‘lsa, jazo topqusidur.
Xulqingni rost qilg‘il har yurtgaki borsang,
“Ahsanat” der bori el gar yaxshi ot chiqarsang...
Davlatga yetib mehnat elin unutma,
Besh kun uchun o‘zingni asru tutma.
Bu misollarda Boburning odamlarni “yaxshilik”ka undashi, “yaxshilik”ning
“yovuzlik” ustidan oxir bir kun g‘alaba qozonishiga bo‘lgan ishonchi, mehnat eliga
(mashaqqat tortuvchiga) bo‘lgan g‘amxo‘rligi eshitilib turadi. U, “yomon ot bilan
tirilgandin, yaxshi ot bilan o‘lgan yaxshiroq”, deb nasihat qiladi.
Uchinchi bob yuzasidan quyidagi xulosalarga kelindi:
76

Boburning ijodkor qiyofasini yaratishdagi asosiy uslubiy belgilari
quyidagilar:
1.Ijodkorning tab’i nazmi iste’dodini asosiy mezon sifatida belgilashi ;
2. Ijodkorning siyrati va adabiy merosini parallel tahlil qilishi ;
3. Shoir ijodidagi o‘ziga xoslik aniq tavsiflashi ;
4. Tahlilda tanqidiy ruhning kuchliligi.
Boburning adabiy portret yaratishdagi o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilar:
1. Adabiy muhit va uning yetakchisini ta’riflash vositasida ijodkorlarga
murojaat qilishi;
2. Ijodkorlarni ma’lum guruhlarga ajratib tasniflashga erishish;
3. Shoirlar tab’i nazmining quvvatini baholashda qiyoslangan dalillarni
keltirishi ;
4. “Boburnoma” asarida mualliflarning irfoniy masalalarga munosabatini
o‘rganish asnosida ushbu manbalarda tasavvuf adabiyotining faol janrlaridan
bo‘lgan manoqibga xos bo‘lgan xususiyatlari ko‘zga tashlanadi. Xususan, ma’lum
bir murshidning faoliyati, hasbu holi va sifatlarini yoritish man o qabiy asarlarning
vazifasi bo‘lib, mazkur asarning qirralari boshqa adabiy-tarixiy asarlar tarkibida
qorishiq holda kelgani o‘z davrining an’analari va ma’naviy jabhalari ta’sirida
yuzaga kelgan edi.
5. “Boburnoma” asar i ning tasavvuf masalalariga aloqador jihatlari
tekshirilganda Xoja Ubaydulloh Ahror valiyning siymosi markaziy fenomen
darajasida tasvirlangan. Boburning e’tiqodi ma’naviy pir sifatida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
Xoja Ahror valiyga qaratilgan .
Ushbu bobda “Hukmdorlik va irfoniy g‘oya” hamda “Ijtimoiy voqea va
hissiy kechinma” fasllari mavjud bo‘lib, mavzuimiz doirasidagi masalalar ruhiy-
psixologik jihatlar bilan birga tahlil obyektiga aylandi. Bunda sulton va
shahzodalar, bek va sarkardalar hamda oddiy jangchining ruhiy holati davr
ijtimoiy-siyosiy hayotiga naqadar ta’sir etganligi va bunda Boburning mahorat
zohir etganligiga e’tibor qaratilgan.
77

Ushbu bobda Bobur “men”ining ijtimoiy voqeaga munosabati hamda hosil
bo‘lgan hissiy kechinmalari quyidagicha tahlil etilagan:
a) muallif – Boburning hayotdagi voqealardan olgan taassurotlari hamda
hissiyoti masalasi;
b) muallifning hayotdagi voqealardan hayratlanishi masalasi;
v) hissiy kechinmaning nasrga sig‘may qolishi, natijada ana shunday o‘rinda
muallif kechinmani she’riyatda ifodalashi. She’rlarning hissiy kechinmalar bilan
bog‘liqligi masalasi tahlili .
“Boburnoma”da Boburning ruhiy kechinmalari natijasi sifatida yaratilgan
she’riy asarlari tahlil qilingan.
UMUMIY XULOSALAR
XV-XVI asrlarda Movarounnahr va Xuroson ijtimoiy-siyosiy muhitida
murakkab yangilanishlar, uzviy jarayonlar sodir bo‘lib o‘tdiki, bu hol o‘z davrining
adabiy, tarixiy manbalari, badiiy, falsafiy asarlari, mumtoz she’riyat ohanglarida
o‘z sadosini berdi. O‘tmishimizning nafaqat tarixiy xronologik voqeliklarni,
shuningdek, boy ma’naviy, ma’rifiy muhit haqida atroflicha ma’lumotlarni o‘zida
aks ettirgan “Boburnoma” asari ham ana shunday tarixiy, siyosiy o‘zgarishlar
pallasida yaratilgan nodir manbalar sirasidandir. Ushbu manbaning bugungi kunga
kelib ham o‘zining ma’rifiy, ta’limiy ahamiyati bilan tadqiqotchi va boshqa
ixlosmandlarni o‘ziga jalb etib kelayotgani asar matni sahifalarining serqatlam
mazmunga egaligi bilan bog‘liqdir. A dibning bu asarni yaratish jarayonida
muarrixlikni asosiy vazifa deb bilgani, ammo yozish asnosida bu asarning tarix
sohasidan tashqarida yana yigirmadan ortiq sohalarga daxldor ma’lumotlar bilan
to‘yintirilgani ushbu manbaning o‘qimishli va qiziqarli bo‘lishini ta’minlagan edi.
Ushbu asarni o‘rganish, tarjima qilish va targ‘ib qilish ishlari o‘sha paytlardayoq
boshlangan va bugungi kungacha davom etib kelmoqda.
78

Bugungacha “Boburnoma” filologik tadqiqotlar doirasida o‘rganilish
jarayonida uning badiiy xususiyatlari, lingvistik belgilari, badiiy, tarixiy jihatlari
izchillik bilan o‘rganildi va bahslar davom etib kelmoqda. “Boburnoma”ning
adabiyotshunoslik jihatidan tadqiqi xorijda G‘arb olimlari va O‘zbekistondagi
mahalliy olimlar tomonidan hamon katta qiziqish bilan davom etmoqda. Mumtoz
o‘zbek adabiyotining nasr sohasidagi imkoniyatlarini o‘zida jamlagan ushbu ulkan
asarga nisbatan ilmiy salmoqdor tadqiqotlar O‘zbekiston adabiyotshunoslari
tomonidan yaratildi. Bular sirasiga akademiklar V.Zohidov va B.Valixo‘ja y evlar,
adabiyotshunos olimlar M.Shayxzoda, S.Jamolov, H.Qudratulla y ev, N.Otajonov,
D.Hoshimova, M.Abdulla y eva kabi olim va olima larning tadqiqot
monografiyalarini keltirish mumkin. Xorijda “Boburnoma”ning badiiy, adabiy
xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan olimlardan Stepen Deyl, V.Takston, Anna
Marie Shimmel, Sabtelni, Eyje Mano kabilarning bajargan tadqiqotlari
boburshunoslikka sezilarli yutuqlar olib kelgan. Lekin “Boburnoma”ning
adabiyotshunoslik, adabiyot nazariyasi, adabiy tanqidchilik bilan bog‘liq sohalari
alohida aspektda monografik planda hali tadqiq etilmagani bois ushbu kichik ilmiy
kuzatishimizni amalga oshirishga muvaffaq bo‘ldik. Ushbu kichik tadqiqotimizdan
mazkur asarning badiiy ijodiyot bilan bog‘liq masalalari, adabiy belgilaridan
quyidagi xulosalar olindi:
Bobur ning adabiy-estetik qarashlari o‘ziga xos xarakterlidir. Muallif ning
munaqqidga xos nigohi maxsus adabiy muhitga ajratilmagan sahifalarda ham
yuzaga chiqadi, ayniqsa ma’lum bir shaxs tarixiy portretida ham o‘z aksini topadi.
Boburning adabiy muhit tasvirida badiiy asar mazmuni, mahorat, uslub va
ijodkorning hasbu hol masalalariga oid faol munosabat va xulosalar kuzatildi.
Shoirning tab’i nazmi va ahli fazl haqidagi tahliliy fikrlarda Boburning o‘ta
nuktadon olim sifatidagi keng dunyoqarashi namoyon bo‘ladi.
Satirik va yumoristik tasvir jarayonida adibning hajviyotida o‘ziga xos ifoda
uslubi ko‘zga tashlanadi. Bobur tasvirlagan talay epizod va lavhalarda yumor
uning badiiy uslubi belgisi sifatida yuzaga chiqadi hamda ko‘p hollarda yumoristik
kayfiyat nosirning o‘z-o‘zini taftish qilishi bilan bog‘liq holda kechadi. Ushbu davr
79

badiiy adabiyotidan satiraning ko‘plab lirik janrlar: ruboiy, qit’a, g‘azal, bayt,
misralar vositasida, shu bilan birga qisqa hikoya, badiiy lavhalar misolida
ifodalangani ma’lumdir. Demak, mumtoz adabiyotimiz tarixida satiraning ifoda
maydoni keng va janr tanlamas holatda rivojlangani uchun uni ma’lum ijodkorning
g‘oyaviy dunyosini belgilab beruvchi badiiyat belgisi sifatida talqin qilishimiz
lozim.
Boburning ijodkor qiyofasini yaratishdagi asosiy uslubiy belgilari
quyidagilar: ijodkorning tab’i nazmini asosiy mezon sifatida belgilashi;
ijodkorning siyrati va adabiy merosini parallel tahlil qilishi; shoir ijodidagi o‘ziga
xoslik aniq tavsiflashi; tahlilda tanqidiy ruhning kuchliligi.
Boburning adabiy portret yaratishdagi umumiy jihatlari quyidagilar: adabiy
muhit va uning yetakchisini ta’riflash vositasida ijodkorlarga murojaat qilishi;
ijodkorlarni ma’lum guruhlarga ajratib tasniflashga erishish; shoirlar tab’i
nazmining quvvatini baholashda qiyoslangan dalillarni keltirishi.
Boburning tasavvuf namoyandalariga va tasavvuf adabiyotiga bo‘lgan
munosabatida komil inson tushunchasi ideallashtirilgan. Zero hukmdorlik
masnadida bo‘lgan bu ijodkorlar uchun insoniyatning baxtu kamoli ustuvor masala
edi. Manbalarda kuzatilgani kabi har bir pirning ma’naviy dunyosi va kamoloti o‘z
davri uchun yuksak qadriyatlar darajasida talqin etilgan bo‘lib, bugungi kun
ma’naviy hayotimizda, yosh avlodlar tarbiyasida ushbu masalalar muhim ahamiyat
kasb etadi.
80

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Ijtimoiy-siyosiy asarlar:
1. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш- халқимиз маънавий
оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир. Ўзбекистон
Республикаси Президентининг мамлакатимиз ижодкор зиёлилари вакиллари
билан учрашувидаги маърузаси // «Жаҳон адабиёти» 2017. № 8 .
2. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият,
2016. – 108 б.
3. Мирзиёев Ш. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз
билан бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – 486 б.
4. Мирзиёев Ш.М. Андижондаги «Бобур ва жаҳон маданияти»
музейига қилган ташрифидаги нутқи // www.uza.uz . 2017 йил, 2-июнь.
5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Шавкат Мирзиёевнинг
Олий Мажлисга Мурожаати // Халқ сўзи. 2020 йил, 29 декабрь.
Matn va manbalar
81

6. Leyden John . Memoirs of Zehir-Ed-Din Muhammed Baber: Babur
Empero r of Hindustan . – London , 1826. – 432 р.
7. Beveridge, Anette Susannah. The Babur-nama in English. Emperor of
Hindustan Babur. – London, 1921. – 880 р.
8. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Т.: Шарқ, 2002. – 334 б.
9. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Девон. – Т.: Фан, 1994. – 80 б.
10. Мирзо Муҳаммад Ҳайдар Аёзий. Тарихи Рашидий / нашрга
тайёрловчи: О.Жалилов. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – 716 б.
11. Мирзо Муҳаммад Ҳайдар. Тарихи Рашидий. Урумчи-Шинжонг халқ
нашриёти. 2007. – 450 б.
12. Муҳаммад Ҳайдар Мирзо. Тарихи Рашидий. / Форс тилидан
В.Раҳмонов ва Я.Эгамова таржимаси. – Т.: Шарқ, 2010. – 714 б.
13. The Baburnoma. Memories of Babur. Prince and Emperor. Translated,
edieted and annotated by Wheller M. Thackston. – New York : Oxford, 1996. –
432p.
14. Mirza Haydar Duglat’s Tarih-I Rashidi. A History of the Khans of
Moghulistan (Persian Text) by W.M. Thachston, 1996. XII, 407 p.
15. The Tarikh-i-Rashidi of Mirza Muhammad Haidar, Dughlat. A History of
the Moghuls of Central Asia. An English Version. Edited by N. Elias. The
Translation by D . Ross, London, 1895. 446 р .
16. Zahir Ad-din Muhammad Babur. Babur-nama. (Vaqayi)Critical edition
based on four chagatay text woth introduction and notes by Eiji Mano. Kyoto.
Syakoda. 1995-1998. Prinited by Nakanishi Prining Co., LTD Kyoto. Japan.
17 Zehiraddin Mahammad Babur. Baburname. Baki-2011. BXQR. 432
Ilmiy - nazariy adabiyotlar
1. Адабиёт энциклопедияси. (атамалар, истилоҳлар, сиймолар, асар ва
нашрлар). Болтабоев Ҳ. –Т.: МУМТОЗ СЎЗ. 2015. 222 б.
2. Адабиётшунослик асослари. Бобоев Т.. –Т.: Ўзбекистон. 2002. 560 б.
3. Адабиётшунослик назарияси.Улуғов А. Ғ.Ғулом НМИУ. –Т.: 2018.
308 б.
82

4. Адабий тур ва жанрлар. Уч жилдлик. 2– жилд . – Т .: Фан , 1992. 246 б .
5. Баллер Э.А, Исмоилов Ф.Ю. Ворислик нима? -Т.: Ўзбекистон.1978.
6. Бертельс. Е..Суфизм и суфийская литература-Москва: Наука. 1965. с
157.
7. Бишр ибн Муътамир. Синоъат-ул-иншоъ. Мумтоз Шарқ поэтикаси.
нашрга тайёрловчи Ҳ. Болтабоев. -Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси.
2008. 327 б.
8. Болтабоев Ҳ. Наср ва услуб. Услуб муаммосига назарий нигоҳ ва
ҳозирги ўзбек насрида услубий изланишлар-Тошкент: ФАН. 1992. 105 б.
9. Болтабоев Ҳ. Жаҳон адабиётшунослиги тарихи.дарслик.1-китоб.-Т.:
2019. 367 б.
10. Захириддин Мухаммад Бабур. Бабуриды. Библиография. – Москва.:
2016. с 156.
11. Зоҳидов В. Навоий дунёқарашининг асосий манбалари// Навоий ва
адабий таъсир масалалари. -Тошкент. Фан.1968. 3-27 б .
12. Ибрагимов.А.XVI аср ўзбек адабиётининг асосий хусусиятлари.Фан.
–Т.: 1976. 280 б.
13. Каримов Х. Жанрми ёки услуб. -Т.1991. 156 б.
1. Қаюмов А.Заҳириддин Бобур ва унинг ижодиёти. Бобир. Асарлар. 3
жилд. Т. 1965. 240.
14. Қудратуллаев Ҳ. Бобурнинг адабий-эстетик олами. Манавият. Т-
2018.169 б.
Қуронов Д. Мамажонов З. Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. Т.:
Академик нашр. 2010.450 б.
15. Маллаев Н. Ўзбек адабиёти тарихи. 1- китоб. Т: Ўқитувчи. 1976. 270
б
16. Маллаев. Н.XV-XVI аср тазкираларининг тарихий адабий аҳамияти//
Ўзбек адабиёти масалалари.ЎЗССР давлат бадиий адабиёт нашри.-Т.: 280 б.
17. Муҳиддинов М. Адабий анъана ва ўзига хослик. -Т.:Ўқитувчи. 1990.
190 б.
83

18. Назарова Х. Заҳириддин Муҳаммад Бобур асарлари учун қисқача
луғат. Тошкент. 1972. 110 б.
19. Носиров Ў. Ижодкор шахс, бадиий услуб, автор образи.- Т.: Фан.
1981. 143 б.
20. Сирожиддинов Ш. Алишер Навоий: манбаларнинг қиёсий–
типологик, текстологик таҳлили. – Т.: Akademnashr, 2011. 326 б.
21. Сирожиддинов Ш., Юсупова Д., Давлатов О. Навоийшунослик.
Дарслик. Т.: Akademnashr , 2020. 576 б.
22. Ўзбек насри тарихидан. Коллектив. Т.: 1982 Ўзбекистон Миллий
энциклопедияси. 8-том.-Т. Ўзбекистон миллий энциклопедияси давлат илмий
нашриёти. 2005. 266 б.
23. Хондамир, Ғиёсиддин Бин Ҳумомиддин. Буюклик хислати:
Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳаёти ҳакидаги боблар /форс тилидан тарж.,
кириш сўзи ва изохлар муаллифи И.Бекжонов; Бобур жамоат фонди. «Шарқ»,
- Т.: 2011. 304 б.
24. Заҳириддин Муҳаммад Бобур энциклопедияси (қайта ишланган
иккинчи нашр) /Таҳрир ҳайъати: А.Қаюмов ва бошқ. Бош муҳаррир:
А.Аъзамов. – Т.: «Sharq» НМАК Бош таҳририяти, 2017. – 688 б. (40 бет
иллюстрациялар).
25. Хорижда бобуршунослик. Тадқиқот, талқин ва мақолалар. Нашрга
тайёрловчи Ҳ.Болтабоев. МУМТОЗ СЎЗ. -Т.:2009. 107 б.
26. Ҳайитметов А. Шарқ адабиётининг ижодий методи тарихидан. - Т.
1970. 154 б
27. Ҳайитов Ш. Алишер Навоий насрида комил инсон образи (улуғ
шоир маноқиблари асосида). Филол.фан.док.дисс.автореф. – Фарғона, 2020. –
40 б.
28. Ҳасанхожа Нисорий. Музаккири аҳбоб.Бекжонов И. 1993 –Т. 344 б.
29. Шарқ мумтоз поэтикаси Ҳ.Болтабоев.. Биринчи китоб. Манба ва
талқинлар.Нашрга тайёрловчи. ЎМЭ. - Т .: 2006. 4 08 б.
84

30. Шайхзода М. « Тазкирачилик тарихидан» Асарлар. 4-жилд.-Т.:1996.
–Б.83-84 .
31. Шукуров Н. Услублар ва жанрлар. -Т.: 1973. 160 б .
Jurnal, vaqtli matbuot va internet materiallari
1. Абдуллаев В . Алишер Самарқандда . ( Алишер Навоийнинг 500
йиллик юбилейига бағишланади .) Самарқанд. А.Навоий номли Ўзбекистон
давлат университети нашриёти. 1948. 51б.
2. Аҳмедова Д. Тарихи Рашидий инглиз тилида//. Жаҳон адабиёти.
2014.№ 8. 183 б.
3. Бобир. Заҳириддин Муҳаммад. Бобирнома. – Тошкент. Ўз.дав. нашр.
1- қисм. 1948. Б- 252. Я. Ғуломов. Р.Набиев. 2- қисм. 1949. 312 б.
4. Бобур тадқиқотлар ойнасида// Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1983.
№ 8.
5. Бобуршоҳ Фитрат талқинида//Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1993.
12 март.
6. Буробия Ражабова. Абдураҳмон Жомий ва Ҳирот адабий муҳити//
Ўзбек тили ва адабиёти. 2020. №5 47 бет.
7. К. Мирзо. Кўнгил ганжинаси. //Ўзбекистон адабиёти ва санъати.
1992.30 октябрь.
8. Қаюмов А.Заҳириддин Муҳаммад Бобир// Фан ва турмуш. 1958. № 2.
9. Қаюмов А.Заҳириддин Муҳаммад Бобир// Шарқ юлдузи. 1983. №3.
10. Қудратуллаев Ҳ. «Бобурнома» ва «Тарихи Рашидий»да Навоий
сиймоси// Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2011.№7.
11. Марио Варгас Льоса. Ёш романнависга мактублар//. Жаҳон
адабиёти.- Тошкент. 2017. №1. 140 б.
12. Раҳмонова М. Маноқиб-ҳолот адабий жанр сифатида// Тил ва
адабиёт таълими .2006. №3. –Б.69-73.
13. Муҳаммад Ҳайдар Мирзонинг «Тарихи Рашидий » асарининг жаҳон
маданияти тарихидаги ўрни». Халқаро илмий анжуман материаллари. -
Т.:2011. 120 б.
85

14. Раҳмонов В. Бобирнинг Навоийга мактуби// Фан ва турмуш- 1978.
№-2.8-9б.
15. Тешабоева З. Инглизча «Бобурнома»лар.Жаҳон адабиёти. 2014. №2.
139 б.
16. Ҳомидий Ҳ. «Асримизгача насримиз»// Ўзбекистон адабиёти ва
санъати. 1997. № 4. 31 январ.
17. Ҳошимова Д. Заҳириддин Муҳаммад Бобур: афсона ва ривоятлар//
Тил ва адабиёт таълими. 2006 №4. - Б. 50 54.
18. Ҳакимов М. Шарқ манбашунослиги луғати тошкент. 2013 б 496.
19. Ҳаққул И. Навоий ва Бобур. Тил ва адабиёт таълими. 2015. №1. 29б
20. Шайхзода М. Бобур ва Навоий// Қизил Ўзбекистон. 1940. 26 декабрь
21. Шайхзода М. Заҳириддин Бобур// Гулистон 1940. №1. 28-20 б.
22. Раҳмонов В. Ўн етти ёшида достон қаҳрамони //.Тил ва адабиёт
таълими. 2013.№7 30 б.
Dissertatsiya va avtoreferatlar
1. . Халлиева Г. XX аср рус шарқшунослигида ўзбек мумтоз адабиёти
тадқиқи…ф.ф.док.дисс. Т.: 2016.
2. Собиров М. "Бобурнома"нинг инглизча таржималарида муаллиф
услуби ва бадииятини қайта тиклаш муаммолари (Лейден-Эрскин, Бевериж
ва Текстон таржималарининг қиёсий таҳлили асосида). -2002
3. Тожибоева М. Жадид адиблари ижодида мумтоз адабиёт анъалари
ф.ф.док. дисс… ( Doctor of science ) Т-2017.
4. Усмонов О. XV аср Ҳирот адабий муҳити ва хатак мумтоз шеърияти.
Ф.ф.док дисс… -Т. 1992.
5. Холманова З. "Бобурнома" лексикаси тадқиқи. –Т.: 2009 .
6. Бобожонова Ш. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ижтимоий-
ахлоқий қарашлари. -2002 .
7. Абдуллаева М. Тарихий насрий асарлар бадииятининг қиёсий
таҳлили («Бобурнома» ва «Шажараи турк» мисолида) 2008 . T .:
86

8. Баҳромов Л. Бадиий танқидчиликнинг илмий –рационал жиҳатлари
ва унинг тасвирий санъатдаги инъикоси. ф.ф.док. ( Ph D ) дисс. Т.: 2017.
9. Болтабоев Ҳ . « XX аср бошлари ўзбек адабиётшунослиги ва
Фитратнинг илмий мероси». ф.ф.док. дисс… Т.:-1996.
10. Жамолов С. Бобурнома нинг бадиий хусусиятлари. Ўзбек адабиёти
тарихи. ф.ф.н. дисс..-Т. 1966.
11. Жиянова Н. "Бобурнома"даги нумеративларнинг маъно хсусиятлари
- 2000
12. Ибрагимов А. Бобур асарлари лексикасининг лингвостатистик,
семантик ва генетик тадқиқи ("Девон", "Мубаййин", "Аруз")
-2008
13. Иброҳимов А. "Бобурнома" даги ҳиндча сўзлар тадқиқи. -2001 .
14. Исақова З. Тасаввуф таълимотида валийлик тушунчасининг диний
фалсафий талқини(Алишер Навоийнинг «Насойим ул муҳаббат» асари
асосида) фал.ф.ном. дис. иши.-Т.: 2007.
15. Каримов Р "Бобурнома"даги шеърлар хорижий таржималарининг
қиёсий таҳлили. -2003
16. Қораева Б. Заҳириддин Муҳаммад Бобур асарлари асосида юқори
синф ўқувчиларида ахлоқий эътиқодни тарбиялаш
-2000 .
17. Қудратуллаев Ҳ. "Бобурнома" нинг тарихий-адабий ва услубий
таҳлили (Навоий,Бобур,Хондамир ва Восифий насрининг қиёсий
таҳлилиасосида-1998 .
18. Мухибова У. Бобурийлар даври Бҳакти адабиёти
У.-2015
19. Низомиддинов Н. XVI - XVIII асрларда Ҳиндистондаги туркийгўй
шоирларнинг адабий мероси. ф.ф.н. дисс…Т- 1993.
20. Отажонов Н. "Бобурнома" жаҳон адабий жараёнида: Қиёсий -
топологик таҳлил. -1994 .
87

21. Ражабова Д. Заҳириддин Муҳаммад Бобур маснавийлари бадиияти
ва маърифий қиммати. -Т. 2005 .
22. Расулзода Н. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг "Мубаййин асари ва
унинг тестологик тадкики.-1995 .
23. Раҳимов А. Ўзбек романи поэтикаси. ф.ф.д. дисс. Автореферат. -Т:
1993.
24. Сайдалиев Т. Бобур лирикаси бадииятининг русча таржималаридаги
талқини. Х. -2007 .
25. Сулоймонов И «Бобурнома»да ғолиб ва мағлуб шахс руҳий
ҳолатининг бадиий тасвири. Филология фанлари доктори ( DS с)
диссертацияси автореферати. – Самарқанд.2020. –Б 17.
26. Хошимова Д . "Бобурнома" матнидаги тасвирий воситаларнинг
инглиз тилига таржималари тадқиқи Т -2018
27. Хошимова Д. "Бобурнома" асарининг танқидий матнини яратиш
муаммолари (ўзбек, инглиз ҳамда"Бобурнома" танқидий матнининг япон
нашрлари мисолида). -2006 .
28. Хусанбаев О. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг сиёсий ва ҳуқуқий
қарашлари. -2006 .
29. Ҳайитов Ш. «Бобур ижодининг хорижда ўрганилиши (ўзбекча
туркча манбалар қиёсий таҳлили). Филол. фан. бўйича фалсафа доктори
(РhD) диссертацияси. – Т.: 2018.
30. Эркинов А. А.Навоий «Хамса»си талқинининг XV - XVI аср
манбалари. ф.ф.док. дисс… Т.: 998.
31. Юлдашев Т. Навоий ва Бобурнинг ислом фарзларига бағишланган
асарларидаги шаръий атамаларнинг лисоний таҳлили. -2004 .
32. Муҳаммадиева Д. Бобурнома» туркча таржимасидаги
паремияларнинг қиёсий тадқиқи.фил фан. док… иши. -Т.: -Б.101.
Xorij tillardagi manbalar
1. 107. Almaz Ulvi Azarbayjan-O‘zbak (chigatay) adabi eloqalari. (Do‘vrlar,
similar, janrlar, temayillar). Baki-Qartal-2008.
88

2. 108. Das bild Nava’is im Babur-name. C lausSschonig.W urzburg 2016
Ergon verlag wurzburgin kommission.
3. 109. Grousset, Rene (1939), L’empire des steppes: Attila, Gengis-Khan,
Tamerlan , Paris: Editions Payot.
4. 113 . The importance of the work «Tarixi rashidiy» in the study of the
medieval history of С entral А sia .
5. 114. The Poetry and Autobiography of the Baburna-nama.Stephen Dale.
The Journal of Asian Studies.Vol.55.(Aug.,1996), pp.635-666.
6. 118. Fatih Bayram . Garip bir memleket, garip bir sultan: Baburname ’ deki
Hindistan. Araştırmalar sy. 17 Devon. (2004/2), s.169-191;
7. 119. Borders Itineraries on the Edges of Iran edited by Stefano Pello
Kashmir and the Mughal Fad of Persian Pastoral Poetry Sunil Sharma (Boston
University, USA). Borders, pp. 183-202; Evrim Binbaş University of Bonn.
Condominial Sovereignty and Condominial Messianism in the Timurid Empire:
8. Akun, Omer Faruk, «Babur», C. 4. Turkiya Diyanet Vakfi Yayini, Islam
Ansiklopediyasi,1991: B-399
9. Dale, Stephen Fredric. «The Poetry and Autobiography of the Bâbur-
nâma.» Journal of Asian Studies 55, no. 3 (August 1996): 635–664.
10. Hayoz, Thomas. «Hagiographic Tendencies in the Tarikh-i Rashidi : Mirza
Haydar Dughlat’s Hagio-Historiographic Way of Writing History.» In
Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian
Studies , edited by Tomasz Gacek and Jadwiga Pstrusińska, 149–156. Newcastle
upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2009.
11. Islam Ansiklopediyasi, II cilt,Istanbul: 1961: 185-186 b
12. Kupruli F. Cagatay Edebiyati, Cilt III, 1963.270-323 b
13. Mano, Eiji. «The Baburnama and the Tarikh-i Rashidi : Their Mutual
Relationship.» In Timurid Art and Culture: Iran and Central Asia in the Fifteenth
Century , edited by Lisa Golombek and Maria Subtelny, 44–47. Leiden: Brill, 2014.
14. Sibani Xan Divani Incelime –Metin. Yakup KARASAY. Gazi
Universiteti. Sosyal bilimlar institutusi. .Konya-1989.
89

15. Mahdi Farhange Manfurad. Mirror of Heritage Ayene –ye Miras. New
Series Vol.3. Issue №3.4.(30-31). Fall 2005. Winter 2006.
Internet m anbalari
1. Historiographical and Numismatic Evidence. JESHO 61 (2018) 172-202;
2. https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/tarix/manaviyat-yulduzlari/mirzo-
muhammad-haydar-duglot-1499-1551/
3. https://kitobxon.com/uz/kitob/jahonnoma
4. http://depts.washington.edu/silkroad/exhibit/mughals/essay.html
5. http://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/mavlono-muhammad-qozi-
ogitlar.html#comment-25014 /
6. http://www.indianjournals.com/ijor.aspx?
target=ijor:aca&volume=10&issue=5&article=066
7. https://baike.baidu.com/item/Babur/1185836?fr=aladdin
8. https://digital.kenyon.edu/summerscholarsprogram . Henry D. Brill,
Nurten Kilic-Schubel,Vernon Schubel, Reading Babur's Dreams:
9. Mayisguli Wusuyin. School of Uygur Language and Culture Northwest
Minzu University Lanzhou, China.An Analysis on Risale-I Aruz of Babur.
10. Religiosity and Kingship in Sixteenth Century South and Central Asia;
Stephanie Honchell The Story of a Drunken Mughal: Islam, alcohol, and imperial
ambition. Social History of Alcohol and Drugs , Volume 29 (2015). : 4-28;
11. www.book.uz
12. www.google scolar.com
13. www.natlib.uz
14. www.reserchget.com
15. www.ziyouz.com
16. www.tadqiqot.uz

90

Zahiriddin muhammad boburning “boburnoma” asarida hukmdor shaxslar obrazi tasviri va talqini

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish