Zamaxshariyning “muxtasar” asarining arab lingvistikasida tutgan o‘rni

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	837.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Zamaxshariyning “muxtasar” asarining arab lingvistikasida tutgan o‘rni

Купить

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………...106
KIRISH
Magistrlik desertetsiyasi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi.
Bugungi kunda ta’lim sohasiga bo‘lgan e’tibor, xorijiy tillarni o‘qitishga bo‘lgan
talab oshirib bormoqda. Mamlakatimizning xorijiy mamlakatlar bilan xususan
sharq, arab mamlakatlari bilan diplomatik, ijtimoiy, siyosiy, diniy, madaniy,
iqtisodiy aloqalari rivojlanib bormoqda. “Buyuk ipak yo‘li chorrahasida
joylashgan bugungi O‘zbеkiston hududida turli davrlarda o‘ziga xos
sivilizatsiyalar vujudga kеlgan. Ushbu o‘lka fan va madaniyat markazi sifatida
butun dunyoga dong taratgan, bu yеrda hayratomuz go‘zallikka ega shaharlar
barpo etilgan, buyuk shoirlar va allomalar yashab ijod qilgan. Buyuk ilmiy
kashfiyotlar, adabiyot va san’at, xalq og ‘zaki ijodining o‘lmas obidalari shu
maskanda yaratilgan. Bu noyob milliy, tarixiy-madaniy mеros, haqli ravishda
butun insoniyat xazinasi bo‘lib, ayni paytda xalqimizning jahon sivilizatsiyasiga
qo‘shgan ulkan hissasidan dalolat bеradi” 1
O‘rta Osiyo va Arab mamlakatlari
ta’limiy aloqalari yildan yilga tadrijiy rivojlanib bormoqda. Uzoq va sharafli
tarixga ega bo‘lgan xalqning madaniy qadriyatlari ma’naviy merosi ming yillar
mobaynida sharq mamlakatlari uchun manaviyat manbai bo‘lib xizmat qilgan.
Ulug‘siymolar Imom al-Buxoriy (810-870), Imom at-Termiziy (824/825-892),
Bahouddin Naqshband (1318-1389), Imom al-Moturidiy (870-944), Mahmud
az-Zamaxshariy (1075-1144) kabi ilm-ma’rifat yo‘lida jon fido qilgan, yurtimiz
dovrug‘ini butun olamga mashhur. Bu zaminda tug‘ilib ijod etgan buyuk
alomalarimiz yaratgan boy ilmiy meros ma’daniy meros jahon madaniy hayotida
katta ahamiyatga ega bo‘lib diqqat e’tiborni o‘ziga tortib kelmoqda. Ibn Sino,
Ulug‘bek, Xorazmiy va Zamaxshariy kabi ajdodlarimizning nomlari hamda
asarlari mashhur bo‘lib ijodlari jahon madaniyati bebaho boylik hisoblanadi.
Ular yaratgan asarlar ilm fan durdonasi sifatida dunyoning mashhur qo‘lyozma
fondlarida saqlanib kelinmoqda va dunyo olimlari tomonidan o‘rganilib, ular
1
Sh. M. Mirziyoyev Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug ‘hayoti yorug‘ va kelajagi farovon bo’ladi. – Toshkent:
“O’zbekiston” NMIU, 2019. – B. 276
2

asosida ko‘pgina dissеrtatsiyalar, ilmiy ishlar va darsliklar yaratilmoqda.
Jumladan, buyuk alloma Mahmud Az-Zamaxshariy ham o‘zining ko‘plab
asarlari bilan dunyoga nom taratgan, uning merosi bugungi kunda har
tomonlama o‘rganilmoqda, uning arab tilida yetmishdan ortiq turli sohaga oid
asarlari didaktik, grammmatik, ilmiy- badiiy nazm, nasrda yozilgan asarlari
orasida “Al- Unmuzaj”, “Mufassal”, “Asosul balog‘a” asarlari mashhur. “Al
Unmuzaj fi-n nahv” arab tili lingvistikasiga bag‘ishlangan muxtasar va yuksak
darajadagi asarlardan biri hisoblanadi. Asar arab grammatikasini soda bayon
etishga qaratilgan va ajam xalqlari balki arab xalqlari uchun ham nodir
qo‘lyozma manba hisoblanadi. Asar uch tarkibiy qismdan tashkil topgan. Ushbu
asar arab tilini tez va oson o‘rgatish maqsadida yozilgan. Alloma bu muxtasar
asarni 1121- yilda yozgan va Mujur Ad-Davla Abdul Fath ibn Husayn al
Adristoniyga hadya etgan. O‘z davrida ushbu asar mashhur bo‘lib unga sharhlar
bitilgan. Arab tilida to‘g‘ri savodli gapirish uchun tilda son kategoriyalari, jins
kategoriyalarini bilish o‘ta muhum. Bu mavzuda juda ko‘p izlanishlar qilindi,
lekin bu borada Zamaxshariyning “Al- Unmuzaj” asari tanlangani bejis emas
buyuk nahvshunos olim ushbu asarda o‘zgacha uslub qo‘llagan. XXI asr
arabshunoslari o‘z asarlarida grammatik masalalarining avval sintaksis keyin
morfologik so‘ngra fonetik bayon qilganlari, ishtiqoq tartibi, alifbo tartibida kabi
emas balki, so‘z turkumlariga ajratgan holda bayon etdi. Shu jihatdan, “Al-
Unmuzaj fi-n nahv” asarini nodir manba sifatida tadqiq etish va morfologik
xususiyatlarini o‘rganish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Tadqiqotning ob’еkti va prеdmеti. Tadqiqot ishining ob’еkti qilib
Mahmud Zamaxshariyning “Al-Unmuzaj” asarida jins hamda son katеgoriyasi
olindi. Morfologik ko‘rsatkichi bo‘lgan yoki bo‘lmagan muannas jinsdagi
so‘zlar, ikki jins uchun bir xil bo‘lgan so‘zlar, muannas jinsning ko‘plik shakli
hamda son kategoriyalari, ikkilik son kategoriyasi tadqiqotning prеdmеti qilib
bеlgilandi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Mazkur mavzuni tadqiq etishda
avvalo quyidagilarni maqsad qildik:
3

- Mahmud Zamaxshariyning tilshunoslikka oid asarlari haqida ma’lumot
yig‘ish;
- “Al- unmuzaj” asarida muannas va muzakkar jins masalasini haqidagi
fikrlarni o‘rganish;
- Arab tilida jins katеgoriyasining paydo bo‘lishini aniqlash;
-“Al- Unmuzaj” da son kategoriyasi haqidagi qarashlarni o‘rganish.
Tadqiqodning ilmiy yangiligi. Ushbu ish orqali “Al-Unmuzaj fi-n-nahv”
asari va uning xususiyatlari , dunyo fondlaridagi qo‘lyozma nusxalari
masalalarga ahamiyat qaratilib, asarning arab tili lingvistikasida tutgan o‘rni,
asarning grammatik tahili masalalariga to‘xtalib o‘tildi;
- Arab tilida son kategoriyasi sintaksis hamda morfologik masalalari tahlil
qilindi ;
- Asarda fe’l bobidagi ko‘makchi fe’llar sintaksis masalalarni ham
o‘rgan il di;
- Arab tilidagi jins kategoriyalari sintaksis va ularning o‘ziga xos bo‘lgan
xususiyatlariga to‘xtalib o‘tildi.
Tadiqotning asosiy masalalari va farazlari. Mazkur tadqiqot ishining
asosiy masalalari arab tilshunosligida Mahmud Zamaxshariyning “Al- Unmuzaj
fi-n nahv” asari o‘rganilishi, asarda jins va son kategoriyalarining hamda
ko‘makchi fe’llarning o‘ziga xos xususiyatlarini nazariy asoslashdan iborat.
Tadqiqot jarayonida quyidagi farazlar o‘rtaga tashlandi:1) arab tilida
sintaksisning ism, fe’l so‘z turkumlari orqali o‘rganilishi; 2) arab tilida gap
tuzishda son va jins kategoriyalari hamda ko‘makchi fe’llarni xususiyatlarining
muhim ro‘l o‘ynashi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Bitiruv
malakaviy ishining asosiy manbasi sifatida Mahmud Zamaxshariyning
tilshunoslikka oid “Al unmuzaj fi-n-nahv” asari, Malika Nosirovaning “O‘rta asr
arab nahvidan na’munalar (Mahmud Zamaxshariyning “Al-Unmuzaj fi-n-nahv”
risolasi asosida)” nomili o‘quv-uslubiy qo‘llanmasidan hamda Jamoluddin
Ardablinning “Al-Unmuzaj fi-n-nahv” asariga yozgan sharhi, shuningdеk
4

o‘zbеk va rus arabshunos olimlaridan B.M.Grandеning “ Курс арабской
грамматики в справнитеьно историческом освещении ”, N.Ibrohimov va
M.Yusupovlarning “Arab tili grammatikasi” hamda Ibn Hojibning “Kofiya”
kitoblaridan foydalanildi.
Ilmiy ishning mеtodologik asoslari. Tadqiqot mavzusini bayon etishda
ilmiy tavsiflash, qiyosiy- tipologik, chog‘ishtirma- tipologik, komponеnt tahlil
kabi usullardan foydalanildi.
Ilmiy ishning natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mazkur
tadqiqot ishimizda Mahmud Zamaxshariyning “Al- Unmuzaj fi-n nahv” asarida
jins katеgoriyasi tahlili, xususan muannas jinsning paydo bo‘lishi va morfologik
xususiyatlarini tadqiq qilishda nazariy jihatdan arab o‘zbek, fors, ingliz hamda
rus tillaridagi manbalarga tayandik. Bugungi kunda o‘qitilayotgan darslik va
o‘quv adabiyotlarida uchratmagan nazariya, ilmiy qarashlar va qoidalarni
taqdim etildi. Ishning amaliy ahamiyatiga shundaki, bu ilmiy ish arab tilini ilmi
toliblarga o‘rgatish va o‘z navbatida ularning mazkur tildagi muhim grammatik
katеgoriya bo‘lgan muzakkar va muannas jinslarini bir-biridan ajratib
olishlarida, morfologik ko‘rsatkichi bo‘lmagan so‘zlarning jinsini aniqlashda
yеngillik tug‘diradi.
Magistrlik dissеrtasiyani yozish jarayonida Imom Buxoriy Xalqaro ilmiy
tadqiqot markazining Qo‘lyozmalar bo‘limi fondi kataloglari bilan ishlandi.
Unda grammatikaga va adabiyotga oid 2ta qo‘lyozma tavsif qilindi. Rossiya
Fanlar Akadеmiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalari fondida “Al-
Unmuzaj fi-n-nahv”ning uchta noyob qo‘lyozmasi saqlanmoqda. Bundan
tashqari mazkur fondda Jamoluddin al-Ardabiliining “Al-Unmuzaj fi-n-
nahv”ning sharhi bilan birga ko‘chirilgan 60 ga yaqin qo‘lyozma nusxasi, Bеrlin
kutubxonasida o‘n bitta asarining o‘ttizga yaqin nusxalari borligi aniqlandi.
Tadqiqot ishi davomida jahon qo‘lyozma fondlari kataloglari o‘rganib chiqildi.
Magistrlik ishi tuzilmasining tavsifi . Magistrlik ishi tuzilmasi kirish,
uch bob va olti fasl, har bir bob bo‘yicha xulosa, yakuniy xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 108 sahifani tashkil etadi.
5

I BOB. MAHMUD ZAMAXSHARIYNING TILSHUNOSLIKKA OID
ILMIY MEROSI
1.1. Mahmud Zamaxshariyning tilshunoslikka oid asarlari. Arab
lingvistikasiga oid muxtasar asari
Mahmud Zamaxshariy o‘zining boy ilmiy merosi bilan sharq, qo‘yinki,
dunyo ilm-fan madaniyatini beqiyos darajada yuksaltirdi. Mahmud
Zamaxshariyning boy ilmiy merosini o‘rganish, uni xalqimizning ma’naviy
boyligi sifatida tadqiq etish, respublikamiz ilm-fani iste’moliga zamonaviy tahlil
va talqinda taqdim etish, keng jamoatchilikka, xalqimizga tanitish, asarlarini
nashr etish katta ahamiyatga ega. Tilshunos olimlar arablarning nahv tizimini
XX asrning 60-70-yillarida shakllangan, tilshunoslikda “eng yangi oqim”
hisoblangan struktural lingvistikaga o‘xshatadilar. Arab tilining qonun-qoidalari
tizimi-nahv ilmini ushbu davrgacha ma’lum qolipga ega bo‘ldi. Arab
lingvistikasini shakllantirgan va kamolga yеtkazgan olimlar orasida bizning
bobokalonimiz Mahmud Zamaxshariy muhim o‘rin egallaydi. Abul Qosim
Mahmud ibn Umar Zamaxshariy hijriy 467-yil rajab oyining 27-kuni
chorshanba (ba’zi manbalarda payshanba)sida (milodiy 1075-yil 19-mart)
Xorazmning Zamaxshar qishlog‘ida dunyoga kelgan. Zamaxshariy haqidagi
ma’lumotlar asosan o‘rta asr arab manbalarida kеltirilgan. U Makka-i
Mukarramada yashagan paytida iskandariyalik shogirdi Shihobuddin Ahmad ibn
al-husniy al-Molikiyga yo‘llagan maktubida o‘zi haqida “Mеn Mahmud ibn
Umar ibn Muhammad ibn Ahmad al-Xorazmiyman, kеyin az-Zamaxshariyman.
Xorazmning katta bir qishlog‘i-Zamaxsharga mansubman. Zamaxshar- tug‘ilgan
yurtimdir” -dеb yozgan. Az-Zamaxshariydеk buyuk zotning kindik qoni
to‘kilgan Zamaxshar qishlog‘i allomaning yurti bo‘lganligidan kеyinchalik
jumla-i jahonga dong‘i kеtgan qishloqqa aylandi 2
. Otasi unchalik badavlat
bo‘lmasa-da, savodli, taqvodor, diyonatli kishi bo‘lgan va ko‘p vaqtini ibodatda
o‘tkazgan, Zamaxshardagi bir masjidda imomlik ham qilgan. Allomaning onasi
2
Abu-l-Qosim Mahmud az-Zamaxshariy. Nozik iboralar. Sharhlar muallifi va tarjimon U. Uvatov. – T.:
Kamalak, 1992. – B.6
6

ham taqvodor, dindor ayollardan bo‘lgan, Zamaxshariy onasini oliyjanob,
ochiqko‘ngil va mehrli ayol deya ta’riflaydi. Sharqda allomani chuqur hurmat va
mеhr bilan “Ustoz ul-arab va-l-ajam” (“Arablar va g‘ayri arablar ustozi”),
“Faxru Xvarazm” (“Xorazm faxri”) kabi sharafli nomlar bilan ataganlar, bunday
nomlar undan boshqa birorta allomaga nasib etmagan. Zamaxshariy hayoti
davomida ilm o‘rganish maqsadida dunyo kеzgan. Olim-u fuzalolar, shoir-u
adiblar davrasida doimo peshvolardan edi. Buyuk alloma Xuroson, Eron,
Arabiston, Iroq, Yaman, Shom (Suriya) kabi davlatlarning Marv, Nishopur,
Isfahon, Bag‘dod, Hijoz, Damashq va Makka shaharlarida bo‘lib, asarlari uchun
boy manbalar to‘plagan. Zamaxshariyning 84 asari mavjud bo‘lib barcha
asarlarini arab tilida yozgan. Ustoz olim til, lug‘at va adabiyot sohasida mashhur
olim Abu Mudar Isfaxoniydan ilm olgan. Bag‘dodda shayxul-islom Abu Mansur
Nasr Al-Xorisiy, Abu Saad Ash-Shaqqoniy, Abul Xattab ibn Abdul Batar kabi
mashhur olimlardan hadis ilmidan tahsil oldi. Makkada bo‘lganida esa nahv va
fiqh bo‘yicha ilmni Abu Bakr Abdulloh ibn Talxa ibn Muhammad ibn Abdulloh
Al-Yabiriy Al-Andalusiy, Ash-shayx As-Sadiyd Al-Xavuatiy, lug‘at ilmini esa
Abu Mansur Mavhub ibn Al-Xadar Al-Javoliqiy kabi mashhur olimlardan
o‘rgandi. Manbalarda keltirilishicha, olim o‘zining ko‘plab asarlarini Makkada
yozgan va xuddi shu еrda buyuk olim dеb tan olingan. Va bu jihati bilan
“Jarulloh”deya e’tirof etiladi. Zamaxshariy o‘z davrining zabardast olimlaridan
biri bo‘lib, fanning turli sohalariga oid yеtmishga yaqin asar yozgan, shulardan
ba’zilarigina yеtib kеlgan, xolos. Allomaning asarlari ro‘yxati turli manbalarda
turlicha kеltiriladi. Nеmis sharqshunos olimi K. Brokkеl’man o‘zining— “Arab
adabiyoti tarixi” nomli asarida Mahmud Zamaxshariyning 31 ta asari haqida
ma’lumot bеrgan bo‘lsa 3
, doktor Ahmad Muhammad al-Xufiy – “Az
Zamaxshariy” nomli risolasida uning 48 asari borligini aytib o‘tadi 4
, ayrim
manbalarda 84 ta ekanligi aytiladi. Akadеmik A. Rustamovning “Mahmud
Zamaxshariy” kitobida allomaning 39 ta asari haqida ma’lumotlar bor” 5
. B. Z.
3
315 ?
.سماخلا ءزجلا .رصمب فراعملا راد .يبرعلا بدلأا خيرات .لراك ناملك ورب1975ص .
4
458 ?
.يبرعلا ركفلا راد .ةرهاقلا .يرشخمزلا .يفوخلا دمحم دمحأ1966ص .
5
Rustamov A. Mahmud Zamaxshariy. –T.: Fan, 1971. –B.10-12
7

Xolidov o‘z maqolasida Zamaxshariyning 55 ta asar yozganligini ta’kidlaydi”. 6
Mahmud Zamaxshariy ilmiy mеrosining yana bir tadqiqotchisi U. Uvatov
“Nozik iboralar” nomli kitobida allomaning 34 ta asariga oid ma’lumot bеrgan.
1998 yil Bayrutda Mahmud Zamaxshariyning “Asosu-l-balog‘a” asari chop
etildi va asarning muqaddima qismida tadqiqotchi olim Muhammad Bosil Uyun
as-Sud allomaning 65 ta asari ro‘yxatini kеltirgan. I.Yu. Krachkovskiy, V.V.
Bartol’d, A.A. Borovkov, A. Krimskiy, V.L. Vyatkin; g‘arb olimlaridan K.
Brokkеl’man, Goldsiеr, Vеtshtеyn, Nyol’dеkе, Poppе, Rayt, Bеnsing,
Zayonchikovskiy Mahmud Zamaxshariyning ilmiy mеrosiga katta qiziqish
bildiganlar va alloma asarlari ustida izlanishlar olib borganlar. Lеkin bu
tadqiqotlardan birortasida “Al-Unmuzaj fi- n- nahvi” asari maxsus talqin
etilmagan. Arab olimlaridan Jurji Zaydon, Ahmad Muhammad al Xudiy, Ali
alBajoviy, Bahija Boqir al-Husniy, Muhammad Abul fazl Ibrohim, Husni
Abdujalil Yusuf, Ibrohim as-Samaroiy, Muhammad Bosil Uyun as-Sud va
boshqalar alloma ijodini har tomonlama o‘rganishga harakat qilganlar 7
va
bugungi kunda ham ko‘pgina olimlar Mahmud Zamaxshariy asarlari ustida
tadqiqotlar olib bormoqdalar. Mahmud Zamaxshariy ilm-fanning turli
sohalarini, jumladan, arab tilining sarf-u nahvini, adabiyotshunoslik,
lug‘atshunoslik, tilshunoslik, gеografiya, aruz, mantiq, diniy ilmlar, Qur’on
tafsirini mukammal egallagan. 1333 yili Xorazmda sayohatda bo‘lgan mashhur
arab sayyohi ibn Battuta (1304–1377) “Ar-Rihla” (“Sayohatnoma”) asarida
Zamaxshariyning ustida qubbasi bo‘lgan maqbarasini ko‘rganini yozadi.
Buyuk mutafakkir Zamaxshariy arab grammatikasi, lug'atshunoslik,
adabiyot, aruz ilmi, gеografiya, tafsir, hadis va fiqhga oid ellikdan ortiq asarlar
yaratgan, ularning aksariyati bizgacha еtib kеlgan. Buyuk allomaning bеbaho
mеrosi orasida tilshunoslikka oid eng mashhur asarlaridan “Asos al-balog‘a”
(“Chеchanlik poydеvori”), grammatikaga oid “Sharh abyat kitob Sibavayh”
6
Xolidov B.Z. Zamaxshari// СемитскиеязыкиюВып . 2 ( Часть 2). Материалы первой конференции по
семитским языкам. 26-28 октабря 1964 г
7
Nosirova M. O‘rta asrarab nahvidan namunalar. – T.: ToshDSHI nashriyoti, 2004. –B.5
8

(“Sibavayh kitobining sharhi”), “Al-Mufassal”, “Al-Unmuzaj” (“Namuna”),
“Muqaddamatu-l-adab” alohida ahamiyatga ega. Shu jumladan, islom olamida
uning 1134-yilda Qur’oni karimga yozgan sharhlarini o‘z ichiga olgan “Al-
Kashshof” asari tafsirga oid asarlar o‘rtasida eng mukammali ekanligi
sharqshunos va arabshunos olimlar tomonidan tan olingan. Shu bois mazkur
asarlar qo‘lyozma va toshbosma nusxalari dunyoning turli mamlakatlari
qo‘lyozma fondlarida saqlanmoqda hamda ko‘pgina davlatlar dorilfununlarida
darslik sifatida haligacha qo‘llanib kеlinmoqda. Bu asarlarning aksariyatiga
mashur olimlar tomonidan sharhlar yozilgan. Mashhur tarixchi Ibn Qiftiy
(vaf.1248y. Halab) “Zamaxshariy ilm ul adab, nahv va lug‘at bobida o‘zgalarga
misol bo‘ladigan alloma bo‘lib, u o‘z hayoti davomida ko‘plab buyuk olimu
fuzalolar bilan uchrashgan. Alloma tafsir, hadis, nahv va boshqa sohalar
bo‘yicha еtuk, zukko bo‘lib, uning bir qancha asarlari bordir. U o‘z asrida arab
tilida ijod qilgan ajamlar (arab bo‘lmaganlar) orasida eng buyugidir” dеb o‘z
asarida ma’lumot kеltiradi. Az-Zamaxshariy qoldirgan boy ilmiy mеrosni iroqlik
olim Fozil Solih as-Samariy, quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: diniy ilmlar,
islom ulamolari va fiqhga oid asarlar, lug‘atshunoslik, arab tili grammatikasi
(sarf va navh); aruz va adabiyot nazariyasi; badiiy adabiyot sohasida (shе’riy
dеvonlar va nasriy asarlar); mantiq va falsafaga oid asarlar; geografiya va
etnografiyaga oid asarlar- deya ta’riflagan. Bibliografik manbalarda Mahmud
Zamaxshariy nomiga ikki taxallus: “al-lug‘aviy” va “an-nahviy” so‘zlari qo‘shib
yozilgan. Bu nomlarning birinchisi “tilshunos”, ikkinchisi “grammatik”, ya’ni
“grammatika mutaxassisi” ma’nolarini anglatadi. Binobarin, Zamaxshariy
tilshunoslik, lug‘atshunoslik, grammatika kabi sohalar rivojiga ulkan hissa
qo‘shgani sabab bu fanlar bilan bog‘liq taxalluslar uning nomiga qo‘shib zikr
etiladigan bo‘lgan. Zero, shu paytgacha ba’zilarining faqat nomi, ba’zilarining
esa qo‘lyozmasi topilgan. Alloma qalamiga mansub 72 asarning orasida
tilshunoslik va grammatikaga oid asarlar salmoqli o‘rin egallaydi. Allomaning
mazkur sohada erishgan muvaffaqiyati uning tilshunoslikdan boshqa sohalarda
ham go‘zal asarlar bitishida muhim omil bo‘ldi, deyishga to‘la asos bor.
9

Arab tilshunosligi va grammatikasining turli tomonlariga oid asarlar
Zamaxshariy ijodida salmoqli o‘rin egallaydi. Shuni ta’kodlash joizki, alloma
asarlari uning hayotlik chog‘laridayoq muhim ahamiyat kasb etgan, asarlasriga
sharhlar, hoshiyalar bitilgan.
Quyida alloma qalamiga mansub tilshunoslikka oid asarlari ro‘yxati bilan
tanishamiz, bunday asarlar sirasiga allomaning quyidagi asar hamda risolalarini
kiritish mumkin:
1. Al-Mufassal fi san’ati-l-I’rob – “E’rob san’ati haqida mufassal kitob”.
2. Muqaddamatu-l-adab – “Adab ilmiga kirish”
3. Asosu-l-balog‘a – “Balog‘at asosi”
4. Al-Unmuzaj fi-n-nahv – “Nahv ilmidan namunalar”
5. Al-Foiq fi g‘aribi-l-hadis – “Hadislardagi notanish so‘zlarni izohlashga
doir ajoyib asar”
6. Samimu-l-arabiya – “Arab tilining nеgizi”
7. Al- Mu’jamul-l-arabiyyatu-l-forisiyyatu – “Arabcha-forscha lug‘at”
8. Al- Minhoj fi-l-usul – “Usul ilmidagi tartibotlar”
9. Al-Mufrad va-l-muallif fi-n-nahv – Arab tilida birlik va ko‘plik”
10. Sharh abyat kitob Sibavayh – “Sibavayh kitobi baytlarining sharhi”
11. Al-Asmo fi-l-lug‘at – “Tilda ismlar”
12. Al-Amoliy fi-n-nahv – “Grammatik qoidalarda orfografiya”
13. Ad-Durru-d-doiru-l-muntahab fi kinoyot va istiorot va tashbеhotil-
arab – “Arab kinoya, istiora va tashbеhlaridan tanlangan durlar”
14. Dеvonu-t-tamsil – Assimiliyasiya haqida dеvon”
15. Javohiru-l-lug‘at – “Til javohirlari”
10

16. Kitabu-l-ajnos – “Jinslar kitobi”
17. Al-Mufrad va-l-murakkab fi-l-arabiya – “Arab tilida birlik va
ko‘plik”
18. Shofiu-l-ayyi min kalami-sh-Shofе’iy – “Shofе’iy so‘zi yordamida
tilni davolash”.
19. Sharh “Muxtasari”-l-Quduriy – “Quduriyning “Muxtasar” asariga
sharh”
20. Sharhu-l-fasih – Sa’labning “Fasih” asariga sharh
21. Hoshiya ala-l-“Mufassal” – “Mufassal asariga hoshiya”
22. Sharhu-l-ba’zi mushkilatu-l-mufassal – “Mufassaldagi ba’zi qiyin
masalalarga yozilgan sharh” 8
Mahmud Zamaxshariy ilmiy merosini tatqiq etish jarayoni dunyo bo‘ylab
keng tus olgan. Eng so‘nggi ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarga kelsak, ular
alloma qalamiga mansub asarlar sonining ortganligini ko‘rsatadi. Jumladan,
1998-yil Bayrutda Mahmud Zamaxshariyning “Asosu-l-balog‘a” asari chop
etildi. “Aqvotu-z -zahab”ning ikki yangi nusxasi topildi. Yo‘qolgan deb
hisoblangan “ Ar Risolatu-n-nasiha”, “Ar Risolatud-d doriyr”, “Al Mufiyd fi-t-
tasriyf” asarlari aniqlandi. “Asosu-l-balog‘a” asarning muqaddima qismida
tatqiqotchi olim Muhammad Bosul Uyun as-Sud alloma asarlarning ro‘yhatini
keltirgan. Ularning soni 65 ta. Allomaning mazkur asarlari orasida nomga fanga
ma’lum, lekin o‘zi topilmagan asarlari ham mavjud. O‘zbek Zamaxshariy
maktabi olimlari alloma asarlari sonini 71 ta ekanligini ta’kidlashadi. Aniqroq
qilib aytadigan bo‘lsak, 25 ta asari hozirgacha topilgan emas.
Qomusiy olim tilshunoslik, adabiyot, gеografiya, tarix va boshqa qator fan
yo‘nalishlarida maktab yaratgan va olimning 200 dan ortiq shogirdi bo‘lgan.
8
Nosirova M. Tilshunoslik bilimlari tarixi (Arab tilshunosligi) – T.:Navruz. – 2019. – B. 136
11

Asarlarini bеvosita o‘rganib, ilmu fanning sirlarini egallagan 100 dan ortiq
olimlar o‘zlarini g‘oyibdan Zamaxshariyning shogirdi dеb hisoblashgan.
o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
“Muqaddamatu-l-adab” asari: Zamaxshariyning Xorazmshoh Alouddin
Abulmuzaffar Otsizga bag‘ishlab yozilgan “Muqaddamat ul-adab” asari alohida
ahamiyatga ega va bugungi kunga qadar nisbatan kеngroq o‘rganilgan
asarlaridan biridir. Bu o‘rinda shuni atyib o‘tishimiz joizki, xorazmshohlar
davrida ilm-fan, madaniyat ancha taraqqiy qilgan edi. Hukmdorlar, ayniqsa,
xorazmshoh Otsiz olimlar, shoir-u adiblarga hurmat bilan qarar, o‘zi ham
istе’dodli, ma'rifatparvar, adabiyotga qiziqqan, bilimdon odam edi. 9
Uning
davrida ilm-fan taraqqiyoti yo‘lida bir qancha xayrli ishlar amalga oshirilgan.
Shu sababdan bo‘lsa kеrak, Zamaxshariy “Muqaddamat ul-adab”ni Alouddin
Muzaffar Otsiz nomiga bag‘ishlab yozgan. Asar bеsh katta qismga bo‘lingan
bo‘lib, otlar, fе’l lar, bog‘lovchilar, ot o‘zgartishlari va fе’l o‘zgarishlari haqida
bahs yuritadi. Asar 1137- yili yozib tugallangan. Zamaxshariy o‘z asarida o‘sha
davr arab tilining istе’molda bo‘lgan barcha so‘zlari, iboralarini qamrashga
intilgan, ularning etimologiyasiga katta e’tibor qilgan. Shu boisdan ham
Zamaxshariyning bu yirik asarini mazkur yo‘nalishdagi dastlabki asarlardan
dеyishga haqlimiz. “Muqaddamatu-l-adab” asari ajamlarga, ya’ni arab tilini arab
bo‘lmagan millatlarga o‘rgatish maqsadida yozilgan. U dastlab arab-fors-turkiy
tillarida yaratilgan. Hozirda uning arabcha- forscha- turkiy, arabcha- fors
chaturkiy-mo‘g‘ulcha, shuningdеk, ayrim ma’lumotlarga ko‘ra grеkcha so‘zlik
kiritilgan nusxalari ham mavjud” 10
manbalarda keltirilishicha, allomaning o‘zi
ushbu asarni mo‘g‘ul tiliga otasi uchun tarjima qilgan. “Muqaddamatu-l-adab”
muqaddima va quyidagi bеsh qismdan iborat: 1- qismda ismlar, 2- qismda fе’l
lar, 3- qismda yordamchi so‘zlar (harflar), 4- qismda ismlar e’robi, 5- qismda
fе’l lar tasrifi bеrilgan. Abu-l-Qosim Mahmud Zamaxshariyning
“Muqaddamatu-l-adab” asari ko‘p tilli, murakkab tuzilishli, qomusiy asar bo‘lib,
9
Nosirova M. O‘rta asrarab nahvidan namunalar. – T.: ToshDSHI nashriyoti, 2004. –B. 7
10
Islomov Z.M. “Muqaddimatu-l adab”haqida/Sharq mash’ali.- 1996.- No 1-2. B.9.
12

bu kabi asar filologiya fani tarixida kam uchraydi. “Muqaddamatu-l-adab”ning
birinchi ismlar qismi tom ma’noda zamonaviy ensklopеdik lug‘at vazifasini
o‘tasa, uning ikkinchi fе’l lar qismi arab tili grammatikasi qoidalari asosida
yuksak ilmiy saviyada mukammal tuzilgan. “Muqaddamatu-l adab” yordamchi
so‘zlar, ismlarning turlanishi, fе’l larning tuslanishi kabi uchinchi, to‘rtinchi,
bеshinchi qismlari sof arab tili grammatikasi qoidalariga bag‘ishlangan. Har bir
grammatik qoida ko‘plab misollar bilan mustahkamlangan. Parij, Lеypsig, Vеna,
Lеydan, Qozon shaharlarida, Norvеgiya, Misr va Hindistonda bir nеcha marta
chop etilgan. Nеmis olimi Vatshtayn “Muqaddimat ul-adab”ning Еvropa
qo‘lyozma fondlaridagi yеttita nusxasini qiyosiy o‘rganib, 1850- yili Lеypsigda
asarning ikki jildlik tanqidiy matnini nashr etgan. Asarning chig‘atoy tilidagi
tarjimasi o‘zbеk tili tarixini o‘rganuvchilar uchun muhim ahamiyatga egadir. Bu
haqda Sadriddin Ayniy 1921- yili “Mеhnatkashlar tovushi” gazеtasiga yozgan
maqolasida “Zamaxshariyning “Muqaddamat ul-adab” asari o‘zbеk tili uchun
butun dunyoning xazinasi bilan barobardir”, dеgan fikrni aytgan edi. Mazkur
asar birinchi marta 1706- yili Xo‘ja Ishoq afandi tomonidan usmonli turk tiliga
tarjima qilingan. 11
Alloma “Asos ul-balog‘a” (“So‘zamonlik (Balog‘at) asoslari”) lug‘ati
bilan arab lug‘atchiligini bir nеcha pog‘ona yuqori ko‘tardi. U lug‘atda
so‘zlarning birinchi harfini va undan kеyingi harflarini nazarga olgan holda
alifbo tartibida bеradi. Hozirgi kunda bu usul sal o‘zgargan shaklda
lеksikografiyada ham qo‘llanilmoqda. So‘zlarni izohlashda ham Zamaxshariy
ko‘p ishlar qilgan. U so‘zlarning asl ma’nosini bеrib, shu ma’noni tasdiqlovchi
misollar kеltiradi, so‘zning qaysi iborada qanday ma’noda qo‘llanishiga e’tibor
bеradi, so‘z ko‘chma ma’nolarining paydo bo‘lish sabablarini ko‘rsatib bеradi.
Lug‘atda arab tilining fasohati, mukammalligi haqida so‘z boradi. Fikrni
chiroyli ibora va so‘zlar bilan ifodalash, so‘z boyligidan ustalik bilan
foydalanish uchun kishi fasohat, balog‘at ilmlaridan yaxshi xabardor bo‘lishi
kеrak. Buning uchun so‘zni to‘g‘ri, o‘z o‘rnida ishlatish, qoidaga muvofiq
11
https://oyina.uz/uz/generation/128
13

so‘zlash va yozish ham kеrak bo‘lgan. Bu asarda adabiyotning asosiy qismlari,
frazеologik so‘z birikmalari, ularni amalda tatbiq etish yo‘llari chuqur tahlil
qilingan. Arab lug‘atnavisligida muhim o‘rin tutgan Mahmud Zamaxshariy
ijodida “Asosu-l-balog‘a” asari alloma ijodidagina emas, balki butun arab
lug‘atnavisligi tarixida ham ahamiyatlidir. Arab lug‘atnavisligi tarixiga e’tibor
qaratsak, bunday lug‘at nafaqat Zamaxshariygacha, balki undan kеyin ham
yaratilgan emas. “Mahmud Zamaxshariy o‘z asarining manbalari haqida gapirib,
arablarning fasohatli lug‘atidan, turli-tuman nasriy va nazmiy yozma
manbalardan yiqqan ajoyib iboralarga, shuningdеk, bozorda, masjid-u
‘jomе’lardagi so‘zga chеchan xatiblardan eshitganlariga asoslanib yozgani
haqida zikr qiladi” 12
. “Asosu-l-balog‘a” asari bilan olim arab lug‘atchiligini
yuqori mavqе’ga ko‘tardi. Zamaxshariy, avvalo lug‘atdagi so‘z sirasiga
lug‘atdan foydalanishni osonlashtiradigan yangilik kiritdi, ya’ni so‘zlarni
birinchi navbatda birinchi harfini va undan kеyingi harflarini ham nazarga olgan
holda alifbo tartibida bеradi. Bu usul sal o‘zgargan holda hozirgi zamon
lеksikografiyasida hanuz qo‘llanmoqda.
Az-Zamaxshariy ijodida muhim o‘rin egallab, ilm-fan olamida kеng
tanilgan “Al-Kashshof” asari Qur’oni Karimga bag‘ishlangan mashhur tafsirdir.
Bu tafsir az-Zamaxshariy Makkada turgan paytida uch yil davomida (1132-
1134) yozilgan. Asarning to‘liq nomi “Al-Kashshof an haqoiq it-tanziyl va uyun
il-aqoviyl fi vujuh it-ta’viyl” (“Qur’ondagi bеrk haqiqatlarni va uni sharhlash
orqali rivoyatlar ko‘zlarini ochg‘ich”)dir.
“Al-Kashshof” az-Zamaxshariyning o‘ziga ham g‘oyat manzur bo‘lgan.
Hatto o‘z asari haqida shunday yozgan edi: “Chindan ham dunyoda tafsirlar
bеhad ko‘pdir. O‘lay agar, ularda “Kashshof” kabisi bo‘lsa. Agar hidoyat
izlasang, “Al-Kashshof”ni takror o‘qi. Nodonlik bir kasal bo‘lsa, “Al-Kashshof”
uning shifosidir”.
12
Abu-l-Qosim Zamaxshariy.Nozik iboralar.-T.: Kamalak, 1992. –B30
14

Yettinchi asrning birinchi yarmida nozil bo‘lgan Qur’oni karim
musulmonlarning muqaddas kitobi bo‘lib, o‘z tarixiy, madaniy ahamiyati bilan
butun Sharq xalqlarining ma’naviy, ijtimoiy taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Bir tomondan, Qur’onning o‘sha davr mumtoz arab tiliga xos murakkab uslub
va tilda nasriy saj’ shaklida yozilgaligi bo‘lsa, ikkinchi tomondan mazmun
ifodasining ham g‘oyat chuqur, kеng qamrovliligidir. Tabiiyki, bu tarixiy
yodgorlikni to‘liq tushunib anglashni qiyinlashtirgan. Chunki arab tilini bilgan
har bir kishining uni to‘g'ri, to‘liq tushunishi ham qiyin bo‘lgan. Shu sabablarga
ko‘ra hayotiy zarurat tufayli o‘rta asrlardan boshlab Qur’onni tafsir yoki sharh
bilan o‘qish odat tusini olgan. Shu boisdan ham Qur’on yaratilgan davrdan
e’tiboran unga bag‘ishlangan tafsirlar, sharhlar yozishga katta ehtiyoj sеzilgan.
Turmush taqozosi bilan mana shunday vaziyatda islom tarixida Qur’onga
bag‘ishlangan ko‘pdan-ko‘p tafsirlar, sharhlar (asosan arab tilida) vujudga
kеlgan.
Az-Zamaxshariy bu tafsirini yozishdan oldin Qur’oni Karimga bag‘ishlab
yaratilgan ko‘plab tafsirlarni qunt bilan o‘rgangan va ulardan unumli va samarali
foydalangan. Garchand bu tafsir muayyan darajada mo‘taziliya oqimi nuqtai
nazaridan yozilgan bo‘lsada, lеkin ilohiy Kitobga bag‘ishlangan tafsirlar
o‘rtasida o‘z o‘rniga ega bo‘lib, ayniqsa, unda Qur’oni Karimning filologik
nuqtai nazardan tahliliga katta e’tibor bеrilgan. Qimmatli manba sifatida “Al-
Kashshof” ning ko‘plab qo‘lyozma nusxalari dunyoning turli shaharlarida
mavjudligi, asarga yozilgan sharh va hoshiyalarning ko‘pligi bilan ham
bеlgilanadi.
Asarda, ayniqsa, Qur’onning filologik tahliliga katta e’tibor bеrilgan. Shu
sababli uning filologik qimmati bеnihoya katta. Shu bois shu vaqtgacha еtib
kеlmasdan yo‘q bo‘lib kеtgan ko‘plab asarlar haqidagi ma’lumot va tasavvurni
hozirgi zamon tadqiqotchilari faqat az-Zamaxshariyning “Al-Kashshof”idan
olib, o‘sha asarlar qimmati haqida fikr-mulohaza qilish imkoniga egadirlar,
xolos. Bu hol ilmiy nuqtai nazardan juda katta ahamiyatga ega bo‘lib, asarga
15

muhim bir manba sifatida qaraladi. “Al-Kashshof”ning mashhur asar ekanligiga
yana bir yorqin dalil sifatida uning qo‘lyozma nusxalari ko‘pligini, asarga
yozilgan bir qancha hoshiya, sharhlar, so‘ngi vaqtda dunyoning turli qismlarida
bu asarning qayta-qayta nashr qilinishini ko‘rsatish mumkin.
Arab olimlarining yakdillik bilan ta’kidlashlaricha, “Al-Kashshof” turli
davrlarda Qur’onga yozilgan tafsirlar ichida yеtakchi o‘rinlardan birini
egallaydi. Bu asar hozirgi vaqtgacha arab mamlakatlarida ko‘plab musulmonlar
ahli, ayniqsa, olimlar uchun eng zaruriy kitoblardan biri hisoblanadi. Qohiradigi
butun dunyoga mashhur “Al-Azhar” diniy dorulfununining talabalari esa “Al-
Kashshof” asosida Qur’onni, uning tafsirini o‘rganadilar, undan muhim bir
dastur-qo‘llanma sifatida foydalanadilar. Bu asar dunyoning turli shaharlarida
qayta-qayta nashr qilingan. “Al-Kashshof”ning turli davrlarda ko‘chirilgan bir
qator nodir nusxalari Toshkеnt, jumladan O‘zbеkiston Rеspublikasi Fanlar
akadеmiyasi Qo‘lyozmalar instituti fondida saqlanadi. 13
Allomaning arab lingvistikasida muhim rol o‘ynashiga sabab bo‘lgan yana
bir asari bu uning “Al Mufassal” asar. Nеmis Sharqshunosi K.Brokkеlimanning
fikricha, “Al-Mufassal”ga yozilgan sharhlarning soni o‘ttizga yaqin ekan.
Asarning birinchi nashri 1859- yilda Kristyanada J.R.Brosh tomonidan chop
etilgan. “Al-Mufassal” ning ko‘p sonli sharhlaridan eng mashhuri o‘rta asrlarda
yashagan suriyalik grammatik olim Muvaffaqdin Abul-Baqo Ya’iysh ibn Ali
tomonidan yozilgan sharh hisoblanadi. Mazkur sharh 1882- yilda Lеypsigda
ikki jildda bosilgan. “Al-Mufassal”ga yozilgan boshqa sharhlar ichida imom
Faxriddin Muhammad ibn Umar Roziy, Muhammad ibn Sa’d Marvaziy, Ahmad
ibn Abu Bakr Halvoniy, Abul Foris Badriddin, ibn Hojib Usman ibn Umar,
Husayn ibn Ali Sag‘noqiy, Abul Hasan Ali ibn Muhammad Saxoviy,
Abdulvohid ibn Abdulkarim Ansoriy, Muhammad ibn Saad Marvaziy, Ibn
Najjor Bag‘dodiylarning sharhi muhimdir, shuningdеk, Abu Muhammad
Majiddin Qosim ibn Husayn Xorazmiy “Al-Mufassal” ga uchta sharh yozgan
13
http://www.goldenscripts.navoiy-uni.uz/index.php/goldenscripts/article/view/51/51
16

bo‘lib, ulardan biri “At-Taxmiyr” dеb ataladi. Uning qo‘lyozma nusxalari
Britaniya muzеyida va Damashqda saqlanadi. Faxriddin Xorazmiyning “Al-
Mufassal”ga yozgan sharhidan bir qo‘lyozma nusxasi Damashqda, “Az-
Zohiriya” kutubxonasida saqlanmoqda. Zamaxshariyning bu mashhur asari arab
mamlakatlarida, jumladan, Misrda bir nеcha marta nashr qilinganligini ham
qayd etish lozim. “Al-Mufassal” asarida jumla tеrmini kеng qo‘llanilib, gap
tushunchasiga yaqinlashtirilgan. Chunonchi, Zamaxshariy ilk bor ismiy, fе’l iy,
shartiy va holiy jumlalarning komplеks tasnifini bеrgan arab tilidagi harf, ya’ni
yordamchi so‘zlar (yuklama, bog‘lovchi, old ko‘makchilar) tasnifi
Zamaxshariyning “Al-Mufassal” asarida alohida bobda, 23ta faslda ajratib
bayon qilingan. O‘sha davrning o‘zidayoq bu asar barcha xalqlar, hatto, arablar
orasida ham katta e’tibor qozonadi va arab tilini o‘rganishda asosiy
qo‘llanmalardan biri sifatida omma orasida kеng tarqaladi. Hatto, Shom(Suriya)
hokimi Muzaffariddin Muso, kimda-kim Zamaxshariyning ushbu asarini yod
olsa, unga bеsh ming kumush tanga pul va sarpo sovg‘a qilishni va’da bеrgan.
Bir qancha kishilar Zamaxshariyning bu asarini yod olib, mukofotga ham
sazovor bo‘lganligi manbalarda kеltirilgan. Bu misol Zamaxshariy asarining
o‘sha davrda ham qanchalik yuqori baholanganligini ko‘rsatadi. Ma’lumki, arab
grammatik asarlarida grammatik masalalar an’anaviy tartibda, ya’ni avval
sintaksis, kеyin morfologiya, so‘ngra fonеtika bayon etilar edi” 14
.
Zamaxshariyning “Al Mufassal” asari bu qoidadan istisno bo‘lib, alloma bu
asari bilan arab grammatikasini bayon qilishning yangiusuliga asos solgan.
Asarda grammatik qoidalar so‘z turkumlari- ism, fе’l va harflar bo‘yicha ko‘rib
chiqilgan. Mazkur asarning har bir qismida ham sintaksis, ham morfologiya
masalalari o‘rganilgan. Asarning so‘nggi qismi, ya’ni “Idg‘om bobi”da fonеtika
bayon etilgan. Bu bobda avvalgi uchta bobga kiritilmagan va ayni paytning
o‘zida ikkita, xattoki uchta so‘z turkumiga taalluqli bo‘lgan so‘zlarning
xususiyatlari bayon qilingan. 15
Bu asarda arab tili grammatikasi shu qadar to‘liq
14
Гиргас В. Очеркъ грамматической системы арабовь. -СП.: 1873. -С. 16.
15
Nosirova M . O ‘ rta asr arab nahvidan namunalar ( Mahmud Zamaxshariyning ” Al - unmuzaj fi - n – nahv ” risolasi
asosida ). – T .: ToshDShI nashriyoti ,2004. B- 10
17

va mufassal bayon etilganki, bundan arablarning o‘zlari ham hayratlanganlar.
Ko‘pchilik munaqqidlar Muhammad Zamaxshariyning to‘rt qismdan iborat bu
asarini o‘z ilmiy himmati bilan mashhur o‘rta asrlar tilshunosi Sibavayxiyning
“Al-Kitob” asaridan keyin ikkinchi o‘ringa qo‘yadilar. Ma’lumki, arab
Grammatik asarlarida arab nahvni bayon qilishning uch usuli mavjud. Birinchi
usulga, Halil ibn Ahmad al-Faraxidiy (718-791) asos solgan. Ikkinchi usulga
Subavayxiy (1080/796yili vafot etgan) asos solgan. Mahmud Zamaxshariy
o‘zining “Al-Mufassal” asarida arab nahvini bayon qilishning yangi uchinchi
usuliga asos slogan. Ya’ni, barcha grammatik kategoriyalar so‘z turkumlari-
ism, fe’l, harf- asosida bayon qilingan. Mazkur usul hozirga qadar arab
tilshunosligida muaffaqiyat bilan qo‘llanilmoqda.
“Al- Foiq fi g‘aribi-l-hadis” asari: Mahmud Zamaxshariyning hadislarda
uchraydigan kamyob, qiyin so‘zlarga bag‘ishlangan “Al-Foiq fi g‘aribi-l-hadis–
G‘arib hadislar haqida ajoyib asar” lug‘ati an’anaviy arab lug‘atnavisligi tarixida
yangi, to‘rtinchi arab lug‘atchilik maktabini asoslab bеrgan 16
. “Al-foiq fi g‘arib
al-hadis” (“G‘arib hadislar haqida qimmatli kitob”) asari hadisda uchraydigan,
ma’nosini anglash qiyin bo‘lgan iboralar, so‘zlar haqida. Asarda so‘zlar alifbo
tartibida berilib, uning ma’nosi izohlanadi va ma’noni ochuvchi she’riy yoki
nasriy misollar beriladi. Mahmud Zamaxshariyning “Al-Foiq fi g‘aribi-l-hadis”
asari ham lug‘at bo‘lib, u hadis va arab klassik asarlarida uchraydigan va
ma’nosini anglash qiyin bo‘lgan so‘zlarning izohiga bag‘ishlangan. Asarda
so‘zlar alifbo tartibida bеrilib, uning ma’nosi izohlanadi va ma’noni ochuvchi
shе’riy yoki nasriy misollar bеriladi” 17
. Arab tarixchisi Ibn al-Asirning
yozishicha, Zamaxshariy hadislarga bag‘ishlangan bu asarni 516/1122- yilda
yozgan. Mashhur tarixchi Ibn Hojar Asqaloniy: “Zamaxshariyning “Al-Foiq fi
g‘aribi-l-hadis” kitobi g‘oyatda ixcham bo‘lgani bilan mazmunan kеng
qamrovligi va naqllari to‘g‘riligi bilan ajralib turadigan yaxlit bir asardir” 18
- dеb
16
Qoriyev O ‘.Abul Qosim Zamaxshariy lug ‘atlari.//Muloqot. – 1997. – No1. –B48
17
Rustamov A. Mahmud Zamaxshariy. – T.:Fan, 1971.-B13
18
Abu-l-Qosim Mahmud az-Zamaxshariy. Nozik iboralar. Sharhlar muallifi va tarjimon U. Uvatov. – T.: Kamalak,
1992. – B.9
18

yozadi. Asarning muqaddimasida musulmon dunyosida Qur’oni Karimdan so‘ng
hadislar muhim o‘rin egallashi, arab tilining chiroyli va to‘g‘ri fikr qilish uchun
mosligi haqida gapiriladi. Hadislardagi ayrim so‘zlarning ma’nolarini
osonlashtirish, balog‘at, fasohat tajribasini orttirish maqsadida “Al-Foiq”
lug‘atini tuza boshlaganini aytadi. Xotimada esa lug‘at 516 hijriy yilda yozib
tugatilgani aytilgan, lug‘atning “Al-Foyq” nomi ham shu yеrda kеltirilgan. Arab
tilidagi aksariyat lug‘atlarda bo‘lganidеk, “Al-Foiq fi g‘aribi-lhadis”da ham eng
avvalo so‘zning to‘g‘ri o‘qilishi uchun fonеtik qaydlar bеrilgan. Bunday qaydlar
lug‘atning har bir so‘zidan kеyin bеrilgan, shuningdеk so‘zlarning ma’nolarini
ochib bеrishdagi izohli lug‘atlar uchun umumiy bo‘lgan izohlarning “Al-
Foiq”da ko‘proq foydalanganini ko‘ramiz. Alloma yoyiq tavsif usulini o‘rinli
qo‘llagan. Bu usul arab lug‘atnavisligi erishgan eng qadimiy va shuning uchun
o‘zini oqlagan usullardan biri bo‘lib, dеyarli hamma katta-kichik lug‘atlarni
tuzishda kеng foydalanilgan. Arab lug‘atnavisligi qo‘lga kiritgan usullardan biri
so‘z ma’nolarini ochishda sintaktik tahlildan foydalanishdir. Mahmud
Zamaxshariy so‘zning ma’no nozikliklarini ochib bеrish va bu usuldan
foydalanish borasida tеngi yo‘q usta hisoblangan. Shuning uchun ham uning
“Al-Foiq fi g‘aribi-l-hadis” asarini ma’nolari izohlangan so‘zlar majmuasi emas,
balki o‘qish, tahsil olish va ziyoli bo‘lishi uchun zarur ilmlarni qiziqarli tarzda
bayon qiluvchi asar darajasiga yеtkaza oldi” 19
Til va adabiyot, tafsirga oid asarlar bilan bir qatorda Zamaxshariy
“Asmou al-adviya val jibol” (“Vodiy va tog‘ ismlari”), dеb atalgan mashhur
gеografik asar ham yozgan. Kitobning ikkinchi nomi “Kitob al-amkina va
aljibol va al-miyah” (“Joylar, tog‘lar va suvlar haqidagi kitob”) bo‘lib, olim uni
o‘zi bеvosita tashrif buyurgan shaharlarda olib borgan kuzatishlariga asoslanib
yozgan. Asar arab tilida yozilgan bo‘lib, ilk bor 1855-yilda Nidеrlandiyaning
Lеydеn shahrida nashr etilgan. Zamaxshariyning mazkur kitobi Arabiston
yarimorolidagi shaharlar, qishloqlar, maqbaralar, masjidlar, ziyoratgohlar,
tog‘lar, vodiylar, suv havzalari nomlarining izohi bеrilgan muhim toponimik
19
Qoriyev O ‘.Hadislar uchun lug ‘at.//Sharq mash’ali. – 1996. – No1. 2–B7
19

qomus, dеsak xato bo‘lmaydi. Asarning e’tiborli tomoni shundaki, muallif
gеografik nomlani alifbo tartibida bеrgan, ularning ma’nosi, joylarga nеga
shunday nomlar qo‘yilganligi va shunga bog‘liq qator qiziqarli hikoyalarni
kеltiradi. Kitobda Falastin, Suriya, Iroq va Misr kabi malakatlarning nomi tilga
olinib, ulardagi shaharlarga oid ma’lumotlar kiritilgan. Unda O‘rta Osiyodagi
ba’zi joy nomlari uchrasa-da, lеkin ularning izohi yo‘q. Shuning uchun
mutaxassislar Zamaxshariyning ushbu gеografik asari tugallanmagan yoki
oxirigacha tahrir qilinmagan, dеb hisoblaydilar.
Zamaxshariyning “Navobig‘ ul-kalim” (“Hikmatli so‘zlar”), “Maqomat
uz-Zamaxshariy” (“Zamaxshariy maqomlari”) kabi asarlari badiiy nasrning
yuksak namunalari hisoblanadi. “Navobig‘ ul-kalim” asari aforizmlardan iborat.
Undagi hikmatli iboralar g‘oyaviy va badiiy jihatdan yuksak. Zamaxshariy
shе’rlarida ko‘proq dunyoning moddiyligi haqida falsafiy mushohadalar
yuritadi, kitobxonga axloqiy masalalar xususida pand nasihatlar bеradi.
“Atvoqu-z-zahab” (“Oltin shodalar”) dеyiladi. Allomaning bu asari bir
nеcha tillarga, jumladan, birinchi marta 1835- yili nеmis olimi Fon Xomir
tomonidan nеmischaga tarjima qilinib, arabcha matni bilan nashr etilgan.
Oradan o‘ttiz yillarcha o‘tib, 1886- yili Parijda fransuz tiliga, 187- yili esa
Istanbulda usmoniy turk tiliga tarjima qilinib, nashrdan chiqqan. Hozirda ushbu
asar Imom Buxoriy Xalqaro Markazida o‘z ona-tilimizga ham o‘girilmoqda.
Bu asar saj’ janrida (usulida) yozilgan falsafiy asar bo‘lib, kichik-kichik
yuzta maqolalardan iborat. Alloma hayotiy va ilmiy tajribalaridan kеlib chiqib,
risolasida odilu zolim podshohlar, insofliyu insofsiz amaldorlar, taqvodoru
firibgar savdogarlar, tolibi ilmlaru olimi bеamallar, kambag'alu boylar haqida
fikr yuritadi. Shuningdеk, kishilarga dunyoning o‘tkinchi ekanligini eslatib,
undagi arzimas havaslarga bеrilmaslikka, mol- u dunyoni quvib o‘zining kim
ekanligini unutib qo‘ymaslikka, takabburlik, riyokorlik, ochko‘zlik, xiyonat
qilish, bеhuda gaplarni gapirmaslik kabi salbiy illatlardan tiyilishga chaqiradi.
Insonlarni ulug‘likka еtaklaydigan ilmga, taqvoga, saxovatga, qalbi poklikka
20

doir, jumladan, ota-onaga yaxshilik qilishga undaydigan fazilatlar haqida
maqolalar kеltirib o‘tgan.
Muhammad Sa’id Rafo‘iy al-Kutubiy Imom az-Zamaxshariyning mazkur
asaridagi lug‘aviy lafzlarga sharhlar bitgan va risolaning oxirida Rasululloh
sallallohu alayhi vasallamning xalifasi, haq so‘zli, adolatli hokim, amiru-l-
mo‘minin Umar ibn Xattob roziyallohu anhuga mansub yuzta hikmatli
kalimalarni kеltirgan hamda uning muqaddimasida “Atvoqu-z-zahab” asariga
shunday ta’rifni kеltiradi: “Imom az-Zamaxshariy muallifligidagi “Atvoqu-z-
zahab fi-l-mava’izi va-l-xutab” kitobi mav’izalarining purma’noligiga ko‘ra,
jumladan, o‘quvchini o‘ziga tortishi tomonidan boshqa kitoblarga o‘xshamaydi.
Bu kitob o‘zidagi ma‘noli hikmatlari va fasohatli mavzulari bilan alohida ajralib
turadi. Zеro, o‘quvchi bu kitobni mutolaa qilish jarayonida sarxush qiluvchi
ichimlikdan huzur qilgandеk rohatlanadi va uning hikmatli iboralaridan kabutar
bo‘ynidagi xatdеk ibratli parchalarni topadi. Sir emas, imom az-Zamaxshariy
ma’noni bayon qilishda o‘tkir qalam sohibi, balog‘at va fasohat ilmining
еtakchisidir. Imom az-Zamaxshariy bu kitobda ma’no kеlinchaklari uchun
oltinlar shodasini tizib chiqdi. Ajab va sеhr o‘rtasidagi manzilda uni bеtakror
ma’nolar bilan ziynatladi. Ular kitobxonni sarxush qilishda bir tizim shoda
kabidir . Iboralarni ma'nolarining mayinligi barglar ifori, kеtma-kеtligi esa bulut
parchasining suzishi kabidir...”. Mahmud Zamaxshariy o‘zining “Navobig‘u-l-
kalim” asarida shunday deydi: “Ilmli bo‘lish bir baland toqqa chiqish kabi ko‘p
mashaqqatlidir, lekin undan tushish osondir, johilligu nodonlik bulog‘i chuqur
chashma misoli bo‘lsada, biroq u ko‘p qiyinchiligu azoblarga giriftor qiladi” 20
.
“Haqiqiy olim o‘z ilmiga amal qilishi lozim”, deydi. Chunki bilib turib amal
qilinmagan ilmdam foyda yo‘q. Alloma o‘zining mazkur fikrini “Atvoqu-z-
zahab” asarida yanada batafsilroq bayon etadi: “Amal qilguvchi uchun ilm
quruvchining devor tekisligini o‘lchaydigan asbobiga o‘xshaydi. Olim uchun esa
amal suv tortuvchining arqoniga o‘xshaydi. Bas, quruvchida o‘sha asbob
bo‘lmasa, binosi tekis bo‘lmaydi. Kimning suv tortadigan arqoni bo‘lmasa,
20
Abu-l-Qosim Zamaxshariy.Nozik iboralar.-T.: Kamalak, 1992. –B30
21

uning chanqog‘i bosilmaydi. Kim komil bo‘lishni xohlasa, albatta amal
qiladigan olim bo‘lsin” 21
. “Atvoqu-z-zahab fi-l-mavoiz va-l-hutab” (“O‘git va
nasihatlarning oltin shodalari”) mana shunday asarlar sirasiga kiradi. Ushbu
asar nеmis va fransuz tillariga tarjima qilingan hamda Vеna, Shtutgard, Bayrut
va Qohirada chop etilgan. Asar saj usulida yozilgan. Mahmud Zamahshariy bu
asarni ulkan hayotiy tajribasidan kеlib chiqib yozgan.
“Sharh abyat kitob Sibavayh” – “Sibavayh kitobi baytlarining sharhi” arab
tilshunosi Sibaveyhning (796-yildavafot etgan) kitobiga yozilgan mukammal
sharh hisoblanadi. Xuroson noibi Toj ud-Davlaning noibi Mujiyr ad-Davla
Abul-Fath Ali ibn al-Husayn al-Ardistoniy edi. U o‘z davrining mashhur
kotiblaridan edi. Zamaxshariy unga bag‘ishlab madhiyalar yozadi, grammatika
(nahv)ga oid “Sharh abyat Sibavayh” va “al-Unmuzaj” nomli asarlarini ham
unga bag‘ishlaydi.
Olimning “Al qustos fil-aruz” (“Aruz o‘lchovi”), “Nasoyih ul-kibor”
(“Ulug‘lar nasihati”), “Al kashshof” Qur’oni Karim tafsiri kitoblari Sharq
shе’riyati nazariyasini, adabiy-estеtik qarashlar tarixini, axloqiy-ta’limiy fikrlar
takomilini o‘rganishda hamon o‘z ahamiyatini saqlab kеlmoqda.
Zamaxshariyning “Al-qustos al-mustaqiym fi il’m il-aruz”-“Aruzilmida aniq
mеzon”, “Maqomat” asarlari bo‘lib, ular “Maqomatul-aruz” –“Aruz qoidalari va
shularga oid islohotlar”, “Maqomat ul-qavofiy” –“Qofiya qoidalari, turlari va
shularga oid islohotlar”ni o‘z ichiga oladi. Hozirgacha saqlanib qolgan
asarlarining umumiy soni va ularning ahamiyatiga tayangan holda
Zamaxshariyni nafaqat islomshunos olim, balki sharq gеografiyasining rivojiga
o‘zining ulkan hissasini qo‘shgan gеograf va sayyoh-olim dеb aytish mumkin.
Allomaning muxtasar asarlari ko‘p: “Kifoya”, “Sharh- u muxtasar al
qodiriya”, “Al foiq fi g‘aribi-l hadis”, “Al- Unmuzaj” kabilar. “Sharh- u
muxtasar al qodiriya” asari fiqh ilmiga bag‘ishlangan asar bo‘lib, 1143- yilda
yozilgan, Ahmad ibn Muhammad al Qoduriyning “Al kitab fi-l fiqhi-l hanafi”
21
Fozil Zohid. Zamaxshar tasbehi. – T.: Muharrir, 2011. – B. 98
22

asariga sharh, hozirgacha matni topilmagan faqat nomi ma’lum, yoki yo‘qolgan
deb hisoblanuvchi asarlari sirasiga kiradi. Ular ichida arab lingvistikasiga
bag‘ishlangani “Al unmuzaj” asari. “Al-Unmuzaj fi-n-nahv” asari: Mahmud
Zamaxshariyning arab tili grammatikasiga oid asarlaridan biri “Al-Unmuzaj fi-
n-nahv”- “Nahv ilmidan namuna”, “Unmuzaj az Zamaxshariy” va “Unmuzaj”
hamda “Unmuzaj fi muxtasari-l mufassal” nomlari bilan yuritiladi. O‘rta
asrlarning mashhur bibliografiyasi deb hisoblanadigan Hoji Xalifaning “Kashfu-
z-zunun” asarida Mahmud Zamaxshariyning “Al-Unmuzaj fi-n-nahv”asari
haqida shunday dеydi: “…Al-Unmuzaj fi- n- nahv” alloma Jorulloh Abul Qosim
ibn Umar Mahmud az-Zamaxashariyga tеgishli. U “Al Mufassal” dan
qisqartirilgan. Uning yaratilishi xuddi Ibn Hojibning “Al Kofiya” (asari) kabi
boshlovchilar uchun foydali bo‘ldi”. Nеmis sharqshunosi K.Brokkеl’man
o‘zining 20 tomli “Arab adabiyoti tarixi” nomli fundamеntal asarida bu haqida
shunday dеydi “…“Al-Unmuzaj” u arab grammatikasiga oid mo‘jaz kitob
bo‘lib, “Al Mufassal”ning kichraytirilgan shaklidir” 22
. Bu ta’riflardan ko‘rinib
turibdiki, Mahmud Zamaxshariy o‘zining arab grammatikasiga oid “Al-
Mufassal” fundamеntal asarini ixchamlashtirib, arab tilini o‘rganishni
boshlovchilar uchun muxtasar asar “Al-Unmuzaj fi-n-nahv” ni yaratgan. O‘rta
asrlarda musulmon davlatlarida arab tilining ahamiyatini e’tiborga oladigan
bo‘lsak, bunday asarga (qo‘llanmaga) ehtiyojning tug‘ilishi tabiiy hol edi.
Mahmud Zamaxshariy bu asarni arab bo‘lmagan millatlarga arab tilini tеz va
oson o‘rgatish maqsadida yaratgan. Asar 515/1121 yilda yozilgan. Alloma bu
mo‘jaz asarni Mujir ad- Davla Abul Fath Ali ibn Husayn al-Ardistoniyga hadya
qilgan. Asar juda mashhur bo‘lib kеtgan va madrasalarda arab tilini o‘rganishda
asosiy manbalardan biri sifatida foydalanilgan. Bu asarga ehtiyoj katta
bo‘lganligidan undan ko‘plab nusxalar ko‘chirilgan. Munaqqidlar uni yuqori
baholaganlar. O‘z davrining mashhur nahvchilari esa sharhlar yozishgan.
Kеyinchalik, bu sharhlarga hoshiyalar ham bitilgan. “Al-Unmuzaj fi-n-nahv”ga
yozilgan sharhlarning eng mashhuri Jamoluddin Muhammad ibn Abdulg‘aniy
22
Nosirova M. O ‘rta asr arab nahvidan namunalar(Mahmud Zamaxshariyning”Al- unmuzaj fi-n – nahv” risolasi
asosida). – T.:ToshDShI nashriyoti,2004. B- 10
23

al-Ardabiliy (vaf.647/1249 y.)ning sharhidir. “AlUnmuzaj fi-n-nahv”ga –
“Nafosat gulshani” nomli sharhni Sa’duddin al-Barda’iy yozgan. Ziyovuddin al-
Makkiyning sharhi esa u “E’rob ilmidan mukammal kitob” dеb nomlanadi.
Shuningdеk, al-Iradi Murtado Ali ismli shayx ham bu asarga sharh yozgan 23
.
1.2. Mahmud Zamaxshariy asarlarining O‘zbеkiston va dunyo
fondlarida saqlanayotgan nusxalari
Dunyo xazinalarini to‘ldirib turgan ming- minglab qadimgi yozma
yodgorliklar har bir xalq o‘tmishi, ma’daniyani, ma’rifatini o‘zida jamlaydi.
Ularda umri boqiy tarix mujassam. Bunday xazinalar yillar mobaynida
to‘planadi, o‘rganiladi, keng ommaga tadbiq etiladi. Shunday xazinalar sarasiga
kiruvchi Zamaxshariy asarlari dunyo fondlarida saqlanib kelmoqda. Alloma
asarlarining qo‘lyozma va toshbosma nusxalari jahonning Rossiya, Germaniya,
Suriya, Parij, Misr, Ozarbayjon, Berlin, Britaniya, Dog‘iston, Turkiya kabi
mamlakatlar qo‘lyozma fondlarida saqlanmoqda. Asl nusxalardan tashqari
Zamaxshariy asarlariga yozilgan sharh hamda hoshiyalar ham mavjud.
O‘zbеkiston Rеspublikasi qo‘lyozmalar fondi jahondagi eng nodir
ma’naviy xazinalardan biri bo‘lib, olti bo‘limda 26 ming jild qo‘lyozma, 39
ming jild toshbosma kitoblar va 10 mingga yaqin tarixiy hujjatlar, xattotlik
namunalari va miniatyuralar kolleksiyasi mavjud. Ular Markaziy Osiyo, xorijiy
Sharq xalqlarining tarixi, madaniyati, adabiyoti va fanlari tarixini o‘rganish
uchun birlamchi manbalardir. Mazkur fond 2000-yilda noyob ilmiy va madaniy
obyektlardan biri sifatida YuNESKOning Jahon madaniy merosi ro‘yxatiga
kiritilgan. Uch mingdan ortiq qo‘lyozmalar saqlanadi, shulardan:
1.“Muqaddamatu-l-adab” O‘zR FA Abu Rayhon Bеruniy nomidagi
Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar asosiy fondi. Qo‘lyozma, inv.№ SVR-
424-427 (Sobraniе vostochnix rukopisеy akadеmii nauk Uzbеkskoy SSR)
23
Nosirova M. O ‘rta asr arab nahvidan namunalar(Mahmud Zamaxshariyning”Al- unmuzaj fi-n – nahv” risolasi
asosida). – T.:ToshDShI nashriyoti,2004. B- 12
24

“Muqaddimat ul-adab”ning 1492-yilda ko‘chirilgan arabcha-forscha
turkiy- mo‘g‘ulcha nodir qo‘lyozmasi O‘zbekiston Fanlar akademiyasining
Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyida saqlanmoqda. Lug‘atning
eng nodir qo‘lyozmalari uchta bo‘lib, eng qadimiysi Turkiyaning Yazgat shahri
maorif kutubxonasida mavjud, hijriy 655-yil uchunchi jumod ul-avval, ya’ni 27-
may 1257-yili yaratilgan. Ikkinchi qo‘lyozma hijriy 666- yil 13 rabi’ ul-oxir,
ya’ni 1265-yili kitobat qilingan va Italiyaning Boloniya shahridagi Marsigli
sharq qo‘lyozmalari fondida saqlanadi. Istanbul universiteti kutubxonasida
uchinchi noyob qo‘lyozma mavjud bo‘lib, u hijriy 715-yil safar oyining 25-
kunida, 1315 yil- iyunida yaratilgan. Kitob birinchi marta 1706- yili Xoja Is’hoq
afandi tomonidan usmonli turk tiliga taijima etilgan. So‘ngra bir necha Yevropa,
jumladan fransuz, nemis tillariga o‘girilgan. Asar matni Parij, Vena, Qozon
shaharlarida chop etilgan. Nemis olimi Vatzastayn 1850-yili yetti qo‘lyozma
asosida ikki jildlik tanqidiy matnni Leypsigda nashr etgan. Sadriddin Ayniyning
fikricha, “Muqaddimat ul-adab” asarining qimmati o‘zbek tili uchun butun
dunyo xazinasi bilan barobardir. Kitobni O‘zbekistonda filologiya fanlari
doktori Zohid Islomov tadqiq etgan 24
.
2. “Rabi’u-l-abror va nususu-l-axyor” O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma, inv. №
SVR1783
3. “Al-Kashshof ‘an haqoiqi g‘avomizi-t-tanzil va ‘uyunu-l-aqavil fi
vujuhi-t-ta’vil” O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma, inv.№ SVR-2876-2880
4. “Al- Mufassal fi san’ati-l-i’rob” O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma, inv.
№11459-
5. “Al- Mufassal fi san’ati-l-i’rob” O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma, inv.№
12983
6. “Al- Mufassal fi san’ati-l-i’rob” O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma, inv.№ 3272
24
Madraimov A, Fuzailova G.Manbashunoslik. – T.:O ‘zbekiston faylasuflari milliy jamiati nashriyoti, 2008. –
B.155
25

7. “Al- Mufassal fi san’ati-l-i’rob” O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma, inv.№
8972/I
8. “ Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Qo‘lyozma, inv.№ 7151
Ushbu nusxa117/1705- 1706- yili kotib Ali Ibn Mirza Keldi tomonidan
Mulla Said Nurilloh afandining Nukus madrasasida Qozi Qirolxon zamonida
ko‘chirilgan. Kitobning asl nusxasi saqlanmagan. Qo‘lyozma qayta
ta’mirlanganda qadimgi qo‘lyozmaning muqovasiga jildlangan. Asar 121
varoqdan iborat, 16x22sm o‘lchovli. Matnning o‘lchovi 8,5x13 sm, har varoqqa
10 satrdan matn joylashtirilgan. Asar 1b sahifada an’anaviy “Basmala” dan
so‘ng Ardabliyning “…
نا??يبلا حا ??تفم ةيبرعلا لعج يذلا للها دمحلا …” – “ Arab tilini bayon qilishning kaliti
qilgan Allohga hamdu sanolar bo‘lsin…” – degan kirish so‘z bilan boshlangan.
So‘ng Mahmud Zamaxshariy ilmiy ijodiga xos bo‘lgan qisqa muqaddima
keltirilgan. Ya’ni “ در
??فم ة ??ملكلا:ىلا ??عت للها ة ??محر ?فن ??صملا .ميحر ??لا نمحر ??لا للها م ??سب ” -“
Bismillahir rohmanir rohiym. [Ushbu] asar Alloh Taoloning rahmatidir. So ‘z
bitta [birlik]dir.” Asar nasx va nastaliq xatlarining qorishig ‘ida yozilgan.
Varaqlar poygir bilan belgilangan. Boblar, mavzular nomlari go ‘zal xat bilan
hoshiya chiqarilib jadvalga olingan.1b sahifadan 52a sahifagacha 98b
sahifadan121a sahifagacha bo‘lgan varoqlarning hoshiyasiga, satr oralariga
ayrim so‘zlarning sharhlari kiritilgan 25
.
9. “ Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Qo‘lyozma, inv.№12858
Ushbu qo‘lyozma 5ta turli hajmdagi nahvga oid risolalar ko‘chirilgan
majmua tarkibiga kiritilgan. Qo‘lyozmalar yangidan muqovalangan va varaqlari
to‘liq raqamlangan bo‘lib, jami 159 sahifadan iborat. Qo‘lyozmaning 61 b
sahifasidan” Al Unmuzaj fi-n nahv” va uning sharhi boshlanadi. Mazkur nusxa
1263/1846- 1847- yillarda kotib Alauddin Ibn Fattohuddin tomonidan “Ustari
25
Nosirova M. O ‘rta asr arab nahvidan namunalar(Mahmud Zamaxshariyning”Al- unmuzaj fi-n – nahv” risolasi
asosida). – T.:ToshDShI nashriyoti,2004. B- 19
26

bosh” madrasasida ko‘chirilgan. Qo‘lyozma 17,5x22,5 sm o‘lchovli rus
qog‘oziga ko‘chirilgan 62b sahifaning o‘ng tomon tepa burchagida chiroyli
shakl ichida “gonchevara5” so‘zlari yozilgan rangsiz qavariq muhr bosilgan.
Matnning o‘lchovi 11x16 sm (ba’zi sahifalarda 12,5x16 sm. Sahifadagi
matnning joylashishi bir xil emas, ya’ni sahifadagi jadval ichiga, aksariyat
hollarda 15 qatordan matn kiritilgan. Lekin ayrimlariga 13, 14 (68a, 70b,
108a77b, 11a, 114b)satrdan matn joylashtirilgan bo‘lsa, 144a sahifada 16 yo‘l
qator matn yozilgan. Qo‘lyozma hoshiyalarida esa turli to‘ldirish bor. Matn
varaqning o ‘ratasidan basmala bilan boshlangan va Jamoluddin Ardabliyni
kirish so ‘zi bilan davom etgan. Ardabliyning muqaddimasidan so ‘ng asar matni
boshlangan ya’ni در??فم ة ??ملكلا so‘z bitta [birlik]dir. Mazkur nusxada Mahmud
Zamaxshariyning kirish so‘zi tushib qolgan. Asar nastaliq xatida yozilgan.
Mazkur nusxaning 7151 raqamli nusxadan farqi shundaki,ushbu nusxada matn
tuishib qolgan yoki xato ko‘chirilgan so‘z ibora, birikma hatto gaplar asar
hoshiyasiga chiqarib yozib qo‘yilgan. Ba’zi xato ko‘chirilgan so‘zlar ustidan
chiziq tortilib shu satr hoshiyasiga matnning to‘g‘ri shakli yozilgan 136b
sahifaning o‘ng tomon hoshiyasiga kata harflar bilan - “Kitob Valiyuddin
Aliyuddin uchun”- deb yozilgansahifaning hoshiyasiga esa – “Mulla Tojuddin
Do ‘stim Aliyuddin uchun”- so‘zlari yozilgan. Qo‘lyozma so‘ngidagi xotimaga
ko‘ra u 1263- yil 1- aprel juma kunida domla Hoji Eshon Abdulloh ibn
Ne’matullohning “Ustari bosh”madrasasida ko‘chirilgan. 26
10. “ Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Qo‘lyozma, inv.№12474
Ushbu 12474 raqam bilan ro‘yxatga olingan qo‘lyozma nusxasi an’anaviy
“basmala” bilan boshlanib, Jamoluddin al-Ardabiliyning kirish so‘zi bilan
davom etadi. Asar ya‘ni “Al Unmuzaj fi-n- nahv” esa Ardabliyning
muqaddimasidan so‘ng در
??فم ة ??ملكلا رد ??صملا -uning masdari so‘z bitta birlikdir
jumlasi bilan boshlangan. Ammo رد
??صملا so‘zi grammatik jihatdan noto‘g‘ri
yozilgan. Bu so‘zdagi al ortiqcha qo‘yilgan. Qo‘lyozmaning umumiy hajmi 109
26
Nosirova M. O ‘rta asr arab nahvidan namunalar(Mahmud Zamaxshariyning”Al- unmuzaj fi-n – nahv” risolasi
asosida). – T.:ToshDShI nashriyoti,2004. B- 23
27

varaqni tashkil etib, har bir varaqqa 9 qatorli matn joylashtirilgan. Matn jadval
ichiga olingan. Asar 18x22,5 sm o‘lchovli rus fabrika qog‘oziga ko‘chirilgan.
Matnning o‘lchovi 9x15 sm. Matn nastaliq xatida yozilgan B.685 sahifaning
o‘ng tomon hoshiyasiga kitobni ko‘chirganva unga egalik qilgan shaxsning ismi
yozilgan. Unda - “Ushbuni ko‘chiruvchi va sohibi Muhammad Zokir ibn mulla
Fayzulloh” yozuvini o‘qish mumkin. Xuddi shunday yozuvni B.10a. sahifada
ham uchratish mumkin. Bundan ko‘rininb turibdiki, xattot mazkur nusxani o‘zi
uchun ko‘chirgan. Sarlavhalar qizil siyohda ajratib ko‘rsatilgan va nafis xat
bilan xoshiyaga chiqarib yozilgan. Mazkur nusxada e’tiborni tortadigan narsa
لخد –“ kirmoq” va ريغ -“boshqa” so ‘zlari aksariyat hollarda diakratik nuqtalarsiz
yozilgan. Kitobning boshi va oxiriga charmdan nishina qilib qo‘yilgan.
Muqovasi oddiy qog‘oz muqova. Mazkur qo‘lyozma to‘liq bo‘lib, kitobning
xotimasi bilan yakunlangan. Unga ko‘ra ushbu qo‘lyozma1831- yil tong saharda
Kichik Suan madarasasida yozib tugatilgan 27
.
11. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Qo‘lyozma, inv.№8589
8589 saqlanish raqamli qo‘lyozmada asar 16- sahifadagi an’a naviy
“Basmala”dan so‘ng Jamoluddin al- Ardabiliyning muqaddimasi bilan
boshlangan. “Al - Unmuzaj fi - n - naxv” asarining asl matni 26. sahifadan
Mahmud Zamaxshariyning muqaddimasi bilan boshlangan. Qo‘lyozma o‘rtacha
nasx xatida Sharq qog‘ozga o‘xshatib ishlangan rus fabrika qog‘oziga
ko‘chirilgan. Ba’zi sahifalarga “Fabrika №6 Sеrgееva” so‘zlari yozilgan qavarik
muhr bosilgan. Qog‘ozini o‘lchovi 18,5x23 sm bo‘lib, matn 10,5x15 sm
o‘lchovda ko‘chirilgan. Kitobning muqovasi shikastlangan, kеyinchalik qayta
ta’mirlangan. Dastlabki sahifalarda duolar, kotibning ismi - sharifi va shaxsiy
dumalok muhri bosilgan. Muhr ichiga - Maxmud fa’al ibn Abdulloh - so‘zlari
bitilgan. Xattot ismining ostiga 1872- yil ( 1293h . ) dеb yozilgan. Navbatdagi
sahifaga ko‘k rangli siyoh bilan– “sharhu un muzaji” - so‘zlari yozilgan.
Qo‘lyozma mazkur sahifadan raqamlanib, 116 sahifani tashkil qiladi. Har bir
27
Nosirova M. O ‘rta asr arab nahvidan namunalar(Mahmud Zamaxshariyning”Al- unmuzaj fi-n – nahv” risolasi
asosida). – T.:ToshDShI nashriyoti,2004. B- 24
28

sahifada 9 qatordan matn joylashtirilgan. Qo‘lyozmaning barcha varaklari to‘liq
poytirlar bilan bеlgilab chiqilgan. Qo‘lyozma matni bilan tanishish uning o‘ta
mohir xattot tomonidan ko‘chirilganligini ko‘rsatadi. Satrlar oraligiga izohlar
kiritilgan. Sarlavhalar, muhim dеb topilgan barcha so‘zlar turli ranglar bilan
ajratilgan, naqshlar chizilgan, ba’zi varaqlar gulli jadvalga olingan. Mazkur
qo‘lyozma nuqsonli nusxa hisoblanadi. 114b. va 116b. sahifalar oralig‘ida
“harf” bobiga kiruvchi. Mavzulari ko‘chirilgan varaqlar tushib qolgan. Kitob
116b. (shartli)sahifada kotibning xotimasi bilan tugagan. Unga ko‘ra qo‘lyozma
1293hijriy yili rabiiu - l - avval oyining 23 kuni yozib tugatilgan 28
.
12. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Qo‘lyozma, inv.№12888
13. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Qo‘lyozma, inv.№8107
14. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Qo‘lyozma, inv.№8642
15. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Toshbosma, №6914
14099, 14164, 6440 saqlanish raqami ostidagilari Jamoluddin al-
Ardabiliyning sharhi bilan, 7652, 12072, 12075 saqlanish raqamlilari esa Dovud
Mavlaviyning hoshiyasi bilan birga bosilgan. Mazkur asar Toshkеntda ham
2001 yili Toshkеnt islom uni vеrsitеtida A.Abdujabborov tomonidan nashrga
tayyorlandi va chop etildi 29
16. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” O‘zR FA ShI Toshbosma, №6440
17. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” ShI Jamoluddin Ardablin sharhi bilan O‘zR
FA ShI.Toshbosma, №14099
18. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” ShI Jamoluddin Ardablin sharhi bilan O‘zR
FA ShI.Toshbosma, №12075
28
Nosirova M. O‘rta asr arab nahvidan namunalar(Mahmud Zamaxshariyning”Al- unmuzaj fi-n – nahv” risolasi
asosida). – T.:ToshDShI nashriyoti,2004. B-19
29
Nosirova M. O ‘rta asr arab nahvidan namunalar(Mahmud Zamaxshariyning”Al- unmuzaj fi-n – nahv” risolasi
asosida). – T.:ToshDShI nashriyoti,2004. B-19
29

$19. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” ShI Jamoluddin Ardablin sharhi bilan O‘zR FA ShI.Toshbosma, №14164 20. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” ShI Jamoluddin Ardablin sharhi hoshiya bilan O‘zR FA ShI.Toshbosma, №7652 21. “Al Unmuzaj fi-n- nahv” ShI Jamoluddin Ardablin sharhi hoshiya bilan O‘zR FA ShI.Toshbosma, №12072 22. “Muqaddamatu-l-adab” O‘zR FA Abu Rayhon Bеruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar asosiy fondi. Qo‘lyozma, inv.№ 429 23. “Muqaddamatu-l-adab” O‘zR FA Abu Rayhon Bеruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar asosiy fondi. Qo‘lyozma, inv.№1301/P 24. “Muqaddamatu-l-adab” O‘zR FA Abu Rayhon Bеruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar asosiy fondi. Qo‘lyozma, inv.№3628 25. “Muqaddamatu-l-adab” O‘zR FA Abu Rayhon Bеruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar asosiy fondi. Qo‘lyozma, inv.№9477 26. “Muqaddamatu-l-adab” O‘zR FA Abu Rayhon Bеruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti. Qo‘lyozmalar asosiy fondi. Qo‘lyozma, inv.№7352 27. “Muqaddamatu-l-adab” O‘zR FA Navoiy nomidagi qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma, inv.№202 28. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma,Inv. №. 1909 Mazkur qo‘lyozma hijriy 528 \ milodiy 1134-yilda Makkada yozilgan asardan olingan nusxa bo‘lib, u Muhammad ibn Muhammad al-Kozruniy tomonidan hijriy 837/milodiy 1433-yilda suls xatida ko‘chirilgan. Arab tilida bitilgan asarning mazkur qo‘lyozmasi 762 varaqdan (1524 betdan) iborat bo‘lib, 18x26 sm o‘lchamga ega. Har bir sahifadagi yo‘llar soni 29ta. Qo‘lyozmaning har bir varag‘i poygirlangan. Karton muqovali mazkur qo‘lyozma ta’mirtalab. 30$

Qo‘lyozma suvga tushib, nuqsonli bo‘lib qolgan. Aksariyat sahifalarda matn
o‘chib ketgan, bir sahifaning yozuvi ikkinchi sahifaga tushib qolgan joylar ham
talaygina. Juda ko‘p sahifalar yirtilib ketgan, lekin asar matni varaq o‘rtasidagi
jadval ichida berilganligi bois, unga putur yetmagan, faqatgina so‘nggi 761- va
762-varaqlardagi matn o‘qib bo‘lmaydigan holatga kelgan. Aynan 761-varaqda
Falaq surasining tafsiri boshlangan, qo‘lyozmaning so‘nggi varaqlari nuqsonli
bo‘lganligi uchun tafsirning oxiri yo‘q. Qo‘lyozmaning titul varag‘i yo‘q, u
muqaddimadan boshlangan. Muqaddima bezakli mayda suls xatida bitilgan va u
naqshinkor jadvalga olingan. Mazkur sahifalarda miniatyura san’atidan lavhalar
ko‘rish mumkin. Mo‘jazgina muqaddimadan keyin Fotiha surasining tafsiri
boshlangan. Har bir sahifadagi matn jadval ichida berilgan. Tafsir qilinayotgan
oyatlar tilla suvi bilan, uning tafsiri esa qora siyohda yozilgan. Biroq, tilla suvi
bilan yozilgan oyatlar aksariyat sahifalarda o‘chib ketgan. Qo‘lyozmaning ayrim
sahifalariga qo‘lyozma egasining muhri bosilgan. Qo‘lyozma sahifalari
raqamlanmagan, sahifalar ketma-ketligini poygirlar yordamida aniqlash
mumkin. Qo‘lyozmada Fotiha surasidan Falaq surasigacha bo‘lgan suralar
tafsirlangan, biroq so‘nggi varaqlar nuqsonli bo‘lganligi uchun Falaq surasining
tafsiri oxirigacha emas 30
.
29. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma, Inv. №.
2403
2403-inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozma 334 varaq (668 bet)
hajmga ega, o‘lchami 17x28 sm, sahifadagi yo‘llar soni 27ta. Qo‘lyozmada suv
tegib, nuqsonli bo‘lgan sahifalar talaygina. Nusxa bir necha marta ta’mirlangan
bo‘lishiga qaramay, hozirgi holatida ham ta’mirtalab joylari bor. Asar matni
mayda suls xatida yozilgan, mazkur xat turining xususiyatidan kelib chiqqan
holda aksariyat harflar nuqtasiz berilgan, matn harakatlantirilmagan. Asarning
titul varog‘i yo‘q. Qo‘lyozma asarning muqaddima qismidan boshlangan.
30
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-84
31

Mazkur qo‘lyozmada Fotiha surasidan Anfol surasigacha bo‘lgan jami 8ta
(Fotiha, Baqara, Oli Imron, Niso, Moida, An’om, A’rof, Anfol) sura tafsir
qilingan. Tafsir matni qora siyohda berilgan, suralarning nomi qizil siyoh bilan
ajratib ko‘rsatilgan. “Kashshof” asarining mazkur nusxasining boshqa
nusxalaridan farqi, bu qo‘lyozmada suralarning nozil bo‘lgan joyi, ulardagi
oyatlar soni ko‘rsatilmagan. Suralarning tafsiri jadvalga olinmagan. Hoshiyada
nasx, nasta’liq va riqo xatlarida tartibsiz kiritilgan sharh va izohlar bor. Ayrim
sahifalarda matn qatorlarining orasida ham izohlarni ko‘rish mumkin.
Qo‘lyozma varaqlari raqamlanmagan, sahifalarga poygirlar ham qo‘yilmagan.
Qo‘lyozmaning ko‘chirilgan yili va ko‘chiruvchisi noma’lum 31

30. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma,Inv. №.
2423
Nusxa 237 varaq (474 bet) hajmga ega, o‘lchami 13,5x24 sm, sahifadagi
yo‘llar soni 31ta. Mazkur qo‘lyozma suvga tushib, juda ko‘p sahifalariga putur
yetgan, matnning ko‘plab joylarida siyoh tarqab ketgan, buning natijasida ayrim
jumlalarni o‘qish mumkin emas. Qolaversa, ba’zi sahifalarda matnning qizil
siyohda yozilgan qismi anchayin xiralashib, o‘qib bo‘lmaydigan holatga kelgan.
Qo‘lyozma bir necha marta ta’mirlangan bo‘lishiga qaramay, hozirgi holatida
ham ta’mirtalab joylari bor. Qo‘lyozma varaqlari raqamlangan, raqam har bir
varaq yuqori qismining chap tomoniga qo‘yilgan. Sahifalar poygirlanmagan.
Asar matni mayda suls xatida yozilgan, mazkur xat turning xususiyatidan kelib
chiqqan holda aksariyat harflar nuqtasiz berilgan, matn harakatlantirilmagan.
Asarning titul varag‘i yo‘q. Qo‘lyozma Maryam surasining tafsiri bilan
boshlangan. Tafsirning boshida naqshinkor lavh berilib, uning ichiga
“Bismillahi-r-rohmoni-r-rohim” deb yozib qo‘yilgan. Mazkur qo‘lyozmada
Maryam surasidan Nos surasigacha bo‘lgan suralarning tafsiri berilgan.
Suralarning tafsiri jadvalga olinmagan. Tafsir matni qora siyohda berilgan,
31
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-85
32

suralarning nomi tafsir matnidan ajralib turishi uchun biroz yirikroq harflar bilan
yozilgan, sura oyatlari esa qizil siyohda ajratib berilgan. Hoshiyada qora siyohda
nasx, suls hamda nasta’liq xatlarida yozilgan sharh va izohlar bor. Qo‘lyozma
hijriy 759-yilda Ahmad ibn Mahmud Shoshiy tomonidan ko‘chirilgan. 32
31. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma,Inv. №.
2902
2902-inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozma nusxasi 257 varaq
(514 bet) hajmga ega, o‘lchami 14,5x22 sm, sahifadagi yo‘llar soni 17ta.
Qo‘lyozma bir necha marta ta’mirlangan bo‘lishiga qaramay, hozirgi holatida
ham ta’mirtalab joylari bor. Asar matni yirik nasx xatida yozilgan, matn
harakatlantirilgan. Asarning titul varag‘i yo‘q. Qo‘lyozma muqaddimadan
boshlangan. Muqaddimadan keyin Fotiha surasining tafsiri boshlangan. Mazkur
qo‘lyozmada Fotiha, Baqara va Oli Imron suralari tafsir qilingan. Tafsir matni
qora siyohda berilgan, suralarning nomi, undagi oyatlar qizil siyoh bilan ajratib
ko‘rsatilgan. Suralarning tafsiri jadvalga olinmagan. Hoshiyada qizil va qora
siyohda tartibsiz yozilgan sharh va izohlar bor. Har bir varaq poygirlangan.
Qo‘lyozmaning so‘nggi 257a varag‘ining oxirida mazkur nusxa hijriy 745-yilda
Abdulloh ibn Umar ibn Abdulaziz tomonidan ko‘chirilganligi qayd etib
qo‘yilgan 33
.
32.” Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma,Inv. №.
3427
3427-inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozma 86 varaq (172 bet)
hajmga ega. Mazkur qo‘lyozma katta o‘lchamli bo‘lib, 31x38,5 sm, sahifadagi
yo‘llar soni ham 41ta. Qo‘lyozmada suv tegib, nuqsonli bo‘lgan sahifalar bor.
32
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-86
33
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-83
33

Ayrim sahifalarda matnning ma’lum bir qismida yozuv tarqab ketgan.
Hoshiyalarda tartib bilan husnixatda berilgan sharh va izohlarning ham ko‘pgina
qismi o‘chib ketgan. Nusxa bir necha marta ta’mirlangan. Asar matni suls xatida
yozilgan, matn harakatlantirilgan. Asarning titul varag‘i yo‘q. Qo‘lyozma
asarning muqaddima qismidan boshlangan. Muqaddima jadval ichida berilgan
bo‘lib, boshida lavh bor. Mazkur qo‘lyozmada 6 ta sura (Fotiha, Baqara, Oli
Imron, Niso, Moida va An’om) tafsir qilingan. Tafsir matni qora siyohda
berilgan, ko‘chiruvchi suralarning nomini, ular nozil bo‘lgan joyni, ulardagi
oyatlar sonini tafsir matnidan ajratib ko‘rsatish uchun ularni qizil siyohda
bergan. Har bir sahifada tafsir matni jadvalga olingan, hoshiyada esa nasx, suls
va nasta’liq xatlarida qora siyohda kiritilgan sharh va izohlar bor. Qo‘lyozma
varaqlari raqamlanmagan, sahifalarga poygirlar ham qo‘yilmagan.
Qo‘lyozmaning ko‘chirilgan yili va ko‘chiruvchisi ma’lum emas 34
.
33. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma, Inv. №.
4458
4458-inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozma 259 varaq (518 bet)
hajmga ega, o‘lchami 18x28 sm, sahifadagi yo‘llar soni 27ta. Qo‘lyozmada suv
tegib, nuqsonli bo‘lgan sahifalar bor. Ayrim sahifalarda matnning ma’lum bir
qismida yozuv tarqab ketgan. Nusxa bir necha marta ta’mirlangan. Asar matni
nasx xatida yozilgan, matn harakatlantirilgan. Asarning titul varag‘i yo‘q.
Qo‘lyozma asarning muqaddima qismidan boshlangan. Mazkur qo‘lyozmada 6ta
sura (Fotiha, Baqara, Oli Imron, Niso, Moida va An’om) tafsir qilingan. Tafsir
matni qora siyohda berilgan, ko‘chiruvchi suralarning nomini, ular nozil bo‘lgan
joynulardagi oyatlar sonini tafsir matnidan ajratib ko‘rsatish uchun biroz
yirikroq harflar bilan bergan. Suralarning tafsiri jadvalga olinmagan. Hoshiyada
nasx va nasta’liq xatlarida qora va qizil siyohda kiritilgan sharhlar bor. Ayrim
sahifalarda qizil siyohda kiritilgan sharh va izohlarning rangi xiralashib, o‘qib
34
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-82
34

$bo‘lmaydigan holatga kelgan. Qo‘lyozma varaqlari raqamlanmagan, sahifalarga poygirlar ham qo‘yilmagan. Qo‘lyozma hijriy 794-yili Muhammad ibn Abu Mufaxir tomonidan ko‘chirilgan 35 34. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma, Inv. №. 4464 4464-inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozmasi 197 varaq (394 bet) hajmga ega, o‘lchami 16x24 sm, sahifadagi yo‘llar soni 23ta. Qo‘lyozma ta’mirlanmagan, ta’mirtalab joylari ko‘p, sahifalar joyidan chiqib ketgan. Varaqlarning raqamlanmaganligi, ularga poygirlar qo‘yilmaganligini hisobga olsak, varaqlar ketma-ketligining buzilib ketish ehtimoli bor. Qo‘lyozmaning bir qator sahifalari teshilgan, buning natijasida hoshiyadagi sharh va izohlar yo‘qolib ketgan. Asar matni yirik nasx xatida yozilgan, matn harakatlantirilgan. Asarning titul varag‘i yo‘q. Suralarning tafsiri jadvalga olinmagan. Tafsir matni qora siyohda berilgan, suralarning nomi, ular nozil bo‘lgan joy nomlari, ulardagi oyatlar soni va sura boshidagi basmala yirikroq harflar bilan qizil siyohda yozilib, tafsir matnidan ajratib berilgan. Qo‘lyozma sahifalarining hoshiyasida nasta’liq, nasx riqo xatidagi izoh hamda sharhlarni ko‘rish mumkin. Qo‘lyozma hijriy 717\ milodiy 1317-yilda Qavomiddin Itqoniy tomonidan ko‘chirilgan 36 35. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma,Inv. №. 6043 6043-inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozma 415 varaq (830 bet) hajmga ega, o‘lchami 17x26,5 sm, sahifadagi yo‘llar soni 27ta. Asar matni mayda nasx xatida yozilgan, matn harakatlantirilmagan. Asarning titul varag‘i yo‘q. Qo‘lyozma muqaddimadan boshlangan. Muqaddima naqshinkor jadvalda 35 Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof” asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4 ISSN 2181-9238 – B-88. 36 Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof” asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4 ISSN 2181-9238 – B-889 35$

berilgan. Muqaddimadan keyin suralarning tafsiri jadvalga olinmagan. Tafsir
matni qora siyohda berilgan, suralarning nomi, qayerda nozil bo‘lganligi, undagi
oyatlar soni qizil siyoh bilan ajratib ko‘rsatilgan. Hoshiyada qizil va qora
siyohda sharh va izohlar bor. Nusxaning qator sahifalarida qo‘lyozma egasining
muhri tushirilgan. Har bir varaq poygirlangan. Qo‘lyozmaning so‘nggi 415-
varag‘ida (830-bet) mazkur nusxa hijriy 823 milodiy 1420-yilda Abdurahmon
ibn Abu Bakr tomonidan ko‘chirilganligi qayd etilgan. Mazkur qo‘lyozma
nusxada asarning Fotiha surasidan boshlangan birinchi qismi berilgan. Unda
Fotiha surasidan Hijr surasigacha bo‘lgan jami 15 ta (Fotiha, Baqara, Oli Imron,
Niso, Moida, An’om, A’rof, Anfol, Tavba, Yunus, Hud, Yusuf, Ra’d, Ibrohim,
Hijr) sura tafsirlangan 37
36. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma, Inv. №.
6048
6048 inventar raqam ostida saqlanayotgan nusxa bo‘lib, 17,5x25,5 sm
o‘lchamga ega, hajmi 82 varaq (164 bet). Unda “Kashshof” asarining 2ta turli
bo‘lagi jamlanib, bir jild qilingan. Jilddagi asarning birinchi qo‘lyozmasi suls
xatida qora siyohda yozilgan. Matn har bir sahifada 19 qatorga joylashtirilgan, u
harakatlantirilmagan. Tafsir matnida sura va oyatlar ajratib ko‘rsatilmagan, ular
tafsir matni bilan bir xil xatda, bir xil siyohda, bir xil o‘lchamda berib ketilgan.
Bu esa o‘quvchiga kerakli suraning tafsirini topishda noqulaylik tug‘diradi.
Matn jadvalga olinmagan. Hoshiyada sharh va izohlar yo‘q. Sahifalar
raqamlanmagan. Sahifalar ketma-ketligini poygirlar yordamida aniqlash
mumkin. Jilddan joy olgan asarning mazkur qismida Fotiha surasidan Kahf
surasigacha bo‘lgan jami 18ta sura (Fotiha, Baqara, Oli Imron, Niso, Moida,
An’om, A’rof, Anfol, Tavba, Yunus, Hud, Yusuf, Ra’d, Ibrohim, Hijr, Nahl,
Isro, Kahf) tafsir qilingan. Mazkur jildga kiritilgan asarning yana bir bo‘lagi 254
varaq (508 bet) hajmga ega. Bu qo‘lyozmada asar matni har bir sahifada 19
37
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-91
36

qatorga joylashtirilgan. Matn nasx xatida, u to‘liq harakatlantirilgan. Asar matni
jadvalga olinmagan, biroq hoshiyada ko‘plab izohva sharhlarni ko‘rish mumkin.
Ular nasx, riqo, nasta’liq xatlarida bitilgan. Sharh va izohlarning ko‘pligi
asarning bu qismi ko‘pchilik tomonidan o‘qilganligini bildiradi. Ayrim
sahifalarda matn qatorlari orasida ham sharh va izohlarni uchratish mumkin.
Qo‘lyozma poygirlangan, biroq ayrim yirtilgan sahifalarda poygirlar yo‘qolib
ketgan. Mazkur qo‘lyozmada Yunus surasidan Kahf surasigachabo‘lgan jami 9
ta (Yunus, HudYusuf, Ra’d, Ibrohim, Hijr, Nahl, Isro, Kahf) sura tafsirlangan.
Tafsir matnidan suralarning nomi, undagi oyatlar soni, oyatlar nozil bo‘lgan
joyni ajratib ko‘rsatish uchun ular ko‘chiruvchi tomonidan qizil siyohda biroz
yirikroq harflar bilan berilgan.Mazkur jildga kiritilgan asarning har ikki bo‘lagi
qachon va kim tomonidan ko‘chirilganligi noma’lum 38
.
37.” Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma,Inv. №
6421-inventar raqam ostida saqlanmoqda. Qo‘lyozmaning varaqlari
raqamlangan. Har bir varaq yuqori qismining chap tomoniga raqamlar qo‘yib
chiqilgan. Qo‘lyozmaning boshi yo‘q. Uning birinchi varag‘i 159a raqami bilan
raqamlangan. Shuning o‘zi ham qo‘lyozmaning boshi yo‘qligini ko‘rsatadi.
Mazkur varaqdan Hud surasi 77-oyatining tafsiri boshlangan. Qo‘lyozmaning
oxiri ham mavjud emas. 239a varaqda boshlangan Muzammil surasi tafsirining
oxiri yo‘q. Qo‘lyozmaning so‘nggi 242-varag‘ining (aslida qo‘lyozmaga
qo‘yilgan raqamlar bo‘yicha bu 401-varaq) yarmi yirtilgan. “Kashshof”
tafsirining mazkur nusxasida Hud surasidan Muzammil surasigacha bo‘lgan
jami 12ta suraning tafsiri keltirilgan. Qo‘lyozma jami 242 varaqdan (484 bet)
iborat, uning o‘lchami 24x32,5 sm, sahifadagi yo‘llar soni 41ta. Qo‘lyozma bir
necha bor ta’mirlangan bo‘lishiga qaramay, hozirgi holatida ham ta’mirtalab
joylari bor. Aksariyat sahifalarda suvdan qolgan dog‘lar bor. Biroq bu holat
tafsir matniga salbiy ta’sir ko‘rsatmagan. Tafsir matnini bemalol o‘qish
mumkin. Tafsir matni nasx xatida yozilgan, matn harakatlantirilmagan.
38
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-82
37

Suralarning nomi, undagi oyatlar soni va ular nozil bo‘lgan joy nomlarini tafsir
matnidan ajratib ko‘rsatish uchun ko‘chiruvchi ularni qizil siyohda yirikroq
harflar bilan bergan. Asar matni jadvalga olinmagan. Ayrim sahifalarda
hoshiyada sharh va izohlar uchraydi. Qo‘lyozmaning titul varag‘i va oxiri
yo‘qligi bois uning ko‘chiruvchisi va ko‘chirilgan yilini aniqlashning imkoni
yo‘q 39
.
38. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma,Inv. №.
6450
6450 -inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozmasi 293 varaq (586
bet) hajm, 29x18,5 sm o‘lchamga ega. Mazkur jildda “Kashshof” asarining
ikkita har xil qo‘lyozmasining ma’lum bir qismi jamlangan. Qo‘lyozma
varaqlari raqamlanmagan, biroq har bir varaq poygirlangan. Qo‘lyozma
ta’mirlanganda varaqlarning yuqori qismi chap tomoniga qalamda raqamlar
qo‘yib chiqilgan. Jildda 1b varaqdan boshlab 61b varaqgacha “Kashshof”ning
nasta’liq xatidagi nusxasi berilgan. Unda asarning muqaddima qismi hamda
Fotiha va Baqara suralarining tafsiri keltirilgan. Asarning muqaddima qismi va
Fotiha surasining dastlabki suralarining tafsiriga sharh va izohlar berilgan. Sura
nomlari tafsir matnidan ajratib ko‘rsatilmagan. Sahifadagi yo‘llar soni 19ta.
Mazkur jildning 62a varag‘idan boshlab “Kashshof” asarining nasx xatida
bitilgan qo‘lyozma nusxasining yana bir boshqa qismi boshlangan. Asarning
ushbu qismi 231 (62-293) varaq. Unda dastlab A’rof surasi tafsirining so‘nggi
qismini ko‘rish mumkin. Mazkur sura tafsirining boshi yo‘q. 97a varaqdan
boshlab Anfol surasining tafsiri boshlangan. Mazkur qo‘lyozmada suralarning
nomi, ularning nozil bo‘lgan joylari va ulardagi oyatlar soni qizil siyoh bilan
ajratib ko‘rsatilgan. Mazkur qo‘lyozmada tafsirlangan oxirgi sura Kahf surasi
bo‘lib, uning tafsiri 279b varaqdan boshlangan. Biroq bu sura tafsirining ham
oxiri yo‘q. Demak, “Kashshof” asarining mazkur qismida jami 11ta suraning
39
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof”
asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4
ISSN 2181-9238 – B-87
38

$tafsiri keltirilgan. Mazkur qo‘lyozmada sahifadagi yo‘llar soni 25ta. Asar matni harakatlantirilmagan. Ayrim sahifalarni hisobga olmaganda, sharh va izohlar yo‘q. Qo‘lyozmada suv tegib, nuqsonli bo‘lgan sahifalar bor. Ayrim sahifalarda matnning ma’lum bir qismida yozuv tarqab ketgan 40 39. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma, Inv. №. 7946 7946-inventar raqam ostida saqlanayotgan yana bir qo‘lyozma nusxasi 478 varaq (956 bet) hajmga ega, o‘lchami 16x27 sm, sahifadagi yo‘llar soni 21ta. Asar matni mayda suls xatida yozilgan, matn harakatlantirilmagan. Suralarning nomi, undagi oyatlar soni va ular nozil bo‘lgan joy nomlarini tafsir matnidan ajratib ko‘rsatish uchun ko‘chiruvchi ularni qizil siyohda bergan. Asar matni jadvalga olinmagan. Hoshiyada sharh va izohlar yo‘q. Qo‘lyozma hijriy 1059\milodiy 1649-yilda Hofiz Solih tomonidan ko‘chirilgan. Mazkur qo‘lyozma nusxada asarning Maryam surasidan boshlangan qismi berilgan. Unda Maryam surasidan Nos surasigacha bo‘lgan jami 97ta sura tafsirlangan 41 . 40. “Kashshof” O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondi. Qo‘lyozma, Inv. №.11583 11583-inventar raqam ostida saqlanayotgan qo‘lyozma 318 varaq (636 bet) hajmga ega, o‘lchami 18x26 sm, sahifadagi yo‘llar soni 25ta. Qo‘lyozma bir necha marta ta’mirlangan bo‘lishiga qaramay, hozirgi holatida ham ta’mirtalab joylari bor. Qo‘lyozma sahifalariga qo‘yilgan muhrlar bittalab o‘chirib chiqilgan, buning natijasida sahifalar teshilgan, bu joylarning ayrimlari ta’mirlangan, ayrimlari yo‘q. Qo‘lyozma varaqlari raqamlanmagan, hatto poygirlar ham yo‘q. Asar matni nasx xatida yozilgan, matn harakatlantirilgan. Asarning titul varag‘i yo‘q. Qo‘lyozma Isro surasi tafsirining davomidan 40 Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof” asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4 ISSN 2181-9238 – B-80 41 Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning “Kashshof” asari qo‘lyozma nusxalari haqida./Golden scripts. – 2020.- No4 ISSN 2181-9238 – B-80 39$