Zamburug‘larning sistematikasi. Xitridiomisetlar sinfining tavsifi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Zamburug‘larning sistematikasi. Xitridiomisetlar sinfining tavsifi

Купить

Zamburug‘larning sistematikasi . Xitridiomisetlar sinfining tavsifi
Reja:
1. Zamburug‘lar sistematikasi haqida ma’lumot.
2. Shilimshiqlar yoki miksomitsetlar haqida tushuncha
3. Xitridiomisetlar sinfining tavsifi va sistematikasi.
4. PLASMODIOPHORALES tartibining tavsifi va vakillari
5. MYXOCHYTRIDIALES tartibining tavsifi va vakillari
6. Rivojlanishining biologik va infektsion tsikllari

1. Zamburug‘larning sistematikasi haqida ma’lumot . Hozirgi vaktda kelib
zaburug‘larning 100 000 dan ziyod turi bizga ma’lum bo‘lib, ular parazit va
saprofit hayot kechirib, o‘simliklardagi ko‘pgina kasalliklarga sababchi bo‘ladilar.
Ular asosan morfologik, fiziologik, biologik, sitologik va shunga o‘xshash
xususiyatlarga asoslanib sistematikaga bo‘linadi.
Zamburug‘lar sistematikasida alohida guruhlar (sinf, tartib, oila, turkum va h.k.)
o‘rtasida tashkil topgan evolyusion, tabiiy aloqalar asosida tuzilgandir. Ularning
ba’zi bir xususiyatlari o‘simlik xususiyatlariga o‘xshash bo‘lgani uchun (o‘sishi,
ko‘payishi) hamda hayvonlarning xususiyati (glikogen modda va xitindan tashkil
topganligi) mavjud bo‘lganligi uchun yangi guruhga ajratilgan. Bu guruxning nomi
Fungi yoki Mycola.
Sinf -Clasisi Tartib – Ordo Oila – Familiae Turkum – Yenus Tur - Species
Hozirgir davr sistematikasi bo‘yicha zamburug‘lar 2 guruh va 6 ta sinfga
bo‘linadi.
Vegetativ tanasining tuzilishiga qarab: yuksak va tuban zamburug‘larga
bo‘linadi. Tuban zamburug‘larining Vegetativ tanasi qobiqsiz sitoplazmali
ameboid yoki ipsimon bir hujayrali miseliydir.
Tuban zamburug‘lar 3 evolyusion guruh: Uniciliata –bir xivchinli zoospora hosil
qiluvchi organizmlar; Biciliata – ikki xivchinli zoospora hosil qiluvchi
organizmlar; Aciliata – xivchinsiz va harakatsiz sporalar hosil qiluvchi
organizmlardir.
Tuban zamburug‘larga: Xitridiomisetlar (Chytridiomyces), Oomisetlar
(Oomycetes) va Zigomisetlar (Zugomycetes) sinflari kiradi.
Yuksak zamburug‘larga esa Askomisetlar (Ascomycetes), Bizidiomisetlar
(Basidiomycetes) va Deutromisetlar (Deutromycetes)
2. Xitridiomisetlar sinfining tavsifi va vakillari . Xitridiomisetlar –
rivojlanishi suv bilan bog‘liq bo‘lgan zamburug‘lar guruhidir. Ularning tuzilishi
sodda bo‘lib, vegetativ tanasi amyoboiddan iborat. Vegetativ davrda amyoboid
o‘simlik hujayrasida bo‘lib unda bir xivchinli zoosporali zoosprangiylar
rivojlanadi.

Vegetativ davri yakunida tinchlik holda bo‘lgan sporalar turlicha hosil
bo‘ladi. Ayrim holda amyoboid ingichka po‘stloq bilan qoplangan mayda
sporalarga bo‘linib ketadi. Boshqa hollarda esa amyoboid qalin po‘stloqli sistaga
aylanadi.
Xitridiomisetlarning tinchlik holda bo‘lgan sporalari ikki planogametlardan
tashkil topgan. Bu ikki xil bir diploid yadroli planozigota o‘simlik hujayrasiga
kirib, keyinchalik tinchlik davridagi sistaga aylanadi. Tinchlik davri
yakunlanganda hujayraning redusion bo‘linishi jarayoni bo‘ladi va bunda gaploid
zoosporali zoosprangiylar bo‘ladi. Ayni shu zoosporalar o‘simlikni zaralaydi.
Hamma fitopatogen xitridiomisetlar – obligat parazitlardir. Ko‘pincha ular
o‘simliklarning yosh organlari va to‘qimalarini zararlaydilar. Ularga xos bo‘lgan
kasallik begilaridan biri zararlangan to‘qimalarning gipertrofiyasidir.
Xitridiomisetlar 2 asosiy tartibda bo‘linadilar: 1.Plasmodiophorales va 2 .
Myxohytridiales .
3. Plasmodiophorales tartibining tavsifi va vakillari . Bu tartibga -
Plasmodiophoraseas oilasi va yuksak o‘simliklar hujayralarining parazitlari
bo‘lgan Plasmodiophora va Spongospora turkumlari kiradi.
Plasmodiophora turkumi . Tinchlik davridagi sporalar bog‘lamlarga
jipslashmagan, balki oziqlanayotgan o‘simlik hujayrasida erkin holda
joylashgandir. Turkum vakili – R. brassiae Wor. karamning kila kasalligini
qo‘zg‘atadi. Bunda kasallangan o‘simlikning ildizida turli kattalikdagi o‘simta va
shishlar hosil bo‘ladi. Bunda ildizlar shoxlanmaydi va kam miqdorda suv shimadi.
Spongospora Vrunch turkumi. Tinchlik davridagi sporalar o‘simlik
hujayrasida bir-biriga yopishgan holda bo‘ladi. Tuproq vakili –
S. Subterranea (Wallr) patogen bo‘lib, kartoshkada parsha kasalligini chaqiradi.
Kasallik o‘simlikning hamma yer ostki organlarini zararlaydi. Ildiz va
tuganaklarda yong‘oq shaklidagi g‘adir-budur o‘simtalar paydo bo‘ladi. Bu
o‘simtalar avval oq, qattiq, keyinchalik esa to‘q tusga kiradi va uqalanib, patogen
bilan birga tuproqqa tushadi.

4. Myxochytridiales tartibining tavsifi va vakillari . Bu tartibda kiruvchi
organizmlarning vegetativ tanasi amyoboid shaklida, yetilgandan so‘ng bir nechta
zoosprangiylarga aylanadi. Bu tartibga hosil bo‘ladigan zoosporangiylar soni bilan
farq qiluvchi Olpidiaceae va Sunchytriaceae oilalari kiradi.
Olpidiaceae oilasi. Amyoboid tinchlik davridagi sporangiy yoki bir
zoosporangiy hosil qiladi. Oila vakili – Olpidium brassicae (Wor) karamning qora
son kasalligini keltirib chiqaradi. Qora son kasalligi karam ko‘chatlarining turli
rivojlanish davrida namoyon bo‘ladi. Bunda avval turgor yo‘qolib, keyinchalik
o‘simlikni sarg‘ayishiga olib keladi. Ildiz bo‘g‘imi esa qorayib, yumshab,
ingichkalashib, so‘ yo‘qolib, keyinchalik o‘simlikni sarg‘ayishiga olib keladi. Ildiz
bo‘g‘imi esa qorayib, yumshab, ingichkalashib, so‘ng chiriy boshlaydi.
Sunchytriaceae oilasi. Bunda amyoboid bir necha zoosprangiylar hosil
qiladi. Oila vakili – Synchptrium enboditicum (Schilb) kartoshkaning rak
kasalligini qo‘zg‘atadi. Asosan qo‘shimcha ildiz va tuganaklar kasallanadi. Bunda
shishlar hosil bo‘lib, kattalashgan sari g‘adir-budir bo‘ladi. Bu shishlar avvaliga
oq, kattalashgan sari qo‘ng‘ir tusga kiradi. Bundan o‘simtalar kattalashib ketadi.
Kasallik kartoshka hosilini kamayishi va saklash davrida sifatini buzilishiga olib
keladi.
Zamburug‘lar eukariotik organizmlarga kirib, hozirgi paytda zamburug‘lar
olami sifalida ajratilgan. Ular getcrotrof ozuqlanishiga qaramasdan o‘simliklar
singari ozuqa moddalarni substratdan absorb-siya yo‘li bilan oladi.
Umuman zamburug‘lar o‘simlik va hayvonlarga nisbatan qadi-miy
organizmlar hisoblanib, ularda o‘simliklarning va hayvonlarning belgilari bor.
O‘simliklarga xos belgilar sifalida ularning absorbsiya yo‘li bilan ozuqlanishi,
uchki qismi (apikal) bilan o‘sishi, hujayrasida regid qobig‘i bo‘lishi, vakuolasi
borligi, tallomi qo‘ndalang to‘siq bi lan hujayralarga ajralib turishi va vitaminlarni
sintez qilaolishini ko‘rsatish mumkin. Hayvonlarga o‘xshash xususiyatlari sifalida
esa getrotrof ozuqlanishi, hujayra qobig‘ida xitin moddasi bo‘lishi, azoi
almashinish jarayonida mochevina. zaxira ozuqa sifalida glikogen ho sil bo‘lishini,
sitoplazmada lizosomalar vujudga kclishi va boshqa bclgilarini ko‘rsatish mumkin.

Shuningdek, o‘simlik va hayvonlarga xos xususiyatlaridan tash-qari, faqat
zamburuqlarning o‘ziga xos belgilari ham mavjud. Bular jumlasiga mitselial
tuzilishini, ayrimlarida hujayra yadrolarining di-kariotik holatini. ko‘p yaroqlilik
va ularning har xilliligini (gcterakarioz) ko‘rsatib o‘tsa bo‘ladi.
Zamburug‘laming asosiy strukturasi gifa hisoblanadi. Gifalar ipsimon
ko‘rinishda bo‘lib, ularning yig‘indisi mitseliy deb ataladi. Mitseliylar o‘zaro
chalkashib va zichlashishidan plektenxima (soxta to‘qima) yuzaga kelishi mumkin
va ulardan yuksak zamburug‘larning meva tanasi hosil bo‘ladi. sodda tuzilgan
zamburug‘larning vegetativ tanasi bir xujyrali bo‘lishi mumkin. Zamburug‘larning
gifalari to‘siqli, ya'ni hujayralarga bo‘lingan yoki to‘siqsiz (tuban zamburug‘larda)
bo‘ladi.
Zamburug‘larning ko‘payishi xilma-xil bo‘lib, vegetativ, jinssiz va jinsiy
usulllarga bo‘linadi. Vegetativ ko‘payish tallomning tasodi-fiy yoki maxsus
bo‘laklarga bo‘linishidan yuzaga keladi. Maxsus bo‘laklanib ko‘payish achitqi
zamburug‘larda yaxshi rivojlangan. Zamburug‘larning jinssiz ko‘payishi xilma-xil
bo‘lib, tuban vakil-larida zoosporalar yoki sporalar, yuksak tuzilgan vakiilarida esa
konidiyalar hosil bo‘lishi bilan amalga oshadi. Jinsiy ko‘payish ham
zamburug‘larning rivojlanish darajasiga qarab izogamiya, geterogamiya va
oogamiya. ayrimlarida esa gametangiogamiya Q'in-siy a'zolarining o‘zaro
qo‘shilishi) yo‘li bilan amalga oshadi. Ko‘pchilik zamburug‘larda hosil bo‘lgan
zigotadan oospora, xaltacha spora va bazidiosporalar vujudga keladi.
Zamburug‘larning ayrim vakiilarida pleomorfizm xodisasi kuzatilib, bir turning
o‘zi yashash joyi yoki parazitlik qilib yashaydigan xo‘jayinini almashtirishi bilan
rivojlanish stadiyasini ham birin-ketin almashtirishi mumkin.
Tarqalishi jihatidan zamburug‘lar deyarli hamma muhitni egal-lagan. Tuban
vakillari ko‘proq suvli muhitlarda, yuksak vakillari esa ko‘proq quruqlik muhitiga
moslashgan. Oziqlanadigan substratiga nisbatan ular parazit (tirik organizmlarda
yashovchi), simbiont (boshqa organizmlar bilan hamkorlikda yashovchi), yirtqicb
(nematodlarni o‘ldirib oziqlanuvchi) yoki saprofit (organik qoldiqlar bilan
oziqlanuvchi) guruhlarga bo‘linadi. Saprofit va yirtqich vakil-larining ko‘pchiligi

luproq muhitida hayol kechiradi. Parazit va simbi-onl zamburug‘lar csa o‘zining
rivqjlanish stadiyasidagi malum mud-datini luproqda o‘lqazishi mumkin. Tuproqda
hayot kechiruvchi saprofit zamburug‘lar o‘zidan har xil gidrolitik fermentlar
ajratishi natijasida qiyin parchalanadigan moddalarni ham gidrolizlaydi. Tu-proq
zamburug‘laming asosiy parchaJaydigan substrati o‘simlik qoldiqlari bo‘lsa-da,
lekin boshqa bir qator qoldiq moddalarni parcha-lashda ham faol ishtirok ctadi.
Jumladan substratni parchalash usuliga qarab ular jun, pat, shox va tuyoq tarkibiga
kiruvchi keratanin mod-dasini parchalovchilar; go‘ngni parchalovchilar
(koprofillar); yog‘ochni - kselofaglar; o‘llarni — gerbofillar; boshqa zambu-
rug‘larni parchalovchi - mikofillar kabi guruhlarga bo‘linadi.
Tuproqdagi zamburug‘laming boshqa organizmlar bilan o‘zaro munosobatini
hisobga olgan holda esa quyidagi ekologik guruhlar farqlanadi:
1. Tuproqda ko‘pinchalik sporalar yoki tinim davrini o‘tuvchi formalar
shaklidagi obligat (majburiy) parazillar.
2. Tuproqda o‘sish va rivqjlanish xususiyatiga cga bo‘lgan fa-kultativ
parazitlar.
3. Saprofitlar.
4. Mikoriza hosil qiluvchilar.
5. Yirtqichlar.
6. Simbiontlar.
Ko‘pchilik tuproq zamburug‘larining mitseliylarida to‘q rangli pigment
(melanin) hosil bo‘lib, ular nobud boiishi natijasida tupro qda gunuis shakllanadi.
Zamburug‘lar hosil qilgan har xil organik kis-lotalar esa o‘simliklar tomonidan
qabul qilib olish qiyin bo‘lgan fosfor va boshqa elementlarni eritib, o‘zlashtirish
oson holga keltiradi. Yirtqich zamburug‘lar csa parazit nematodalarni o‘ldirib, ular
bilan oziqlanishi bilan foyda keltiradi.
Tuproq zambiirug‘laring sistematik guruhlari Zigomitsetlar va askomitsetlar
sinflari
Zamburug‘lar olamiga (eskiroq darsliklar bo‘yicha bo‘limiga) 100 mingdan
ortiq turlar kirib, ularni 7 la sinfga bo‘lib o‘rganiladi.

Sinflarning 4 tasi (xitridiomilsellar, gitoxitridiomitsetlar, oomitsetlar va
zigomitsetlar) tuban zamburug‘lar, qolgan 3 tasi (askomitsetlar, bazidiomitsetlar va
dcutcromitsctlar) esa yuksak zamburug‘lardir. Xiuidiomitsetlar,
gitoxitridiomitsetlar va oomitsetlar ko‘pinchalik suv muhitida yoki yuksak
o‘simliklarda parazillik qilib hayot kechirganligi sababli tuproqda juda kam
uchraydi. Qolgan sinflarning vakillari csa luproqda nisbatan ko‘proq uchraydi.
Zigomitsetlar sinfi (Zygomycetes). Mitscliylari to‘siqsiz bo‘lib, ko‘pyadroli.
Jinssiz ko‘payishi mitscliylari uslida joylashgan spo-rangiya bandlari va undagi
maxsus uyachalarda hosil bo‘ladigan spo ralar yordamida amalga oshadi. Jinsiy
ko‘payishda esa mitseliylaridan hosil bo‘luvchi o‘simtalar o‘zaro qo‘shilib zigotani
(zigosporani) ho sil qiladi.
Zigomitsetlarning tuproqda keng tarqalgan vakillaridan biri mu-kor (Mucor)
bo‘lib, o‘simlik qoldiqlari va go‘ngda, shuningdek oziq-ovqat qoldiqlarida, ayniqsa
nonda oq mo‘g‘orni yuzaga keltiradi. Mitscliysi yaxshi rivojlangan, ularning ustida
esa sporangiya bandlari o‘sib, ichida juda ko‘p miqdorda sporalari bo‘lgan
sporangiya bilan tugaydi. Zigomitsetlarning nomi jinsiy ko‘payishdagi maxsus
zigogamiya jarayonidan olingan. Bunda gomotallik (bir mitseliyning ikkita gifalari
orasida) yoki getcrotallik (shartli ravishda plyus va mi nus bo‘lgan mitscliylaming
gifalari orasida) o‘simtalar hosil bo‘ladi. Gifaning o‘simta hosil qilgan qismi to‘siq
bilan ajralib, ularning bor-lig‘i o‘simtaga o‘tadi va o‘simtalar uchrashgan joyda
zigota vujudga keladi. Zigotalar tinim davrini o‘tgach, ulardan sporangiya bandi va
sporangiya hosil bo‘lib, jinssiz bo‘g‘in yuzaga keladi. Mukorga o‘xshash yana bir
vakili rizopus (Rhizopus) bo‘lib. lining mukordan asosiy farqi substratga kuchli
rivojlangan rizoidlari bilan yopishgan va stalon (substratning bir joyidan ikkinchi
joyiga o‘tuvchi yirik gifa) hosil qilish xususiyatiga ega bo‘ladi.
Askomitsetlar sinfi (Ascomycetes). Askomitsetlar yoki xal-tachali
zamburug‘lar sinfi 30 mingga yaqin turlami o‘z ichiga oladi. Ular uchun umumiy
xususiyat ko‘payish jarayonida xaltacha va xal-tacha sporalar hosil qilishidir.
Xaltachali zamburug‘laming alohida hujayrali vakillarida xaltachalari to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ikkita vegctativ hu-jayralarning qo‘shilishi natijasida, mitscliyli sodda

tuzilgan vakillarida mitscliylari uslida yuzaga keladigan anteridiy ichidagi
suyuqligini trixogina orqali askogonga o‘tishi va nihoyat mitseliyli yuksak tuzilgan
vakillarida esa hosil bo‘lgan xaltachalar maxsus meva tanalar ichida qolib etiladi.
Vegiiativ hujayralari singari jinsiy a'zolaridagi ko‘p yadrolar askogonga o‘tgach
dikarion (qo‘shilmagan juft gaploid yadrolar) holda askogon devoriga yaqin
joylashadi, so‘ngra askogen gifalari o‘sib, uchki qismi ilgak sliaklida bukiladi va
dikarionlar aynan o‘sha joyga o‘tadi. U erda dikarionlar sinxron holda bo‘linadi.
Hosil bo‘lgan 4 ta yadroning 2 tasi lo‘siq bilan ajralib, kariogamiya (yad-roiarni
qo‘shilishi) ro‘y bcradi. Qo‘shilgan yadrolar yana ketma-ket bo‘linib, maxsus
uyachada (xaltachada) 4 ta yoki 8 ta xaJtacha spora-larni yuzaga keltiradi. Ushbu
sinf vakillarining ko‘pchiligida mitseiylarining zichlashishi natijasida, ma'lum
miqdordagi xal-tachalarni o‘rab turuvchi yopiq (kleystotetsiy), yarim ochiq
(peritetsiy) va ochiq (apotetsiy) tipidagi meva tanalar hosil bo‘ladi. Xaltachali
zamburug‘Iarda jinssiz ko‘payish ham yaxshi rivojlangan bo‘Iib, konidiya va
konidiyabandlar yuzaga keladi. Xaltachali zamburug‘lar meva tanalarini va
tallomini tuzilishiga qarab yalang‘och xal tachali lar yoki gemiaskomitsetlar (meva
tanasiz), xaqiqiy xal-tachalilar yoki cuaskomitsetlar (meva tanalilar) hamda
loukuloaskomitsetlar (meva tana hosil bo‘lgandan so‘ng xaltachalari vujudga
keladi) kichik sinflariga bo‘Iib o‘rganiladi.
Gemiaskomitsetlar kichik sinfiga mansub zamburug‘lar ichida keng tarqalgan
vakillari sifatida achitqini (Sccharomycetes) ko‘rsatish mumkin. Umuman achitqi
zamburug‘i qantli muhitda yaxshi o‘sib, non yopishda va vino ishlabchiqarishda
keng qo‘llanilsa-da, uning yovvoyi shtamlari (ma'lum bir xususiyatga cga bo‘lgan
klonlari) lu-proqda ham keng tarqalgan bo‘ladi. Achitqilar kurtaklanib ko‘payish
natijasida soxta mitseliy hosil qilib, kuchsiz tashqi ta'sirda alohida hu-jayralarga
ajralib keladi.
Euaskomitsetlarning yopiq meva tanalar hosil qiluvchi yoki umuman meva
tana va xallacha hosil qilmasdan faqat jinssiz yo‘l bilan ko‘payadigan
(bundaylarini notakomil zamburug‘lar sinfiga ham kir-giziladi), mo‘g‘or tipidagi
vakillari tuproqda juda keng tarqalgan. Ayniqsa penitsillium (Penicillium) va

aspergillus (Aspergillus) turkumlarining lurlari salmoqli o‘rin cgallaydi.
Aspergillus va penitsilliumlarning konidiya bandlari uchida tuzilishi va joylashgan
joylariga qarab slcrigma, fialida, metula hamda shoxclia deb alalu-vchi, bir yoki
bir necha qavat o‘simlalar hosil bo‘ladi.
Tuproqda xaltachali zamburug‘larga mansub makroskopik meva tanalar hosil
qiladigan, ochiq meva tanali vakillari ham keng tarqalgan. Ularga misol qilib
qo‘ziqorin (Morchella) va petsitsani (Peziza) ko‘rsatish mumkin. Qo‘ziqorinning
meva tanasi oyoqcha va boshcha qismlarga bo‘linib, xaltachalari boshchasi
ustidagi o‘ymachalarida joylashgan. Petsitsa esa biroz kichikroq bo‘Iib, voron-
kasimon meva tanasining ichki devorida xaltachalari bir tekis o‘mashgan bo‘ladi.
Qo‘ziqorinlar mazzali ozuqa sifatida istcmol qili-nadi.
Bazidiomitsctlar va deuteromitsetlar sinflari
Bazidiomitsetlar (Basidiomycetes) sinfi. Tuzilishi jihatidan ba-zidiyali
zamburug‘lar yuksak strukturaga ega bo‘Iib, ularning jinsiy ko‘payish hosilalari,
yani bazidiosporalari maxsus bazidiya deb ata-luvchi moslanma ustida joylashgan
bo‘ladi. Gaploid bazidiosporalar-dan o‘sib chiqqan mitseliy ko‘p hujayrali va
gaploid yadroli bo‘Iib, uzoq yashamaydi. Chunki ikki mitseliy bir-biri bilan
qo‘shilib, qo‘sh yadroli (dikariotik) mitseliyni hosil qilishi zarur. Bunday mitseliy
esa uzoq yashashi mumkin va ularning ko‘pchiligida maxsus, ko‘ndalang to‘siq
yonida joylashgan, tamg‘a shaklidagi o‘simtasi bo‘ladi. Ushbu o‘simta bazidiya va
bazidiyasporalar hosil bo‘lish paytida sinxron holda bo‘lingan qo‘sh yadrolarning
biri asos hujayraga o‘tib ketishi uchunxizmat qiladi.
Bazidiyali zamburug‘lar bazidiyalarining tuzilishiga qarab xolobazidiyalar
(bazidiyalari bir hujayrali), fragmobazidilar (ba-zidiyalari fragmentlarga bo‘lingan)
va teliobazidiyalar (tinim davrini o‘tuvchi teliosporalardan bazidiya hosil qiluvchi)
kichik sinflariga bo‘linadi.
Rivojlanish sikli to‘liq tuproqda o‘tadigan bazidiyali zambu-rug‘larning
deyarli hammasi xolobazidiyalar kichik sinfining vakil lari bo‘Iib, ular
makroskopik meva tanalar hosil qiluvchi giraenomitsetlar (qalpoqchali
zamburug‘lar) va gastromitsetlar tart-iblari guruhiga kiradi. Ayniqsa

gimenomilscllarga kiruvchi agari-kalar (Agaricalcs) tartibining vakillari
qalpoqchali zamburug‘laming asosiy qismini tashkil etadi. Ularning meva tanasi
qo‘ziqoringa o‘xsliash oyoqcha va qalpoqchalardan iborat. Qalpoqchasining ostki
qismida maxsus plastinkasimon. ayrinilarida esa naysimon gimeiiial
qatlam yuzaga kelib, ularda bazidiya va bazidiyasporalar yetiladi. Ye-lilish
jarayoni esayuqorida eslatilganidek, dikariotik mitseliy hujayra-laridagi
dikarionlarni sinxron holda bo‘linishidan hosil bo‘lgan 4 ta hujayraning 2 tasi
tamg‘asimon o‘simtaga o‘tishi, so‘ngra yuqorida qolgan 2 ta gaploid yadrolar
o‘zaro qo‘shilib (kariogamiya), haqiqiy diploid yadro hosil qilishi va nihoyat
ushbu yadro ham ikki marta ketma-ket bo‘linishi natijasida (birinchi bo‘Iinish
reduksion) yadro joylashib turgan joy bazidiyaga aylanib, uning ustida 4 ta
bazidiospo-ralar hosil bo‘lishi bilan tugallanadi. Tuproqqa to‘kilgan bazidiospora-
lar gaploid mitseliylarni yuzaga keltiradi. Ulardan qalpoqchali zainbu-rug‘ hosil
bo‘lishi uchun esa albatta ikkita mitseliy o‘zaro qo‘shilib dikarion holga kelishi
zarur. Xolobazidiyali zamburug‘larning meva tanalari yopiq (angiokarp), ochiq
(gimnokarp) yoki boshlang‘ich paytida yopiq bo‘lib, kcyinchalik ochilib ketuvchi
(gcmiangiokarp) bo‘lishi mum kin.
O‘zbekiston sharoilida keng tarqalgan agarikalar lartibiga man-sub
qalpoqchali zamburug‘larga misol qilib shampinion, ya'ni qo‘zidumbani
(Agaricus), oq dasht (Plcurotus yeryngii) va siyoh zamburug‘larini (Coprinus)
ko‘rsalish mumkin.
Gastromitsetlar guruhidan esa angiokarp meva tanalar hosil qiluvchi yer
xinasi va ycr yulduzlari organik moddalarga boy bo‘lgan tuproqlarda uchrab
turacli.
Bazidiyali zamburug‘larning aksariyati ko‘pchilik vakillari pa-razit holda
hayot kcchirib. luproqda ma'lum stadiyalarinigina o‘tkazadi.
Deuteromitsetlar (Dcuteromycetes). Deuteromitsctlar sinfiga mansub
zamburug‘larni notakomil yoki takomillashmagan zambu-rug‘lar deb ham ataladi.
Ulaming bunday nomlar bilan atalishiga sa-bab jinsiy ko‘payishi qisqarib ketgan
yoki hozirgacha ma'lum bo‘lmagan deb hisoblaniladi. Aslida ushbu zamburug‘lar

yuksak tuzilgan bo‘lib, xaltachali yoki bazidiyali zamburug‘larning vakillari-dan
kelib chiqqan. Jinsiy ko‘payishi bo‘lmaganligi hisobiga vegctativ va jinssiz
ko‘payish yaxshi rivojlangan. Ulaming jinssiz ko‘payishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
mitscliylari ustida hosil bo‘luvchi konidiya va konidiyabandlari bo‘lishi bilan birga
konidiyabandlarini supurgisimon bog‘lam hosil qilishi (koremiya), yostiqsimon
bo‘lishi (sporodoxiya), zich mitseliylar ustida yassi va kalta konidiobandlarining
joylashishi (loie), mitseliy to‘plamida hosil bo‘lgan uyachada juda kalta konidio
bandlar ustidagi konidiyalar to‘plami (piknidii) va boshqa ko‘rinishlarda yuzaga
kelishi mumkin.
Xaltachali zamburug‘lar mavzusida ko‘rsatib o‘tilganidek nota komil
zamburug‘lar cvolyulsion rivojlanishi jihatidan askomitsetlar va bazidiomitsetlar
bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli ayrim kichik sistematik guruhlarning ham ma'lum
turlari ularga yoki notakomil zamburug‘larga kirishi mumkin. Jumladan,
aspergillus va penitsillium turkumlariga mansub bazidiya va xaltacha hosil
qilmaydigan turlarn-ing ko‘pchiligi notakomil zamburug‘larga qo‘shib o‘rganiladi.
Umu-man esa tuproq zamburug‘larining aksariyati ko‘pchiligini notakomil
zamburug‘lari tashkil etadi. Ushbu sinfning altcrnariya (Alternaria), makrosporium
(Macrosporium), trixodcrma (Trichoderma), fuzarium (Fusarium) va boshqa bir
qator vakillarini tuproqdan doimo ajratib olish mumkin. Ularning bir-biridan
asosiy farqlari konidiya bandlari va konidiyalarining tuzilishi hamda ayrim
morfologik va llziologik xususiyatlarida kuzatiladigan o‘zgarishlar bo‘lib hisobla-
nadi. Shuni ham alohida ta'kidlab o‘lish zarurki, yuqorida nomlari keltirilgan
zamburug‘larning barchasi u yoki bu darajada fakultativ parazitlar liisoblanib, lirik
o‘simliklarda va ulaming tuproqqa tushgan qoldiqlarida bemalol yashash
qobiliyatiga ega.

Zamburug‘larning sistematikasi. Xitridiomisetlar sinfining tavsifi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish