Zamonaviy jamiyat rivojida siyosiy elita va yetakchilikning roli

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	321.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zamonaviy jamiyat rivojida siyosiy elita va yetakchilikning roli

Купить

O‘ZBEKISTON RESBPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVASIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY
UNIVERSITETI
KURS ISHI
MAVZU: ZAMONAVIY JAMIYAT RIVOJIDA SIYOSIY
ELITA VA YETAKCHILIKNING ROLI
Toshkent-2025
1

MUNDARIJA
KIRISH.................................................................................................................. 3
I BOB. SIYOSIY ELITA YETAKCHILIK TUSHUNCHALARINING
NAZARIY ASOSLARI........................................................................................6
1.1. Siyosiy elita tushunchasi va uning mazmun mohiyati....................................6
1.2. Siyosiy elitaning jamiyat va davlat ishlaridagi vazifalari................................8
II BOB. SIYOSIY LIDER: MOHIYATI, FUNKSIYALARI VA UNING
TIPOLOGIYASI..................................................................................................14
2.1. Zamonaviy yetakchilikning ta'riflari...............................................................14
2.2. Siyosiy yetakchilikning shakllanish tartibi......................................................33
2.3.Demokratik jamiyatda siyosiy yetakchi va siyosiy elitaning o rni.................. 35 ʻ
XULOSA.............................................................................................................. 40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.............................................................41
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari
asrida siyosiy yetakchining imidji nafaqat ichki siyosatda, balki xalqaro maydonda
ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyatda liderlarga bo‘lgan ishonch darajasi
ko‘p jihatdan ularning jamoatchilik oldidagi qiyofasi va obraziga bog‘liq. Ommaviy
axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli kommunikatsiya siyosiy
yetakchining imidjini shakllantirishda asosiy vositaga aylangan. Zamonaviy
siyosatchi endi nafaqat boshqaruv salohiyatiga, balki omma bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
muloqot qilish qobiliyatiga ham ega bo‘lishi zarur. Yetakchining shaxsiy fazilatlari,
nutq madaniyati, tashqi ko‘rinishi, madaniy va ijtimoiy faolligi uning ijtimoiy
portretini belgilaydi. Raqobatbardosh siyosiy muhitda imidj yaratish — siyosiy
muvaffaqiyatning ajralmas qismidir. Bugungi kunda elektorat qaror qabul qilishda
faqat siyosiy platformaga emas, balki yetakchining shaxsiy xarizmasiga ham katta
e’tibor qaratmoqda. Shu sababli imidj siyosiy texnologiyalar tizimining markaziy
elementiga aylangan. Siyosiy yetakchining imidji nafaqat u haqida tasavvur hosil
qilishda, balki u bilan bog‘liq ishonch, qo‘llab-quvvatlash va legallikni
ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shuningdek, siyosiy yetakchining imidji
mamlakat brendi, siyosiy barqarorlik va xalqaro hamkorlikda ham katta o‘rin tutadi.
Bugungi dunyoda lider imidji tez-tez o‘zgarib turuvchi axborot oqimlari ta’sirida
shakllanadi va shu bois u doimiy ravishda yangilanib borilishi zarur. Imidj ustida
ishlash siyosiy strategiyaning ajralmas qismiga aylangan. Shuningdek, zamonaviy
siyosiy liderlarning ommaviy madaniyatda aks etishi, ularning shaxsiy hayoti,
qadriyatlari va ijtimoiy mavqei ham keng omma tomonidan qiziqish bilan
kuzatilmoqda. Siyosiy yetakchining ijobiy imidji ijtimoiy birlik, fuqarolik faolligi
va siyosiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim omil sanaladi. Mamlakatlar
rahbarlarining ijtimoiy tarmoqlardagi faolligi ularga yosh avlod bilan yaqin
muloqot qilish imkonini bermoqda. Shu bois siyosiy imidj bugungi kunda faqat
tashqi ko‘rinish emas, balki axloqiy va intellektual salohiyatni ham o‘z ichiga oladi.
Siyosiy yetakchining imidji uni raqobatchilardan ajratib turuvchi muhim belgiga
aylanmoqda. O‘zbekistonda ham
3

so‘nggi yillarda liderlarning ochiqligi, xalq bilan bevosita muloqotga kirishish
amaliyoti kuchayib bormoqda. Bu esa siyosiy yetakchining zamonaviy imidjini
shakllantirishda muhim bosqich hisoblanadi. Mazkur mavzuning o‘rganilishi
siyosatshunoslik, sotsiologiya va ommaviy kommunikatsiyalar kesishmasida
dolzarb ilmiy-ijtimoiy masala bo‘lib qolmoqda.
Mavzuning organilganlik darajasi: Siyosiy yetakchining imidji masalasi
zamonaviy siyosatshunoslikda dolzarb yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ushbu
mavzu bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, G.
Lassuell, J. Nye, M. Kastells, S. Anholt kabi olimlar siyosiy kommunikatsiya,
“yumshoq kuch” va imidj yaratish mexanizmlarini chuqur tahlil qilganlar. Ularning
ishlari siyosiy liderlar qanday qilib omma ongida ijobiy obraz yaratishi
mumkinligini ko‘rsatadi. G‘arb olimlari siyosiy imidjni shakllantirishda PR
texnologiyalari, media strategiyalar va psixologik ta’sir vositalarining ahamiyatiga
alohida e’tibor qaratgan. Rossiyalik tadqiqotchilar – A. Panarin, V. Leksin, S. Kara-
Murza va boshqalar esa siyosiy lider obrazining milliy xususiyatlari va tarixiy
kontekstdagi tahliliga urg‘u beradilar. O‘zbekistonda ham bu boradagi ilmiy
izlanishlar bosqichma-bosqich rivojlanmoqda. Ayniqsa, mustaqillik yillaridan keyin
siyosiy kommunikatsiya, yetakchilik va davlat boshqaruvida shaxs omili muhim
mavzulardan biriga aylangan. O‘zbekistonlik olimlardan A. Jo‘rayev, S. Sattorov,
R. Xaydarov kabi tadqiqotchilar rahbar shaxsining ijtimoiy-siyosiy roliga oid
muhim nazariy va amaliy izlanishlar olib borgan. So‘nggi yillarda siyosiy
yetakchining ommaviy axborot vositalarida aks etishi, ijtimoiy tarmoqlardagi
faoliyati ham tahlil qilinmoqda. Shu bilan birga, mavzuga oid dolzarb muammolar
hali to‘liq ochib berilmagan. Xususan, O‘zbekiston sharoitida zamonaviy siyosiy
lider imidjining shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar, yosh avlod tasavvuridagi
siyosiy lider obrazining o‘zgarishi kabi jihatlar qo‘shimcha tadqiqotni talab qiladi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi yetarli bo‘lishiga qaramay, u doimiy tahlil va
takomillashtirishga muhtoj.
Kurs ishining obyekti – siyosiy yetakchining zamonaviy jamiyatdagi
ijtimoiy-siyosiy roli va uning imidji shakllanish jarayonidir. Ayniqsa, rahbar
4

shaxsining jamoatchil
ik ongida qanday qabul qilinishi, uning siyosiy
kommunikatsiya vositalari orqali shakllantirilgan obrazidir.
Kurs ishining predmeti – siyosiy yetakchining imidjini shakllantirishda
qo‘llaniladigan usullar, vositalar va kommunikatsiya strategiyalaridir. Ayniqsa,
ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda lider obrazining yaratilish
jarayonlari tadqiq etiladi.
K urs ishining maqsadi – zamonaviy jamiyat rivojlanishida siyosiy elita
yetakchilik institutlarining tutgan o’rni va ahamiyatini siyosatshunoslik nuqtai-
nazaridan ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Mazkur ishda siyosiy elita
tushunchasi uning shakllanish mexanizmlari, jamiyatdagi siyosiy qaorlarni qabul
qilishdagi roli hamda zamonaviy siyosiy jarayonlarda yetakchilarning funksiyalari
va ta’sir doirasi o’rganiladi, Shuningdek turli mamlaktlar misolida siyosiy
elitachilik va yetakchilikning modellari solishtirilib ularning ijtimoiy barqarorlik,
islohotlar samaradorligi va demokratik jarayonlarga ta’siri tahlil qilinadi.
Kurs ishining vazifalari.
- Siyosiy elita tushunchasi va uning mazmun mohiyati ochib berish.
Siyosiy elitaning jamiyat va davlat ishlaridagi vazifalarini aniqlash.
Zamonaviy yetakchilikning ta'riflarini yoritib berish.
Siyosiy yetakchilikning shakllanish tartibini ochib berish.
Demokratik jamiyatda siyosiy yetakchi va siyosiy elitaning o rnini yoritib ʻ
berish.
Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 2 bob, 5 paragraf, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. SIYOSIY ELITA VA YETAKCHILIK TUSHUNCHALARI
1.1.Siyosiy elita tushunchasi va uning mazmun mohiyati
Hokimiyatga intilish, unga erishish, siyosiy qarorlar qabul qili- nishida bevosita
ishtirok etishda tarixan muayyan insonlar guruhi shakllangan. Garchi bugungi kunda
siyosiy boshqaruvda barcha fuqa- rolar teng huquqli deb e'tirof etilsada, eng
rivojlangan mamlakatlarning siyosiy amaliyoti shuni ko rsatadiki, hokimiyatni ʻ
taqsimlash va amalga oshirish jarayoni fuqarolarning teng qatnashishini nazarda
tutmaydi.
"Elita" atamasi fransuz tilidan "elite" so'zidan kelib chiqqan bo lib, "eng yaxshi,
ʻ
tanlangan, saralangan" degan ma'nolarni bildiradi. Shu bois ham siyosiy leksikonda,
dastlab "elita" atamasi jamiyat boshqa- ruvi uchun tanlab olingan eng yaxshi
odamlar, maxsus boshqaruv tizimi uchun tayyorlangan mutaxassislar, degan
ma'nolarni bildiradi. Keyinchalik XIX asrga kelib "siyosiy elita" tushunchasining
keng qamrovli talqini ilmiy jihatdan asoslandi.
«Siyosiy elita» atamasi o'zining zamonaviy talqinida, butun jamiyat ustidan
real hokimiya
tga ega bo'lgan «ozchilik
» ijtimoiy guruhi sifa- tida
siyosatshunoslikda XX asrning boshlarida avstriyalik siyosatshu- nos R.Mixels va
italiyalik siyosatshunoslar G. Moska va V.Paretolar to- monidan kiritildi. V.Pareto
ilmiy muomalaga "elita" atamasini kiritgan.
Siyosiy elita bu hokimiyatga erishgan, jamiyat hayotining turli sohalarida
buyruq beruvchi o'rinlarni egallagan odamlar to'dasi emas, balki barcha siyosiy
tizimlarda bo'ladigan, mukammal tashkil etilgan hamkorlik asosidagi ijtimoiy
guruhlardir.
«Siyosiy elita» tushunchasini keng va tor ma'nod. qo'llash lozim. Keng
ma'noda «siyosiy elita» tushunchasi «hukmron elita» tushun- chasiga teng.
Boshqaruv elitasi bu jamiyatning tashkiliy ozchiligi bo'lib, ko'pchilikdan
farqli bo'lgan, lekin nihoyatda yakdil ijtimoiy guruh hisoblanadi. U liderlik
qobiliyatlariga ega bo'lib, boshqaruv funksi- yalarini amalga oshirishga tayyorgarlik
ko'rgan; u jamiyat institut- larida boshqaruv kursini egallashi bilan bir vaqtda ana
shu jamiyatda hokimiyat qarorlariga bevosita va bilvosita ta'sir ko'rsata
6

oladi. Siyosiy elita tor ma'noda boshqaruvchi elitaning bir qismi bo'lib, o'zining
hokimiyatni amalga oshirishga bevosita qatnashishi bilan undan farq qiladi.
Siyosiy elita o'z qo'lida davlat hokimiyatini jamlagan va jamiyat
boshqaruvida yuqori lavozimlarni egallaydigan ijtimoiy guruhdir. Siyosiy elitaning
vujudga kelishi sabablari haqida so'z yuritilganda, insonlarning hukmron sinfga
kirish omilini ochib beradi: har- biy botirlik, moddiy boylik, ma'naviy
hukmronlikka egalik. Ushbu uch omil bilan aristokratiyaning uch tarixiy shakli
bog'liq: harbiy, cherkov va moliyaviydir. Biroq hukmron sinfga ajratishning oliy
mezoni boshqarish qobiliyati hisoblanadi. O'z jamiyatining zaif va kuchli
tomonlarini biluvchi, uni nazorat qila oluvchi.
Jamiyatda siyosiy elitaning shakllanishi sabablari nisbatan R.F.Farmonov va
boshqa mualliflar tomonidan tayyorlangan "Zamonaviy siyosatshunoslik" o'quv
qo'llanmasidan keng keltirilgan. Xu- susan, quyidagicha keltirilgan:
Birinchi , mehnat taqsimoti qonuni va u bilan bog'liq bo'lgan jamiyatning
ijtimoiy yo'naltirilishi, turli guruhlar va qatlamlarning ijtimoiy vazifalarining
farqliligini ta'minlaydi. Jamiyatning sohalashtirilishi faqat mehnat taqsimoti tufayli
yuzaga kelishi mumkin va ijtimoiy ierarxiya asosida insonlar ijro etadigan mos
sinflar, qatlamlar va guruhlar ierarxiyasi paydo bo ladi. ʻ
Ijtimoiy piramida yuqorisiga umumiy boshqaruv va rahbarlikni amalga
oshiruvchilar qo'yiladi, boshqa funksiyalarning muvaffaqiyat- li ijrosi uchun
tegishli zarur choralar ko'riladi. Shundan kelib chiqib, elitaning mavjudligi
boshqaruv mehnatining yuqori ijtimoiy ahami- yati va uning ustunliklari hamda
boshqa shakllar tizimi ko'rinishidagi muvofiq xohish-irodasi bilan izohlanadi. Gap
shundaki, siyosat bu qadriyat va resurslar yoyilishi bilan to'g'ridan-to'g'ri bog'liq
bo'lgan boshqaruv mehnatidir. Boshqaruvda siyosatdan foydalanishdagi keng
imkoniyatlar muhim stimuldir, demak, boshqaruvchi elita mavjudligining omili
ham aynan shudir.
Ikkinchi , ijtimoiy tengsizlik natijasida mulkka va, avvalo, ishlab chiqarish
vositalariga ega bo'lgan individlar va guruhlar moddiy boy-likning iste'molida va
taqsimlanishida hukmron mavqega ega.
7

Shu bilan birga tengsizlik odamlar qobiliyatiga ham tegishlidir. Rahbarlikda
va boshqaruv faoliyatida tajriba, umumiy bilimlar, shu- ningdek, andisha yuksak
aql-zakovat talab qilinadi. Demak, odam- larning tabiat in'omiga egaligi, psixologik
tengsizligi jamiyatning elita va ommaga bo'linishi borasidagi ikkinchi muhim
omildir.
Uchinchi , siyosat har kimning qiziqish doirasiga kiravermaydi. Ko'plar
uchun siyosatga jalb qilinish bu ikkinchi darajali ishdir. Siyosatda ozchilik faollik
ko'rsatadi. Bu siyosiy elitaning mavjudligining uchichnchi - siyosiy omilidir.
1.2. Siyosiy elitaning jamiyat va davlat ishlaridagi vazifalari
Siyosiy elita davlat va jamiyat ishlarida ko'plab funksiyalarni bajaradi: turli
ijtimoiy guruhlar manfaatlarini o rganish va tahlil etish; turli ijtimoiy ʻ guruhlar
manfaatlarini subordinasiya qilish;
siyosiy yo'l va maqsadlarda manfaatlarni ifodalash;
siyosiy mafkurani ishlab chiqish;
boshqaruv organlari apparatining kadrlarini tayinlash;
siyosiy tizim institutlarini tuzish va ularga tuzatishlar kiritish;
siyosiy yetakchilarni ilgari surish.
Siyosiy elitani hokimiyat funksiyalarining hajmi asosida quyidagi
darajalarga bo'lish mumkin: oliy, o'rta va quyi.
Hattoki barcha demokratik mezonlarga to'liq erishilganda ham, siyosiy
hokimiyat teng taqsimlangan bo'lmaydi. Kamchilik ko'p narsaga, ko'pchilik kam
yoki hech narsaga erishmaydi. Siyosiy olimlar bu tengsizlikni odatiy va o'zgartirib
bo'lmas deb tushunishadi. Siyosiy elitalar qarorlar qabul qilishadi, oddiy xalq va
omma odatda shu qarorlar doirasida harakatlanishadi.
Asosiy bahs bu elitalar ommaga qanchalik javobgarligidadir. Shu bois
siyosiy elitalar nazariyasi borasida ikkita model shakllangan:
Birinchi model , elitalar omma oldida oz miqdorda javobgar deb
hisoblovchilar - elitaristik (yoki oligarxik) nazariyachilar. Ushbu modelning ko'zga
ko'ringan vakillari, "makiavellistik maktab" deb nom olgan, namoyandalari
G.Moska, V.Pareto, R.Mixelslardir. "Makiavellistlar" degan atamani birinchi bo'lib
8

amerikalik siyosatshun
os F.Xinter ishlatgan. Bunga sabab ushbu
siyosatshunoslarning fikrlari XVI asrda ijod qilgan buyuk mutafakkirning fikrlariga
yaqin- ligi edi. N.Makiavelli hukmdorlarni tasvirlashda tulki obrazi orqali- ayyorlik
va epchillik, sher obrazi orqali-kuch sifatlarini ifodalagan.
"Makiav
ellistlarn xususiyati shundaki, ular elitani alohida
mujassamlashgan guruh sifatida ko'rganlar. Bundan tashqari, bu guruh boshqa
guruhlar orasida o'z ustunligini alohida xususiyatlar bilan qo'llab-quvvatlagan.
Shuningdek, boshqaruvchi elita qatoriga qo'shilish har bir shaxsdan alohida sifat va
qobiliyatlar majmuasiga ega bo'lishni talab qiladi. Elitalarning alohida sifati tabiiy
tug'ma holat hamda boshqarish qobiliyatini shakllantirishga qaratilgan tarbi- yaga
bog'liqdir. Ammo bu sifatlar doimiy emasligi tarixiy rivojlanish davrida kuzatish
mumkin.
Siyosiy elita nazariyasining eng birinchi asoschilaridan biri bu, ita- liyalik
olim G. Moskadir (1859-1941-yillar). Aynan mazkur olim XIX asrning oxirlarida,
siyosatshunoslik fanining shakllanishi yuz berayot- gan bir davrda, uning
taraqqiyotiga ulkan hissa qo'shdi. 1885-yilda G.Moska "Siyosiy fan asoslari», deb
nomlangan ilmiy maqolani e'lon qildi. Keyinchalik olimning ishi "Hukmron sinf"
nomi bilan yuritila boshlandi. Mazkur ilmiy nashrda G.Moska o'zining siyosiy
konsepsi- yasini bayon qilib bergan edi. Unga ko'ra, jamiyat ikki sinfdan: hukm-
ronlik qiluvchilar va boshqaruvchilar sinflaridan iboratdir. Boshqaruv- chilar sinfi,
garchand ular har qanday jamiyatda ham kamchilikni tashkil etsalarda, barcha
asosiy siyosiy funksiyalarni bajaradilar.
Shuning uchun Italyan siyosiy olimi Gaetano Moska hokimiyat doimo
kamchilik qo'lida bo'ladi deb aytgan edi. G.Moska garchand "elita" atamasini
ishlatmagan bo'lsada, "hukmron sinf" va "siyosiy sinf" atamalari bilan amalda
"siyosiy elita"ni ifodalagan edi 1 . G.Moska mamlakatda boshqarish funksiyasini
amalga oshiruvchi "kam sonli sinfning" eng zarur va muhim xususiyatlari qatoriga
hamjihatlik, uyushqoqlik va hokimiyat vakolatlarini samarali ravishda amalga
oshira olish layoqatining mavjud bo'lishi kabilarni kiritadi. G.Moska hukmron
1 Roskin M.G., Kord R.L., Medeiros J.A., Jons V.S. Siyosatshunoslik: Kirish. Nyu-Jersi: Pearson, 2013.-P.104
9

sinfning rivojlanishida ikkita tendensiyani belgilaydi. Bir tomondan, elita
vakillarining o'z vazifalari va imti- yozlarini o'zlarida doimo qoldirishga harakat
qilishi, ikkinchi to- mondan, yangi kuchlarning eski kuchlarning o'rniga kelishidir.
Agar jamiyatda aristokratik yondashuv ustunlik qilsa, hukmron sinf yopiq bo ladi ʻ
va jamiyatning rivojlanish qobiliyati qisqaradi. Agar ikkinchi (demokratik)
tendensiya ustunlik qilsa, hukmron sinfga kirish qiyin- chilik tug'dirmaydi va uning
shaxsiy yangilanishi tez sur'atlar bilan oshib boradi. Ammo bunday tendensiya
holatida quyi guruhlarning hokimiyatni egallash uchun bo'lgan xatti-harakatlari
beqaror vaziyat, siyosiy krizislarga olib kelish xavfini tug'diradi. Italiyalik olim
V.Pareto (1848-1923-yillar)ning xulosalari ham nihoyatda diqqatga sazovordir. Har
ikkala olim bir-biridan mustaqil ravishda "siyosiy sinf" haqidagi ilmiy xulosalarni
ishlab chiqqanlar.
Uning tushunchasicha elita bu tanlab olingan jamiyatning ozchilik qismi
bo lib, unga barcha a'zolar moslashishi kerak. Pereto fikriga ko'ra elita o zini tutishi
ʻ ʻ
va tadbirkorligi, uni o'rab turganlarning ojiz va ta'sirchan tomonlarni ko'ra bilish va
ulardan o'zining manfaatlari yo'lida foydalanish qobiliyati bilan xarakterlananishi
kerak.
V.Pareto siyosatshunoslik faniga «elita» va «kontrelita» tushuncha- larini
kiritdi. V.Paretoning fikricha, individlar bir-birlaridan jismoniy, axloqiy va
intellektual (aqliy) xususiyatlari bilan ajralib turishadi. V. Paretoning ahamiyatli
nazariyasi elitaning omma ustidagi ustunligini asoslash fikriga qaratilgan. Ushbu
ustunlik elitalar vakillarining tabiiy sifati bilan tushuntiriladi: ularning hayoti,
kuchi, energiyasi va irodasidir. "Elita" atamasining asosiy g'oyasi ustunlik
demakdir.
V.Paretoga binoan, elita hukmron elitaga-bevosita yoki bilvosita boshqarish
ishlarida qatnashadigan va hukmron bo'lmagan elitaga- kontrelitaga bo'linadi.
Kontrelita bu elitaga xos bo'lgan psixologik xususiyatlarga ega, biroq u yoki bu
jamiyatda maqomi va boshqa turli xil to'sqinliklar sababli, boshqaruv
funksiyalariga kirishga ega bo'lmagan kishilar guruhidir. Ba'zi bir holatlarga ko ra,
ʻ
elita va kon- trelita vakillari o zaro o rin almashishlari mumkin.
ʻ ʻ
10

V.Paretoda jamiyatni boshqarish uchun qo'llanadigan resurslarni
sharhlashda ko'proq makiavellistik qarashlar mavjud. Uning fikricha, nisbatan
kamsonli sinf qisman kuch bilan hokimiyat tepasida tura oladi va qisman
bo'ysunuvchi sinfning ko'p qismi tomonidan berilgan roziligi sababi bilangina tura
oladi. Biroq ishontirish qobiliyati hokimiyatni aqlash uchun ko'p hollarda yetarli
emas va o'sha paytda elita o'z faoliyatida kuch ishlatishi kerak.
V.Pareto shuni ta'kidlaydiki, ozchilikning ko'pchilik ustidan hukmronligi
tabiiy tug'ma qobiliyatga bog'liq bo'lsa, biroq o'zining doimiy hukmronlik holatini
ta'minlab turishi uchun bu omil emas. Elitalarga tegishlilik majburlash asosida hech
qachon meros bo'lib o'tmaydi. Bolalar o'z ota-onasining yuksak sifatli
qobiliyatlarini o'zlarida mujassamlashtira olmaydilar va shuning uchun bu xislatlar
kamayish tendensiyasiga ega. Ayni paytda, jamiyatda doimo kontrelita mavjud
bo'lgan. Kontrelita elitalar elementining doimiy salohiyatli, muqarrar raqiblaridir.
Avstriyalik olim R.Mixels (1876-1936) oligarxiyaning temir qo- nunini
yaratdi. Unga ko'ra, hokimiyatning ozchilik tomonidan egallanish jarayoni
muqarrardir va har qanday tashkilotda muqarrar ravishda
ko'pchilikni
boshqaradigan ozchilik vujudga keladi. G.Moska bu qarashni rivojlantirgan holda,
siyosiy elitani yopiq sinf, «siyosiy sinf» deb ataydi.
Makiavelli maktabi konsepsiyasi quyidagi jihatlari sababli tandiqdga
uchraydi: a) psixologik omillar ahamiyati oshirib yuborilgan; b) demokratiyaning
xushlamasligi, omma faolligini baholay olmasligi; d) jamiyat evolutsiyasini
yetarlicha hisobga olmaganligi va hokimiyat uchun kurashga surbetlik bilan
munosabatda bo'lish.
Ikkinchi model , elitalar to'la to'kis omma oldida javobgar deb hisoblovchi
va jamiyatda turli elitalar mavjudligi va ular o rtasidagi qarama-qarshilikni nazardaʻ
tutuvchi pluralistlar (yoki poligarxik, demokratik) model hisoblanadi 2 . Mazkur
model doirasida bir qator konsepsiyalar shakllangan (qarang. Qirg'izboyev M.
Siyosatshunoslik.- Τ.,2013):
2 Roskin M.G., Kord R.L., Medeiros J.A., Jons V.S. Siyosatshunoslik: Kirish. Nyu-Jersi: Pearson, 2013.-P.114
11

➤ Elitalarning qadriyatli nazariyasi. Asoschilari-V.Ropke, X.Ortega-i-
Gasset va boshq. Bu nazariya vakillari elitar nazariyani zamonaviy davlat hayotiga
moslashtirishga intiladi, uni demokratiya bilan qo'shishga intiladi. Belgilari: elita
tarixan o'z funksiyalarini o zgartirib kelgan ijtimoiy tizimning eng muhim va qadrliʻ
unsiridir, aristokratiya ishbilarmonlarga almashgan, ishbilarmonlar esa mene jer va
intellektuallar bilan almashgan; elita nisbatan amal qiladigan funksiyalarni bajarish
asosida birlashadi; elita bilan omma o rtasidagi munosabatlar hukmronlik
ʻ
xarakterini kasb etmaydi, balki ixtiyoriylik asosida qabul qilinadigan boshqarish
sifatida namoyon bo'ladi; elitani shakllantirish-bu hokimiyat uchun kurash
natijasida emas, balki yuksak boshqaruv qobiliyatiga ega bo'lgan shaxslarning
jamiyat tom- nidan tabiiy tanlovidir.
➤ Demokratik elitizm nazariyasi. R.Dal, S.M.Lipset, K.Mangeym va
boshq. R.Dal elita borasida shunday degandi: "Hozirgi ulkan zamonaviy jamiyatda
teng demokratiyaning iloji yo'q; hokumat juda katta va muammolar o'ta
murakkab..... Asosiy siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy qarorlar kichik kam sonli
insonlar gu- ruhi tomonidan qabul qilinadi..... Bu tizimni ulkan siyosiy tizimlarda
qo'llab ko'rishning iloji yo'q” deb ta'kidlagan." Demokratik elitizm nazariyasi
vakillari demokratiyani saylovchilar ovozi uchun turli eli tar guruhlarning
raqobatlari sifatida talqin etadi.
➤ Elita plyuralizmi nazariyasi. Bu ko'pincha elitalarning funksional
nazariyasi deb ham ataladi R.Aron, A.Bentli, R.Dal, S.Keller, D.Rismen. Uning
xususiyati: siyosiy elitani funksional elita sifatida talqin etish. Funksional elitalar -
bu jamiyatdagi muayyan rahbarlik ishlari bilan mashg'ul bo'lish uchun zarur
bo'lgan, maxsus malakalarni egallagan shaxs yoki guruhdir. Elitani yagona va
yagona imtiyozli, nisbatan jipslashgan guruhlar sifatida inkor etish; jamiyat- ni elita
va ommaga bo lish nisbiy, shartli va ba'zan unchalik ko'zga tashlanmaydi; hozirgi
ʻ
demokratiyada elita eng komponentli va qiziqib intiladigan fuqarolardan
shakllantiriladi. Demokratik davlatlarda elita muhim ijtimoiy funksiyalarni bajarib
kelayotganligi uchun ularning ijtimoiy hukmronligi to'g'risida gapirish nojoizdir.
12

Elitalar plyuralizmi konsepsiyasidan zamonaviy g'arb demokratiyasining taraqqiy-
parvarligini nazariy asoslash uchun keng foydalaniladi.
➤ Elitalarning so'l liberal konsepsiyasi plyuralistik elitizm nazariyasiga
(yuqoridagi) nisbatan o'ziga xos g'oyaviy muxolifiy qarashlari bilan ajralib turadi
P.Birnbaum, J.Meyno, R.Miliband, F.Xanter. Elita nazariyalari ichida Kolumbiya
universiteti satsiolo- gi Charlz Rayt Millsning o ziga xos manifesti bu oqimningʻ
xarak- terli xususiyati sifatida namoyon bo'ladi. Unda AQSHda hokimiyat
boshqaruvi barcha elitalar tomonidan emas, balki bitta hokimiyat yuritayotgan elita
("Power Elite") tomonidan amalga oshirilayotganligini isbotlashga harakat qilingan.
Uning fikricha, katta biznesmenlar siyosatchilarga pul berishadi, siyosatchilar esa
uni ommaviy mudofaa xarajatlari uchun ajratishadi, yuqori lavozimdagi generallar
esa yana o'sha katta biznesmenlar bilan shartnoma tuzishadi. Pul aylanib katta
biznesmenlarning u cho'ntagidan bunisiga o'tadi. Ch.R.Mills bu o'zaro til
biriktirilgan fitna Amerikani urushga chorlashini bashorat qilgan.
Pul va aloqalar elitaga siyosiy qudratga ega bo'lish imkoniyatini yaratadi.
2004-yil prezidentlik saylovlarida o'z nomzodlarini qo'ygan Yel universiteti
bitiruvchilari - J.Bush (68) va J.Kerri (66) ikkalasi ham oliy elita va maxfiy jamiyat
hisoblangan "Chanoq va Suyak" jamiyati a'zolari bo'lishgan. Elita bu "boy" degan
tushuncha bilan sinonim emas. Ayrim boylar davlat mansabiga ega bo'lishadi va
uni hokmiyatga keltirgan kishilar foydasiga o'z navbatida maqbul qonun- lar, soliq
imtiyozlari va subsidiyalar taqdim etadi 3 .
3 Roskin M.G., Kord R.L., Medeiros J.A., Jons V.S. Siyosatshunoslik: Kirish. Nyu-Jersi: Pearson, 2013.-P.105.
13

II BOB. SIYOSIY LIDER: MOHIYATI, FUNKSIYALARI VA UNING
TIPOLOGIYASI
2.1. Zamonaviy yetakchilikning ta'riflari
Siyosats
hunoslik dolzarb masalalardan biri, siyosiy yetakchilik
masalasidir. Bu o'rinda quyidagi tushunchalar mohiyatini anglash lozim:
Yetakchi (lider) - bu boshqa kishilarga ta'sir etish demakdir. Lider va uning
izdoshlari o'rtasida o zaro munosabatlar mavjud bo'lib, u liderdan guruh a'zolariga ʻ
qarab har doim bir tomonlama yo'naltirilgan bo'ladi.
Yetakchilik (liderlik) - bu boshqaruvchanlik maqomi, qarorlar qa- bul qilish
bilan bog'liq bo'lgan ijtimoiy pozitsiyadir.
Siyosiy yetakchilik (liderlik) - bu siyosat bozorida amalga oshiri- ladigan
maxsus tadbirkorlik shaklidir. Bunday raqobatchilik kurashu- vida tomonlar
ijtimoiy vazifalarni yechish bo yicha dasturlar bilan almashinadilar.
ʻ
Siyosiy yetakchi (lider) - siyosiy jarayonlar bilan birga butun jami- yat va
siyosiy tashkilot yoki harakatni ham boshqaradi, voqealarning borishi va siyosiy
jarayonlar yo'nalishini o'zgartira oladi. Siyosiy liderlar jamiyatdagi siyosiy
jarayonlarni jonlantiradilar, jamiyatning tarixiy rivojlanishini belgilovchi dasturlar
va g'oyalarni ilgari suradilar.
Yetakchilik mavzusi qadimgi davrda to bugungi kungacha turli
tadqiqotchilar, siyosiy arboblar tomonidan o'rganib kelingan va unga ta'riflar
berilgan. "Tarixni mashhur shaxslar yaratadi" degan ibora ham bejiz yaratilmagan.
Siyosiy yetakchi (lider) - mamlakat taraqqiyotida muhim rol o'ynaydigan,
siyosiy jarayonlarga va vaziyatlarga ta'sir ko'rsata oladigan jamiyatning, muayyan
ijtimoiy guruhning, tashkilotning obro'li shaxsidir.
Siyosiy liderlik hodisasiga sotsiologiya, siyosatshunoslik, psixo- logiya va
boshqa fanlarda ko'plab nazariyalar mavjud. Bu hodisaga qiziqish va uni tahlil
etishga intilishning ibtidosi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Antik davrning
mualliflari Gerodot, Plutarxlar ham siyosiy liderlik to'g'risida ko'plab mulohazalar
bildirishgan.
14

Siyosatshunoslik nuqtayi nazaridan siyosiy liderlik hodisasini tahlil etishda
Abu Nasr Forobiy, Amir Temur, Alisher Navoiy xizmat- lari kattadir. Buni siyosiy
ta'limotlar shakllanish tarixidan ham kuza- tish mumkin.
Aytish mumkinki, siyosiy yetakchilikning sharqona tahlilida yetak- chiga
nasixatgo ylik yondashuvi ustuvorlik qiladi. Unga ko га davlat arbobi siyosati harʻ ʻ
qanday vaziyatda ham axloqiy tamoyil- lar: rostguylik, halollik, odamlarga
xayrixohlik va hokazolarga zid bo'lmasligi kerak. Ta'kidlab o'tish lozimki,
yetakchini axloqiy qoi- dalarga rioya qilishga chorlovchi bunday sharqona
qarashlar hozirgi zamon demokratik jamiyatlarida siyosatning insoniylashuvida,
uning inson huquqlari kafolati sifatida tanilishida o'z ifodasini topmoqda.
O'yg'onish davri mutaffakkiri, N. Makiavellining fikricha, siyo- siy yetakchi
bu butun jamiyatni jipslashtiruvchi, ijtimoiy tartib- larni saqlab qolish va
mustahkamlash uchun har qanday vositalarni qo'llovchi hukmdordir.
XIX asrga kelib shaxs irodasini jamiyat taraqqiyotining belgilov- chi kuchi,
deb hisoblovchi volyuntaristik nazariyalar paydo bo'lgan. Yetakchilik to'g'risidagi
bu nazariya vakillari Tomas Karleyl (1795- 1881) va Ralf Uolso Emersonlar
(1803-1882) fikricha, odamlarning ko pchiligi
ʻ barcha munosabatla
rda
yetakchilarning yo'naltiruvchi ta'sirisiz normal hayot kechira olmaydilar. Ularning
fikriga ko'ra, tarix qahramon, diniy shaxs ijodining mahsulidir.
Siyosiy fikrlar ta'limotidagi siyosiy liderlik nazariyasida F. Nisshe ishlab
chiqqan paradigmalar ham muhim rol o'ynaydi. U oliy bio- logik tip - yetakchi,
yo'lboshchi inson, g'ayritabiiy favqulodda inson to'g'risidagi g'oyani asoslashga
harakat qildi. G'ayritabiiy, favqulod- da inson insoniy axloq me'yorlari bilan
chegaralanmagan bo lib u, yaxshilik va yomonlikdan yuqori turadi. U oddiy
ʻ
odamlarga, o ziga o'xshash favqulodda yo'lboshchi insonlar bilan mehribon,
ʻ
muloyim bo'lishi mumkin. U yuksak hayotiy quvvatga egaligi va hokimiyatga
bo'lgan irodasi bilan boshqa kishilardan ajralib turadi. U kishi irodali, rivojlangan
va go'zal insondir.
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, siyosiy yetakchilik omilini
"qahramon", "dohiy" kabi epitetlar bilan izohlash hollari ilmiy amaliyotga kirib
15

keldi. Uning asosida insoniyat sivilizatsi- yasining barcha yutuqlarini buyuk
yetakchilar (liderlar) faoliyati bilan bog'lashga harakat qilingan nazariy g'oyalar
paydo bo'la boshladi. Fransiyalik sotsiolog va psixolog olim G. Tard va uning
vatandoshi G. Lebon buyuk yetakchilar bir paytning o zida buyuk psixologlar ʻ
hamdir, deb ta'kidlagan edilar. Avstraliyalik psixolog olim Z.Freyd esa siyosiy
yetakchilikning obro'-e'tibori va mavqesi xuddi oiladagi otaning obro'siga
o'xshaydi. Oiladagi bolalar, dono otaga qanchalik talpinsalar, odamlar ham jamiyat
miqyosida siyosiy yetakchiga shunchalik ishtiyoq bilan intiladilar, deb
Amerikalik politolog Margarit Xarmani yetakchi (lider)ni quyi- dagicha
ta'riflaydi: Yetakchi - ko'p qirrali tushuncha, uning namoyon bo'lishini
ko'rayotganda, quyidagilarga e'tibor berish kerakligini ay- tadi.
a) Rahbarning o'z xarakteri.
b) Unga muxolifatda bo'lgan rahbarning xislatlari (unga ta'sir ko'rsatuvchi
barcha siyosat subyektlari).
d) Rahbarlar va unga raqobat qilayotganlar o rtasidagi o'zaro alo-
ʻ
d) Rahbarlikni amalga oshirish chog'idagi aniq vaziyat.
"Siyosiy yetakchi" jamiyatda ro'y beruvchi siyosiy jarayonlarning yetakchi
subyekti sifatida quyidagi muhim funksiyalarni bajaradi:
 integrativ funksiya;
 qarorlar qabul qilish funksiyasi;
 kommunikativ funksiya;
 safarbar qilish funksiyasi;
 sotsial arbitraj funksiyasi;
 siyosiy tizim va uning alohida olingan institutlarini legitimlashtirish
funksiyasi.
Siyosiy yetakchilikka oid nazariyalar. Yetakchilik tabiatini tushuntirishga
bo lgan intilishlar ko'pgina nazariyalarni paydo qildi.
ʻ
➤ Xislatlar (sifatlar) nazariyasi. Ulardan eng qadimiyrog'i va ahamiyatini
hozirga qadar yo'qotmaga
ni xislatlar nazariyasidi
r. Ushbu nazariyani
ng
asoschilaridan biri E.Bogardus fikricha, a'lo darajali intellektual iste'dodlar shaxsga
16

ertami-kechmi yetakchilikka olib keluvchi ko'zga ko'ringan mavqeni beradi.
Yetakchilik alohida sifatlaridan (tafakkuri, irodasi, kuch-g'ayrati va boshq.) paydo
bo'ladigan fenomen. Demak, yetakchilik hodisasini yetakchining yuksak fazilatlari
asosida tushuntirish ushbu nazariyaning mohiyatini tashkil etadi.
➤ Omiliy-tahliliy ta'limot. Biroq nodemokratik davlatlarda o rtamiyona, ʻ
go'r, yorqin xislatlarga ega bo'lmagan shaxslarning tez- tez siyosiy yetakchilar
sifatida siyosat maydoniga kelishlari kuzatil- gan. Bularni hisobga olish xislatlar
nazariyasining rivojiga - uning omiliy-tahliliy tamoyili yaratilishiga olib keldi. Bu
tamoyil yetakchilarning sof individual xususiyatlarini va muayyan siyosiy
maqsadlarini amalga oshirish jarayonida namoyon bo'lgan xulq-atvorlarini
taqqoslaydi. Siyosiy yetakchining individual xususiyatlari va uning oldida turgan
maqsadlarga erishishga intilishi natijasida siyosiy liderning «ikkinchi tabiati»
vujudga keladi. Xulq-atvor uslubi ishlab chiqiladi. Siyosiy liderning maqsadni
mo ljallash va unga erishish uslubiga muayyan ijtimoiy vaziyatlar ta'sir ko'rsatadi.
ʻ
Masalan, V.I.Leninning yaqinlari bilan munosabatida namoyon bo'luvchi individual
xislatlari hech ham zo'ravonlikka chanqoq va odamlarning kulfatlariga befarq,
rahmsiz va zolimligidan darak bermasdi. Biroq uning o jarligi va utopik maqsadga
ʻ
intilishlari uni hokimiyatni saqlab qolish uchun jinoyatlar oldida to'xtamaydigan,
umuminsoniy axloq me'yorlarini inkor etuvchi diktatorga aylantirgan.
➤ Vaziyatlar nazariyasi (V. Dall, T. Xilton, A. Gardner) yetakchilikning
ma'lum bir ijtimoiy sharoitlarga bog'liqligi g'oyasiga asoslandi. Lider - muayyan
vaziyat mahsulidir. Bunga ko ra, aynan vujudga kelgan aniq shart-sharoitlar
ʻ
yetakchini saralaydi va xulq-atvorini beligilaydi. Vaziyatlar nazariyasi shaxs
individual sifatlarinin
g muhim rolini inkor etmaydi, biroq ularni
mutlaqlashtirmaydi ham. Biroq bu tamoyil yetakchining faolligini, uning vaziyatni
o'z vaqtida to'g'ri baholash va o'zgartirish, o'tkir muammolar yechilishini topa olish
qobiliyatini yetarlicha aks ettirmaydi. Tarixda tasodifiy liderlar bo'lmaydi: har bir
lider o'z davrining va shu davrga xos tarixiy vazi- yatning mahsulidir. Iskandar
Zulqarnayn, Oliver Kromvel, Chingizxon, Amir Temur, Jaloliddin Manguberdilar
17

ham o'z davrining liderlari edilar. Ammo tabiiyki, ular bir-birlaridan tubdan farq
qilardilar.
➤ Konstituentlar nazariyasi yetakchilik qobilyatini izdoshlar va
konstituentlar orqali tushuntiradi. Ayni izdosh - deb yozadi F. Etenford, yetakchi va
vaziyatni o'zgartiradi, oxir oqibatda yetak- chilikni qabul qiladi yoki rad etiladi.
Ancha afzalliklarga ega bu naza- riya yetakchining yangiliklarga intiluvchanligi,
mustaqilligi va faolligini yetarli hisobga olmaydi.
Siyosiy liderlarni tarafdorlar manfaatlarining ifodachisi sifatidagi bunday
qarash birmuncha kamchiliklarga ham egadir. Ushbu nazariya va vaziyatlar
ta'limoti ham siyosiy liderning hokimiyatni egallagan- dan keyingi faoliyatidagi
mustaqillikni, faollikni tushuntirib bera olmaydi. Tarix saboqlari ko'rsatadiki,
ko'pgina siyosiy rahbarlar o zini hokimiyat tepasiga keltirgan qatlamlar va guruhlarʻ
manfaatlariga qarshi qaratilgan faoliyat yuritganlar.
➤ Psixoanalitika nazariyasi. Siyosiy liderlik tabiatini tushunti- rish va uni
bir xilda izohlash murakkab vazifa bo lib, uning subyek- tiv mexanizmlarini
ʻ
psixologik ta'limotlar, xususan psixoanalitika nazariyasi tushuntirib beradi. Uning
asoschisi Z.Freyddir. Siyosiy liderlik asosida shahvoniy mayllar yotadi.
Sublimatsiya, boshqa holatga o'tish jaryonida, u ijodiy faoliyatga, jumladan, siyosiy
liderlikka ham intilish sifatida namoyon bo'ladi. Ko'pgina kishilarda rahbarlik
lavozimlarini egallash subyektiv-kompensatorlik vazifasini bajaradi. Turli xil
kamchiliklarga yo'l qo'ymaslik, nomukammallik hissiyotini yengishga yordam
beradi. Muayyan psixologik ehtiyojlar siyosiy liderga bo'ysunishga majbur etadi.
Siyosiy liderlikning psixoanalitik nazariyasi rivojiga Frankfurt maktabi
vakillari E. Fromm va T.Adorno sezilarli hissa qo shdilar. Ular avtoritarizmga
ʻ
moyil bo'lgan va hokimiyatga intiluvchi shaxs tipini aniqladilar. Bunday shaxs
nosog'lom, ya'ni oilaviy nevroz ho- latini keltirib chiqaruvchi sharoitlarda
shakllanadi. Kishi bunday sha- roitlarda ularning hammasidan hukmronlik yoki
bo'ysunish munosa- batlariga qochishga intiladi. Liderlik-avtoritar shaxs uchun
o zining notekis kayfiyatlaridan holi bo'lishga va o'z irodasiga boshqalarni
ʻ
18

buysundirishga imkon beradigan psixologik ehtiyojdir. Boshqalar ustidan cheksiz
hukmronlik qilish, bunday kishiga o'ziga xos sarxushlik baxsh etadi. U o ziga xosʻ
sadizm, zo'ravonlik shaklidir. Shu bilan bir vaqtda, avtoritar shaxs mazoxistik
xususiyatga ham egadir, ya'ni u o'zidan zo rroq kuch bilan to'qnashganda, unga
ʻ
sajda qiladi. Boshqalarning kuchsizligi unda g'azablanish, ularni tahqirlash
kayfiyatlarini tug'diradi.
Bunday xulq-atvor shakli psixologik ma'noda kuchlilikning emas,
kuchsizlikning namoyon bo'lishidir. Avtoritar shaxs haqqoniy kuchga ega
bo'lmasdan, boshqa kishilar ustidan hukmronlik qilish vositasida u kuchga ega
bo'lishga o'zini ishontirishga harakat qiladi. Bunday shaxs irratsionaldir, mistikaga
moyildir va, birinchi navbatda, hissiyotlar asosida fikr yuritadi, tenglik va
demokratiyaga toqat qila olmaydi. Boshqa barcha kishilarni kuchli-kuchsiz
munosabatlari vositasida idrok etadi.
➤ Interfaol tahlil. Yetakchilik to'g'risida yuqorida ko'rsatib o'tilgan
nazariyalar uning turli tomonlarini ko'rishga imkon beradi, biroq uning bir butun
ko'rinishini bera olmaydi. Yetakchilikni kom- pleks tadqiq etishni amalga oshirishni
interfaol tahlil bajaradi. U yet- akchilikning asosiy to'rtta xususiyatini hisobga oladi:
1. liderning xarakterli xususiyatlari;
2. u bajarishi lozim bo lgan vazifalar;
ʻ
3. uning izdoshlari va ularning o'zaro harakati tizimi;
4. lider va o'zaro munosabat mexanizmi.
Lekin liderlikning universal ta'limotini yaratish mumkin emas.
Sababi, bu voqelikning o'zi namoyon bo'lishiga, vazifalariga, tarixiy davr,
siyosiy tizim xususiyatlariga ko ra xilma-xildir.
ʻ
Siyosiy liderlik turlari. O'z davrida M. Veber (1864-1920-yillar) ning
liderlikning mumtoz, deb hisoblash mumkin bo'lgan uch turini <<Siyosat-ham
mayl, ham kasb sifatida» maqolasida bergan legitim- likning uch turiga asoslanadi:
An'anaviy liderlik. Liderlikning bu turlari an'analar, marosim- lar, odat
kuchi kabi mexanizm
larga tayanadi. Itoat qilish odati an'analar
ning
19

muqaddasligiga va hokimiyatning meros tariqasida o'tishiga asoslangan.
Liderlikning bu turi dohiylar, oqsoqollar, shohlar boshqaruvi uchun xosdir.
Xarizmatik liderlik. Hukmdor-liderning qudratiga xalqning chek- siz
ishonchiga asoslanadi.
Ratsional-oshkora liderlik. Liderlikni saylashning tartibi, unga muayyan
hokimlik vakolatlarining oqilligi, qonuniyligi to'g'risidagi tasavvurlarga asoslanadi.
Amerikalik politolog M. Xermann "siyosiy yetakchilik"ning o ziga xosʻ
tipologiyasini taklif qilgan edi. Unga ko'ra, yetakchilarni turlarga bo'lishda uning
imidji muhim o'rinni egallaydi: 1) bayroqdor yoki buyuk inson, 2) xizmatkor, 3)
savdogar, 4) o't o'chiruvchi.
Rahbarlik uslubiga ko ra:
ʻ
a) avtoritar,
b) demokratik,
d) liberal
Ta'sir etish shakli bo'yicha:
a) rasmiy,
b) norasmiy
Mavjud siyosiy tizimga bo lgan munosabatiga ko ra: funksional lider,
ʻ ʻ
disfunksional lider.konformist lider. nonkonformist lider.
O'z avtoritetining ijtimoiy mohiyatiga ko ra:
ʻ
a) an'anaviy lider,
b)byurokratik lider,
d) xarizmatik yetakchi.
Xulosa qilib aytganda, ilmiy adabiyotlarda hozirgi dunyoda lider- lik
rivojlanishida beshta tendensiya shakllangani keltirilgan:
1. Milliy liderlar endilikda global muammolarni chetlab o'ta ol- maydilar.
Ular o'z ichki siyosatlarini umumjahon, global jarayonning bir qismi sifatida
qarashlari lozim bo'ladi.
2. Norasmiy liderlar roli va ta'sirining ortib borishi.
20

3. Liderlar faoliyati iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni hal qilish- ga
ko proq jalb qilinyapti. Bu-lider faoliyati bilan bog'liq ravishda u yoki bu millatʻ
turmush darajasining ortishida namoyon bo'lyapti, o'z navbatida, bu faoliyatning
davomiyligi ham ortyapti.
4. Lider-qahramon va lider-antiqahramon kabi siyosatchilarning paydo
bo'lish ehtimoli kamayapti.
5. Hokimiyatlar bo'linishi va fuqarolik jamiyati chegaralarining kengayishi
hisobiga siyosiy yetakchi hokimiyat ham cheklanyapti.
Yetakchilik. Dunyoning turli mintaqalaridagi davlatlar va xalqlar ijtimoiy-
siyosiy hayotida tub o'zgarishlar ro'y berayotgan hozirgi zamonda siyosiy
yetakchilik fenomeni alohida ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyatni qayta qurish va
hokimiyat tarkibining asosiy elementlaridan biri bo lgan siyosiy yetakchi rolini
ʻ
bilib olish faqatgina u yoki bu siyosiy arbobga xos shaxsiy sifatlarni, uning ijtimoiy
hayotga ta'sirini aniqlash uchungina emas, balki avvalo siyosatning chuqur ijtimoiy-
falsafiy mohiyatini tushunib olish uchun ham muhimdir.
Turli partiyalar, jamoat tashkilotlari faoliyati muayyan siyosiy
yetakchilarning siyosiy faoliyatida aks etadi. Chunki siyosiy hokimiyat muayyan
shaxsiy sifatlar, fe'l-atvorlarga, muayyan ijtimoiy guruhga mansub bo'lgan shaxslar
tomonidan amalga oshiriladi va yetakchiga xos bo'lgan individual xususiyatlar
ularning hokimiyatni qanday amalga oshirishlariga ham ta'sir etadi.
O'zbekiston Respublikasida davlatning asosiy maqsadi huquqiy demokratik
jamiyat qurishdir. Bu maqsadning amalga oshishi ko'p jihatdan barcha
darajalardagi rahbarlarning dunyoqarashi, bilimi, qobiliyatlarig
a bog'liq.
Demokratik jamiyatlarda hokimiyatning personifikatsiyalashuvi (ijtimoiy ongda
hokimiyatning shaxs timsolida tasavvur etilishi) kuchayadi, chunki aholi
saylovlarda dasturiy va'dalarga emas, balki partiyalarning ishonchga sazovor, halol
rahbarlariga ko proq ishonch bilan qaraydi. Shu jihatdan qaraganda siyosiy
ʻ
jarayonlar tahlilidan ma'lum bo'lmoqdaki, zudlik bilan qarorlar qabul qilish,
muayyan vazifani to'g'ri tushunish qobiliyati talab etiladigan ijtimoiy
taraqqiyotning tub burilish davrlarida siyosiy yetakchilik roli juda katta ahamiyatga
21

ega bo ladi. Hokimiyat va tashkilot mavjud bo'lgan barcha joyda yetakchilarningʻ
bo'lishi tabiiy, chunki «yetakchi» so'zining ingliz tilidan tarjimasi (leader)
«boshlovchi», «rahbarlik qiluvchi» ma'nolarini anglatadi.
Siyosiy ta'limot va qarashlarda yetakchi to'g'risidagi tasavvurlarning
shakllanishi va rivojlanishi. Yetakchilikdek murakkab va muhim ijtimoiy noyob
hodisani o'rganish hamda tahlil etishning ibtidosi uzoq tarixga borib taqaladi.
Qadimgi zamon tarixchilari Gerodot, Plutarx, Konfutsiy va boshqalar o'z davri
yetakchilari lashkarboshilarni tarix ijodkorlari deb hisoblaganlar. monarxlar,
Siyosiy yetakchilik hodisasini tahlil etishda Sharqda Abu Nasr Forobiy,
Nizomulmulk, Amir Temur, Alisher Navoiyning xizmatlari, G'arbda esa N.
Makiavellining ilmiy merosi diqqatga sazovordir. Ularning fikricha, siyosiy
yetakchi butun jamiyatni jipslashtiruvchi, ijtimoiy tartiblarni saqlab qolish va
mustahkamlash uchun har qanday vositalarni qo'llovchi hukmdordir.
Sharq Uyg'onish davrining buyuk vakili Forobiy «Davlat bining hikmatlari»
risolasida davlatni yetuk shaxs (ma'rifatli shoh), yetuk xislatlarga ega bo'lgan bir
necha shaxslar (aristokratiya) va saylangan shaxslar (demokratiya) yordamida
boshqarish mumkinligini, davlat boshlig'i va davlat xizmatchilari boshqaruv
san'atini yaxshi bilishlari shartligini qayd etadi. Nizomulmulk esa «Siyosatnoma»
(«Siyar ul-muluk») asarida shohning jasur, dono, tadbirkor va qat'iyatli bo'lishi
g'oyasini ilgari surgan. Davlatni idora qilishda amaldorlar (mas'ul xodimlar) katta
o'rin tutishgan, ularni tanlash va joy-joyiga qo'yishga o ziga xos talab darajasida
ʻ
qaralgan 4 .
Siyosiy yetakchilik hodisasini o'rganishda o'z davri va o'z xalqi talab-
ehtiyojlarini to'g'ri anglagan pragmatik hukmdor - Amir Temurning nazariy
qarashlari va amaliy siyosiy faoliyati ham diqqatni jalb etadi. Shu ma'noda Herman
Vamberining «Temurni Chingizxon bilan bir qatorga qo'yib, uni yovuz,
o'zboshimcha, mustabid hokim deb atovchilarning fikrlari ikki tomonlama xatodir.
U, avvalo, o'zining g'olibona qurolini zamonasining odatiga ko ra ishga solgan
ʻ
osiyolik hokim edi. Uning dushman
lari ta'kidlaga
n qabih ishlari va
4 Mo'minov I. Amir Temurning O'rta Osiyo tarixida tutgan urni va rollari. T., 1993. - B. 49.
22

vayronagarchiliklari esa biror jinoyat uchun olingan o'ch edi, xolos. To'g'ri, bu o'ch
juda qattiq, lekin shu bilan birga adolatli edi», deb yozganligi ham bejiz emas edi.
Podshohsiz raiyat va davlatsiz jamiyat bo'lishi mumkin emas, deb
hisoblagan A. Navoiy jamiyat bo'lishi uchun davlat bo'lishi zarurligini, turli
manfaatlar kishilarni bir-biridan ajratishini va ayni paytda birlashtirishini, bu -
jamiyat qonuni ekanligini, shu qonunni nazorat qilish odil podsho va boshqaruv
tizimining vazifasi, deb uqtiradi.
Umuman, siyosiy yetakchiliknin
g sharqona tahlilida yetakchiga
nasihatgo'ylik yondashuvi ustuvorlik qiladi. Unga ko ra davlat arbobi siyosati harʻ
qanday vaziyatda ham axloqiy tamoyillar: rostgo ylik, halollik, odamlarga
ʻ
xayrixohlik va hokazolarga zid bo'lmasligi kerak.
Ta'kidlab o tish lozimki, yetakchini axloqiy tamoyillarga rioya qilishga
ʻ
chorlovchi bunday sharqona qarashlar hozirgi zamon demokratik jamiyatlarida
siyosatning insoniylashuvida, uning inson huquqlari kafolati sifatida tanilishida o'z
ifodasini topmoqda.
Siyosiy yetakchilikni o'rganishda G'arbda siyosiy bilimlar rivojiga buyuk
italyan gumanisti N. Makiavelli katta hissa qo'shgan. Uning fikricha, siyosiy
yetakchi jamiyatni jipslashtiruvchi hamda ijtimoiy tartib va o'z hukmronligini
saqlash uchun har qanday vositalardan foydalanuvchi podshoh. Masalan, «milliy
davlatni qurish va mustah- kamlashda davlat boshlig'i sherdek dovyurak, tulkidek
ayyor bo'lishi, agar pirovard maqsadga foydali bo lsa, o'z va'dalarini bajarmasligi
ʻ
ham mumkin, chunki yuksak natijalar xuddi shunday yo'l tutgan knazlarga nasib
etgan» kabi Makiavelli tomonidan ishlab chiqilgan, ayyorlik va kuchni mohirona
birlashtirishni taqozo etuvchi g'arbona mentalitet aks etgan amaliy maslahatlar
Kromvel, Napoleon va boshqa ko plab yevropalik siyosatchilar tomonidan yuqori
ʻ
baholangan 5 .
XIX asrga kelib shaxs irodasini jamiyat taraqqiyotining belgilovchi kuchi,
deb hisoblovchi voluntaristik nazariyalar paydo bo lgan. Yetakchilik to'g'risidagi bu
ʻ
nazariya vakillari Tomas Karleyl (1795- 1881) va Ralf Uoldo Emersonlar
5 Makiavelli N. Suveren. M., 1990. – B. 28.
23

(1803-1882) fikricha, odamlarning ko'pchiligi barcha munosabatla
rda
yetakchilarning yo'naltiruvchi ta'sirisiz normal hayot kechira olmaydilar. XIX
asrning ikkinchi yarmida Fridrix Nitsshe (1844-1900) tomonidan ishlab chiqilgan
yetakchilik tamoyili o'z davri siyosiy fikri va amaliy siyosatiga katta ta'sir
ko'rsatgan. Nitsshening qarashlariga biologik turlarning evolyutsion rivojlanishi
to'g'risidagi CH. Darvin nazariyasi kuchli ta'sir ko'rsatgan. Shu bois, Nitsshening
nazariy qarashlarida oliy biologik tip yetakchi-inson, o'ta qudratli odam
shakllanishini
ng zarurligini asoslashga qaratilgan urinishni ko'ramiz.
“Insoniyatning maqsadi, deb yozadi Nitsshe, uning oliy vakillarida mujassam
bo'ladi... Insoniyat buyuk odamlarni yaratish uchun tinimsiz mehnat qilishi zarur -
uning vazifasi faqat shunda va boshqa hech narsada emas” 6 .
Uning fikricha, o'ta qudratli bunday buyuk odam yaxshilik va yomonlikning
narigi tomonida turadi. U axloq me'yorlari bilan cheklanmagan bo'lib, oddiy
odamlarga nisbatan shafqatsiz, o'ziga teng, o'ta qudratli yetakchi insonlar bilan esa
iltifotli va muloyim bo'lishi mumkin. Agar odam maymundan qanday ustunlikka
ega bo'lsa, Nitsshe nazariyasidagi yetakchi ham odamlar ustidan shunday
ustunlikka ko'tarilgan shaxsdir. U yuksak hayotiy quvvatga egaligi va hokimiyatga
bo'lgan irodasi bilan boshqa kishilardan ajralib turadi. Shu o'rinda ta'kidlash joizki,
keyinchalik o'z irqiy iddaolarini “asoslash” uchun fashizm nazariyotchilari Nitsshe
ta'limotidan o'z yovuz maqsadlari yo'lida foydalanishga uringanlar.
Yetakchilar to'g'risidagi zamonaviy nazariyalarga Gabriyel Tard (1843-
1904) ijodi sezilarli darajada ta'sir ko'rsatgan. U ijtimoiylashuv to'g'risidagi nazariya
asoschilaridan biri bo lib, hayotning asosiy qonunlaridan biri yetakchilarga ular ʻ
izdoshlarining taqlid qilishidir, degan g'oyani asoslashga harakat qiladi. Jamiyat
taraqqiyotining asosiy manbalaridan biri Tardning fikricha, tashabbuskor va noyob
shaxslar tomonidan qilingan yangiliklar, kashfiyotlardir.
6 Nitsshe F. Zardusht shunday dedi. M., 1990. – B. 286. Qarang: V.P. Pugachev, A.I. Solovyov. Siyosatshunoslikka
kirish. T., 2004. – B. 165.
24

Zamonaviy yetakchilikning bir necha ta'riflari mavjud: siyosatshunoslikda
1. Yetakchi yo'l ko'rsatuvchi ma'nosini anglatadi. Yetakchi boshqalarga
ta'sir eta olish, muayyan maqsadlarga erishish uchun ularning birgalikdagi
faoliyatlarini tashkil eta olish qobiliyatiga ega bo'ladi. Yetakchi va uning izdoshlari
o'rtasidagi munosabatlarda tengsizlik mavjud bo'lib, u yetakchidan guruh a'zolariga
qarab doimo bir tomonlama yo'nalgan bo ladi. ʻ
2. Yetakchilik bu boshqaruvchanlik maqomi, qarorlar qabul qilish bilan
bog'liq bo'lgan ijtimoiy pozitsiyadir.
3. Siyosiy yetakchilik bu siyosat bozorida amalga oshiriladigan maxsus
tadbirkorlik shaklidir. Bunda siyosiy tadbirkor, ya'ni yetakchilikka da'vogar shaxs
raqobat kurashida ijtimoiy vazifalarni hal etishga oid dasturini rahbarlik amaliga
almashtiradi. Bu yerda siyosiy tadbirkorlikning mohiyati shundaki, «siyosiy
tovar>> potensial yetakchi shaxsi bilan bir narsa deb qaraladi hamda ushbu tovarni
«umumiy boylik», baxt- saodat sifatida reklama qilish ro'y beradi.
4. Siyosiy yetakchilik siyosiy faoliyat turi bo lib, u ikki tomonning o zaro
ʻ ʻ
aloqalarini anglatadi: birinchi tomon yetakchilar o'z izdoshlarining manfaatlarini va
ehtiyojlarini biladilar va bayon etadilar, ikkinchi tomon esa shu manfaatlarni
ifodalash va amalga oshirish uchun o'z vakolatlarining bir qismini yetakchiga
ixtiyoriy ravishda topshiradilar
Yetakchilik fenomenining negizi aslida inson va jamiyat tabiatining
o'zidadir. Hatto, yetakchilikka o'xshash bo'lgan «ilk yetakchilik>>> hayvonot
dunyosida uchraydi. Bu yerda biologik o'zaro munosabatlar taqozo etuvchi
yozilmagan qonunlarga binoan podani boshqaruvchi yetakchi ajralib chiqadi.
Jamiyatda ham yetakchilik ehtiyoj mahsuli sifatida maydonga chiqa- di,
chunki o'z-o'zini tashkil etish, hayotiy va funksional qobiliyatlarni ta'minlash uchun
odamlarning xulq-atvorini tartibga solish zarurati paydo bo'ladi. Bunday tartibga
solish vazifalar va rollarning vertikal (boshqarish bo'ysunish) va gorizontal
taqsimlanishi hamda boshqaruvni amalga oshiruvchi tuzilmalarning ajralib chiqishi
orqali yuzaga chiqariladi. Natijada, yetakchilik muassasaviylashadi, ya'ni u rasmiy
yetakchilikka aylanadi. Rasmiyga teskari bo lgan norasmiy yetakchilik esa
ʻ
25

subyektiv qobiliyatni, yetakchilik rolini bajarishga tayyorlik hamda layoqatni,
shuningdek, muayyan guruh yoki jamiyat tomonidan uning rahbarlik huquqlari tan
olinishini xarakterlaydi.
Yuqoridagi ta'riflar va tahlildan kelib chiqib, siyosiy yetakchilik hukmdorlik
darajasini egallagan bir yoki bir necha shaxslarning butun jamiyat- ga, tashkilotga
yoki guruhga doimiy ustuvor va qonuniy ta'sirini ifodalaydi, deyish mumkin.
Yetakchilik tuzilmasidagi uch asosiy tarkibiy qism: yetakchining individual
belgilari; uning imkoniyat va vositalari, unga ta'sir ko'rsatadigan vaziyat yetakchilik
samaradorligiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, siyosiy yetakchi siyosiy jarayonlar bilan birga, butun
jamiyat, siyosiy tashkilot yoki harakatni ham boshqaradi. U voqealarming borishi
va siyosiy jarayonlar yo'nalishini o'zgartira oladi. Siyosiy yetakchilar jamiyatdagi
siyosiy jarayonlarni jonlantiradilar, jamiyatning tarixiy rivojlanishini belgilovchi
dasturlarmi, g'oyalarni ilgari suradilar.
Xislatlar nazariyasi. Yetakchilik tabiatini tushuntirishga bo'lgan intilishlar
ko'pgina nazariyalarni paydo qildi. Ulardan eng qadimiyrog'i va ahamiyatini
hozirga qadar yo'qotmaga
ni xislatlar nazariyasidi
r. Ushbu nazariyani
ng
asoschilaridan biri E. Bogardus fikricha, a'lo darajali intellektual iste'dodlar shaxsga
ertami-kechmi yetakchilikka olib keluvchi ko'zga ko'ringan mavqeni beradi 7 .
Yetakchilik hodisasini yetakchining yuksak fazilatlari asosida tushuntirish
ushbu nazariyaning mohiyatini tashkil etadi. Yetakchining yuksak fazilatlariga
o'tkir zakovat, fahm-farosat, temir iroda, qaynoq energiya, yuksak tashkilotchilik,
kishilarga yoqa bilish, bilimdonlik, mas'uliyatni o ziga ola bilish kiritiladi. Hozirgiʻ
demokratik davlatlarda siyosiy yetakchilarning zaruriy sifatlariga xushsuratlik,
notiqlik xususiyatlari ham asosiy talablar sifatida qo'yilmoqda.
O'tkazilgan sotsiologik tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, shaxsning yetakchilik
qilishi uchun unga xos muayyan xususiyatlar yig'indisi katta ahamiyat kasb etadi.
Raqobat muhitida yetakchilik o'rinlarini egallash uchun haqiqatan ham muayyan
7 V.P. Pugachev, A.I. Solovyov. Siyosatshunoslikka kirish. T., 2004. -B. 171.
26

shaxsiy xislatlar kerak. Lekin bu zaruriy xislatlarni mutlaqlashtirish darajasida
emas. Bu xislatlar to'plami tarixiy davı, ayrim davlatlar va aniq vaziyatga bog'liq
holda o'zgarib boradi. Masalan, hozirgi zamonda ham siyosiy muvaffaqiyatlarga
imkon beruvchi shaxsiy xislatlar Shvetsiya, Afg'oniston, Koreya va Somalida
tubdan farqlanadi. Buning ustiga ko pchilik, asosan nodemokratik davlatlardaʻ
o rtamiyona, g'o'r, yorqin xislatlarga ega bo'lmagan shaxslarning tez-tez siyosiy
ʻ
yetakchilar sifatida siyosat maydoniga kelishlari kuzatilgan.
Bularni hisobga olish xislatlar nazariyasining rivojiga uning omiliy-tahliliy
tamoyili yaratilishiga olib keldi. Bu tamoyil yetakchilarning sof individual
xususiyatlarini va muayyan siyosiy maqsadlarini amalga oshirish jarayonida
namoyon bo'lgan xulq-atvorlarini taqqoslaydi. Masalan, V.I. Leninning yaqinlari
bilan munosabatida namoyon bo'luvchi individual xislatlari hech ham zo'ravonlikka
chanqoq va odamlarning kulfatlariga befarq, rahmsiz va zolimligidan darak
bermasdi. Biroq uning o jarligi va utopik maqsadga intilishlari uni hokimiyatni
ʻ
saqlab qolish uchun jinoyatlar oldida to'xtamaydigan, umuminsoniy axloq
me'yorlarini inkor etuvchi diktatorga aylantirgan.
Xullas, yetakchi shaxsiga xos xususiyatlar yig'indisi tarixiy davr va
dunyodagi turli davlatlar sharoitlariga ko'ra turlicha bo'lishi mumkin.
Vaziyatlar nazariyasi. Yetakchilikning muayyan ijtimoiy shart- sharoitlarga
bog'liqligini vaziyatlar ta'limoti yanada rivojlantirdi va asoslab berdi. V. Dall, T.
Xilton, A. Gardner, R. Stogdill va boshqalar yetakchilik hodisasining nisbiyligidan,
ko p xilliligidan kelib chiqadilar. Ularning fikrlaricha, «yetakchi muayyan vaziyat
ʻ
mahsulidir. Aynan vujudga kelgan muayyan vaziyatlar siyosiy yetakchilarni tanlab
oladi va ularning xulq-atvorini belgilaydi.
Shu ma'noda tarixda tasodifiy yetakchilar bo lmaydi, har bir yetakchi o'z
ʻ
davrining, o'z davri tarixiy vaziyatining mahsulidir. Iskandar
Zulqarnayn, Oliver Kromvel, Chingizxon, Jaloliddin Manguberdi, Amir
Temur ham o'z davrining yo'lboshchilari edilar.
R. Stogdill yozishicha, yetakchilik qandaydir ijtimoiy vaziyatlarda kishilar
o'rtasida mavjud bo'ladigan aloqalardir, bir vaziyatda yetakchi bo'lgan kishilar
27

boshqa vaziyatlarda ham albatta shunday bo'la olmaydi». Masalan, «namunali,
qudratli va ilg'or islom jamiyati» qurish maqsad qilib belgilangan Erondagi vaziyat
muqarrar ravishda yetakchilarning yevropacha yoki amerikacha tipini rad etadi.
Xuddi shuningdek, Eron tipidagi yetakchi G'arb siyosiy maydonida o zini namoyonʻ
etishi mumkin emas. Neft va gaz zahirasiga egalik qilish borasida dunyoda Saudiya
Arabistoni va Rossiyadan keyingi o'rinda turuvchi Eronda aholi jon boshiga to'g'ri
keladigan milliy daromad 320 dollar ekani (qiyos: Saudiyada bu ko'rsatkich 19
ming dollardan ortiq) Osiyoning bu yirik mamlakati jiddiy iqtisodiy islohotlarga
muhtojligini ko'rsatadi hamda uning siyosiy yetakchisiga murakkab vazifalarni
uddalash mas'uliyatini yuklaydi.
Bundan tashqari, davlatning inqiroz holatidaligi yoki barqaror
rivojlanishdaligiga bog'liq ravishda yetakchiga qo'yiladigan talablar ham bir-biridan
farqlanadi. Misol uchun, XX asrning 80-yillari oxirlarida sovet tuzumining inqirozi
B. Yelsin, I. Karimov, N. Nazarboyev va boshqa yetakchilarni ilgari surdi. Ular eski
totalitar tuzumni yemirish va demokratik jamiyatni barpo etish sari xalqni
yetakladilar.
Ta'kidlash joizki, vaziyatlar nazariyasi siyosiy yetakchining individual
xususiyatlarini rad etmaydi, lekin ularni mutlaqlashtirishni ham noo'rin hisoblaydi
va siyosiy yetakchining tabiatini tushuntirishda mamlakatdagi shart-sharoitlarga
ustuvorlik beradi 8 .
Vaziyatlar ta'limotiga aniqlik kiritish, rivojlantirish va sifat jihatdan boyitish
natijasida siyosiy yetakchilikni uning izdoshlari va tarafdorlari (konstituyentlari)
yordamida tushuntirish ta'limoti vujudga keldi. Zamonaviy siyosatshunoslikda
«tarafdorlar» tushunchasi keng qamrovli bo lib, siyosiy faollardan tashqari
ʻ
yetakchining saylovchilari, shuningdek u bilan munosabatda bo'luvchilar ham bu
tushuncha mazmuni tarkibiga kiritiladi. Ularni tahlil qilish siyosiy yetakchining
xulq-atvorini, qabul qiladigan qarorlarini oldindan bilish imkoniyatini beradi.
Yetakchi bilan munosabatlarning shakllanishi va amal
8 Pugachev V.P., Solovyov A.I. Siyosatshunoslikka kirish. T., 2004. – B. 173. * Dunyo nigohidagi
maktab // Hurriyat. 2006 yil. 21 iyun. 23-son.
28

qilishida siyosiy faollarning roli kattadir. Aynan tarafdorlar, ya'ni konstituyentlar
o'z yetakchilarining shaxsiy sifatlarini va imkoniyatlarini baholay oladilar, uni
qo'llab-quvvatlash kampaniyasini tashkil etadilar, bir so'z bilan aytganda yetakchini
yaratadilar».
Biroq ancha afzalliklarig
a qaramay vaziyatlar nazariyasi kabi
konstituyentlar nazariyasi ham siyosiy yetakchining hokimiyatni egal- lagandan
keyin nima sababdan o'zini hokimiyatga keltirgan qatlam va tarafdorlarning
manfaatlariga zid harakatlar qilishi sabablarini tushuntirib bera olmaydi. Tarix
saboqlari shuni ko'rsatadiki, ko'pgina siyosiy yetakchilar hokimiyatga kelgach, uni
hokimiyat tepasiga keltirgan qatlamlar va guruhlar manfaatlariga qarshi faoliyat
yuritganlar. Bunga yorqin misol A. Gitlerning siyosiy faoliyati bo'lib, u
hokimiyatga chiqqandan keyingi yillar davomida uni hokimiyatga keltirgan
tarafdorlarining bir qismini yo'q qildi. Bunga o'xshash misollarni Sharqda
shayboniylardan Abdullaxon II ning o'g'li Abdulmo'min faoliyatida ham ko'rishimiz
mumkin.
Yuqorida keltirilganlardan ma'lum bo'ladiki, yetakchi va konstituyentlar
o'zaro ta'sirini ikki tomonlama yo'naltirilgan harakat sifatida qarash lozim. Buning
ustiga yetakchilar o'z moiy tayanchlarini muayyan darajada o'zgartirishlari mumkin.
Bunday hol ayniqsa avtoritar va totalitar siyosiy tuzumlarda fojiali tus olishi
mumkin. Buning sabablari siyosiy tizimning xarakteriga, rahbar qo'lida
hokimiyatning jamlanishi darajasiga va umuman jamiyatning siyosiy madaniyatiga
borib taqaladi.
Siyosiy yetakchilik tabiatini, uning subyektiv mexanizmlarini tushuntirish
va uni bir xilda izohlash murakkab. Bu jarayonni o'rganishda psioanalitika
nazariyasi ancha yutuqlarga erishgan. Ushbu nazariya asoschisi Z. Freyddır. Bu
nazariyaga ko'ra, siyosiy yetakchilik negizida sensual xarakterdagi, ya'ni sezgi,
hissiyotlarga asoslangan mayllar yotadi. Sublimatsiya, ya'ni boshqa holatga o'tish
jarayonida u ijodiy faoliyatga, jumladan siyosiy yetakchilikka ham intilish sifatida
namoyon bo'ladi. Ko'pgina kishilarda rahbarlik lavozimlarini egallash subyektiv
29

kompensatorlik vazifasini bajaradi. Turli kamchiliklarga yo'l qo'ymaslik,
nomukammallik, qadrsizlik hissiyotini yengishga yordam beradi.
Siyosiy yetakchilikning psixoanalitik nazariyasiga hissa qo'shgan Franfurkt
maktabi vakillari E. Fromm va T. Adornolar avtoritarizmga moyil va hokimiyatga
intiluvchi shaxs tipini aniqladilar. Bunday shaxs ommaviy ishonchsizlik, asabiylik
hukmron bo'lgan nosog'lom ijtimoiy muhit, oilaviy nevroz holatini keltirib
chiqaruvchi sharoitlarda shakllanadi. Kishi bunday sharoitda bularning
hammasidan qutulish uchun hukmronlik yoki bo'ysunish munosabatlaridan
qochishga intiladi.
Yetakchilik - avtoritar shaxs uchun o'zining o zgaruvchan kayfiyat- laridanʻ
xoli bo'lishga va o'z irodasiga boshqalarni bo'ysundirishga imkon beradigan
psixologik ehtiyoj. Boshqalar ustidan cheksiz hukmronlik qilish bunday kishiga
o ziga xos sarxushlik baxsh etadi. U o ziga xos sadizm, zo'ravonlik shaklidir.
ʻ ʻ
Boshqalarning kuchsizligi avtoritar tipdagi individlarda nazorat va ularni kamsitish
istagini uyg'otadi. Shu bilan birga, avtoritar shaxs mazoxistik xususiyatga ham
egadir, o zidan zo rroq kuch bilan to'qnashganda unga sajda qiladi. Boshqalarning
ʻ ʻ
kuchsizligi unda g'azablanish, ularni tahqirlash kayfiyatlarini tug'diradi.
Bunday xulq-atvor shakli psixologik ma'noda kuchlilikning emas,
kuchsizlikning namoyon bo'lishidir. Avtoritar shaxs haqqoniy kuchga ega
bo'lmasdan, boshqa kishilar ustidan humronlik qilish yordamida shu kuchga
egaligiga o zini ishontirishga harakat qiladi. Bunday shaxs irratsionaldir, ular
ʻ
johillikka, mistikaga moyil bo'lib, birinchi navbatda hissiyotlar asosida ish yuritadi,
tenglik va demokratiyaga toqat qila olmaydi. Boshqa barcha kishilarni «kuchli
kuchsiz>> munosabatlari vositasida idrok etadi. Umuman, psixoanalitika nazariyasi
siyosiy yetakchilikka intilishning barcha sabablarini qamrab ololmasa-da, uning
asosiy ichki sabablari haqidagi tasavvurlarni ancha kengaytirdi.
Interfaol tahlil. Yetakchilik to'g'risida yuqorida ko'rsatib o'tilgan nazariyalar
uning turli tomonlarini ko rishga imkon beradi, biroq uning bir butun ko'rinishini
ʻ
bera olmaydi. Yetakchilikni kompleks tadqiq etishni amalga oshirishni interfaol
tahlil bajaradi. U yetakchilikning to'rt asosiy jihati: yetakchining
30

xususiyatlari; u bajarishi lozim bo'lgan vazifalar, uning izdoshlari va
konstituyentlari; yetakchi va uning konstituyentlarining o zaro munosabatlariʻ
mexanizmini hisobga oladi.
Biroq yetakchilikning yagona, universal tamoyilini yaratishning im- koni
yo'q. Chunki yetakchilik hodisasi namoyon bo lishi va vazifalariga ko'ra turli-
ʻ
tuman bo lib, tarixiy davr, siyosiy tizim turi, yetakchi va uning konstituyentlari
ʻ
xususiyatlari kabi qator omillarga bog'liqdir.
Siyosiy yetakchilik turlari. Hozirgi zamon siyosatshunosligida siyosiy
yetakchilar u yoki bu mezonlarga ko ra xilma-xil turlarga ajratiladi.
ʻ
Rahbar ostidagilariga
yo'lboshchilarga ajratiladi.

munosabatiga ko ra avtoritar va demokrat ʻ
1. Avtoritar yetakchilik tanho yo'naltirilgan ta'sir etish xususiyatiga ega
bo lib, taqiqlovchi choralar, kuch ishlatishni nazarda tutadi.
ʻ
2. Demokratik yetakchilik - rahbar tomonidan guruh yoki tashkilot barcha
a'zolarining fikrlari, manfaatlarini hisobga olishda, ularni boshqaruvga jalb etishda
ifodalanadi.
Siyosatshunoslikda siyosiy yetakchilikni turlarga ajratishning keng
tarqalgan ko'rinishlaridan biri M. Veberning hokimiyatni legitimlashtirish usullari
haqidagi ta'limotiga borib taqaladi.
Unga muvofiq yetakchilar an'anaviy, xarizmatik va ratsional-legal
yetakchilarga bo linadi. Birinchi turdagi yetakchilik asosida odatlar, ikkinchisida
ʻ
e'tiqod va hissiyotlar, uchinchisida esa tafakkur yotadi.
An'anaviy yetakchilik. Yetakchilikning bu turi an'analar, maro- simlar, odat
kuchi kabi mexanizm
larga tayanadi. Itoan qilish odati an'analar
ning
muqaddasligiga va hokimiyatning meros tariqasida o'tishiga asoslangan. Urf-odat
va an'analar jamiyatda nafaqat yo'nalti- ruvchilik vazifasini, balki avlodlararo
vorisiylikni, tarixiy taraqqiyotning uzviyligini ham ta'minlaydi. Bizning
zamonamizda monarxiyani goho o z tarixiy rolini bajarib bo'lgan, o'tmishga xos
ʻ
hokimiyat boshqaruvi deb hisoblashadi. Lekin bu fikr unchalik to'g'ri emasga
o'xshaydi. Aks holda hozirgi Ispaniyada aynan monarx boshqaruvi jamiyatni
31

general Frankoning diktatorlik rejimidan demokratiyaga tomon nisbatan
muvaffaqiyat bilan olib o'tganligini qanday izohlash mumkin? Umuman olganda,
yetakchilikning bu turi dohiylar, oqsoqollar, shohlar boshqaruvi uchun xosdir.
Xarizmatik yetakchilik. Yetakchilikning bu turiga M. Veber inqiroz davrida
jamiyatni inqilobiy tarzda yangilashning muhim harakatlantiruvchi kuchi sifatida
qaraydi. Chunki yetakchilikning bu turi hukmdor - yetakchining qudratiga nisbatan
xalqning cheksiz ishonchiga asoslangandir. Ommaning fikricha, rahbarlik uchun
alohida xislatlar, buyuk sifatlar, g'ayrioddiy qobiliyatlarga ega bo lgan xarizmatikʻ
yetakchilar xalqni ijtimoiy yangilanish vazifalarini yechishga safarbar eta oladilar.
Aslida esa yetakchining individual sifatlari uning xarizmasi shakllanishida ikkinchi
darajali rol o'ynaydi. Masalan, Lenin, Stalin, Gitler, Mao Szedun, Kim Ir Sen, Fidel
Kastrolar xarizmatik yetakchilar bo'lishgan.
Ratsional-legal yetakchilik yetakchini saylash tartibi, unga berilgan
hokimlik vakolatlarining oqilligi, qonuniyligi to'g'risidagi tasavvurlarga asoslanadi.
Chunki, jamiyat taraqqiyotidagi nisbatan tinch davrlarda tarixiy an'analarni asrab-
avaylovchi va zaruriy islohotlarni amalga oshiruvchi ratsional-legal yetakchilarga
ijtimoiy ehtiyoj, zarurat yuzaga keladi.
Umuman esa, ko pchilik davlatlarning tarixida siyosiy yetakchilik
ʻ
turlarining almashinuvida ma'lum bir ketma-ketlik kuzatiladi. Masalan, xarizmatik
yetakchi an'anaviy yetakchiga, u esa, o'z navbatida, islohotchi-qonunchiga
(ratsional-legal yetakchiga) o'z o'rnini beradi.
Yetakchilarni turlarga ajratishning yana bir ko rinishi xaqida AQSHning
ʻ
Prinston universiteti professori Robert Taker taklif kiritgan. U 1987 yilda nashr
etilgan «Politicheskaya kultura i liderstvo v Sovetskoy Rossii. Ot Lenina do
Gorbacheva» («Sovet Rossiyasida siyosiy madaniyat va yetakchilik. Lenindan
Gorbachevga qadar») nomli asarida yetak- chilarni uch turga bo'ladi:
1. Konservatorlar - jamiyatni o z holatida saqlab qolishga qaratilgan faoliyat
ʻ
olib boruvchilar.
2. Reformatorlar hokimiyat tarkibini keng qamrovli islohotlar vositasida
tubdan o'zgartirishga intiluvchilar.
32

3. Inqilobchilar - odatda qurol kuchi bilan boshqa ijtimoiy tuzumga tez,
sakrash orqali o'tishni rejalashtiruvchilar.
Hozirgi zamon siyosatshunosligida yetakchilarning 4 ta yig'ma timsoli aytib
o'tiladi:
1) bayroqdor yoki buyuk inson;
2) xizmatchi;
3) savdogar;
4) o't o'chiruvchi.
Bayroqdor yetakchi voqelikni o zicha ko'ra bilish, jozibali ideal, ommaniʻ
qiziqtira olish qobiliyati bilan ajralib turadi. Lenin, Gitler, Martin Lyuter King,
Humayniylar bunday yetakchilarning tipik vakillari bo'lishgan.
Xizmatchi yetakchi ham o'z tarafdorlari va saylovchilarining manfaatlarini
ifoda etishga intiladi va ular nomidan ish ko'radi.
Savdogar yetakchi uchun o'z g'oya va rejalarini chiroyli qilib ko'rsatish,
ularning afzalligiga fuqarolarni ishontira olish hamda bu g'oyalarni «sotib olishga
majbur qilish va shuningdek, ularni amalga oshirishga ommani jalb etish xosdir.
O't o'chiruvchi yetakchi dolzarb ijtimoiy muammolarga yechim topib,
davrning muhim talablarini mo ljalga oladi. Uning xatti-harakati aniq vaziyatga
ʻ
ko ra aniqlanadi.
ʻ
Real hayotda yetakchilikning bu to'rt ideal timsoli odatda sof holda emas,
balki aralash holda uchraydi.
2.2. Siyosiy yetakchilikning shakllanish tartibi.
Zamonaviy siyosatshunoslik siyosiy yetakchilikning shakllanish tartibida
ikki xil yo'nalish, prinsip mavjudligini qayd etadi.
1. Nomenklatura prinsipi (biror yuqori tashkilot hisobida turadigan va shu
tashkilot tomonidan belgilanadigan, tayinlanadigan xodim) totalitar tizimlarda amal
qiladi va bunda yetakchilikka tanlash jamoatchilik ishtirokisiz, hukmron, oz sonli
odamlar guruhi orasida amalga oshiriladi.p
2. Demokratik prinsip liberal-demokratik tizimlarda amal qiladi. Ularda
siyosiy yetakchi ochiq siyosiy kurash natijasida siyosat maydoniga kirib keladi,
33

hokimiyat zinapoyalarida uning quyidan yuqoriga ko'tarilishini jamiyatning
muayyan ijtimoiy guruhlari ommaviy tarzda qo'llab-quvvatlaydi.
Nomenklatura (apparatga oid) prinsipi asosan totalitar va avtoritar
rejimlarga xos bo'lib, unda siyosiy yetakchilik aslida qo'lga kiritilmaydi, balki shaxs
yetakchilikka tayinlanadi yoki qo'yiladi. Bu masalani siyosatdagi oz sonli hukmron
guruh hal etadi. Yetakchilar, rahbar kadrlarni tanlashning bunday ma'muriy-
buyruqbozlik prinsipiga sobiq SSSRda amal qilinar edi.
Siyosiy yetakchilikni shakllantirishda nomenklatura prinsipi hech qanday
siyosiy muxolifning aralashuviga imkon bermaydi, yetakchining axloqiy va siyosiy
jihatdan buzilishiga olib boradi. Vaqt o'tishi bilan nomenklaturaga xos yetakchilik
o'z effektivligini yo'qota boradi. Brejnev, Chernenko kabi sobiq sovet
yetakchilarining siyosiy faoliyati bu fikrning isbotidir. Goho vaziyat taqozosi bilan
ushbu prinsipni buzishga harakat qiluvchi, hukmron guruhga «begona» bo lganʻ
shaxslarning hokimiyat tepasiga kelishi ehtimoli ham ro'y beradi. M.S.
Gorbachyovning 1985-yilda hokimiyat tepasiga kelishini shu bilan izohlash
mumkin.
Demokratik prinsipning xarakterli tomoni shundaki, siyosiy yetakchi
<<birinchi shaxs>> o rmini egallash uchun siyosiy elitalar o rtasida kechadigan
ʻ ʻ
ochiq siyosiy kurash jarayonida o'z avtoriteti (obro'-e'tibori), muayyan ijtimoiy
guruhdagi, jamiyatdagi umume'tirof etgan obro'- e'tibori orqali yetakchilikka keladi.
Yetakchining hokimiyatda yuqoriga ko'tarilishi muayyan ijtimoiy guruhlar,
xususan, siyosiy elita madadi, qo'llab-quvvatlashi bilan oshkora tarzda kechadi.
Xo'sh, siyosiy elita nima va u siyosiy yetakchilikning demokratik prinsiplar
asosida shakllanishida qanday ahamiyat kasb etadi? <<Elita>> atamasi fransuz
tilidan olingan bo'lib, «saralangan, saylangan» degan ma'noni bildiradi. Siyosiy
elita esa alohida ijtimoiy sifatlarga, siyosiy ta'sir etishning muayyan darajasiga ega
bo lgan va u yoki bu davlatning hokimiyat institutlari uchun rahbar kadrlarning
ʻ
asosiy manbai hisoblangan katta ijtimoiy guruhlarga mansublikni anglatadi. Siyosat
subyektlari orasida muhim o'rinni egallovchi siyosiy elitalar tarkibiga oliy rahbar
kadrlar, boshqaruvchilar, katta obro'ga ega bo'lgan g'oyaviy ish bilan
34

shug'ullanuvchilar, shuningdek, iqtisodiy va ma'muriy doiralar, ommaviy axborot
vositalari, ta'lim-tarbiya muassasalarining ko'zga ko'ringan vakillari kiradi.
Siyosiy elitalar doimo o'zgarib boradi. Ularning taraqqiyotida aristokratik
va demokratik yo nalishlar qayd etiladi. Aristokratik yo nalishning ustunlik qilishiʻ ʻ
siyosiy elitaning yopiqligiga va kristallashuviga», ya'ni sifat jihatdan o'zgarib,
turg'unlashuviga olib keladi. Odatda hukmron elita o'z imtiyozlari va ijtimoiy
mavqelarini meros tariqasida o'zining noelitar avlodlariga berishga harakat qiladi.
Natijada elita tarkibi sifat jihatdan buzilib, jamiyatda hukmronlik uchun intiluvchi
yangi ijtimoiy kuchlar kontrelita guruhlarining kurashi faollashuvi ro'y beradi.
Hukmronlik va imtiyozli mavqeni egallash uchun yuksak psixologik va ijtimoiy
sifatlarga ega bo lgan ko'pgina kishilar intiladilar. Lekin hech kim o'z mavqei va
ʻ
lavozimini ko'ngilli ravishda bo'shatib bermaydi, shuning uchun elitalar orasida
ochiq va yashirin holda hukmronlik uchun kurash borishi tabiiydir.
Demokratik yo'nalishdagi taraqqiyotda siyosiy elitalar qatlamlarining
yetakchilikka oid qobiliyatlari odamlar hisobiga yangilanib boradi. Bu esa siyosiy
elitaning degenaratsiya jarayonlari oldini oladi va uni jamiyatni boshqarishdagi
samaradorligini ta'minlaydi.
2.3.Demokratik jamiyatda siyosiy yetakchi va siyosiy elitaning o rni
ʻ
Hozirgi davrda demokratik jamiyatlar uchun dolzarb vazifalardan biri elitar
guruhlarga qarshi kurash emas, balki jamiyat uchun foydali siyosiy elitalar guruhini
shakllantirish, unda ijtimoiy vakolatlilik yangilanib turishining yuqori sifatini
ta'minlash, oligarxiyalashuvi, xalqdan begonalashuvi va yopiq hukmron, imtiyozli
tabaqaga aylanishining oldini olishdir.
Siyosiy yetakchilarni tanlashning demokratik prinsipi ikki xil usul bilan
amalga oshirilishi mumkin:
1. Stixiyali tanlash (quyidan ko'tarilish). Bunda ijtimoiy fikr shka- lasi
yo nalishiga tayaniladi. Bunday tanlash usuli siyosiy yo'lning tub burilish davrida
ʻ
yangi yetakchilarni paydo qiladi.
2. Yetakchi - rahbarlarni maqsadga muvofiq shakllantirish siyosiy ta'lim va
amaliyotni o'z ichiga qamrab oluvchi yaxlit bir tizimni taqozo etadi.
35

O'zbekistonda siyosiy kadrlarni tayyorlashda aynan ikkinchi yondashuvga
tayanilmoqda. Shu maqsadda 1995-yilda Toshkentda O'zbe- kiston Respublikasi
Prezidenti huzuridagi davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi ish boshladi. Unda
davlat boshqarish tuzilmalarining rahbarlik bo'g'ini uchun sifat jihatdan yangi,
yuqori malakali mutaxassislar tayyorlanmoqda. Chunki siyosiy mehnat tobora
ko proq shifokor, konstruktor yoki advokatlik kasblari kabi kasb-korgaʻ
aylanmoqda. Ikki palatali parlament Oliy Majlis qonunchilik palatasi deputatligi
2005-yildan buyon O'zbekistondagi yangi bir siyosiy kasbga aylanib ulgurdi.
Shuning uchun ham siyosatchi amalda aholi talablarini aniq ifodalashni
ta'minlashni, kollektiv qarorlar qabul qilish va ularni amalga oshirish uchun zarur
bo'lgan parlament va hukumat organlari, ommaviy axborot vositalari, jamoat
tashkilotlari va alohida kishilar o'rtasida aloqalarni yo'lga qo'yuvchi, mojarolarni
hal etish va kelishuv yo'llarini topuvchi, ijtimoiy aloqalar sohasidagi mutaxassisga
aylanib bormoqda. Shak-shubha yo qki, yetakchilarni, siyosiy elitani maqsadga
ʻ
muvofiq ravishda shakllantirish yetakchilik haqidagi an'anaviy, asosan, xarizmatik
tasavvurlarni ko'p darajada o'zgartiradi.
O'zbekistonda davlat apparatini takomillashtirishning o'ta murakkab
muammolari yechimini izlashda avlodlar almashuvi yo'lidan borilmoqda. I.A.
Karimov bu masalada o'z nuqtai nazarini ta'riflab: «Mening eng katta ishonchim
yosh avloddir. Zamonaviy bilimga ega, odobli, ilmli, ko'rsang havasing keladigan,
barkamol va shijoatli farzandlarimizdir. Men o'zimning taqdirimni ham,
mamlakatimiz va mustaqilligimiz taqdirini ham ana shularning qiyofasida
ko'raman», degan edi.
1991-yil 20-noyabrda qabul qilingan va 1998-yilning 1-mayida o z- gartish
ʻ
va qo'shimchalar kiritilgan «Davlat yoshlar siyosatining asoslari to'g'risida»gi
qonun ham, 2008-yilning «Yoshlar yili" deb e'lon qilinganligi ham ana shunga
qaratilgan. O'zbekiston hozirning o zidayoq rahbarlik lavozimlariga ko'tarish uchun
ʻ
mustaqillik davrida shakllangan yangicha, demokratik tafakkurga ega bo lgan
ʻ
kadrlar vakillari zaxirasiga ega. Prezidentimiz I.A. Karimov tomonidan hayotga
tatbiq etilayotgan jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni
36

modernizatsiya va isloh etish vazifalari mana shu yangi, sog'lom avloddan
samaraliroq foydalanish
ni taqozo etadi. Chunki, mamlakatni yanada
rivojlantirishning istiqbollari ko'p jihatdan barkamol yosh avlodga bog'liqdir 9 .
Tahlil etilgan masalalar yuzasidan xulosa qilinganda, hozirgi dunyoda
siyosiy yetakchilik rivojlanishining quyidagi beshta tendensiyasi ko'zga
tashlanmoqda:
1. Milliy yetakchilar global muammolarni endilikda chetlab o'ta olmaydilar.
Ular o'z ichki siyosatlariga umumjahon, global jarayonning bir qismi sifatida
qaramoqdalar.
2. Norasmiy yetakchilarning roli va ta'siri ortib bormoqda.
3. Yetakchilar faoliyati iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni hal qilishga
ko'proq qaratilyapti. Bu yetakchi faoliyati bilan bog'liq ravishda u yoki bu
millatning turmush darajasining o'sishida namoyon bo'lmoqda.
4. Demokratik nazoratning rivojlanishi bois yetakchi-qahramon va
yetakchi-
antiqahramon kabi siyosatchilarn
ing paydo bo'lishi ehtimoli
kamaymoqda, ya'ni Napoleon, Gitler, Lenin, Stalin kabilar paydo bo'lmayapti.
5. Hokimiyatlar bo'linishi va fuqarolik jamiyati chegaralarining kengayishi
hisobiga siyosiy yetakchi hokimiyati ham cheklanyapti. Xullas, siyosiy yetakchilik
ikki xil usulda, ya'ni nomenklatura yoki demokratik yo'l bilan shakllanadi. Siyosiy
yetakchilikning ijtimoiy ahamiyati to'g'ridan-to'g'ri siyosiy madaniyat darajasi va
ommaning faolligi bilan bog'liq. Faol siyosiy madaniyatning, barqaror demokratik
an'analarning mavjudligi, davlat tomonidan nazorat qilinmaydigan fuqarolik
jamiyati va siyosiy muxolifatning borligi zaif yetakchilar uchun imkoniyatlarni
keskin kamaytiradi. Turli xil o'zboshimchalik va hokimiyatni suiiste'mol qilishning
oldini oladi, shu bilan birga, siyosatda individual qobiliyatlar hamda talantlarni
namoyon qilishga keng yo'l ochib beradi.
9 Каримов И.А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Т., 1999. - Б. 222.
37

XULOSA
Zamonaviy siyosiy jarayonlarda siyosiy yetakchining imidji muhim
strategik omil sifatida qaralmoqda. Siyosiy liderning shaxsiy fazilatlari, nutq
madaniyati, tashqi ko‘rinishi, jamoatchilik bilan muloqotga kirishish uslubi va hatto
ijtimoiy tarmoqlardagi faolligi uning imidjini shakllantiruvchi asosiy tarkibiy
qismlardandir. Rivojlangan demokratiyalarda yetakchi shaxsining imidji faqat
boshqaruv salohiyati bilan emas, balki uning xalq bilan yaqinligi, ochiqligi va
samimiyligi bilan ham baholanadi. Bugungi kunda elektorat qaror qabul qilishda
liderning shaxsiy obraziga, xarizmasiga, kommunikativ mahoratiga alohida e’tibor
qaratmoqda.
O‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki, siyosiy imidj strategik rejalashtirilgan,
kommunikatsion va psixologik yondashuvlarni o‘z ichiga olgan jarayondir.
Yetakchining ommaviy ongdagi qiyofasi ijtimoiy barqarorlik, ishonch va siyosiy
qo‘llab-quvvatlashni ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Ayniqsa, zamonaviy
siyosatda PR, media va ijtimoiy tarmoqlar siyosiy imidjni boshqarishning eng
ta’sirchan vositalariga aylangan. Ushbu vositalar yordamida liderlar o‘z g‘oyalarini
keng jamoatchilikka yetkazish, ijobiy obraz yaratish va raqobatchilardan ajralib
turish imkoniga ega bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda ham siyosiy yetakchilik madaniyati bosqichma-bosqich
yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Davlat rahbarlarining ochiqlik siyosati, aholiga
yaqinlashish, muammolarni bevosita eshitishga asoslangan yondashuvi ularning
ijobiy imidjini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Bu holat elektoratning siyosiy
jarayonlarga faol ishtirokini kuchaytirish, fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga turtki
bermoqda. Siyosiy yetakchining imidji ko‘pincha xalqning u bilan bog‘laydigan
hissiy aloqasiga asoslanadi. Shu sababli, zamonaviy liderlar faqat rasmiy chiqishlar
bilan cheklanib qolmasdan, xalq ichiga kirib borishga intilmoqda.
Shuningdek, milliy qadriyatlar, an’analar, tarixiy tajriba va madaniy
kontekst siyosiy imidj shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Har bir mamlakatda
liderning obrazini xalqning mentaliteti, kutgan ijtimoiy rollari va siyosiy
38

madaniyati belgilaydi. Bu jihatni inobatga olgan holda, har bir siyosiy yetakchi o‘z
xalqiga mos, lekin zamonaviy va global talablarga javob beruvchi imidjni
shakllantirishi zarur.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, siyosiy imidj faqat tashqi ko‘rinish bilan
emas, balki ichki mazmun – ya’ni liderning bilim darajasi, ma’naviyati, axloqiy
qadriyatlari va xalq bilan muloqot qobiliyati bilan mustahkamlanadi. Imidj doimiy
rivojlanishga muhtoj bo‘lgan jarayon bo‘lib, u o‘zgaruvchan siyosiy va ijtimoiy
sharoitlarda qayta ko‘rib chiqilishi zarur. Zamonaviy sharoitda siyosiy imidjni
boshqarish — nafaqat ijtimoiy psixologiya, balki siyosiy texnologiyalar, marketing
va kommunikatsiya fanlari bilan chambarchas bog‘liq.
Xulosa qilib aytganda, siyosiy yetakchining zamonaviy imidji nafaqat
shaxsiy sifatlarga, balki kommunikativ strategiyalarga, axborot texnologiyalaridan
foydalanish darajasiga, xalq bilan muloqotga kirishish qobiliyatiga va milliy
qadriyatlarga sodiqlik asosida shakllanadi. Mazkur kurs ishida olib borilgan
tahlillar, nazariy yondashuvlar va amaliy misollar asosida shuni ta’kidlash
mumkinki, siyosiy imidj siyosiy barqarorlik, ishonch va liderlik legalligining
muhim kafolati hisoblanadi. Bu esa mavzuning ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb
ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.
39

$FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I.O’zbekiston Respubublikasi Prezident asarlari 1.Mirziyoyev Sh. M. Yangi O’zbekiston strategiyasi. – T.: “O’zbekiston” nashriyoti, 2021, -356 b . 2.Mirziyoyev Sh. M. Milliy tiklansih milliy yuksalish sari – T.: “O’zbekiston” 2021. – 305 b. 3.Mirziyoyev Sh. M. O’zbekiston tashqi siyosatining asosiy tamoyillari - T.: “O’zbekiston” 2019. – 120 b. II. Ilmiy adabiyotlar ro’yxati 1. Идиров У.Ю. Политология: укув кулланма. -Т.:ТошДШИ, 2013. 2. Киргизбо ев М. Сиёсатшунослик: олий укув юрт та!табалари учун укув кулланма. -Т.: Янги аср авлоди, 2013. 3. Aliyev В., Ergashev I., Hoshimov Т., Yuldashev О. Politologiуа. (Darislik), -Т.: TD1U, 2010. 4. Идиров У.Ю. Политология. Мавзуларини интерфаол 5фганиш: укув- услубий кулланма. -Т.: ТошДШИ, 2010. 5. Одилкориев Х.Т., Раззоков Д.Х. Сиёсатшунослик. -Т.: Укитувчи, 2008. 6. Фарманов Р.Ф., Тулаганова Н.У., Турдиев М.Т., Жураев 1\.А., Мух,аммадиев У.Н. Замонавий сиёсатшунослик: назария ва амалиёт. Укув кулланма- -Т., 2006. 7. Отамуродов С., Эргашев И., Акромов Ш., Кодиров А. Политология: ук;ув кулланма. - Т., 2002. 8. Муаллифлар гурух,и. Политология. Укув кулланма. Т.АДодирий номидаги халк мероси нашриёт. “УАЖБНТ” маркази, 2002. 9. Fофуров С.М., Хайдаров А.А., Тулаганова Н.У. Сиёсатшунослик асослари: укув кулланма -Т.: Алишер Навоий номидаги Узбекистан миллий кутубхонасининг нашриёти; Тошкент давлат шаркшунослик институти, 2006. 10. ЖураевС.Замонавий халкаро муносабатлар,-Т.:Академия, 2007. 11. Политология: Укув кулланма / муаллифлар гурухд. проф. И.Эргашев тахрири остида. -Т.:Абдулла Кодирий номидаги халк мероси нашриёти, 2002. 40$

12. Турсунов А.С. Узбекистан Республикаси Контститу-цияси ва ташки
сиёсат. -Т.: ТДЮИ, 2005.
III. Xorijiy adabiyotlar:
1.Roskin M.G., Kord R.L., Medeiros J.A., Jons V.S. Siyosatshunoslik: Kirish.
Nyu-Jersi: Pearson, 2013.-P.105.
2.Roskin M.G., Kord R.L., Medeiros J.A., Jons V.S. Siyosatshunoslik: Kirish.
Nyu-Jersi: Pearson, 2013.-P.114
3.Makiavelli N. Suveren. M., 1990. – B. 28
4.Nitsshe F. Zardusht shunday dedi. M., 1990. – B. 286. Qarang: V.P. Pugachev,
A.I. Solovyov. Siyosatshunoslikka kirish. T., 2004. – B. 165.
5.Bogardus E. Leadership. Nyu-York, 1934. S. 138 b.
IV. Internet manbalari:
1.
2.
3.
41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY ELITA YETAKCHILIK TUSHUNCHALARINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Siyosiy elita tushunchasi va uning mazmun mohiyati

1.2. Siyosiy elitaning jamiyat va davlat ishlaridagi vazifalari

II BOB. SIYOSIY LIDER: MOHIYATI, FUNKSIYALARI VA UNING TIPOLOGIYASI

2.1. Zamonaviy yetakchilikning ta'riflari

2.2. Siyosiy yetakchilikning shakllanish tartibi

2.3.Demokratik jamiyatda siyosiy yetakchi va siyosiy elitaning oʻrni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить

Информация о документе

Продавец

Zamonaviy jamiyat rivojida siyosiy elita va yetakchilikning roli

Похожие документы