Zamonaviy voleybolning dolzarb masalalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	723.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Zamonaviy voleybolning dolzarb masalalari

Купить

ZAMONAVIY VOLEYBOLNING DOLZARB
MASALALARI
KIRISh .......................................................................................................... 3-5
I BOB. ZAMONAVIY VOLEYBOLNING DOLZARB
MASALALARI .. 6
1.1. Zamonaviy voleybol ning umumiy asoslari 6-12
1.2. Zamonaviy voleybol tizimida o’yin uslublarini o’rgatishning ananaviy
usullari va kamchiliklari 12-21
1 .4. Zomonoviy voleybol tizimida o’rgatishning zamonaviy vosita va
uslublari. 21-35
II.BOB. ISTIQBOLLI YOSH VOLEYBOLCHILARNI
TARBIYALASHDA MUHIM TAMONLAR VA UNI TAVSIFI 36
2.1 Yosh voleybolchilarni marfologik xususiyatlari 36-40
2.2. Yosh voleybolchilarni tanlab olishning fiziologik asoslar 40-42
2.3. Yosh voleybolchilarni tanlab olishning psixologik asoslar 42-45
2.4. Voleybolchilarga xos umumiy vа mахsus jismоniy tаyyorgаrlik
ahamiyati 45-52
Xulosa 53
Foydalanilgan adabiyotlar ...................................................................... 54-56

KIRIS H
Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi :
Bugungi kunda jahonda jismoniy tarbiya va sport millat genofondini
shakllantirish va barkamol avlodni tarbiyalash vositasi sifatida yildan- yilga turli
yosh guruhlariga mansub aholining kundalik ehtiyojiga aylanib bormoqda.
Jahonda shug’ullanuvchilar soni jihatidan ommalashgan sport turlaridan biri
sanalgan voleybolda keskinlik, tezkorlik, favqulodda shiddat tobora ortib
bormoqda. Texnik-taktik usullarning rang-barangligi oshib, ularning
samaradorligini ta’minlovchi tezkor harakatlar, sakrashlar, yiqilib o’ynashlar
tufayli bu o’yinning tomoshabopligi ilgaridan ham ancha kuchaydi. Shu tufayli
voleybol sport turiga yoshlarni saralash va ular bilan o’tkaziladigan o’quv-
mashg’ulotlarni shug’ullanuvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda
ilmiy asosda tashkillashtirish zamon talabi bo’lib qolmoqda.
Jahonda voleybol sport turiga tanlab olish, yo’naltirish va turli yosh
guruhlariga mansub voleybolchilar tayyorlash xususiyatlari, texnik va taktik
tayyorgarlik, jismoniy tayyorgarlik, sakrovchanlik, maxsus tezkorlik, maxsus
chidamkorlik, va sakrash chidamkorligi sifatlarini tarbiyalashga yo’naltirilgan
ko’plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.
Bugungi kunda Respublikamizning barcha xududlarida, hatto uzoq-uzoq
qishloq manzillarida ham jismoniy mashqlar yoki sport turlari bilan
shug’ullanishga barcha imkoniyatlar va shart-sharoitlar yaratilgan. “Bu borada
belgilangan chora-tadbirlarning amalga oshirilishi jismoniy tarbiya va ommaviy
sportning jamiyatimiz hayotidagi rolini yanada kuchaytirish, aholining barcha
qatlamlari orasida sog’lom turmush tarzini shakllantirish, yoshlarga o’z qobiliyati
va iste’dodlarini ro’yobga chiqarishlari uchun barcha sharoitlarni yaratish orqali
ularni ommaviy tarzda sportga, sog’lom turmush tarziga oshno qilish, qolaversa,
nufuzli halqaro maydonlarda vatanimiz bayrog’ini baland ko’tarib kelayotgan
mashxur sportchilarimiz saflarini tobora kengaytirishga xizmat qiladi” . Tan olish
lozimki, ayni kunda mazkur yo’nalishda hal etilishi zarur bo’lgan muammolar,
bartaraf qilinishi kerak bo’lgan kamchiliklar mavjuddir. Bunday muammolar
3

aksariyat sport o’yinlari amaliyotida, ayniqsa yuqori malakali, raqobatbardosh
voleybolchilar tayyorlashga ixtisoslashgan sport maktablari, sport klublari, oliy
sport mahorati maktablari, albatta, terma jamoalar faoliyatida yaqqol ko’zga
tashlanadi. Bugungi kunda o’zbek voleybolining salohiyati va mavqyei, afsuski,
halqaro professional voleybolga xos model ko’rsatkichlaridan ancha yiroqdir.
Biroq yurtimizda iste’dodli va professional voleybolga loyiq sport zaxiralari yoki
yuksak mahoratli o’yinchilar mavjuddir. Bunday sport zaxiralari va amalda
faoliyat ko’rsatib kelayotgan mahoratli voleybolchilar bor bo’lsada, ular bilan olib
borilayotgan mashg’ulotlar xalqaro model va standartlarga javob bermaydi. Uzoq
muddatli kuzatuvlar shundan dalolat beradiki, ixtisoslashgan sport jamiyatlari,
klublar va terma jamoalarda shug’ullanayotgan barcha yoshdagi va turli malakaga
ega voleybolchilar jismoniy, texnik-taktik va funksional tayyorgarlik jihatidan
malakali xorijiy voleybolchilarga qaraganda ancha bo’sh ekanligi aniqlangan.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi va qo’llab- quvvatlashi bilan
Mahallalarda yoshlarni ommaviy sportga jalb qilishni yangi bosqichga olib chiqish
chora-tadbirlari to’g’risida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining
PQ-201-son, 11.04.2022-yildagi, qaroriga muvofiq 2022 yildan boshlab har
yili an’anaviy tarzda 30-iyun — O’zbekiston Respublikasi yoshlari kuni hamda,
dekabr oyida o’tkaziladigan «Yoshlar forumi» doirasida sportning futbol, mini-
futbol, voleybol, yengil atletika, shaxmat, shashka, stol tennisi, stritbol, vorkaut
turlari bo’yicha besh bosqichli ommaviy sport musobaqalarini o’tkazish tizimi
joriy etilgan. 2023-yil 1-martdan boshlab «Besh tashabbus olimpiadasi» sport
musobaqalari o’tkazish tizimi joriy qilingan[1,2].
I lmiy uslubiy adabiyotlar tahlili:
O’zbekiston Respublikasining yetakchi mutaxassislari, xorijiy tajribali
pedagoglar, ko’pchilik olimlar tomonidan aholi istiqomat qiladigan joylarda
voleybol sport turini tashkil qilish muammolari ko’pdan-ko’p ilmiy-uslubiy
adabiyotlarda o’z yechimini topgan.
4

L.R. Ayrapetyans, A.A.Pulatov (2012), SH.X.Isroilov (2014) , Z.B.Boltayev
(2019), Abdullaev A., Xonkeldiev Sh.X (2001), Meliyev X (2004), Pulаtоv А.А.,
Qоdirоvа M.А. ( 2018), Bоltауev Z.B., Umаrоv K.M. (2020,2022), Umаrоv K.M.
(2021), Xоlmirzауev E. ( 2011), Usmanxo’jaev T.S., Meliyev X.A., (2000) Xo‘jaev
F., Sobirov A., Soatov N. (2013), Eshnazarov J. E. (2008), Haydarov B.T. (2012)
Masharpov Yu.( 2010) yillarda ilmiy izlanishlar olib borganlar.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi:
Zamonaviy voleybolning dolzarb masalalarini o’rg anish va ilmiy asoslab
berish.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalari:
Ushbu maqsadni amalga oshirishda quyidagi vazifalar belgilandi:
- y osh voleybolchilarni marfologik xususiyatlari ni aniqlash;
- yosh voleybolchilarni tanlab olishning fiziologik asoslarini an iqlash;
- Yosh voleybolchilarni tanlab olishning psixologik asoslarini an iqlash;
- v oleybolchilarga xos umumiy vа mахsus jismоniy tаyyorgаrlik
samaradorligini aniqlash.
Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti:
Samarqand Shahar Qorasuv massivi 81-umum ta’lim maktabi o’quvchilari
o’rtasida
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va tavsifi:
Bitiruv malakaviy ishi 56 betdan iborat: Kirish, 2 ta bob, xulosa, 42 ta
adabiyotlar ro‘yhati shundan 15 tasi horijiy mualliflarga tegishlidir. Bitiruv
malakaviy ishi 8 ta rasm va 6 ta jadval bilan to‘ldirilgan.
5

I . BOB. ZAMONAVIY VOLEYBOLNING DOLZARB MASALALARI
1.1. Zamonaviy voleybolning umumiy asoslari
1895-yilda amerikalik Uilyam Morgan tomonidan ixtiro qilingan an’anaviy
voleybol bugungi kunda o‘zining mohiyati va mazmuni, texnikasi va taktikasi
hamda o‘yin shiddati jihatlaridan ilk voleyboldan tubdan farq qiladi. So‘nggi
yillarda an’anaviy voleybol klassik voleybol nomi bilan atala boshladi, chunki
uning taraqqiyoti natijasida «qumda o‘ynaluvchi voleybol» (plyajniy voleybol)
mustaqil sport turi sifatida ajralib chiqdi va olimpiada o‘yinlari dasturidan
mustahkam o‘rin egalladi.
Voleybol jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish vositasi sifatida ham eng
ommaviylashgan sport turiga mansubdir. 1996-yil iyul oyida AQSHning Atlanta
shahrida bo‘lib o‘tgan Butunjahon Kongressida e’lon qilinganidek, ushbu sport
o‘yini jahon miqyosida futboldan keyin ikkinchi o‘rinni egallaydi. Voleybol
o‘zining hammabopligi, go‘zal o‘yin mazmuni, katta-yu kichik yoshdagi insonlar
diqqatini o‘ziga rom qiluvchi hujum va himoya kombinatsiyalari bilan nafaqat
shahar va tumanlar markazlarida, balki uzoq qishloqlarda, mahalla-yu
maskanlarda, to‘y va bayramlarda bahs-raqobat, sihat-salomatlik, jismoniy va
ruhiy barkamollik vositasi sifatida turli yosh va qatlamga mansub aholi hayotiga
kirib bormoqda. Voleybol o‘quv fani va salomatlik manbayi sifatida barcha ta’lim
muassasalari o‘quv rejasiga kiritilgan. Ayniqsa, so‘nggi yillarda voleybolni «Umid
nihollari», «Barkamol avlod», «Universiada», «Talabalar legasi», «Besh tashabus»
musobaqalari kabi ko‘p bosqichli va muntazam o‘tkazilib kelinayotgan nufuzli
sport tadbirlari dasturidan joy olishi uni geografik chegarasi hamda
shug‘ullanuvchilar soni keskin orta borishiga zamin yaratdi [4,5].
Zamonaviy klassik voleybol XX asr oxirlari va XXI asrdan boshlab
o‘zining tabiiy taraqqiyoti tufayli hamda musobaqa qoidalarining keskin o‘zgarishi
evaziga yangicha mazmunga ega bo‘ldi. O‘yin qoidalarining tubdan o‘zgarishi
6

nafaqat g‘oliblikka da’vogar jamoalar raqobati bilan belgilanadi, balki ma’lum
darajada bozor munosabatlariga ham bog‘liqdir.
Ma’lumki, yirik nufuzli musobaqalarni (Jahon, Osiyo chempionatlari,
Olimpiada va Osiyo o‘yinlari hamda boshqa yuqori reytingli halqaro turnirlar,
Kubok musobaqalari) o‘tkazishda ko‘plab teleradiokompaniyalar, jurnalistlar
ushbu musobaqalarni tele-translatsiya qilish, reportajlar olib borish uchun maxsus
akkreditsion talablarni qondirishlari lozim.
Agar qayd etilgan musobaqalarda o‘yin shiddati sust bo‘lsa, «kuchli»
zarbalar tufayli ochkolar tez-tez olinsa-yu, uzluksiz jarayon tez-tez uzilib, to‘xtash
holatlari ko‘p bo‘lsa, musobaqaga bo‘lgan qiziqish so‘na boshlaydi, akkreditsiya
bozori chegaralanadi, tomoshabinlar doirasi toraya boshlaydi. Aynan shunday
holatlar 1996-98-yillargacha davom etgan. Chunki eski qoidalarga muvofiq
himoya zonalarida joylashgan «kuchli» hujumchilar hujum va yon chiziqlarini
bosmasdan, shiddat bilan sakrab 4 yoki 2 zonalardan zarba berish natijasida ochko
«ishlaganlar». Tananing oyoq va bel qismlarigacha to‘p tegsa, o‘yin to‘xtatilgan.
To‘p maydondan uzoqqa tushsa, vaqt ketgan, boshqa to‘p bilan o‘ynash
taqiqlangan, to‘p kiritish «yo‘qotilsa», raqib jamoaga ochko berilmagan, kiritilgan
to‘p to‘rga tegib o‘tsa, o‘yin to‘xtatilar edi va hokazo. Bunday vaziyatlar o‘yinni
tez-tez « to‘xtab » qolishiga sabab bo‘lib kelgan.
Bugungi voleybol qoidalaridagi ko‘plab prinsipial o‘zgarishlar evaziga
bunday « to‘xtash » holatlariga barham berildi. Jumladan, o‘yin 3 ta to‘p (bir to‘p
o‘yinda, 2 ta to‘p zaxirada) « ishtirokida » o‘tkaziladigan bo‘ldi. Y o n chiziq bilan
hujum chizig‘ining kesishgan joyidan maydon tashqarisi tomon 1,75 m k esim
chiziqlar bilan chegaralandi. Tananing istalgan qismi bilan to‘pni o‘ynashga ru x sat
etildi. O‘yin «tay-breyk» tarzida amalga oshirilishi yo‘lga qo‘yildi, ya’ni to‘p
kiritish «yo‘qotilganda» ham raqib jamoaga ochko berilishi joriy etildi. « Birinchi »
to‘pni qabul qilish yoki uzatishga doir qoidaning « kuchi » keskin yumshatildi,
kiritilgan to‘p to‘rga tegib o‘tsa, « to‘g‘ri » deb baholanadigan bo‘ldi.
Musobaqa qoidalarining bunday o‘zgarishi o‘yin shiddatini keskin
jadallashtirdi, o‘yinchilar faolligini oshirdi, tomoshabinlar qiziqishini kuchaytirdi.
7

Alohida shuni ta’kidlash joizki, musobaqa qoidalarining tubdan o‘zgarishi
o‘yin mazmunini yanada boyitdi, o‘yin usullarining tamomila yangi avlodlarini
vujudga kelishiga asos bo‘ldi. Jumladan, himoya zonalaridan zarba berish diagonal
sakrash sifatini o‘zlashtirish zarurligiga e’tibor qaratdi, «libero» o‘yinchisini ta’sis
etilishi himoyani yanada kuchaytirdi, yugurib kelib sakrab to‘p kiritish
hujumkorlik sur’atini oshirdi va hokazo. Ushbu o‘zgarishlar natijasida vujudga
kelgan yangi o‘yin elementlari, maxsus sifatlar, harakat usullari o‘quv-trenirovka
mashg‘ulotlari mazmuniga yangicha yondoshish, tarkibiga yangi mashqlarni
kiritish va mashg‘ulot-musobaqa birligini ta’minlash muhimligini belgilaydi.
Bunday zaruriyat so‘nggi yillarda olingan rasmiy ma’lumotlarga asoslanadi.
Chunonchi, O‘zbekiston voleybol Federatsiyasi ekspertlari tomonidan o‘tkazilgan
ilmiy kuzatuvlar netijalariga ko‘ra, zamonaviy voleybol borgan sari o‘yin mazmuni
jihatidan yangicha texnik usullar, taktik xususiyat va «eskicha» voleyboldan
tubdan farq qiluvchi texnik-taktik yo‘nalishlar hisobiga o‘zgarib bormoqda.
Yugurib kelib sakrab katta «portlovchi-inersion kuch» bilan to‘p kiritish usulining
keng joriy etilishi to‘pni samarali qabul qilish imkoniyatini keskin chegaralab
qo‘ydi. Bu esa raqib jamoani maqsadli hujum uyushtirish unumdorligini tushirib
yubordi.
Birinchi «to‘pni» qabul qilish va uzatish usullariga qoidani deyarli
qo‘llanilmasligi o‘rtacha shiddatda kiritilgan yoki zarba berilgan to‘pni yuqoridan
ikki qo‘llab qabul qilish hamda uzatish usullarini ommalashtirib bormoqda.
Himoya zonalaridan hujum zarbalarini keng joriy etilishi 3 zonadan
kombinatsion hujum uyushtirish sonini sezilarli qisqartirdi. Agar 2005-yilda 3
zonadan tashkil etiladigan hujum miqdori 23 foizdan oshmagan bo‘lsa, so‘nggi
yillarda bunday hujumlar soni 20 foizga tushib ketdi (1-rasm).
Aksincha, shu yillarda himoya zonalaridan uyushtirilgan hujum zarbalari
9,6- 2 0% dan ortmagan. Zamonaviy voleybolda esa orqa zonalardan tashkil etilgan
hujum zarbalari 20– 35 % gacha ko‘paygan (1 - rasm). Himoya zonalaridan ijro
etilgan zarbalarni « to‘siq » bilan bartaraf etish murakkabligi o‘z-o‘zidan ma’lum.
8

Demak, bugungi voleybolda hujum samaradorligi himoya salohiyatidan ustun
bo‘lib borayotganligi kuzatilmoqda.
Shu bilan bir qatorda zamonaviy voleybolning muhim yo‘nalishlaridan biri
yakka, guruh va jamoa tarkibida ijro etiladigan himoya harakatlarining o‘ta
faollashuvi bilan belgilanadi. Birinchi navbatda, ushbu vaziyat birinchi «to‘pni»
qabul qilish bilan bog‘liq himoya harakatlari qoida ta’siridan deyarli ozod qilinishi
bilan isbotlanadi [5,6].
To‘siq qo‘yish taktikasi ham talaygina o‘zgardi. 4-zonadan ijro etiladigan
zarbalarga qarshi juftlikda to‘siq qo‘yish yakka yoki uch kishilab to‘siq qo‘yishdan
ustun bo‘lib borayotganligi ko‘zga tashlanmoqda (1-rasm).
O'zbekiston
Chempionati 2005 Te rma jamoalar 2008 Te rma jamoalar 201001020304050
41
40
36
23
23
20
16
16
920 21 35
4 zonadan 3 zonadan 2 zonadan
himoya zonalaridan
1 - rasm. Turli yillarda maydoncha zonalarida n
hujum zarbalarini uyushtirish nisbati (%) .
Lekin, 3-zonadan ijro etilgan zarbaga qarshi qo‘yilgan to‘siq samaradorligi
tamomila boshqacha ko‘rinishga ega bo‘ldi. Chunonchi, 2005-yillarda ushbu
zonada qo‘llanilgan yakka va uchlikda to‘siq qo‘yish deyarli bir xil darajada
bo‘lgan – 12-21%, juftlikda to‘siq qo‘yish esa ancha ko‘p miqdorni tashkil etgan
(59-74%). Diagrammalardan shu narsa ko‘zga tashlanadiki, zamonaviy voleybolda
9

juftlikda to‘siq qo‘yish miqdori ortganligi, yakka to‘siq qo‘yish kamayganligi qayd
etildi.
Birinchi temp o‘yinchisi zarbasiga qarshi markaziy o‘yinchiga (3-zona
o‘yinchisi) aksariyat 2 va 4-zona o‘yinchilari ko‘mak berishi kuzatiladi. Bunday
texnik-taktik chora avvallari kamdan-kam qayd etilgan.
2-zonadan berilgan zarbalarga ham qarshi to‘siq qo‘yish juftlik ustuvorligida
amalga oshiriladi.
Ayni vaqtda 2 - zonada uchlikda to‘siq qo‘yish ulushi ortib bormoqda.
Buning asosiy sabablaridan biri, zamonaviy voleybolda to‘p kiritish murakkabligi
va zarbdorligining kuchayganligi to‘pni sifatli qabul qilish va 2-zonadagi
«uzatuvchi» o‘yinchiga aniq yetkazishi qiyinlashganidadir. Aniq y etkazilmagan
to‘pni « uzatuvchi » aksariyat hollarda 4 - zonaga uzatishga majb u r bo‘ladi. S h uning
uchun 4 - zonadan berilgan zarbaga qarshi 2 - zonada uchlikda q o‘ yiladigan to‘siq
borgan sari ommalashib bormoqda.
4- zonadan
O'zbekiston
Chempionati 2005 Terma jamoalar 2008 Terma jamoalar 201001020304050607080
21
19
1769
70 74
12
11
9
3 - zonadan
10

O'zbekiston
Chempionati 2005 Terma jamoalar 2008 Terma jamoalar 20100102030405060
14 15 1758
56
55
28 29
28
2 - zonadanO'zbekiston Chempionati
2005
Te rma jamoalar 2008 Te rma jamoalar 2010
0
10
20
30
40
50
60
21 19
13
51 52 52
25 29
35
yakka to'siq juftlikda uchlikda
2- rasm. 2, 3 va 4 - zonalardan ijro etilgan zarbalarga qarshi
qo‘yilgan to‘siqlar samaradorligi .
Bugungi voleybolda o‘yin samaradorligi turli o‘yin ixtisosligi (amplua)ga
ega o‘yinchilarning ijrochilik mahoratiga bog‘liqdir. Jumladan, ikkinchi temp bilan
harakatlanuvchi hujumchi birinchi temp bilan harakatlanuvchi hujumchi, uzatuvchi
(bog‘lovchi), libero (himoyachi).
Jahonning eng kuchli terma jamoalari o‘yinlarini videotasvir yordamida
tahlil qilish o‘yin shiddati jihatidan texnik-taktik harakatlarini (TTH) ikki asosiy
guruhlarga bo‘lish imkonini beradi. Yuqori o‘yin shiddati bilan ifodalanuvchi
birinchi guruhga – yugurib kelib sakrab to‘p kiritish, hujum zarbasi, to‘siq qo‘yish
va himoyada o‘ynash malakalari kiritildi [6,7].
11

O‘rtacha o‘yin shiddati bilan ifodalanuvchi ikkinchi guruhga – kiritilgan
to‘pni qabul qilish, qo‘riqlash (himoya) va turli harakatlanishlar kiritildi.
Qolgan barcha texnik-taktik harakatlar sekin shiddatli deb belgilandi.
Tadqiqot asosida aniqlandiki, bir partiya davomida o‘yin vaziyatni davom
ettiruvchi va diagonal harakatlanuvchi hujumchilar hamda «uzatuvchi»
o‘yinchilarning umumiy TTH (texnik-taktik harakatlar) miqdori 43–50 martani
tashkil etdi. Lekin, yuqori va o‘rtacha shiddatli TTH (texnik-taktik harakatlar)
o‘rtasida keskin farq qayd etildi. Masalan, «uzatuvchi» va o‘yin vaziyatini davom
ettiruvchi hujumchilarda TTH (texnik-taktik harakatlar) o‘rtacha shiddat bilan
ifodalanar ekan.
Diagonal harakatlanuvchi o‘yinchilarda yuqori shiddatli TTH (texnik-taktik
harakatlar) ancha ko‘proq bo‘lib, bir partiyada 20–22 martani tashkil etadi.
Birinchi temp bilan harakatlanuvchi o‘yinchilarda TTH ( texnik-taktik
harakatlar ) nisbati boshqacha ko‘rinishda ifodalandi. Jumladan, ushbu
ixtisoslikdagi o‘yinchilarda yuqori shiddatli TTH (texnik-taktik harakatlar) 2
barobardan ortiq bo‘ldi. Buning asosiy sababi, birinchi temp bilan harakatlanuvchi
hujumchilar o‘yin vaqtini ko‘proq hujum zonalarida o‘tkazar ekan, himoya
zonalarida ularni aksariyat hollarda «libero» o‘yinchilari almashtirishi kuzatildi.
Yuqorida qayd etilgan nazariy va ilmiy ma’lumotlar hamda ularning qiyosiy tahlili
zamonaviy voleybolning dolzarb yo‘nalishlari va amaliy jihatdan muhim
masalalarini ochib berdi. Binobarin, o‘quv-trenirovka mashg‘ulotlarini tashkil
etish, mashg‘ulot-musobaqa birligini ta’minlash hamda mashqlarni tanlash va
qo‘llashda zamonaviy voleybol xususiyatiga mos texnologiyalardan foydalanish
zarurligiga e’tibor qaratadi.
1.2. Zamonaviy voleybol tizimida o’yin uslublarini o’rgatishning ananaviy
usullari va kamchiliklari
Hozirgi kunda zamonaviy voleybol xalqaro tizimda tashkil etilishi bilan
ommalashib bormoqda. Chunki bu o‘yinda o‘yinchilarning texnik-taktik
12

imkoniyatlari, morfofunksional tuzilishlariga alohida e’tibor qaratilishi zamon
talablari darajasiga aylandi. Barchaga ma’lumki, voleybol sport turida
morfofunksional ko‘rinishni ahamiyati katta. Buning asosiy sababi o‘yinchilarning
bo‘y ko‘rsatkichlari baland bo‘yli past o‘yinchilarga nisbatan yuqoriroq bo‘ladi.
O‘yin jarayonida foydali jihatlari kattaroq ekanligini sezishimiz mumkin. Ayni shu
sababdan voleybol sport turida xorijiy davlatlarda bo‘yi baland o‘yinchilarni tanlab
olish urfga kirgan. Ammo bunday o‘yinchilarni tanlab olish tizimi O‘zbekistonda
dolzarb muammo sifatida qaralmoqda chunki o‘yinchilarning bo‘y ko‘rsatkichlari
talab darajasidan ancha pastligini ko‘rish mumkin. O‘zbekiston terma jamoalari
ishtirokida o‘tkaziladigan nufuzli musobaqalarda o‘yin tempini pasayishiga
sabablardan biri bo‘lib kelmoqda [8,9].
Yuqori toifadagi o‘yinchilarni tayyorlashda o‘yinchilarning o‘sish va
harakatlanish qobiliyatlari katta ahamiyatga ega. Bu muammolar, avvalo,
qobiliyatli yangi o‘yinchilarni uzoq va sifatli tanlash jarayonida hal etiladi. Biroq,
rasmiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha tezroq samaraga erishish uchun murabbiy bo‘yi
o‘rtacha, biroq jismoniy rivojlangan yoshlarni tanlab olsa osonroq va maqsadga
muvofiq bo‘ladi, ular bolalar musobaqalarida yutib chiqa oladi. Buning uchun
baland bo‘yli yoshlarni topish va doimiy voleybol mashg‘ulotlariga jalb etish
zarur.
Jamoani tayyorlashning asosiy prinsiplari
1-jadval
Jamoa birdamligini ta’minlash
Har doim ye takchilik qilish
Tizimli mashg‘ulotni yo‘lga qo‘yish
Aniq vazifalar belgilab olish
O‘zaro hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘yish
Maqsadlar strategiyasini to‘g‘ri qo‘yish
13

Bu borada murabbiy o‘nlab umumta’lim maktablarini aylanib chiqishi,
yuzlab o‘quvchilarni ko‘rishi, o‘yinchilar va ularning ota-onalarini voleybol
mashg‘ulotlari zarurligiga ishontirishi kerak bo‘ladi. Talantli yangi o‘yinchilarni
to‘plash – bu og‘ir (ayniqsa, shaharlardagi murabbiylar uchun eng og‘ir),
ko‘pincha rag‘batsiz va ba’zi hollarda samarasiz ishdir. Vaziyatni yana shu narsa
ham og‘irlashtiradiki, murabbiyning ushbu eng og‘ir va eng muhim ishiga
umuman haq to‘lanmaydi! Shu tariqa, ta’kidlash joiz, rahbariyat hozircha
murabbiyning mehnatini rag‘batlantirishning samarali mexanizmini topa olmayapti
va hayotga tatbiq eta olmayapti.
O‘yinchilarni tayyorlash uslubiyatidagi asosiy muammo, yosh
voleybolchilarning mahorat “bazasi” ustidagi rejali ishlarda murabbiylar, rasmiy
natijaga mo‘ljal olgan holda, bolalar musobaqalaridagi yutuqni afzal ko‘rishlaridir.
Yosh o‘yinchilarning sport mahoratida o‘yin qismiga asossiz ravishda ko‘p e’tibor
va vaqt ajratilmoqda.
Bolalar voleybolida o‘yinda to‘p bilan ishlashda kimki kamroq xatoga yo‘l
qo‘ysa, g‘alaba shunga nasib etadi. Xatolarning kamayishiga ko‘plab takrorlashlar,
o‘zlashtirilgan texnik elementlarni takomillashtirish uchun bir xildagi mashqlarni
qaytarishlar hisobidan erishiladi. Ular cheksiz takrorlanuvchi o‘yin mashqlariga va
ikki tomonlama o‘yinlar tarkibiga kiritilgan, ularning umumiy miqdori SM (Sport
maktablar) ning o‘rta yoshdagi o‘quvchilari uchun ham haddan tashqari ortib
bormoqda.
O‘yinchilarning qobiliyatlaridan foydalanish SM (Sport maktabi) da amalga
oshirilib, musobaqali kurash olib borishning uncha ko‘p bo‘lmagan texnikaviy va
taktik usullari zahirasidan, tayanch texnikaviy va taktik tayyorgarlik zarariga
foydalanilmoqda. Bu avvalo, o‘yin usullarini bajarishning ishonchliligi, aniqrog‘i,
o‘yinlarda kamroq xatoga yo‘l qo‘yilishi hisobidan, ko‘plab bolalarga
musobaqalarda yutishga imkon beradi. Yangi o‘yinchilarning o‘yin faoliyatidagi Tanlovni to‘g‘ri tashkillashtirish
14

torlik va asos hisoblanuvchi elementlarning yetishmasligi yosh voleybolchilarning
mahoratli jamoalarga o‘tganida tobora yaqqolroq ko‘rina boshlaydi. Ular ko‘p
narsalarni yuqori darajada bajara olmasligi aniqlanadi. Sport maktabini tugallash
vaqtida bunday o‘yinchilarda o‘sish imkoniyatlari deyarli bo‘lmaydi, chunki
mashqlar jarayonida sport mahoratining asoslari to‘liq o‘z aksini topmaydi.
Bunday yondashuvning yetishmovchiligi, ayniqsa, yuqori toifali jamoalar
uchun katta ahamiyatli hisoblangan baland bo‘yli o‘yinchilar uchun halokatlidir.
Baland bo‘yli o‘yinchi noyob hisoblanib, bolalar murabbiysi uni avaylab asrashi va
parvarishlashi lozim. Bunday hollarda tayyorgarlikni juda tezlashtirish va uni
rasman kattalar musobaqasiga erta jalb etish mumkin emas. Yuqori bo‘yli
o‘yinchilarda tayanch-harakat apparatining tezlashtirilgan o‘sishi jismoniy
rivojlanishdan orqada qolishga sabab bo‘ladi, boshqa voleybolchilar uchun odatiy
bo‘lgan yuklamalar ular uchun og‘irlik qiladi. Shu tariqa har qanday istiqbolli
o‘yinchi organizmining rivojlanishi xususiyatlarini hisobga olmay uni qiynab
qo‘yish mumkin.
Kichik va o‘rta yoshdagi SM (Sport maktab) jamoalari uchun (ko‘pincha
kattalarda ham, ayniqsa, o‘g‘il bolalarda) bunday baland bo‘yli o‘yinchilarning
o‘yin maydonida foydalari kamroq tegadi. Katta yoshga o‘tganda, agarda baland
bo‘yli o‘yinchilar bilan ehtiyot bo‘lib faoliyat olib borilsa, ular ulgurmaganlarini
o‘zlashtirib oladilar va jamoaning tayanchiga aylanadilar, sport mahoratini yanada
o‘stirishning barcha istiqbollarini saqlab qoladilar.
Muhim uslubiy muammo shundan iboratki, o‘yinchilar sport mahoratining
asosi sifatida texnik tayyorgarlikka zo‘r beruvchi murabbiylar katta qiyinchiliklar
bilan to‘qnashadilar. Ular uchun eng katta muammo tarbiyalanuvchilarni
nimalarga va qanday texnikaga o‘rgatishning noaniqligi bo‘lib qoladi. Sport fani
hozircha voleybol o‘yinini ijro etish texnikasining samarali modellarini asoslab
bera olmagan. Shu sababli har bir murabbiy oqilona harakat borasida o‘z
tasavvuridan foydalanadi, bu esa voleybol mashg‘ulotlaridagi shaxsiy tajriba va
eng zo‘r ijrochilar harakatlarining tashqi ko‘rinishlarini kuzatishlar asosida
vujudga keladi.
15

Bir tomondan biomexanika yo‘nalishidagi amaliy fanning ayrim yutuqlari,
bilishning metodologik muammolari bilan tushuntiriladi. Boshqa tomondan esa
olimlarning mashhurlikka erishishlariga ustuvorlik berilishidadir, bu yerda
mustaqil fikrlash va hal etish ko‘proq foydali bo‘lar edi.
Samarali o‘qitish va o‘yinning texnik usullarini takomillashtirish uslublari
ham yetarlicha ishlab chiqilgan emas. Buni hech bo‘lmaganda, shunday bir faktda
ham ko‘rish mumkinki, tarbiyalanuvchilar o‘yinning texnik elementlarini aynan bir
murabbiyda turlicha bajaradilar. Bu farq shundayki, uni o‘yinchilarning individual
usul farqlari bilan izohlab bo‘lmaydi; aniqrog‘i, bu o‘yin usullarini bajarish
ularning individual xatosidir.
Vaqti-vaqti bilan uslubiy adabiyotlarda eng zo‘r o‘yinchilar tomonidan
texnik usullar bajarilishining kinogrammalari paydo bo‘lib, namuna sifatida
tavsiya qilinadi. Bunday yondashuvda harakatlarning faqat tashqi ko‘rinishigina
o‘rganilishi mumkin; samaradorlik shartlari ma’lum va tushunarli emas. Shuning
uchun, murabbiylar harakatlardagi tashqi o‘xshashlik yosh o‘yinchilarda
tajribalilar darajasida bo‘lishiga urinadilar.
Usullarda tanqidlarsiz va asossiz holda eng samarali o‘yin ko‘rsata olganlar
yaxshi ijrochilar deb tan olinadi. Maydonda jamoaga ochko to‘plash nuqtai
nazaridan samaraliroq harakat qilgan voleybolchi etalon sifatida qaraladi va
namuna sifatida foydalaniladi. Bunda ijrochining unvonlari ham hisobga olinadi.
Agar o‘yinchilarda harakat natijalari ko‘plab omillar: texnika, taktika, jismoniy
tayyorgarlik, o‘yinchi asab tizimi xususiyatlari, uning xarakterining kuchi, uning
tasavvur qobiliyati kabilar bilan aniqlanishi e’tiborga olinadigan bo‘lsa, fikr xato
ekanligi yaqqol ko‘rinadi. Tamoyil jihatdan esa, ancha o‘rtacha harakat texnikasi
bilan ham mahoratlilikning boshqa tomonlari hisobidan ochkolar to‘plash mumkin.
O‘yin usullarini bajarish samaradorligini belgilovchi mexanizmlarni
tushunmaslik, o‘qitishda murabbiylar harakatning tashqi belgilaridan
foydalanishga majbur bo‘lishadi, ular yoki “birinchi qarashdan” ishonchli
ko‘rinadi, yoki mashhurligi tufayli an’anaga amal qilgan bo‘ladi, biroq chuqur
tahlil natijasi hisoblanmaydi. Masalan, hujum zarbasini bajarishda “to‘g‘ri qo‘l” va
16

“qo‘l barmoqlarining quvvatliligi” hamda to‘pni yuqoridan“bir tomonlama qattiq”
va “to‘p ostiga kirib yumshoq” uzatish usullari kabilar shular jumlasiga kiradi.
Voleybolchilar o‘yin usullari texnikasi to‘g‘risidagi fikrlarning turlichaliligi
va noaniqligida murabbiy o‘qitish va o‘yinning texnik usullarini takomillashtirish
bo‘yicha o‘z samarali uslublarini yarata olmaydi. Ushbu sharoitlarda voleybol
texnikasini yaxshi o‘rganish imkoniyatlari faqat harakatchan, qobiliyatli
(“tabiatdan” berilgan) o‘yinchilardagina mavjud bo‘ladi. Ular harakatlar
samaradorligini belgilovchi mexanizmlarni mashq jarayonida intuitiv (ichki sezgi)
holda “tutib oladilar” yoki bunda tug‘ma jihatlar ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘yinning texnik usullariga o‘rgatishning bunday uslubi voleybolchilar
harakati tuzilishining samarali mexanizmlari shakllanishini ta’minlaydi. Shuning
uchun, amaliyotda ko‘proq mashqlar va o‘yinlarni juda ko‘p martalab takrorlash
hisobidan yosh o‘yinchilarni tor doiradagi texnik usullarga o‘rgatish va o‘yin
sharoitlarida ularni ishonchli qayta ijro etishni ta’minlash yo‘lidan foydalaniladi.
Bunday amaldagi tashkiliy va uslubiy yondashuvda texnik tayyorgarlikning asosini
tashkil etuvchi “bazalar” (tayanchlar) – o‘yin harakatlarining samarali
mexanizmlari va yosh o‘yinchilar texnik-taktik usullarining keng to‘plami
shakllanishi amalga oshmaydi.
Ushbu vazifani hal etilishi unchalik ham oson emas. Agar tashkiliy jihatdan
murabbiylar tomonidan tengdoshlar g‘alabasini ta’minlash emas (oddiy vazifa,
rahbariyatning xohishi bo‘lsa bas), balki yuqori toifadagi o‘yinchilarni tayyorlash
to‘g‘risida qaror qabul qilinsa, unda yosh o‘yinchilar mahoratini tashkil etuvchi
bazani baholash katta qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘yinchilarning jismoniy
rivojlanish darajasi obyektiv baholanishi ham mumkin (bo‘yi, sakrash balandligi,
kichik masofalarni o‘tish vaqti va b). Turlicha talqinlar sharoitida texnik-taktik
mahoratni tashkil etuvchi asoslarni baholash uchun mezonlarni tanlash ancha
muammolidir.
Voleybol taktikasi usullari orasidan berilgan to‘pni sifatsiz, yoki hujum
zarbasidan so‘ng qabul qilinganda, tezkor hujumni tashkil etishdagi
qiyinchiliklarni ajratib ko‘rsatish mumkin. To‘pning to‘rga yetib bormagan
17

holatida, qabul qiluvchi o‘yinchilar tomonidan dastlabki tartibda hujum qilish
ko‘pchilik hollarda bekor qilinadi. Ushbu muammoning hal etilishidagi
qiyinchiliklar hujum harakatlarini tezlashtirish yo‘nalishda o‘yin taktikasini
rivojlantirish tendensiyasini (yo‘lini) sekinlashtiradi, bu hujumning samaradorligi
va shiddatliligini, shuningdek, voleybol o‘yinining qiziqarliligini pasaytiradi.
Ushbu muammoning hal etilishi yuzaki bo‘lib qoladi.
Mamlakatimiz va dunyoning eng yaxshi jamoalari foydalanayotgan taktik
tajribalarining ancha tor darajadaligini ham muammo sifatida tan olishimiz lozim.
Ularda o‘yinchilar tarkibini jamlash usuli, hujumda qo‘llaniluvchi kombinatsiyalar
usuli va himoya qurilmalari ikki tomchi suvdek, bir-biriga o‘xshaydi.
O‘yinchilarning taktik tayyorgarligi muammolariga quyidagilarni kiritish mumkin:
 yosh o‘yinchilar o‘zaro harakatlarida taktik usullar jamg‘armasining tor
darajasi, o‘yin jarayonida himoyani tashkil etishning jamoaviy tizimini erkin
o‘zlashtirishni bilmaslik;
 o‘yinchilarning maydonda amalga oshirayotgan taktik kombinatsiyalarni
o‘z vaqtida oldindan ko‘ra olishni bilmasligi (ayrim istisnolardan tashqari), va
hujumni tashkil etishda ishlar ahvoli birmuncha yaxshi emasligi;
 psixologik va pedagogik qobiliyatlaridan to‘g‘ri foydalanilmaslik va o‘yin
jaroyonida qo‘llay olmaslik.
Voleybolchilar tayyorlashning eng muhim muammolaridan biri har bir
navbatdagi jamoaga yangi o‘yinchilarni jamlash va saralashda, ular shaxsining
psixologik xarakteristikasini deyarli hisobga olmaslik yoki umuman inkor etishdir.
O‘yinchilar uchun mavqe tanlanishida ham xuddi shunday holatni ko‘ramiz.
Mavjud amaliyot sharoitlarida yangi o‘yinchilar bo‘yi va jismoniy ma’lumotlariga
qarab qabul qilinadi. Ancha yuqori darajadagi jamoa uchun yaxshi o‘yinchilarni
tanlash yosh o‘yinchilarning jismoniy ma’lumotlarini hisobga olgan holda ularning
o‘yin samaradorligi bo‘yicha amalga oshiriladi. Terma jamoalarni shakllantirishda
bunday yondashuv o‘zini oqlagan, biroq klub jamoalari uchun uning istiqboli kam.
Boshqa bir muammo – mashq o‘tkazish ishlarida o‘yinchilar shaxs va
jamoaning ijtimoiy-psixologik tuzilishi xususiyatlarining inkor etilishidir. Ushbu
18

muammolarning qoniqarli hal etilishi o‘quv-mashq jarayoni samaradorligini ancha
oshirishi, teng kuchdagi raqiblar bilan o‘yinchilar o‘rtasida g‘alabani ta’minlashi
mumkin. Zamonaviy sportda raqobat – bu belgilovchi darajada sportchilar
xarakteri raqobati, shaxslarning qarshi kurashidir. Ruhan kuchli bo‘lgan va
murakkab o‘yin vaziyatlarida yuqori darajada irodalilik namoyon etishga qodir
bo‘lgan sportchilar g‘alaba qozonadilar.
Pedagogik muammolarga, birinchi navbatda, turli darajadagi voleybolchilar
bilan amaliy ishlashda murabbiylar tomonidan yakka hokimlik usullarining keng
qo‘llanilishini misol qilib keltirish mumkun. Mashqlardagi intizom va ishchanlik,
asosan qat’iylik usullari bilan belgilanadi. Asosiy e’tibor o‘zini yuqori baholash,
hurmatlash, mustaqil va anglangan mas’uliyatli ijodiy shaxsni shakllantirishga
emas, balki tarbiyalanuvchilarning so‘zsiz bo‘ysinishaga qaratiladi. Murabbiyning
o‘yinchilardan talab etgan: yuqoriga sakrash, to‘pni kuchli urish, tirishqoqlik bilan
mashq qilish, raqiblarni yengish qobiliyatlaridan foydalaniladi [8,9,10].
Tarbiyalash jarayonida zo‘ravonlikka og‘ib ketish o‘yinchilarda bir qator
xatoliklarni paydo bo‘lishiga, yetilmagan shaxs shakllanishiga olib keladi. SM
(Sport maktab)ini tugatgach, ko‘pchilik yosh o‘yinchilar yuqori darajadagi
voleybol bilan shug‘ullanishni xohlashmaydi. Sportda qolgan o‘yinchilar bilan esa,
demokratik tarzda faoliyat olib borishning iloji bo‘lmaydi. Yakka hokimlik
rahbarligida o‘yinchilardagi ijodkorlik darajasi so‘ndiriladi. Majburlash
o‘yinchilarda o‘z-o‘zini takomillashtirishning yo‘llarini erkin izlashlariga imkon
bermaydi. Tarixdan bilamizki, qullarning (majburiy) mehnati eng samarasiz
bo‘lgan. Voleybolchilar tayyorlashning barcha bosqich murabbiy va o‘yinchilar
hamkorligi vatanimiz voleybolining bosh pedagogik vazifasidir va ushbu vazifa
o‘z yechimiga ega – axir ko‘pchilik mamlakatlarda bunga allaqachonlar erishilgan.
Bizning voleybolimiz uchun klublarda va mamlakat terma jamoalarida
bog‘lovchi o‘yinchilar muammosi doimiy hisoblanadi. Mamlakatimizning
bog‘lovchi rejadagi o‘yinchilari uzoq vaqtlardan buyon, dunyodagi yetakchi
jamoalarning eng yaxshi bog‘lovchilariga o‘yin mahorati darajasi bo‘yicha
19

yutqazib kelmoqdalar. Bu o‘yinni rivojlantirishni jiddiy to‘sib qo‘yadi va taktik
jamg‘arma va jamoalarimiz imkoniyatlarini kamaytiradi.
Bog‘lovchi o’yinchining yuqoridan to‘p uzatish texnikasining past darajasi,
tashkillashtiruvchilar rolidagi o‘yinchilarni aniqlashda shaxsning ijtimoiy-
psixologik xususiyatlari inkor etilishi va oqibatda, SM (Sport maktabi) da tez
o‘yinning ancha kech qo‘llanilishi kabilar ko‘p jihatdan voleybolimizdagi
bog‘lovchi o‘yinchi muammosini yaratmoqda.
Yuqori malakali voleybolchi jamoalarni tayyorlashda sinergiya mezoni asos
qilib olinishi lozim. Bu mezonda tayyorgarlik bosqichining fundamental tizimi
yaratilgan. Agar o‘yinchilar birdamligi va bir-birini qo‘llab-quvvatlashni
o‘rgangan bo‘lsalar, jamoalar muvaffaqiyat qozonishi osonlashadi. Bu jarayon
uzoq muddatli hisoblanib, vazifani mukammal darajada bajarish talab etiladi.
Bunga erishish uchun har bir o‘yinchi bor kuchini sarf qilishi kerak. Bu
jarayonlarni to‘liq amaliyotda ishlata olsagina sinergetik jarayonlar yuz beradi.
Quyidagi ikkita model ushbu hissaning muhim g‘oyalarini umumlashtiradi.
2-jadval
Jamoa bilan ishlashning uch doirali modeli
Vazifaga
ehtiyoj
Jamoaga
xizmat
ko ‘ rsatish
ehtiyojlariShaxsiy
ehtiyojlar
Yuqori natijaga
erishish
vazifa si
Indvidual
vazifa J amoa viy
vazifa20

3-jadval
Voleybolchilarni tayyorlashda sinergiya moduli
1 .4. Zomonoviy voleybol tizimida o’rgatishning zamonaviy vosita va uslublari.
Sport amaliyotida dastlabki o‘rgatish jarayoni ko‘p yillik sport
trenirovkasining fundamental bosqichi bo‘lib, ushbu bosqichda o‘rgatish uslublari Aloqa, oqim i Sinergiya
Vazifa
Shaxsiy (men)
( aqil ) Vazifa (miya)
Jamoa (biz)
(yurak )
Jamoaviy vazifalar Jamoani rivojlantirishShaxsiy taraqqiyot
22

va vositalaridan to‘g‘ri foydalanish keyingi bosqichlarda sport mahoratini samarali
shakllanishiga imkon yaratadi.
Dastlabki o‘rgatish jarayonini rejalashtirish va tashkil qilishda bolaning
ontogenetik hamda biopsixologik xususiyatlari e’tiborga olinishi zarur. Boshqacha
qilib aytganda, dastlabki o‘rgatish jarayonida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar
yuklamalari shug‘ullanuvchi bolalarning jismoniy va funksional imkoniyatlariga
qarab me’yorlanishi va qo‘llanilishi lozim [11,12].
Ma’lumki, harakat (yuklama) hajmi va shiddati inson salomatligi, uning
jismoniy va funksional shakllanishida muhim ahamiyatga egadir. Lekin barcha
harakat turlari, jumladan sport to‘garaklarida ijro etiladigan jismoniy va texnik-
taktik mashqlar hajmi hamda shiddati shug‘ullanuvchining funksional
imkoniyatlariga mos kelishi yoki ozgina yuqori bo‘lishi lozim. Chunki biologiya
fanida azaldan o‘z isbotini topgan qonuniyatlarga ko‘ra, ontogenetik
taraqqiyotning muayyan bosqichlarida bajariladigan kundalik jismoniy
yuklamaning yalpi ta’sir «kuchi» organizmning funksional imkoniyatlaridan
doimo yuqori bo‘lsa, shu organizmda (organlar, mushaklar, tomirlar, hujayralar,
to‘qimalar, yurak, o‘pka, taloq, jigar va h.k.) zo‘riqish yoki tez toliqish alomatlari
paydo bo‘ladi.
Bunday salbiy «izlar» odamning, ayniqsa bolaning odatiy funksional
faoliyatini izdan chiqaradi, kayfiyatni tushiradi, uyquni buzadi, pirovardida ish
qobiliyatini susaytiradi va uni to‘liq tiklanishiga to‘sqinlik qiladi. Agar shunday
yuklamalar ustunligi bola faoliyatida surunkali qaytarilib tursa, organizmning
nafaqat normal o‘sishiga ta’sir etishi mumkin, balki ushbu yuklamalar ustunligi
turli funksional “obyekt”larda lokal yoki global patologik asoratlar paydo
bo‘lishiga olib kelishi ehtimoldan holi emas. Aksincha, kundalik yoki yalpi
mashg‘ulot yuklamalari hajmi va shiddati funksional imkoniyatdan past bo‘lsa,
jismoniy sifatlarning shakllanishi susayadi, ish qobiliyati kuchaymaydi. Binobarin,
kundalik yoki yalpi yuklamalar, shu jumladan jismoniy tarbiya darslari va
trenirovka mashg‘ulotlariga oid yuklamalarni bolalarning yoshi, jinsi, jismoniy va
funksional imkoniyatlariga qarab “to‘lqinsimon” prinsipda oshira borish darkor.
23

Demak, bolalar sportiga oid mashg‘ulotlarni tashkil qilishda pedagogik va tibbiy
nazoratga asoslanish sog‘lom, barkamol avlodni tarbiyalash jarayonining ajralmas
qismidir.
Shunday ekan, jismoniy tarbiya va sport bo‘yicha o‘tkaziladigan
mashg‘ulotlar (jismoniy tarbiya darsi, trenirovka mashg‘uloti, sport musobaqalari)
mazmunini maqsadli rejalashtirish va boshqarish har bir mutaxassis (o‘qituvchi,
murabbiy, tashkilotchi, uslubchi, yo‘riqchi) va rahbar shaxsga katta mas’uliyat
yuklashi, ular jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya, jismoniy rivojlanish, jismoniy
tayyorgarlik va sport masalalariga oid bilimlarni o‘zlashtirishlari, muvofiq kasbiy-
pedagogik malaka va ko‘nikmalarni puxta egallashlari zarurligi isbot talab
qilmaydi.
Alohida e’tibor qaratish muhimki, bolalar sportini samarali tashkil qilish,
ko‘p yillik sport trenirovkasi jarayonida shug‘ullanuvchilar sog‘ligi va ularning
sport mahoratini shakllantira borish ustuvor jihatdan jismoniy tayyorgarlik
ko‘rsatkichlariga bog‘liqdir.
Jismoniy tayyorgarlik va uning salohiyatini ifoda etuvchi kuch, tezkorlik,
chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik kabi sifatlar ilmiy obyekt sifatida
azaldan ko‘pdan-ko‘p tadqiqotchi olimlar diqqatini jalb qilib kelgan. Ularning
tadqiqotlarida jismoniy sifatlarning mohiyati, mazmuni, ularni jismoniy tarbiya va
sport hamda boshqa jarayonlardagi ahamiyati va rivojlantirish muammolari
atroflicha yoritilgan .
Ushbu muammolarni turli yoshdagi o‘quvchi yoshlar va bolalar sporti
misolida o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar natijalari ham talaygina ilmiy
nashrlarda o‘z ifodasini topgan.
Ta’kidlash joizki, jismoniy tarbiya va sport turlari nazariyasi va uslubiyati
bo‘yicha nashr etilgan darslik hamda qo‘llanmalarda jismoniy tayyorgarlik
tushunchasi – bu muayyan kasbiy faoliyat yoki sport turida ma’lum jarayon
samaradorligini belgilab berish darajasida shakllangan tayyorgarlik – ish
qobiliyati, harakat sifatlari, malakalari va ko‘nikmalarining integral ifodasini
anglatadi.
24

Sport amaliyotida (kasbiy amaliyotda ham) jismoniy tayyorgarlik, odatda,
ikki bir-biriga chambarchas bog‘liq bo‘lgan – umumiy va maxsus jismoniy
tayyorgarlik turlariga bo‘linadi.
Hayot davomida inson sog‘ligi, uning aqliy va jismoniy faolligi, ko‘p yillik
sport trenirovkasi davomida sport mahoratining shakllana borishi ustuvor jihatdan
shu ikki tayyorgarlik turlari mazmuni va darajasi bilan belgilanadi.
Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlarida qo‘yiladigan asosiy maqsad –
sog‘liqni mustahkamlash hamda yuqori sport natijalariga erishish avvalambor
yoshlikdan boshlab umumiy jismoniy sifatlarni rivojlantirish muhimligiga e’tibor
qaratadi. Aksariyat olimlarning ta’kidlashicha, muayyan sport turi bo‘yicha
muntazam o‘tkazib boriladigan hamda hajm, shiddat va mazmun jihatdan to‘g‘ri
tashkil qilingan mashg‘ulotlar bolalar va o‘smirlar organizmiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatar ekan. Lekin, umumiy jismoniy tayyorgarlikka asoslangan va tor doirada
ixtisoslashtirilgan mashg‘ulotlar salbiy oqibatlarga olib kelishi kuzatilgan.
Binobarin, dastlabki o‘rgatish bosqichida jismoniy va texnik-taktik mashqlar
nisbatini to‘g‘ri rejalashtirish bolalar sport mahoratini samarali shakllantirish
imkoniyatini yaratadi.
Dastlabki o‘rgatish va uning mohiyati. S port malakalariga dastlabki
o‘rgatish jarayoni ko‘p yillik sport tayyorgarligi tizimining poydevori bo‘lib
hisoblanadi. Dastlabki o‘rgatish o‘z tashkiliy, uslubiy, ilmiy va moddiy-texnika
nuqtayi nazaridan qanchalik puxta asoslangan bo‘lsa, sifatli bo‘lsa, shunchalik
sport o‘rinbosarlarini tayyorlash yo‘li qisqaroq va osonroq bo‘ladi. Ammo bu,
albatta, mutaxassisning bilimiga, kasbiy ko‘nikma va malakalariga bevosita
bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun mutaxassislarni tayyorlashga mo‘ljallangan o‘quv
dasturining eng e’tiborli va asosiy bo‘limlaridan biri boshlang‘ich o‘rgatish
uslubiyati (texnologiyasi) bo‘lib hisoblanadi.
Musobaqa jarayonida samarali natijaga erishishning asosiy shart-
sharoitlaridan biri – bu voleybolchining texnik tayyorgarligi, texnik mahorati
takomillashgan darajada bo‘lishidir. Demak, o‘rgatish jarayonining dastlabki va
asosiy maqsadi bu o‘yin texnikasini mukammal o‘zlashtirishdir.
25

Harakat-o‘yin malakalari – to‘pni uzatish, qabul qilish (himoya), to‘pni
o‘yinga kiritish, zarba berish, to‘siq qo‘yish – belgilangan bosqichlarda, ma’lum
uslublar va vositalar yordamida o‘zlashtiriladi, mukammallashtiriladi,
takomillashtiriladi. Mazkur jarayon pedagogik, biopsixologik va biomexanik
qonuniyatlar asosida amalga oshiriladi [12,13].
O‘rgatish jarayoni – bu pedagogik jarayon bo‘lib, murabbiy-o‘qituvchidan
katta mahorat, kasbiy tayyorgarlikni talab qiladi. Lekin shunday bo‘lsa-da,
harakatni (o‘yin malakasini) ijro etish texnikasiga o‘rgatish boshqa ahamiyatli
sabablarga ham bog‘liqdir: bolaning faolligi, mashg‘ulotlarning soni, sifati, davom
etish muddati, yordamchi texnik uskunalar, mashg‘ulot o‘tkaziladigan joyning
shart-sharoitlari, bolaning qiziqishi, harakat «boyligi», tajribasi va hokazo.
Shuni ham aytish zarurki, harakat texnikasini o‘zlashtirish muddati bolaning
oilaviy sharoitiga, uning ijtimoiy va iqtisodiy imkoniyatiga hamda ruhiy holatiga
ham bog‘liqdir.
Yuqorida keltirilgan ma’lumot va o‘rgatish jarayonida e’tiborga olinadigan
omillar ma’lum uslubiy tartibda asoslangan rejalashtiruv hujjatlaridan joy olishi
kerak. Bundan tashqari, bolaning ichki «sirli» imkoniyatlarini hamda mavjud
omillarni aniqlash tanlov dasturi va mashqlari yordamida amalga oshirilishi zarur.
Olingan natijalar o‘rgatish uslublarini, bosqichlarini va texnologiyasini qo‘llashda
tayanch omil bo‘lib xizmat qilishi kerak.
Dastlabki o‘rgatish jarayoni bir necha bosqichlarda amalga oshiriladi va bu
bosqichlarni har biri o‘ziga xos uslub va vositalarni o‘z ichiga oladi.
Umumiy rivojlantiruvchi mashqlar o‘yinchida jismoniy barkamollik va
o‘yinchi uchun zarur bo‘lgan harakat ko‘nikmalari va malakalarini sayqallash
uchun qo‘llaniladi.
Barcha mashqlar o‘z yo‘nalishiga mos ravishda birlashgan holda mashq
qilishning maxsus tayyorgarligi asosiy qismlarini tashkil etadi: umumiy jismoniy,
maxsus jismoniy, texnik, taktik, o‘yin tayyorgarligi. Har bir tayyorgarlik turida
o‘zining yetakchi omillari borki, ular yordamida ko‘zlagan maqsadga erishiladi.
Shu bilan birga barcha turdagi tayyorgarliklar bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Misol
26

uchun, agar o‘quvchi jismoniy yaxshi tayyorlanmagan bo‘lsa, u hujumda zarba
berish texnik mashqini yaxshi bajara olmaydi. Bunday holda o‘quvchini jismoniy
tomondan chiniqtirish, zarba berish usulini ko‘p marta takrorlashdan ko‘ra
foydaliroqdir.
O‘rgatish bosqichlari va uslublari. Birinchi bosqich – o‘rganiladigan
harakat texnikasi bilan tanishish. Bunda, aytib berish, ko‘rsatish va tushuntirish
uslublari qo‘llaniladi. O‘qituvchi shaxsan ko‘rsatish bilan birga ko‘rgazmali
qurollardan foydalanadi: kinofilm, tasviriy film, sxema, maydon maketi va hokazo.
Namoyishni tushuntirishlar bilan qo‘shib olib borish kerak.
O‘qituvchilarning dastlabki urinishlari ularda birlamchi harakat sezgisini
shakllantiradi.
Ikkinchi bosqich – texnikani soddalashtirilgan (oddiylashtirilgan) holatda
o‘rganish. Mazkur o‘rganish bosqichida muvaffaqiyat ko‘p holatlarda
yondoshtiruvchi mashqlarning to‘g‘ri tanlanganligiga bog‘liqdir. Ular o‘zining
tuzilishi shakliga ko‘ra o‘rganilayotgan harakat texnikasiga yaqin va o‘quvchilar
bajara oladigan bo‘lishi kerak. Murakkab tuzilishga ega bo‘lgan harakat (hujum
zarbasi), uni tashkil qiluvchi asosiy zvenolarga (qismlarga) ajratib beriladi. Bu
bosqichda boshqarish uslublaridan foydalaniladi (buyurish, ko‘rsatma berish,
ko‘rish va eshitish, ko‘rib ilg‘ash, texnik vositalar va hokazo) hamda ko‘rgazmali
harakat (o‘qituvchining bevosita yordami, yordamchi jihozlarni qo‘llash), axborot
(to‘pga bo‘lgan zarba kuchi, tushish aniqligi, yorug‘lik yoki ovozni belgilash) kabi
uslublar alohida ahamiyatga ega bo‘ladi.
Uchinchi bosqich – texnikani murakkablashtirilgan sharoitda o‘rgatish.
Bunda quyidagilar qo‘llaniladi: takroriy usul, harakatni murakkab sharoitlarda
bajartirish, o‘yin va baholash uslubi, qo‘shma uslub, «davra aylana» mashqlari.
Takrorlash uslubi bu bosqichda eng asosiydir. Ko‘p marotaba takrorlashgina
malakani shakllantiradi. Malaka hosil qilish uchun takrorlash turli sharoitlarda
mashq bajarishni (harakat sharoitini o‘zgartirishni, asta-sekin murakkablashishni)
taqozo etadi. Hattoki charchaganda ham mashqlar bajartiriladi, qo‘shma va o‘yin
uslublari bir vaqtni o‘zida texnikani sayqallashtirishga hamda maxsus jismoniy
27

sifatlarni o‘stirish masalalarini hal qilishga hamda texnik-taktik tayyorgarlik va
o‘yin mahoratini takomillashtirishga qaratilgan bo‘ladi.
To‘rtinchi bosqich – harakatni o‘yin jarayonida mustahkamlashni ko‘zda
tutadi. Bunda bajarilgan harakatlarni talqin qilish uslubi qo‘llanadi (rasmlar,
jadvallar, o‘quv filmlari, tasviriy filmlar), o‘yin jarayonida texnik-taktik, maxsus
tayyorgarlik topshiriqlari, o‘yin va «bellashish» usullari (4-jadval) da keltirilgan.
Tayyorgarlik va o‘quv o‘yinlarida har bir usulni (malakani) o‘rganish, uni
takomillashtirish va mukammallashtirish ko‘zda tutiladi. Malakani
mustahkamlashning eng yuqori vositasi – bu musobaqalashishdir.
4-jadval
O‘rgatish bosqichlari, uslublari va vositalari
O‘rgatish
bosqichlari va ularning
nomi O‘rgatish uslublari O‘rgatish vositalari
1-bosqich:
O‘rgatilayotgan
malaka (harakat) haqida
tushuncha hosil qilish Tushuntirish-tahlil
qilish, ko‘rsatish-izoh
berish So‘z, suhbat, muloqot,
munozara, rasmlar,
andozalar, videofilmlar
2-bosqich:
Malakalarga oddiy
sharoitda o‘rgatish
(yakka tartibda
qo‘shimcha vazifalarsiz) Qismlarga bo‘lib,
element va fazalarga bo‘lib
o‘rgatish, malakani to‘liq
holda o‘rgatish, xatolarni
tuzatish, rag‘batlantirish,
qaytarish Tayyorlov-
yondoshtiruvchi¸yo‘naltiruv-
chi turdosh taqlidiy va asosiy
texnik mashqlar
3-bosqich:
Malakalarga
murakkablashtirilgan
sharoitda o‘rgatish
(vaziyatli vazifalar Malakalarni to‘liq
holda o‘rgatish, tezlik va
aniqlikni kuchaytirib
o‘rgatish, turli
yo‘nalishdagi 1-2-bosqichlardagi
barcha vositalar, umumiy va
maxsus mashqlar katta tezlik
va aniqlikda qo‘llaniladi,
juftlik, uchlikda
28

berish, juftlikda,
uchlikda va h.k.) harakatlardan so‘ng ijro
etish, reproduktiv qaytarish
asosida o‘rgatish, o‘zaro
tahlil va baholash asosida
o‘rgatish. qo‘llaniladigan mashqlar,
trenajyor va texnik vositalar
4-bosqich:
O‘rgatishni davom
ettirish, takomillashtirish
va mukammallashtirish Barcha uslublar Barcha vositalar va
jamoa o‘yinlari
O‘qitish (o‘rgatish)da faol uslublar katta imkoniyatlarga egadir. Ularning
orasida – muammoli o‘qitish (muammoli vazifalarni qo‘yish) va o‘zining
o‘zlashtirishini baholash uslubi alohida ahamiyatga ega. Muammoli vazifalarni
qo‘yish, uning yechimini qidiruvchi holatni, vaziyatni vujudga keltiradi, o‘zini
baholash esa harakatlanish faoliyatini yana ham faollashtirishga olib keladi, bu
o‘quvchi qiziqishini yana ham orttiradi hamda ijodiy fikrlashga o‘rgatadi.
O‘rgatish prinsiplari, vositalari va trenirovka. O‘rgatish jarayonida uslublar
va vositalardan foydalanish muayyan tartibda qo‘llaniladigan pedagogik prinsiplar
asosida amalga oshiriladi. Ushbu prinsiplar quyidagilardan iborat: ilmiylik,
onglilik va faollik, muntazamlik va uzviy bog‘liqlik, mutanosiblik va muvofiqlik,
mukammallik, uzluksizlik, “yengildan og‘iriga”, “o‘tilganidan o‘tilmaganiga”,
“oddiydan murakkabga”, umumiy va maxsus tayyorgarlik borligi. Mazkur
pedagogik prinsiplarni qo‘llash tartibi, xususiyatlari va uslubiy ko‘rsatmalar (5-
jadval) da keltirilgan.
5-jadval
O‘rgatish jarayonida qo‘llaniladigan umumiy va maxsus pedagogik prinsiplar
t/r O‘rgatish prinsiplari Prinsiplarni qo‘llash xususiyatlari va
uslubiy ko‘rsatmalar
1. Ilmiylik O‘rgatishda bolalar yoshi, jinsi, jismoniy va
psixofunksional imkoniyatlar e’tiborga olinib,
mashqlar me’yorlanadi. Natija testlar yordamida
29

ilmiy tahlil qilinadi
2. Onglilik va faollik O‘rgatilayotgan malaka (harakat)larga ongli
tasavvur etilishi zarur, o‘rgatishda bolalar
faolligi ta’minlanishi lozim
3. Muntazamlilik va uzviy
bog‘liqlik Bosqichma-bosqich o‘zlashtiruv, takomillashuv
va mukammallashuv ta’minlanadi
4. Mutanosiblik va muvofiqlik Mashqlar murakkablik va yuklama salohiyati
( hajmi , shiddati , yo ‘ nalishi , takrorlanishi va
muddati ) jihatlaridan shug ‘ ullanuvchi
imkoniyatiga mos bo ‘ lishi darkor
5. Mukammallik Texnik jihatdan to‘g‘ri o‘zlashtirilgan malakalar
takomillashuv asosida turg‘un va barqaror
darajaga ko‘tariladi
6. Uzluksizlik Yildan yilga o ‘ rgatish va takomillashtirish
jarayoni murakkablashib borishi darkor ,
uzilishlarga yo ‘ l qo ‘ yish salbiy natijalarga olib
keladi
7. “Yengilidan og‘iriga” O‘zlashtirishga loyiq yengil yuklamalar
progressiv yo‘nalishda, lekin «to‘lqinsimon»
shaklda kuchaytirib borilishi kerak
8. “O‘tilganidan
o‘tilmaganiga” Shug‘ullanuvchi o‘zlashtirgan (unga tanish
bo‘lgan) mashqlardan, ya’ni mashqlarga o‘tish,
o‘rgatish samaradorligin oshiradi
9. “Oddiydan murakkabga” Eng oddiy mashqlarni o‘rgatish va
takomillashtirish davomida sekin-asta
murakkablashtirib borilishi lozim
10. Umumiy va maxsus
tayyorgarlik birligi O‘rgatish va takomillashtirish jarayonida
jismoniy texnik-taktik va psixofunksional
tayyorgarlik birligi, ularni o‘zaro bog‘liqligi
30

ta’minlanishi zarur
Voleybolda ham boshqa sport turlari kabi o‘rgatishning asosiy vositasi
jismoniy mashqlar hisoblanadi. Ular juda turli-tumandir. Shuning uchun ular
ma’lum bir o‘rgatish bosqichidagi qo‘yilgan vazifalarni hal etishdagi o‘rni
bo‘yicha turkumlanadi. Bunday turkumlanishga voleybolchilarning musobaqa
faoliyati asos qilib olingan. Shunga bog‘liq holda mashqlar ikki katta guruhga
ajratiladi: asosiy yoki musobaqa va yordamchi yoki trenirovka.
Musobaqa mashqlari voleybolga xos bo‘lgan xususiy mashqlardir. Bunda
texnik usullar va taktik harakatlar musobaqa sharoitidagi o‘yin holatlariga mos
holda bajariladi.
Trenirovka mashqlari asosiy malakalarni egallashni yengillashtirish,
tezlashtirish va ularni qo‘llash samaradorligi, ishonchliligini ta’minlashga
qaratilgandir. Ular maxsus va umumrivojlantiruvchi mashqlardan tashkil topadi.
Maxsus mashqlar ikki guruhga bo‘linadi: tayyorgarlik mashqlari;
yaqinlashtiruvchi mashqlar. Tayyorgarlik mashqlaridan asosan maxsus jismoniy
sifatlarni tarbiyalashda foydalaniladi. Yaqinlashtiruvchi mashqlardan aniq texnik
harakatlarni egallashga qaratilgan jarayonda foydalaniladi.
Umumrivojlantiruvchi mashqlardan asosiy jismoniy sifatlarni tarbiyalash
hamda zarur jismoniy harakat ko‘nikma va malakalarini takomillashtirishda
foydalaniladi.
Barcha mashqlar o‘zining yo‘nalishiga qarab trenirovkalarning tarkibiy
qismiga kiritiladi. Bu tayyorgarliklar quyidagilardir: umumiy jismoniy; maxsus
jismoniy; texnik; taktik; integral (yaxlit o‘yin). Har bir tayyorgarlik turining o‘ziga
xos yetakchi vositalari mavjud bo‘lib, ular yordamida maxsus vazifalar yechiladi.
Shu bilan birga bir tayyorgarlik turiga oid bo‘lgan mashqlar boshqa tayyorgarlik
turidagi mashqlar bilan yaqindan bog‘langan bo‘ladi. Masalan, shug‘ullanuvchida
tezkorlik-kuch sifati zarur darajada rivojlanmagan bo‘lsa, u hujum zarbasi berish
texnikasini bajara olmaydi. Bu holda tezkorlik-kuch sifatini rivojlantirishga oid
31

mashqlarni berish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Chunki hujum zarbasini takrorlash
hajmini oshirish bu holda samara bermaydi [12,13,14].
Voleybol harakatlariga o‘rgatishda vositalarning samarasi ko‘p hollarda
ularni qo‘llash uslublariga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Uslublar qo‘yilgan vazifa,
shug‘ullanuvchilarning tayyorgarlik darajasi, aniq shart-sharoitlarga bog‘liq holda
tanlanadi va qo‘llanadi.
Qo‘yilgan vazifaga bog‘liq ravishda aynan bir vositani turli uslublarda
qo‘llab, undan turlicha foydalanish mumkin. Bundan tashqari, har bir tayyorgarlik
turida vazifalar va turlarning ketma-ketligi ham ma’lum mantiqiy bog‘liqlikka
egadir.
Bir tayyorgarlik turidagi vazifalar sifat jihatidan o‘zgarib, keyingi
tayyorgarlik turiga zamin yaratadi. Masalan, tayyorgarlik mashqlari
o‘rganilayotgan texnik usulning umumiy tuzilishini ifoda etadi. Yaqinlashtiruvchi
mashqlar maxsus jismoniy tayyorgarlikdan texnik tayyorgarlikka o‘tishda ko‘prik
vazifasini o‘taydi. Ma’lum darajadagi murakkablik asosida qurilgan texnik
mashqlar taktik ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. Shu asosda
keyinchalik yakka tartibdagi taktik harakatlar o‘rganiladi.
Voleyboldagi asosiy harakatlanish – bu yurish, yugurish, yonga qadam
tashlab yugurish, orqa bilan, qadam tashlab to‘xtash, sakrashdan iboratdir. Ko‘p
hollarda harakatlanishlar qiyin emas deb izohlanib, ularga yetarli e’tibor
berilmaydi. Bu esa noto‘g‘ri fikrdir. Chunki o‘yinchining turli harakatlarni
bajarishi uchun holat va joy tanlashi bajariladigan harakatning samarasiga
to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qiladi. Shuning uchun harakatlanishlarni o‘rgatishga katta
e’tibor qaratish zarur.
Umumrivojlantiruvchi mashqlar. Bu bo‘limning asosiy vositalari tarkibiga
yugurishlar va harakatli o‘yinlar kiradi. Shu maqsadda quyidagi yugurishlardan:
to‘g‘ri yo‘nalishda yugurishlar; sonni yuqoriga ko‘tarib yugurish; sakrab-sakrab
yugurishlar; boldirni orqaga siltab yugurishlar; orqa tomon bilan yugurishlar;
yo‘nalishni o‘zgartirib yugurishlardan foydalaniladi. Mashqlarni bajarish vaqtida
qo‘llar tirsak qismidan bukilgan bo‘lib, harakatlanishga faol yordam berishi kerak.
32

Depsinishdan so‘ng oyoqlarning to‘g‘irlanishiga erishish zarur. «Kun va tun»,
«Raqamlarni chaqirish», «Olib ketishga intil» va boshqa shu kabi harakatli
o‘yinlardan foydalaniladi.
Tayyorlov mashqlari. Tayyorlov mashqlari o‘zining ta’siriga qarab diqqat va
javob harakat reaksiyalarining tezkorligi va ayrim harakatlar tezkorligini
rivojlantiruvchi mashqlarga ajratiladi. Birinchi guruhdagi mashqlarga eshitish va
ko‘rish signallari bo‘yicha harakatlanish mashqlari kiradi. Mashqlarni berishda
«oddiydan – murakkabga» tamoyiliga rioya qilish kerak. Masalan, murabbiyning
signaliga asosan tezlikni o‘zgartirmasdan harakat yo‘nalishini o‘zgartirgan holda
harakatlanish yoki aksincha bajarish mumkin. Mashqni o‘zlashtirish darajasiga
qarab ular turli usulda qo‘shib olib boriladi [6,7,8].
Voleybol mashg‘ulotlarini tashkil qilish va o‘tkazishda o‘ziga xos bo‘lgan
jihozlar hamda asbob-anjomlardan foydalaniladi. Bu jihozlar va asbob-anjomlar
voleybol harakatini dastlabki o‘rgatish bosqichlarida ko‘p qo‘llaniladi. Jihozlar va
asbob-anjomlarni ta’sir ko‘rsatish xususiyatlariga qarab ikki guruhga ajratish
mumkin:
1) Texnik elementlarini shakllantiruvchi;
2) Texnik elementlarini takomillashtiruvchi.
Zamonaviy voleybol tizimida zamonaviy jihozlar va asbob-anjomlar keng
qo‘llanilmoqda. Ko‘pgina rivojlangan davlatlarda voleybol sport turini texnik
elementlarini o‘rgatish jarayonida bu jihozlarni qo‘llab yuqori natijalarga
erishmoqda. O‘rgatish tizimida bu jihozlardan boshlang‘ich tayyorgarlik
guruhlarida foydalanish voleybol elementlarini ko‘p vaqt sarflamay tez va aniq
o‘rgatishga erishilmoqda. Bu jihozlar quyidagilar:
Zamonaviy ko‘chma to‘p uzatish qurilmasi. Bu qurilma maydonning 2-3-4-
hududlarga joylashtiriladi (bog‘lovchi jaylashadigan joylarga o‘rnatish).
Qurilmaning maxsus setkachasiga bir necha to‘p solinadi, qurilma bu to‘plarni yon
hujumchilarga (diagonal) bir xilda yetkazib beradi (3-rasm). Yon hujumchilar
(diagonal) hujum zarbalarini o‘yin sharoitiga yaqinlashtirib bajarish imkonini
33

beradi. Bunda yon hujumchilarni hujum harakatlarini bajarishdagi oyoq va gavda
harakatlarini to‘g‘rilashga ham yordam beradi.

3-rasm.
To‘pni tutib turuvchi moslamalar. Bu qurilmalar to‘pga zarba berish
harakatlarini (to‘pni o‘yinga kiritish, hujum zarbasini uyushtirish) o‘zlashtirishda
qo‘llaniladi (4-5-rasmlar). Bu qurilmani to‘r yonida yoki biron bir predmetga
(devor, basketbol shitlari va h) joylashtirish mumkin bo‘lib, bu hujum zarbalarini
o‘yin sharoitiga yaqinlashtirib bajarish imkonini beradi. To‘pni tutib turuvchi
qurilmalar ikki xilda bo‘ladi. Birinchi qurilma biron bir predmetga
joylashtiriladigan (devor, basketbol shitlari va h), ikkinchi qurilma maydonda
harakat qiladigan ya’ni ko‘chma to‘p tutib turuvchi jihozlarga bo‘linadi. Har bir
jihozdan foydalanish usullarini to‘g‘ri qo‘llash talab etiladi.

4-rasm.
34

5-rasm.
Zamonaviy to‘p uzatuvchi qurilma. Bu qurilma orqali to‘pni o‘yinga kiritish,
hujum harakatlarini bajarishga to‘p uzatish va himoyachi (libero o‘yinchilari
hamda himoyachilarni pastdan va yuqoridan to‘p qabul qilish) harakatlarini
mustahkamlaydi (6-rasm). Himoyachilar orqa zonada navbat bilan maydon
hududlarida jaylashadi. Bu qurilma esa to‘r yonida h imoyachining ro‘parasida
joylashtiriladi. Qurilma setkasi bir necha to‘p bilan to‘ldiriladi. Qurilmaga
joylashtirilgan to‘plar navbat bilan maydonga joylashgan himoyachiga uzatiladi,
himoyachi esa bu to‘plarni pastdan va yuqoridan qabul qiladi. Murabbiy
tomonidan qurilmadan chiqadigan to‘plarni zarbi kuchaytiriladi va pasaytiriladi
(qurilma har xil tezlikda to‘p chiqaradi). Himoyachi har bir qabul qilgan to‘pni
bog‘lovchiga yoki maxsus xaltachaga uzatadi va uzatilgan to‘plar qurilma
to‘xtagandan so‘ng sanab chiqiladi. Bog‘lovchiga va maxsus xaltachaga aniq
uzatilgan to‘plar nisbatiga qarab himoyachi rag‘batlantiriladi.

6-rasm.
35

Ko‘chma xalqalar. Bu xalqalar bog‘lovchi va to‘p uzatuvchi o‘yinchilarni
texnik harkatlarini takomillashtiruvchi qurilma sanaladi. Ko‘chma – tezkor to‘p
uzatishlarni balandlatib uzatiladigan to‘pning aniqligini takomillashtirishda
foydalaniladi (7-rasm). Ko‘chma xalqalarning diametri 80 - 100 sm bo‘lib, poldan
3,5 - 4,0 m oraliqda vertikal ravishda joylashtiriladi. Bu xalqalar ko‘pincha to‘p
uzatuvchi (bog‘lovchi) o‘yinchilarni har tomonlama tarbiyalash vositasi
hisoblanadi. ko‘chma xalqalar to‘r yaqinida yoki to‘rga (yoki trosga) gorizontal
ravishda (4,2-hududlarda) o‘rnatiladi.

7-rasm
To‘p yo‘nalishini to‘suvchi qurilmalar. Bu qurilma hujumchilarni hujum
harakatlarini to‘sishda qo‘llaniladi. Qurilma setka yoki trosga o‘rnatiladi. Bu
qurilmani joylashtirish joyi 2-3-4-hududlarda, 2-4-hududlarda antenadan 50-60 sm
uzoqlikda joylashtirish maqsadga muvofiqdir . Qurilma orqali hujum harakatlarini
takomillashtirish, hujumchilarni hujum uyushtirishda to‘siqni ko‘rish, to‘siqdan
qochirish va to‘siq ustidan urish harakatlarini optimallashtirishda muhim rol
o‘ynaydi (8-rasm).
36

2 .BOB. ISTIQBOLLI YOSH VOLEYBOLCHILARNI TARBIYALASHDA
MUHIM TAMONLAR VA UNI TAVSIFI
2 .1. Yosh voleybolchilarni marfologik xususiyatlari
Sportga yo’naltirish va sportni ixtisoslashtirish iste’dodlilarni izlash hamda
ularni topish bilan boshlanadigan, ixtisosolashtirilgan mashqlar davomida
yo’naltirilgan o’qitish bilan davom etuvchi yaxlit jarayonning davrlari hisoblanadi.
Sportga yo’naltirish uning nazariy va metodologik asoslariga binoan tanlash
o’ziga xos shakli sifatida qaralishi mumkin. Shuning uchun mahorat (professional)
yo’naltirish shart-sharoitlari nazariy asoslarini sport tanlovida qo’llash mumkin.
Ko’plab mualliflar sport tanlovi va yosh sportchilarni tayyorlashni boshqarish
masalalarini muhokama qilishda, «sport tanlovi» va «sportga yo’naltirish»
terminiga mos o’z tushunchalarini kiritadilar. Umuman dessertatsiya mavzusida
ko’rsatilgan, turli mualliflar tomonidan ifoda etilgan qoidalarning mazmuni
ma’nosi bo’yicha bir-biriga yaqin va sport tanlovi metodlari bolalar, o’smirlar
hamda yoshlar aniqlanadigan ma’lum sport turida yoki sport turlari guruhida
shug’ullanish uchun ularning sportga yaroqliliklarini tahmin qilinadigan
tadqiqotlar metodlarini (pedagogik, psixologik, tibbiy biologik, ijtimoiy) o’z ichiga
oluvchi tashkiliy-metodik tadbirlar tizimini ifodalaydi. Sportga yo’naltirish -
bolalarning individual qobiliyatlari, layoqatlari va qiziqishlarini hisobga olish
bilan, bolalar va yoshlarga sport ixtisosligi predmetini tanlashlarida tashkil etilgan
yordam ko’rsatlishi,yo’naltirilishi,sportning u yoki bu turi talablariga maksimal
darajada javob beruvchi shug’ullanuvchilarning individual metodlari (qobiliyatini
rivojlantirish asosi hisoblanuvchi) va xususiyatlarini har tomonlama o’rganish va
aniqlash hisoblanadi. Sport tanloviga qo’yilgan masalalarni hal etish uchun
tayyorgarlikning butun davrida bo’lgani kabi, ularni davrma- davr hal etishda ham
muhim rol o’ynaydi [14,15,16].
Yu.D.Jeleznyak tomonidan voleybolga qo’llanilgan sport tanlovi mohiyatini
ancha keng ifodalab bergan.Muallif voleybolni tanlash o’yin faoliyatiga, yuksak
qobiliyat darajasiga ega va o’yin ko’nikmalarini muvafaqqiyatli egallashni
38

ta’minlovchi organizm xususiyatlarini, raqobatchilik yuksak darajasini va
musobaqalashishni ishonchli samaraliligini, ko’p yillik tayyorgarlik barcha
talablarini bajara oluvchi sportchilarni aniqlash bo’yicha tadbirlar to’plamidan
iborat deb hisoblanadi.Tanlovning butun tayyorgarligi davomida, voleybolchilarni
ko’p yillik tayyorlanishi uchun asosiy manba bo’lib hizmat qiladi.
Sportchilarni tanlash va tayyorlash, kuchli sportchilarga ega bo’lgan va sport
qobiliyati xususiyatini tashkil etuvchi sifatlar (modelli xususiyatlar) to’plamini
bilishga asoslanadi. Mana shu mazmunda ko’pchilik mualliflar murabbiyda
obyekt modeli mavjudligi (ya’ni erishilishi kerak bo’lgan holat modeli va uning
hozirgi holatidagi sportchi jamoasi) sportchilarni tanlash hamda ularni tayyorlashni
samarali boshqarish majburiy, shart deb hisoblaydilar. Dastlabki davrda olingan va
shug’ullanuvchilar yakuniy natijalaro’rtasidagi yaqin bog’liqlik mavjudligi sport
qobiliyatlarini rasional tanlash va ishonchli tahmin qilinishini ko’rsatadi. Voleybol
sport sohasida mutaxassislar tanlashda ikkita asosiy turlarini ko’rsatadilar: Ular
tartibsiz va tashkil etilgan (rejali), ichki sezgilarga tayanib tanlash, hatto tashkil
etilgan faoliyat sharoitlarida ham alohida iste’dodli sportchilarni tanlash mumkin
bo’lgan hodisalar tabiiy borishiga asoslangan. Mualliflar bunday yondoshishga
hammada ham o’ziga xos imkoniyatlar bo’lmaydi, deb hisoblaydilar. Voleybol
mashg’ulotlari uchun bolalarni dastlab tanlab olish va guruhlarni to’g’ri tashkil
etish o’rinbosar sportchilarni muvaffaqiyat bilan tanlashda sport muhim rol
o’ynaydi. Sport maktablarida voleybol bo’yicha tanlab olish asta-sekin olib
boriladi.Yoshvoleybolchilarni tanlash jarayonida morfo-funksional ko’rinishlariga
katta ahamiyat qaratish lozim bo’ladi. Tanlov vaqtida yosh sportchilarni
psixalogiyasiga hamalohida e’tibor qaratish lozim albatta.
O’smirlar organizmining rivojlanishi murakkab morfologik va
fiziologikjarayon bo’lib, ularni o’rganish katta e’tibor va mas’uliyatni talab
qiladi.Insonning jismoniy rivojlanish ko’rsatkichlarini kuzatish xalqaro
biologikdasturga asosan an’anaviy usullar yordamida olib boriladi. Bu usullarga
somatometrik, somatoskopik, fiziometrik usullar kiradi.
39

Somatometrik ko’rsatkichlarga organizmning bo’y uzunligi, tana
massasi,bosh, ko’krak qafasi, bo’yin, yelka, son va boldir aylanasining o’lchamlari
kiradi.
Somatoskopik ko’rsatkichlarga esa umurtqa pog’onasi, ko’krak qafasi,
qo’lva oyoqlarning shakli, muskullar rivojlanganligi va jinsiy yetilish kabilar
kiradi.Bu ko’rsatkich gavdaning tashqi ko’rinishini ko’zdan kechirish
yordamidaaniqlanadi.
Fiziometrik ko’rsatkichlar yordamida yurak qon-tomir, nafas
organlariningfaoliyatini o’rganildi.
Kuzatishlarimizda somatometrik va fiziometrik o’lchovlar olindi.
Somatometrik kuzatishlar: Somatometrik kuzatishlarda asosan bo’y, tana
massasi, ko’krak qafasiaylanasi aniqlanadi.Tana uzunligi organizmdagi plastik
jarayonlar xolatinixarakterlovchi miqdor ko’rsatkich hisoblanadi. Tana og’irligida
suyak-mushakapparati, ichki organlar va yog’ to’qimasining rivojlanishi aks etgan
bo’ladi.Bo’y uzunligiga nisbatan tana massasi o’zgaruvchan bo’ladi. U qisqa
vaqtdavom etgan kasallik, noto’g’ri ovqatlanish, ish tartibini o’zgarishi
ta’siridao’zgarish mumkin. Ko’krak qafasi aylanasi esa ko’krak qafasining sig’imi,
ko’krakva yelka mushaklarining rivojlanganligi hamda ko’krak bo’shlig’i
a’zolarining funktsional xolatini harakterlaydi.
Bo’y uzunligini o’lchash: Bo’y uzunligi rostomer yordamida o’lchanadi.
Rostomer o’rnatibsinaluvchiga uning platformasiga chiqish taklif qilinadi. Bolalar
va o’smirlar rostomer platformasi ustiga chiqqan vaqtida qo’li pastga tushirilgan,
tos-kamari ichki kiyimigacha yechilgan, oyoq kiyimsiz xolda bo’lishi kerak.
Shuningdek, rostomerning santimetrlarga bo’lingan ustuniga gavdaning uchta
nuqtasi: boshi, kurak oralig’iva oyoq tovonlari juft holatda tegib turishi zarur.
Rostomer ustunidagi surgichni boshning yuqori qismiga qo’yiladi.
Tana massasini o’lchash: Tana og’irligini o’lchashda sinaluvchi tibbiyot
tarozisi ustiga chiqishdan oldin tos-kamarigacha ichki kiyimigacha yechilish
zarur.Avval tibbiyot tarozisikatta surgichi orqali kilogramm og’irligi, keyin kichik
surgichda gramm og’irligianiqlanadi.
40

Ko’krak qafasi aylanasini o’lchash: Tasmali santimetr yordamida uch
holatda o’lchanadi:
A) tinch holatda nafas olish va chiqarish;
B) maksimal nafas olganda;
V) maksimal nafas chiqarganda.
Tasmali santimetrni tekshiriluvchini qo’llarini ikkitomonga ko’tartirib,
tasma tananing orqa tomonida ko’krak bezini aylanasini pastki chizig’ida
joylashtiriladi. Dastlab tinch holatda, ya’ni nafas olish va chiqarish
oralig’ida o’lchanadi. Bunda tekshiriluvchini suhbatga e’tiborini tortib turilsa
maqsadga muvofiq bo’ladi. Tasmani olmay turib maksimal nafas olganda (bunda
yelkalarko’tarilmasligi va muskullar zo’riqmasligi kerak) va maksimal nafas
chiqarilganda(tekshiriluvchining tanasi bukchaymasligi kerak) o’lchanadi.
Qo’lpanjasi muskullarining kuchini aniqlash: Sinaluvchi odam o’ng
qo’lining panjalari orasiga KolenprujinaliPlastinkadinamometrini olib panjasi bilan
qattiq siqish taklif etiladi.
Dinamometrstrelkasi ko’rsatilgan kattalik panja muskullarining kuchini
bildiradi.Kolenprujinali plastikadinamometri asbobi 30-90-120 kg/mda bo’lib, biz
asosan 30 va 90 kg/m li asboblarda isholib bordik.Dinamometrning orqa tomonida
joylashgan knopka orqali uning strelkasi boshlang’ich ya’ni “0” raqamiga olib
kelinadi.Chap qo’lining panja muskullarining kuchi aniqlanadi.
Yosh voleybolchiloarni tanlab olishdagi medodlar: yosh voleybolchilarni
tanlab olishda murabbiylarning uslublari turlicha albatta, ammo biz bularning eng
maqbulinigina tanlab olishimizva terma jamoalarimiz uchun munosib zahiralarni
tayyorlashimiz eng asosiy maqsadimiz. Buning uchun biz quyidagilarni ko’rib
chiqamiz:
1. Yosh voleybolchilarni tanlab olishda tashqi ko’rinish muhum rol
o’ynaydi. Ammo bugungi kunda bazi murabbiylarimiz buni ko’zdan qochirib
qo’yayotganligi ayni haqiqat. SM yoshidagi bolalarning aksaryati bo’yi past
bolalarning tanlab olinganligi shu yosh uchun ayni mudao bo’lishi mumkin, ammo
profisonal sportda bu holat ijobiy natija bera olmaydi.
41

1 . Past bo’yli o’yinchilarni tarbiyalash ularning gavda tuzilishi nisbatan
ixcham bo’lganligi bois tezkorlik, chaqqonlik, sakrovchanlik, egiluvchanlik
sifatlarini ularda nomoyon qilish bo’yi baland o’yinchilarga nisbatan birmuncha
oson.
2 Bo’yi baland o’yinchilarni yoshlikdan tarbiyalash uchun murabbiydan
mahorat va vaqt talab qiladi.
Ammo bo’yi baland o’yinchilarga mashg’ulot jarayonini to’g’ri tashkil qilgan
holatda o’tilsa ijobiy natijalarga erisha olish mumkinligini xorijiy davlatlar
voleybolida ko’rib turibmiz. Bugungi kunda chet el davlatlari voleybol
akadimyalarida yosh voleybolchilarni tanlab olishda bo’yi baland, jismoniy
qobiliyati yaxshi rivojlangan iqtidor egalarini tanlab olish eng muhum vazifalardan
biri bo’lib hisoblanadi [17,18,19].
2.2. Yosh voleybolchilarni tanlab olishning fiziologik asoslar
O’smirlarning sport turiga qarab yurak qon-tomir va nafas olish
tizimlarining fiziologik holatini o’rganish, maktablarda va maxsus sport
muassasalarida jismoniytarbiya darslari va mashg’ulotlarida beriladigan
yuklamalar miqdorini belgilashgayordam beradi.
Turli yosh davrlarda o’sish va rivojlanishning bayon etilgan tipik
xususiyatlarida o’ziga xos farq bo’lishi mumkin. Ular bolaning irsiy omillari,
uniboqish va tarbiyalash sharoiti, sog’ligi bilan belgilanadi.
O’smirlik davri esa insonning jismoniy va ma’naviy shakllanishida alohida
ahamiyatga ega. Bu davrda insonning biologik shakllanishi tugab, uning sotsial
yetukligi boshlanadi.O’smirlik davrida muskul koordinatsiyalarini shakllanishi,
harakatlarini individual mexanik xususiyatlari paydo bo’lishi kuzatiladi. Bu davrda
ma’lum bir sport turlari bilan shug’ullanishga qiziqish ham kuchayadi. Ularda
jismoniy tarbiyaishlarini olib borishda o’smirlarning jismoniy rivojlanishi,
tayanch-harakatlanishi apparatining tuzilishi va tarkibi, nerv va muskul
sistemalarining xususiyatlarini hisobga olish zarur
42

Bola o’sishi va rivojlanishi jarayonida ko’krak qafasining shakli o’zgaradi.
Shu bilan birga ko’krak qafasining jinsga bog’liq - shakli va o’lchamlari o’zgarishi
kuzatiladi.
Uning o’sishga ancha omillar va ayniqsa to’la qimmatli ovqatlanish, sport,
jismoniy mashqlar bilan muntazam shug’ullanish, qulay gigiyena sharoiti ta’sir
ko’rsatadi. Ayollarning ko’krak qafasi yumaloq shaklga ega va erkaklarnikidan
kaltaroq bo’ladi. Nafas olishda o’g’il bolalarning va yigitlarning pastki
qovurg’alari ko’tariladi, qiz bolalarda esa yuqorigi qovurg’alar ko’tariladi. Yosh
sportchilarda (16-18 yoshli) standart jismoniy yuklamalardan keyin yurak urish
chastotasi 60-70%ga oshadi, maksimal arterial bosim – 25-30%gako’tariladi,
minimal bosim esa 20-25%ga pasayadi, puls normal xolatga 1,0-1,5min.da keladi.
Bu reaktsiya yaxshi hisoblanadi.Shunga o’xshash yuklamaga chiniqmagan
o’smirlarda yurak urish chastotasi100%ga oshadi, maksimal arterial bosim 30-
40%ga ko’tariladi, minimal bosim esa10-15%ga kamayadi.Pulsning tiklanishiga 2-
3min., sarflanadi.Statik yuklamalarga yurak-tomir sistemasining reaktsiyasi
boshqachabo’ladi.O’tirish ham aktiv holat hsoblanadi, bunda 250 ga yaqin
muskullar tarangxolatini saqlab turadi.Statik yuklamalar ta’sirida ham maksimal,
hamminimalarterial bosim oshadi.Bunday reaktsiyalar xamma yoshdagi
o’quvchilardakuzatiladi.Uzoq vaqt davomida o’quvchilarning statik taranglik
xolati arteriolalardaspazm hosil bo’lishiga olib keladi, bu esa umumiy arterial
bosimni ko’taradi [16,17,18].
O’smirlar organizmiga jismoniy yuklamalarni ta’siri: Muskul faoliyati
uchun ancha energiya sarflanadi, bu esa o’z navbatida,ko’proq kislorod kelib
turishini talab qiladi.Bu jarayon nafas olish va yurak-qontomir sistemalarining
faoliyati kuchayishi orqali bajariladi. Natijada yurak urishchastotasi, qonning
sistolik va minutlik xajmi ortadi.Jismoniy yuklamalarni bajarilishi harakat
sistemasiga ijobiy ta’sir etib,harakat malakalarini shakllanishida bolaning yoshiga
qarab jismoniy yuklamalarnimiqdorini belgilash katta ahamiyatga ega,ayniqsa,
uning tayanch-harakatapparatining xolatini hisobga olish zarur.Jismoniy
yuklamalarni bajarish qobiliyatini maktab yoshiga kelgandarivojlana boshlaydi,
43

ayniqsa, muskul ish qobilyatchanligining ko’rsatkichlari 11-12yoshda ortishi
kuzatiladi.Masalan, 10 yoshdagi o’quvchilar dinamik ish xajmini 7yoshli bolalarga
nisbatan 50% ko’proq bajaradi,14-15 yoshda esa bu ko’rsatkich 300-400% ni
tashkil qiladi. 7-11 yoshgacha ish quvvati atigi 30%ga oshadi, 11-16yoshda esa
200% dan ko’proq bo’ladi. Statik holatlarda ishqobiliyatchanlik ham 12yoshdan
boshlab keskin oshadi.Shu bilan birga 15-16 yoshda 18 yoshlio’quvchilarga
nisbatan ish quvvati 66-70% ga teng, 18 yoshda esa bu ko’rsatkichkattalarning
ko’rsatkichlariga yaqinlashadi .Ish qobiliyatchanlikning yoshga qarab farqi jinsga
ham bog’liq. Bir yoshdagio’g’il va qizbolalarda bir hil dinamik ish bajarishda
charchash darajasi tengbo’ladi, lekin kuch, chidamlilik va boshqa ko’rsatkichlar
qizlarda o’g’il bolalarganisbatan pastroq. Isqobiliyatchanlikning xarakterli
xususiyatlari qizlarda bajarilganishninghajmi og’ir jismoniy ishni kamroq hajmda
bajaradi, organizmlardagi o’zgarishlaresa o’g’il bolalarga nisbatan ancha chuqur va
sezilarli bo’ladi. Bir hil ishgaadaptatsiya hosil bo’lishi qizlarda qiyinroq kechadi,
ishqobilyatchanligi esa o’g’ilbolalarga nisbatan tezroq pasayadi .
2.3.Yosh voleybolchilarni tanlab olishning psixologik asoslar

O’yin vazifalarini tanlashda o’yinchilarning psixofiziologik xususiyatlarni
hisobga olish o’ta muhimdir, biroq voleybol amaliyotida ular ko’pincha e’tiborsiz
qoladi. Ko’pgina muammolar, u yoki bu rolga tanlashda bosh mezonlar sifatida,
o’yinchi shaxsining xususiyatlari emas, balki ularning texnik-taktik harakatlari
bajarish layoqati, bo’yining balandligi, kuchli chap qo’li va boshqalarga asosiy
e’tibor qaratishdan kelib chiqadi. Bunda nafaqat o’yinchining nima qila olish, balki
birinchi navbatda uning shaxs sifatida kim ekanligini hisobga olish zarur, chunki
aynan shaxsiy xarakteristikalar ko’p jihatdan mashq va o’yin faoliyatining
muvaffaqiyatini belgilaydi.
Masalaning alohida muhimligi sababli o’yinchilar uchun vazifani tanlash
muammosiga batafsilroq to’xtalamiz.
44

Bunday tempramentli o’yinchilarni tanlab olishda biz psixogramma
testlaridan unumli ravishda foydalanishimiz mumkin:
Sportchining temperament xususiyatlarini aniqlash.
6-jadval
TEMPERAMENT XUSUSIYATLARI
№ 1 2 3 4
1 G‘ayrat shijoatga
(energiyaga) to‘lalik Juda katta Katta Yetarli Kam
2 Energiyani ixtiyorsiz
boshqarish Bir tekis, emas
tartibsiz Bir tekisda Bir maromda,
sekin Kuchsiz, bir
tekis emas
3 Energiyani sarf qilish
tezligi tez, bir
xilda,sekin Bir tekis emas B ir maromda Tez Kamkam
ravishda
4 Modorsizlanish
(kuchsizlanish) Tez, katta
zo‘riqishdan
keyin Sekin Juda sekin Tez, katta
bo‘lmagan
zo‘riqishdan
keyin
5 En ergiyani tiklash Tez Bir maromda B ir maromda Sekin
6 Nervpsixik
jarayonlarning
turg‘unligi Muvozanatsiz Muvozanatli Muvozanatli Muvozanatsi z
7 Ner v psixik
jarayonlarning ko‘chish
tezligi Juda yengil Juda yengil Kam
ko‘chuvch
an, yengil Sekin
8 Din amik stereotip ning
o‘zgarish tezligi Tez, ammo
yengil emas Yengil Sekin Sekin, qiyin
9 His siy kechinmalar Qisqa muddatli Yuzaki, qisqa
muddatli Kuchsiz ichki Chuqur, uzoq
muddatli
10 Af fektivlik Yaqqol Yo‘q Yo‘q Unchalik katta
emas
11 Ka yfiyat Xushchaqch Xushchaqch
aq, xursand Bir xil, O‘zgaruvcha n,
g‘amgin,
45

Aq, tetik,
Jangovor vazmin jo‘shqin
12 Reaktivlik Kuchliga kuchli Reaksiyasi
mos keladi Kuchliga
kuchsiz Har xil
birmaromda
emas
13 Har akatlari (mimika,
yurishi, qo‘l
harakatlari) Tez, bir tekis Bir maromda Bir xilda,
sekin Har xilda,bir
maromda emas
14 Nutq Baland ovozli Tetik Sekin Tonsiz
15 chidamlilik Kuchsiz O‘rtacha Juda katta Kuchsiz
16 Adaptatsiya
(moslashuv) Yaxshi A’lo Sekin Qiyin
17 Kirishib ketishish
(dilkashlik) Yaxshi Dilkash Dilkash emas Tortinchoq
odamovi,
18 Agressivlik Tajovuzkor Tinchlik
Sevar Mulohazali O‘zini
yo‘qotib
qo‘yadi
19 Tanqidga munosabat Tajovuzkor Vazmin Befarq O‘zini
kamsitilgand
ek sezadi
20 Aktivlik Qiziquvchan
yoki ehtirosli G‘ayratli
(shijoatli) yoki
ko‘p gapiradi O‘ta
mehnatkas h Faolligi sust va
bir tekis
yuzaga
chiqmaydi
21 Yangilikka munosabat Iyaxsh Farqsiz Rad etish Jo‘shqin
22 X av f-xatarga
munosabat Tavakkalchi Mulohazali Sovuqqon Vahimachi
23 Maqsadga erishish Kuchini to‘liq
sarflaydi Sharoitni
hisobga olgan
holda Sekin,
tirishqoq Qiyinchilikd
an qochadi
24 O‘ zaro yordam va
o‘zini baholash Oshirib
baholaydi O‘zaro
yordamni
oshirib
baholaydi To‘g‘ri,
imkoniyatg a
mos ravishda O‘ziga
ishonmaydi,
boshqalarga
suyanadi
25 Ta’sirlanuvchanlik Biroz Unchalik katta Juda kam Juda katta
46

gumonsirash emas
Uushbu temperament tiplarini aniqlash va yosh voleybolchilarni tanlab
olishda qo’llash orqali murabiy yaxshi voleybolchi hamda voleybolchini
bajaradigan vazifasini tabiiy holatda aniqlab olishi mumkin, bundan tashqari bir
qancha temperament tiplarini aniqlab oluvchi og’zaki ravishdagi savol-javoblar
murabiy bajaradigan vazifani birmuncha soddalashtiradi. Demak murabbiydan bu
vaziyatda ham murabbiy ham psixolog bo’lish talab etiladi.Psixologik va
morfofunksional tanlovlar yordamida yosh sportchining kelajakda
yuqorinatijalarga erishishi va o’yin jarayonida ruhan va jismonan zaif bolmasligiga
katta hissasini qo’shadi [13,15,16,19].
2.4. Voleybolchilarga xos umumiy v а m ах sus jism о niy t а yyorg а rlik ahamiyati
Voleybol sport turi, sog‘lomlashtirish va jismoniy rivojlanishning juda
samarali vositasidir. Voleybolchilarni yil sayin mahorat darajasi oshib
borayotganiligi tufayli murabbiylarni mashg‘ulot samaradorligini oshirish
yo‘llarini izlashga majbur qilmoqda.
Yosh voleybolchilarni har tomonlama rivojlangan sportchi bo‘lib
yetishishida, kuch, tezkorlik, chidamlilik, “portlovchi” kuch, sakrovchanlik
qobiliyati, moslashuvchanlik va murakkab o‘yin muhitida harakat qilish
qobiliyatiga ega bo‘lishni talab etadi. Hozirgi vaqtda teng kuchga ega bo‘lgan
jamoalarni o‘yin partiyalari 20-25 daqiqagacha davom etadi. Uchrashuvning
umumiy davomiyligi 2-2,5 soatga yetadi. Bu vaqt ichida o‘yinchilar maksimal
balandlikda 200-250 marotaba sakrash, 500 marotabagacha texnik va taktik
kombinatsiyalarni (to‘satdan to‘xtagan va yo‘nalishini o‘zgartirgan juda ko‘p sonli
tezkor harakatlar) amalga oshirishadi. Bunday shiddatli o‘yinlarda faqat yuqori
darajadagi jismoniy tayyorgarlikka ega bo‘lgan voleybolchilar muvaffaqiyatga
erisha oladi. Jismoniy tayyorgarlik texnik va taktik tayyorgarlikning asosi
hisoblanib, yuqori sport natijalariga erishishning poydevori bo‘lib qolaveradi. Shu
47

sababli, texnik, taktik va psixologik tayyorgarlikni takomillashtirish, o‘quv
mashg‘ulot jarayonida umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikni oshirish va
voleybolchilarning funksional imkoniyatlarini yaxshilashdir [20,21,22].
Umumiy jismoniy tayyorgarlik sportning ixtisoslashishi uchun zarur shart-
sharoitlarni yaratadi. Voleybolda zarur bo‘lgan turli xil jismoniy fazilatlarni
mutanosib ravishda rivojlantiradigan va quyidagi vazifalarni bajarishga qaratilgan
turli xil mashqlarni o‘z ichiga oladi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlikning vazifalari:
1. Har tomonlama jismoniy rivojlanish;
2. Salomatlikni yaxshilash, to‘g‘ri qat-qomatga ega bo‘lish;
3. Tananing funksional imkoniyatlarini oshirish;
4. Harakat qobiliyatini kengaytirish;
5. Jismoniy sifatlarni rivojlantirish (kuch, tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik,
moslashuvchanlik);
5. O‘yinni takomillashtirish, raqobatbardosh o‘yini ko‘paytirish;
6. Tanadagi tiklanish jarayonlarini tezlashtirish.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik vositalari yurish, yugurish, sakrash, otish,
shuningdek turli xil jihozlar, trenajyorlar va boshqa sport turlari yordamida
jismoniy fazilatlarni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar.
Umumiy jismoniy tayyorgarlikni oshirish uchun ishlatiladigan mashqlarning
aksariyati tanaga har xil ta’sir ko‘rsatadi, ammo ayni paytda ularning har biri
ma’lum harakatlarni rivojlantirishga qaratilgan. Mashqlar kuchni rivojlantiruvchi,
tezkorlikni rivojlantiruvchi, chidamlilikni rivojlantiruvchi, chaqqonlikni
rivojlantiruvchi mashqlarga yo‘naltiriladi. Shu sababli, yo‘naltirilgan mashqlardan
foydalanish sportchilarning jismoniy rivojlanishidagi kamchiliklarni bartaraf
etishga yordam beradi.
Voleybolchining o‘yin faoliyatida barcha jismoniy fazilatlar bir-biri bilan
chambarchas bog‘liq. Har bir dars va mashg‘ulotlarda umumiy jismoniy
tayyorgarlikni rivojlantirish uchun vositalarni tanlash va ularni o‘tkazish
shartlariga bog‘liq. Mashg‘ulotlar umumiy rivojlanish mashqlarining nisbati o‘quv
48

jarayonining individual bosqichlarida va davrlarida farq qiladi. Vazifalarga qarab
umumiy rivojlanish mashqlar darsning tayyorgarlik qismida, asosiy va yakuniy
qismiga kiritilishi mumkin. Demak, gimnastika mashqlari, basketbol, futbol, qo‘l
to‘pi, harakatli o‘yinlar dars hamda mashg‘ulotlarning tayyorgarlik qismida ham
qo‘llaniladi. Bu, ayniqsa, mashg‘ulotlarning boshlang‘ich bosqichi uchun xosdir.
Voleybolchining jismoniy xususiyatlarini rivojlantirishda quyidagi
usullardan foydalaniladi: “muvaffaqiyatsizlikka qarshi”, “maksimal kuchlanish
bilan”, “tezlashuv bilan”, bir xillikda, takroriy, intervalli, o‘yin, raqobatbardosh,
aylanma mashg‘ulot usullaridan keng foydalaniladi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlikning asosiy vositasi bu raqobatbardosh
voleybol mashqlari, shuningdek ularning motor tuzilishi va neyromuskn
harakatlarini rivojlantiruvchi maxsus mashqlardir. Bu mashqlar texnik elementarni
yaxshilashga va maxsus jismoniy fazilatlarni rivojlantirishda ijobiy ta’sir etadi.
Sport mashg‘ulotining ayrim bosqichlari va davrlarida MJT mashqlari va
mashg‘ulotlarining hajmi, shiddati, yo‘nalish va tuzilishi o‘ziga xosligi bilan
farqlanadi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik – tanlangan sport turida yuqori natijalarga
erishish maqsadida shu sport turida asosiy va hal etuvchi ahamiyatga ega bo‘lgan
jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan jarayondir.
Vazifalari:
- voleybolga xos maxsus harakat sifatlari va qobiliyatlarini (tezkorlik, kuch,
chaqqonlik, maxsus chidamkorlik va hokazo) rivojlantirish;
- o‘yin texnikasini o‘zlashtirishda zarur bo‘lgan qobiliyatlarni rivojlantirish;
MJT sport mashg‘ulotining barcha bosqich va davrlarida hajm va shiddat
jihatidan munosib me’yorda qo‘llaniladi.
Kuch – bu sportchining mushak harakatlari orqali tashqi qarshilikni yengish
qobiliyati. Quvvatni namoyon bo‘lishi bir qator omillarga bog‘liq:
1) Mushaklarning fiziologik diametri;
2) Markaziy asab tizimining umumiy holati;
3) Mushak to‘qimasida kimyoviy o‘zgarishlarning tezligi;
49

4) Ixtiyoriy harakat;
5) Mushaklarning charchash darajasi.
Kuch imkoniyatini rivojlantirivchi mashqlarni bajarish, ular qarshilikni
yengish bilan chambarchas bog‘liq. Quyidagilardan qarshilik sifatida foydalanish
mumkin:
1) Tashqi og‘irliklar (har xil og‘rlikdagi toshlar va boshqalar);
2) O‘z tanasi va uning qismlari og‘irligi (tortilish, egish, qo‘lni bukish va
yozish engashib tortilish va boshqalar);
3) Sheriklarning qarshiligi (ko‘tarib o‘tirib turish, tortish va boshqalar).
Maxsus tayyorlov mashqlarining birinchi guruhiga quyidagi asosiy
vazifasini bajaruvchi mushaklarning kuchayishiga yordam beradigan mashqlar
kiradi. Tuzilishiga ko‘ra voleybolchilarning o‘yindagi harakatlari bilan mos
kelmaydigan, lekin nerv mushaklarining zo‘riqishiga yaqin bo‘lgan mashqlar
qo‘llaniladi. Bu o‘z og‘irligini yengish, predmetlar og‘irligini yengish, tashqi
qarshiliklarni yengishga qaratilgan mashqlarga bo‘linadi. Og‘ir snaryadlar bilan
harakatlanishning birinchi qismini sekin bajarish asta-sekin o‘sishini esda tutish
lozim. Qayishqoq predmetlar (rezina) qarshiligini yengish bilan bajariladigan
mashqlarda kuchlanish va tezlashish qobiliyati oshadi. Agar harakat oxirida
konsentrlangan kuchlanishni namoyon qilish topshirig‘i turgan bo‘lsa qisqa
rezinalardan foydalaniladi. Kuchni namoyon qilish uchun esa barcha harakatlar
yo‘nalishiga to‘g‘ri keladigan tarang katta uzunlikdagi rezinadan foydalanish
muhim sanaladi. Og‘ir yuklar bilan bajariladigan mashqlar asosan kuch
chidamlilikni rivojlantirish uchun foydalidir. Maxsus tayyorlov mashqlarining
ikkinchi guruhiga o‘yindagi asosiy vazifalarni bajaruvchi mushaklar kuchining
rivojlanishiga yo‘naltirilgan mashqlar kiradi. Misol uchun: yaxlit harakatga bog‘liq
mashqlar bu mushaklarga beriladi. Masalan, oyoq mushaklari kuchini rivojlantirish
uchun og‘ir toshlarni ko‘tarib o‘tirib turish, yuqoriga ko‘tarish kabi harakatlarni
bajaradilar. Bunda voleybolchilarni oyoq mushaklarini rivojlantirish uchun
oyog‘larini yelka kengligida bir biriga rezina bilan mahkamlab yugurtirish, oyoq
50

to‘pig‘i qatoridagi qumda beysbol o‘yinash orqali oyoq mushaklarini kuchini
rivojlantirish uchun juda qo‘l keladi.
Kuchli mashqlar bilan bir qatorda katta og‘rlikdagi mashqlardan so‘ng, dam
olish bir yoki ikki kun bo‘lishi kerak, kichik og‘irliklar bilan uni har kuni bajarish
mumkin. Quyidagi mashqlarga alohida etibor qaratish talab etiladi.
Sakrash – bu zarba berish, to‘siq qo‘yish, sakrashda ikkinchi to‘p uzatish
harakatlarni bajarishda qo‘llaniladigan harakatlar yig‘indisidir. Sakrashda har xil
yuk bilan sakrash bu mushaklarning qisqarish kuchini va tezligini rivojlantirishga
yordam beradi. Bunga quyidagi mashqlar kiritiladi.
Tezlik – eng qisqa vaqt ichida ma ’ lum bir ishni bajarish qobiliyati . Bu
mushaklarning elastikligiga, bo‘g‘inlarning harakatchanligiga bog‘liq. Harakat
tezligining rivojlanishi mushaklar rivojlanishiga ma’lum darajada bog‘liqdir.
Tezlikning to‘g‘ri ko‘chishi koordinatsiyasiga ko‘ra o‘xshash
harakatlardagina sodir bo‘ladi. Masalan, sakrashni yaxshilash, yugurishdagi
ko‘rsatmalarda aytilgan to‘rga ko‘ra ikkala holatda ham oyoqning yozilish tezligi
muhim sanaladi. Bunda voleybolchilarni imkon qadar tez harakat qilishi orqali
natijaga tez erishishi bilan bog‘liq sanaladi.
Tezkorlik imkoniyatini rivojlantirivchi mashqlarni tezlikda bajarish talab
etiladi. Harakat tezligini tarbiyalashning umumtayyorlovchi mashqlari yaqin
masofaga yugurish, sakrash mashqlariga bo‘linadi. Umumiy harakat tezligini
nisbatan samaraliroq tarbiyalash uchun harakatni tezlashtiruvchi tashqi sharoitni
yengillashtirish va qo‘shimcha kuchlardan foydalanish muhim hisoblanadi.
Bularga shamol bo‘ylab yugurish, qiya yo‘lak bo‘ylab pastga yugurish, qiya yo‘lak
bo‘ylab yuqoriga yugurishlarga bo‘linadi. Bunda “tezlashtirilgan natija” va
o‘zgartirilgan mashqlar ishlatiladi. Harakat tezkorligi ma’lum bir mashqlarni
bajargandan keyin oshadi. Masalan: 2-3 marta sakrab tezlikda yugurish,
archasimon yugurish, mokisimon yugurishlar tezkor reyaksiyani oshirishda muhim
rol o‘ynaydi.
51

Voleybolchining tezligi odatda, texnikani reaksiya tezligida bajarishda
namoyon bo‘ladi. Voleybol texnikasini bajarish jarayonida tezlikning barcha
turlarini zarur darajada rivojlantirishni talab qiladi.
Chidamlilik – har qanday faoliyatda charchoqqa qarshi kurashish qobiliyati.
Chidamlilik umumiy va maxsus chadamlilikka ajratiladi.
Umumiy chidamlilik – bu o‘rtacha intensivlikdagi har xil ish ko‘rinishlarini
uzoq muddat bajara olish xususiyatidir.
Maxsus chidamlilik – bu voleybolchilarni katta hajmdagi maxsus mashqlarni
bajara olish xususiyati deb yuritiladi.
Umumiy chidamlilik umumiy jismoniy tayyorgarlik jarayonlarida
rivojlantiriladi. Bunga tayyorlashdan maqsad yurak qon tomir va nafas olish
tizimining funksional imkoniyatlarini kengaytirish, tayanch harakatlanish
apparatini mustahkamlash va kuch xususiyatlarini oshirish hisoblanadi.
Chidamlilikni rivojlantirish uchun ba’zi mashqlarni qo‘llash asosida
mashg‘ulotlardagi mashqlarning foydali hajmini oshirish uchun zamin yaratishdir.
Umumiy chidamlilikni yanada rivojlantirishga yuqori intensivlikdagi
ishlarga bosqichma-bosqich o‘tish orqali erishiladi, uning davomiyligi 30
daqiqadan oshmasligi kerak. Eng yuqori darajadagi sportchilar bilan ishlashda
takroriy usul qo‘llaniladi. Takroriy ish paytida individual segmentlarning uzunligi
ularning o‘tish vaqti 1,5 daqiqadan oshmasligi kerak va harakat tezligi etarlicha
yuqori, bu maksimal qiymatning 75-80% ni tashkil qiladi. Dam olish oralig‘i uch
daqiqadan oshmasligi kerak. Takrorlashlar soni harakat tezligini ushlab turish
qobiliyati bilan belgilanadi, u pasayganda takrorlash to‘xtaydi. Yurak
qisqarishining ma’lum bir chastotasida bajaradigan mushak ishi organizmda
maxsus o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Yuqori tezlikdagi mashg‘ulotlar pulsning
past chastotasi bilan mashq qilish kabi yo‘nalishini o‘zgarishiga olib keladi. Past
tezlikda uzoq mashq bajarishda voleybolchilar yuqori yuklanish sharoitlarida
samarali harakat qila olmaydi. Voleybolchilarning umumiy chidamliligi yuqori
saviyada o‘ynash qobiliyatida, uzoq vaqt davomida kam sonli xatolar bilan ishlash
qobiliyatida namoyon bo‘ladi.
52

Chaqqonlik – yangi harakatlarni tezda o‘rganish va o‘zgaruvchan
sharoitlarda muvaffaqiyatli harakat qilish qobiliyatidir. Sportchining chaqqonligi
ko‘p jihatdan kuchga, tezlikka, chidamlilikka bog‘liq, chunki bu fazilatlarning
yetarli darajada rivojlanmaganligi sabab harakatni keskin buzilishiga olib keladi.
Chaqqonlikni uch qismga ajratish mumkin.
Chaqqonlikning birinchi darajasi fazoviy maqsad aniqligi va harakat
uyg‘unligi bilan xarakterlanadi.
Chaqqonlikning ikkinchi darajasi qisqa muddatdagi fazoviy aniqlik va
harakat uyg‘unligini ya’ni tezlikdagi aniqlik bilan xarakterlanadi.
Uchinchisi darajasi o‘zgaruvchan sharoitlarda qisqa muddatdagi harakatlar
aniqligi va uyg‘unligi bilan xarakterlanadi.
Chaqqonlikni tarbiyalash uchun tez harakatda bajariladigan mashqlardan
foydalanish mumkin. Bunda harakatlanish vestebulyar va ko‘rish analezatorlari
yig‘indisiga ta’sir qila oladigan mashqlarni tanlash muhimdir.
Voleybolchilarning chaqqonligini tarbiyalashda quyidagi vositalar yordam
beradi: skameykada sakrash, akrobatik mashqlar, harakatli va sport o‘yinlari
yordam beradi. Ular umumtayyorlovchi vositalarga kiradi.
Maxsus tayyorlovchi vositalarga vaqt yetishmovchiligi holatlarda va
to‘xtovsiz o‘zgaruvchi vaziyatlardan chegaralangan bo‘shliqda bajariladigan
voleybolning texnik elementlaridan iborat bo‘lgan mashqlar kiradi.
Ushbu harakatlarning aniqligi, ularning o‘zaro muvofiqlashtirilishi va
vaziyatning keskin o‘zgarishi bilan bog‘liq. Chaqqonlikka xos mashqlar dars va
mashg‘ulot qisimlarini boshida kiritilsa maqsadga muvofiqdir. Voleybolchining
chaqqonligi tezkor harakat va o‘zgaruvchan o‘yin muhitida zaruriy harakatlarni
aniq ijro etishda namoyon bo‘ladi.
Egiluvchanlik ikki qismga ajratiladi: aktiv va passiv
Passiv egiluvchanlik – sheriklar, og‘irliklar va snaryadlar tomonidan
yaratilgan tashqi kuchlardan foydalanish hisobiga erishiladi.
53

Aktiv egiluvchanlik – har bir mushaklarning kuchi hisobiga, mushaklarning
aktiv qisqarishida va erishilgan harakatlar amplitudasini ushlab turishda antogonest
mushaklarning yanada ko‘proq cho‘zilishi uchun yaxlit sharoitlar yaratib beradi.
Voleybolchilarning egiluvchanlik qobiliyatini kerakli darajada oshirish 16-
17 yoshgacha qulay va keyingi yillarda esa erishilgan darajani ushlab turish
muhum sanaladi.
Egiluvchanlikni rivojlantiruvchi mashqni bajarish, avvalo, har kunlik
(ertalabki badantarbiya va mashg‘ulot miqdorini va bajarish sonini)
mashg‘ulotlarga kiritish kerak [21,22,23,24].
Egiluvchanlik dinamik va statik harakatlarda namoyon bo‘ladi. Harakatlar
diapazonining oshishi bog‘lamlar yoki paylar cho‘zilishi xavfini kamaytiradi.
Kuchli mushak to‘qimalari oddiy jarohatlarga qarshilik ko‘rsata olish xususiyatiga
ega bo‘ladi. Shuning uchun kuch va egiluvchanlikdan mashg‘ulotlarda foydalanish
muhim hisoblanadi.
Tayanch harakat apparatini ishga tayyorlash uchun, avvalo, yirik guruh
mushaklarini so‘ng esa voleybolchilarga xos bo‘lgan mashqlarni maxsus cho‘zish
mashqlarini bajarishi lozim. Mashg‘ulotlardan keyin tana mushaklarini
taranglantiruvchi mashqlarni doimiy bajarish, shuningdek, mashg‘ulotlardan oldin
mashqlarni bajarish ham barcha guruh mushaklari uchun foydali hisoblanadi. Bu
keyingi mashg‘ulotlarda mushakka nisbatan og‘riq yuqolishiga yordam beradi.
Egiluvchanlik mashqlar miqdori har bir mashg‘ulotda har xil bo‘lishi mumkin.
Misol: yelka bo‘g‘imi uchun mashqlarni 40-50 martadan ko‘p takrorlamaslik
kerak, chanoq son uchun 45-60 marta umurtqa uchun 60-65 marta bajarish tavsiya
etiladi. Har kunlik ikki marotaba o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarda 1-2 oydan so‘ng
egiluvchanlikni sezilarli o‘sishiga olib keladi. Egiluvchanlikni rivojlantirishga
erishish darajasini ushlab turish uchun sog‘liqni inobatga olish lozim.
Qaysidir cho‘zilish mashqlarini to‘g‘ri bajarish hisobiga mushak mashqlari
chigal yozishning majburiy qismi hisoblanadi. Umumiy chigal yozgandan keyin 5-
6 marotabagacha mushak mashqi bajarilishi lozim.
54

Bundan tashqari mushaklarning bir nechta mashqlari mashg‘ulotlardan keyin
qo‘shimcha holda bajariladi. Kuchli qo‘zg‘algan mushak qisqargandan so‘ng ba’zi
holatlarda ma’lum vaqtgacha to‘liq bo‘shasha olmaydi. Bunday hollarda oddiy
cho‘zilish orqali yengil barham berish mumkin. Shu bilan birga mushaklar
charchagan holatda oson cho‘zila oladi.
Egiluvchanlik mashqlari uy vazifasi sifatida mustaqil bajarish uchun
berilishi mumkin.
55

XULOSA
Adabiyotlar tahlili, voleybol sportiga oid darsliklar, ilmiy-uslubiy va o’quv
qo’llanmalar hamda internet materiallari taxlil etildi. Adabiyotlar taxlili shuni
ko’rsatadiki bolalarni voleybol sportiga yo’naltirish va saralash tadbirlarini uslubiy
jixatdan to’g’ri tashkil etish, voleybol bo’yicha yuqori malakali sportchilar
tayyorlash vazifalari bajariladi. Sport turlariga bolalarni yo’niltirish va saralashda
ularning shaxsiy qiziqishlari hamda jismoniy qobilyatlarini etiborga olish muxim
ahamiyatga ega.
1. Voleybol bo’yicha malakali sport zaxiralarini tayyorlash va mamlakat
terma jamoasi uzviyligini ta’minlashda yosh voleybolchilarni tayyorlash ustuvor
masala bo’lib, ushbu jarayonni samarali tashkil qilish to’p uzatish va qabul qilish
kabi o’yin malakalarni jadal shakllanishiga asos bo’lib hizmat qiladi.
2. Yuqori toifadagi o‘yinchilarni tayyorlashda o‘yinchilarning o‘sish va
harakatlanish qobiliyatlari katta ahamiyatga ega. Bu muammolar, avvalo,
qobiliyatli yangi o‘yinchilarni uzoq va sifatli tanlash jarayonida hal etish.
3. Voleybol mashg’ulotlari tarkibiga maxsus mashqlar hamda maxsus
moslamalarni kiritish va ulardan maqsadli foydalanish yosh voleybolchilarda to’p
uzatish aniqligi va texnik usullarni samarali bajarish malakalarini jadalroq
shakllanishiga asos bo’ldi.
4. Jismoniy tayyorgarlik va uning salohiyatini ifoda etuvchi kuch, tezkorlik,
chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik kabi sifatlar ilmiy obyekt sifatida
azaldan ko‘pdan-ko‘p tadqiqotchi olimlar diqqatini jalb qilib kelgan. Ularning
tadqiqotlarida jismoniy sifatlarning mohiyati, mazmuni, ularni jismoniy tarbiya va
sport hamda boshqa jarayonlardagi ahamiyati va rivojlantirish muammolari
atroflicha yoritilgan
56

ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun “Turkiston”
gazetasi. 29 avgust 1997 yil. N 464-1
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-201-son, qarori 11-aprel
2022 yil .
3.O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to`g`risida” gi
qonuni . 4-sentabr 2015 yil.
4. Ауrаpetуаn t s L.R., Pulаtоv А.А. Vоleуbоl nаzаriуаsi vа uslubiуаti / Оliу
о‘quv уurtlаri uсhun dаrslik. –T.: Fаn vа texnоlоgiуа , 201 2 . - 2 0 8 b.
5. Pulаtоv А.А., Qоdirоvа M . А . Spоrt pedаgоgik mаhоrаtini оshirish
(Vоleуbоl) / О‘quv qо‘llаnmа. – Т.: Сhо‘lpоn nоmidаgi nаshriуоt-mаtbаа ijоdiу
uуi , 201 8. -246 b.
6. Bоltауev Z.B. Vоleуbоl nаzаriуаsi vа uslubiуаti. / Dаrslik. – Sаmаrqаnd,
2019. – 160 b.
7. B о lt а уev Z.B., Um а r о v K.M. Sp о rt о ‘уinl а ri v а uni о ‘qitish met о dik а si.
(Vоleуbоl). / О‘quv qо‘llаnmа. – Sаmаrqаnd, 2020. – 225 b.
8. Bоltауev Z.B., Umаrоv K.M. Spоrt о‘уinlаri vа uni о‘qitish metоdikаsi.
(Vоleуbоl). / Dаrslik. – Sаmаrqаnd, 2022. – 358 b.
9. Umаrоv K.M. Spоrt pedаgоgik mаhоrаtini оshirish (Vоleуbоl) / О‘quv
qо‘llаnmа. – Sаmаrqаnd, 2021. – 255 b.
10. Pulаtоv А.А. Уоsh vоleуbоlсhilаr tezkоrlik-kuсh sifаtlаrini
shаkllаntirish uslubiуаti. / Uslubiу qо‘llаnmа. –T. 2008. – 38 b.
11. Xоlmirzауev E. Spоrt о‘уinlаri vа о‘qitish metоdikаsi / Uslubiу
qо‘llаnmа. –T, 2011. – 42 b.
12. Usmanx o’ jaev T.S . , Xodjaev F . Harakatli o‘yinlar. T., “O‘qituvchi”,
1992. 65 b.
13. Usmanxo’jaev T.S., Meliev X.A., Milliy harakatli o‘yinlar. T.:
“O‘qituvchi”, 2000. 53 b.
57

14. Xo‘jaev F., Sobirov A., Soatov N. Umumta’lim maktablarida sportning
voleybol turidan to‘garak mashg‘ulotlarini tashkil etish bo‘yicha o‘quv
dastur,taqvim – mavzu reja va metodik tavsiyalar. Tashkent 2013. 5-8.b
15. Xo‘jaev F., Sobirov A., Rashidov O‘. Voleybol bo‘yicha to‘garak
mashg‘ulotlarini tashkil etish yuzasidan metodik tavsiyalar. Tashkent 2011. 33.b
16. Eshnazarov J. E. Jismoniy madaniyat tarixi va boshqarish. Toshkent 2008
y. 254.b.
17. Madrahimov I.N. “Yosh voleybolchilarni texnik harakatga o‘rgatishda
yondashtiruvchi mashqlardan foydalanish samaradorligi”. Dissertatsiya ishi.
Toshkent-2013.
18. Turobov H.X. 11-12 yoshli voleybolchilarda maxsus tayyorgarligini
harakatli o‘yinlar orqali rivojlantirish. Dissertatsiya ishi. Toshkent-2011.
19. Qurbonova M.A. Boshlang‘ich tayyorgarlik davrida yosh
voleybolchilarni tanlash va mashg‘ulot jarayonida xalq harakatli o‘yinlaridan
foydalanish. Dissertatsiya ishi. Toshkent-2006.
20. Salamov R.S. Sport mashg’ulotining nazariy asoslari. T., 2005 y. 238-b
21. Haydarov B.T. O’uvchi va talabalarning jismoniy madaniyatini
takomillashtirish yo’llari (uslubiy qo’llanma) Samarqand 2012 yil
22. Masharpov Yu. “Sport psixologiyasi” (o’quv qo’llanma), Samarqand,
2010y.
23. Беляев А.В. Обучение технике игры в волейбол и её совер-
шенствование / Методическое пособие. М.: 2008. – 54 с.
24. Бержо. Волейбол высшего уровня / Автор перевода с французского
языка Ю.Б.Чесноков. - М.: Олимпия. Человек, 2007. - 31 с.
25. Ибрагимова О.А., Вараева А.Ж., Ибрагимова Е.А., Малаалиева
П.Ю. Техника и методика обучения волейболу. / Методическое пособие
Махачкала, 2016. – 57с.
26. Фомин Е.В., Булыкина Л.В., Кариков А.В. Блок техника и тактика
(Сборник статей) / Методический сборник. –Москва: ВФВ, 2015. -110 с
58

27. Фомин Е.В., Бабакин В.Н. Подача в прыжке с вращением (Силовая
подача в прыжке) / Учебно-методическое пособие. –Москва: ВФВ, 2018. -53 с
28. Гарипов А.Т., Клещев Ю.Ю., Фомин Е.В. Скоростно-силовая подго-
товка юных волейболисток. / Методические рекомендации. –М.: ВФВ, 2009. -
45с.
29. Железняк Ю.Д., Петров П.К. Основы научно-методической деятель-
ности в физической культуре и спорте. / Учеб. пособие для студ. ВУЗов. –М.:
Академия, 2002. – 264 с.
30. Железняк Ю.Д., Кунянский В.А., Чачин А.В. Волейбол /
Методическое пособие по обучению игре. –М., 2005. - 111 с.
31. Железняк Ю.Д., Чачин А.В., Сыромятников Ю.П. Волейбол /
Примерные программы для ДЮСШ и СДЮШОР. -М.: Советский спорт,
2009. - 130 с.
32. Родионов А.В. Психофизическая тренировка. - М: Дар, 1995. – 64 с.
33. Спортивные игры: Техника, тактика, методика обучения. / Учеб.
для студ. высш. пед. учеб. заведений. Под. ред. Ю.Д. Железняка, Ю.М.
Портнова. –M.: Академия, 2004. - 520 с.
34. Юнусова Ю.М. Теоретические основы физической культуры и
спорта / Учебное пособие. –Т., 2005. – 260 с.
35. Глейзер М.М. Волейбол теория и практика. Учебник для вьсших
учебньх заведений физической культурь и спорта / Учебник.«Спорт»; М .
2016.
36. Каратаева Т.Ю. Волейбол техника и тактика игры методические
рекомендации / Челябинск: Изд-во Челяб. гос. пед. ун-та, 2016. – 77 с.
37. Саrmelо Pitterа, Pаоlо Pedаtа, Pаоlо Pаsquаlоni. P а ll а v о l о dentr о il
m о viment о 2. S а n M а r со di Со rm о ns . 2010. – 685 p.
38. http://www.twirpx.com - adabiyotlarning elektron varianti.
39. http://www.referat.ru - referat va elektron darsliklar
40. www.istedot.uz - elektron variantlari
41. www.sport.uz - elektron variantlari
59

42. www.ziyoUz.uz - elektron variantlari
60

Zamonaviy voleybolning dolzarb masalalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish