Zanjirlangan meros. Jinsiy aloqa genetikasi - Медицина - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	20 Июль 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Медицина

Zanjirlangan meros. Jinsiy aloqa genetikasi

Купить

Zanjirlangan meros. Jinsiy aloqa genetikasi

Dars savollari: 1. Irsiyatning xromosoma nazariyasi 2. Xromosomalarning genetik va sitologik xaritalari. Inson genomini o'rganish usullari 3. Jinsiy aloqa genetikasi. Jinsiy bog'liq meros 2

Irsiyatning xromosoma nazariyasi

• Yigirmanchi asrning boshlarida tadqiqotchilar Mendel qonunlari har doim ham bajarilmaydi degan xulosaga kelishdi. • Mendelning "irsiy omillari" ning tabiati savol ostida qoldi • "irsiy omillar" ni saqlaydigan organellalarni izlashdi . 4

• Xromosomalar turli mamlakatlarda, turli vaqtlarda va turli ob'ektlarda ishlaydigan turli tadqiqotchilar tomonidan ko'rilgan. • 1873 yil F. Shnayder yadro boʻlinishi jarayonida “bilvosita yadro boʻlinishi” deb ataladigan noodatiy hodisalarning murakkab ketma-ketligini kuzatdi. 51874 yildan 1879 yilgacha bo'lgan davr I.D. Chistyakov (Rossiya) E. Strassburger ( Germaniya ). E. van Beneden ( E. Van Beneden , Belgiya) V. Flemming ( Germaniya ). va boshqalar har xil turdagi o'simliklar va hayvonlarda bo'linish jarayonida yadro o'rnida hosil bo'lgan ma'lum ipga o'xshash tuzilmalar, ularning ajralib chiqishi va qiz hujayralarda yangi yadrolarning paydo bo'lishini tasvirlab bergan.

• 1882 r. Valter Flemming "Zellsubstanz, Kern und Zelltheilung" (Uyali moddalar, yadro va hujayra bo'linishi) kitobini nashr etdi , unda u bilvosita yadro bo'linishini tasvirlab berdi va ko'plab batafsil chizmalar taqdim etdi. XROMATIN va MITOZ atamalarini ishlab chiqdi 6

1882 yil Valter Fleming Ko'pgina mitotik xromosomalarning ikki yarmidan iboratligi aniq, ammo bunga ahamiyat bermagan. 1884 yil Emil Xoyzer Har bir xromosomaning ikkita xromatidining shpindelning turli qutblariga aniq farqlanishiga e'tibor qaratildi. 7

• "Xromosoma" atamasi 1888 yilda nemis morfologi Vilgelm Valdeyer tomonidan asosiy bo'yoqlar (yunoncha xrom - rang, bo'yoq va soma - tana) bilan bo'yalgan eukaryotik hujayraning yadro ichidagi tuzilmalarini belgilash uchun taklif qilingan. 8

Xromosomalarning irsiy ma'lumotni uzatishdagi roli quyidagilar tufayli isbotlangan: 1. Xromosomalar soniga mos keladigan belgilarning bog'lanish guruhlarini aniqlash 2. Xromosomalarning genetik va keyin sitologik xaritalarini qurish 3. Jinsni genetik aniqlashning kashfiyoti 9

Mendel qonunlarining xromosomalarning xulq-atvoriga mos kelishi • G.Mendel belgilar jinsiy hujayralarda joylashgan alohida “omillar” sifatida avloddan-avlodga o‘tadi, deb hisoblagan . • G. Mendel bu omillarning hujayralardagi joylashuvini bilmas edi , chunki o'sha paytdan beri • xromosomalarning mavjudligi ma'lum emas edi • ko'payish jarayonida yadroning roli noma'lum edi • mitoz va meioz jarayonlari kashf etilmagan 10

• 20- asr boshlariga kelib . xromosoma xatti- harakatlarini chuqur o'rganish • hujayra bo'linishi paytida, • jinsiy hujayralarning pishib etish davrida, • urug'lantirish paytida va • embrionning erta rivojlanishi ularning tashkilotida qat'iy muntazam o'zgarishlarni aniqladi 11

• Bu nemis sitologi va embriologi Teodorga olib keldi Boveri (1902-1907) va amerikalik sitolog Uolter Sutton (1902-1903) irsiyatning xromosoma nazariyasining 12

Boveri va Satton belgilarning Mendel merosi o'rtasidagi bog'liqlikni qayd etdilar va gametalarning shakllanishi va urug'lanish davrida xromosomalarning xatti-harakati 13

• Xususan, ular ta'kidladilar: • xromosomalar homolog juftlar shaklida mavjud (Mendel irsiy omillar juft bo'lib mavjud deb hisoblagan) • homolog xromosomalar meyoz paytida shunday taqsimlanadiki, gametalar bir juftdan faqat bitta xromosoma oladi (Mendel gametalarning shakllanishi paytida har bir gametaga juftdan faqat bitta omil kiradi deb ishongan) 14

• turli homolog juftlarning xromosomalari meyoz davrida tasodifiy guruhlanadi va gametalar o'rtasida boshqa juftlikdan mustaqil ravishda taqsimlanadi (Mendel har bir juftning omillari gametalar o'rtasida taqsimlanishida boshqa juftliklarga bog'liq emas deb hisoblagan) 15

16- ikki ota-onaning gomologik xromosomalari zigotada erkak va urg'ochi gametalarning qo'shilishi natijasida birga topiladi, bu nasldagi diploid sonni tiklaydi (Mendel urug'lanish paytida erkak va ona omillari aralashadi deb hisoblagan).

• xromosomalar o'z tuzilishini, individualligini va genetik tarkibini shaxsning butun hayoti davomida saqlab qoladi (Mendel belgilar paydo bo'lmasa ham yo'qolmaydi deb hisoblagan) • Xromosomalar va Mendel omillari o'rtasidagi muvofiqlikni aniqlash irsiyatning xromosoma nazariyasini shakllantirish uchun zaruriy shart edi. 17

• Ma'lum bo'ldiki, Mendel irsiyat qonunlarining asosi xromosomalarda genlarning mavjudligi va ularning meyoz va urug'lanish davridagi xatti-harakatlari. 18

• 1902 yilda Boveri va Satton irsiyatning xromosoma nazariyasining asosiy qoidalarini ishlab chiqdilar - Xromosomalarda irsiy omillarning lokalizatsiyasi haqidagi ta'limotlar : • genlar xromosomalarda joylashgan • har bir gomologik xromosomada bitta allel gen mavjud • Gomologik xromosomalar va ular bilan birga allel genlar urug'lantirilganda zigotada birlashadi. 19

• 20- asrning boshlarida amalga oshirildi . Tomas Morgan boshchiligidagi amerikalik genetiklar maktabi 20

• Yigirmanchi asrning birinchi o'n yilliklarida. genetikada asosiy sa'y-harakatlar biologik komponentga zarar etkazadigan merosning statistik naqshlarini aniqlashga qaratilgan edi - ular miqdoriy belgilarning o'rtacha ko'rsatkichlarini va ulardan og'ishlarni qidirdilar. • Keyinchalik ular aniqladilarki, miqdoriy belgilar ko'p sonli genlar bilan belgilanadi va ularni klassik genetik usullar bilan tahlil qilish juda cheklangan. 21

• Ammo 1908 yilda bu hali ma'lum emas edi va Angliyadagi biometrik maktabning asoschisi Karl Pirson , Mendel qonunlarini hayotning mavjud har qanday shakliga qo'llash mumkinligiga aniq dalil yo'qligini aytdi. • Boshqa sohalarda ham nomuvofiqliklar paydo bo'ldi. • 1906 yilda G. Batson va uning hamkori Punnett juftlashgan belgilarning taqsimlanishi Mendelning 3-qonuniga mos kelmasligini aniqladilar - "genlarning o'zaro tortishishi" kuzatiladi. 22Karl Pearson (1857-1936)

Yosh genetika fani inqirozli vaziyatda! • Sutton 1903 yilda qarama-qarshilikni tushuntirishga harakat qilib, Har bir xromosoma 1 dan ortiq genni o'z ichiga oladi va bir xil xromosomada joylashgan barcha genlar birgalikda meros bo'lib o'tadi • Ammo u buni eksperimental ravishda tasdiqlay olmadi! 23

• Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetining eksperimental zoologiya professori Tomas Xant Morgan tomonidan qilingan yangi kashfiyotga asos bo'ldi. • U statistik ma'lumotlar va tadqiqot natijalarini hujayralarda sodir bo'ladigan jarayonlarga birlashtirishga muvaffaq bo'ldi 24Tomas Xant Morgan (1866-1945)

• 1909 yilda genetik tajribalarni boshladi . • Tadqiqot ob'ekti mevali chivin - Drosophila melanogaster edi • juda serhosil ( yiliga 25 avlod) • tuxumdan kattalargacha - 10 kun • bir nechta xromosomalar (4 juft) • ko'p xususiyatlarga ega (ko'z rangi, qanot shakli, tana rangi) 25

• 1906 yilda Beytson va Punnet tomonidan kuzatilgan "genlarning o'zaro tortishuvi" ni aniqladi. • Drosophilaning irsiy xususiyatlarini bir butun sifatida meros qilib olingan uchta o'zaro bog'liq guruhga bo'lish mumkinligi aniqlandi. • Morgan bu hodisani gen aloqasi deb atadi 26

• uchta katta xromosoma mavjudligi haqida bilar edi • To'rtinchi, kichik xromosoma ham mavjud • 1914 yilda Morgan uchun ishlagan Hermann Jozef Möller genlarning to'rtinchi guruhini (juda kichik son) kashf etdi. 27

• genlar haqiqatan ham xromosomalarda joylashganligini aniqladi . Ushbu kashfiyot Bateson va Punnett tomonidan aniqlangan qarama-qarshilikni tushuntirdi Biroq, tez orada yangi muammolar paydo bo'ldi! • Bir guruhga mansub genlar keyingi avlodlarda kutilmaganda turli guruhlarga to'planib qolgan 28

• Morgan turli xil xromosomalar o'rtasida genetik material almashinuvi borligini taxmin qildi . U hatto bu jarayonni mikroskop ostida kuzatishga muvaffaq bo'ldi: ikkita xromosoma yaqinlashib, kesib o'tdi, parchalar almashdi. Bu jarayon krossing-over deb ataladi 29

O'tish • Agar bog'lanish to'liq bo'lmasa , meyoz I profilaktikasida pakiten bosqichida homolog xromosomalarning bir xil bo'limlari almashinuvi sodir bo'lishi mumkin - krossingover (krossover) • Bu hodisani T.Morgan Drozofilada o‘rgangan • O'tish - bu allel genlar almashinuvi bilan birga bo'lishi mumkin bo'lgan homolog xromosomalarning gomologik hududlari almashinuvidir. 30

• Krossing-over bir yoki bir nechta xromosoma mintaqalarida sodir bo'lishi mumkin • Krossing - bu genetik jihatdan aniqlangan jarayon . Aksariyat organizmlarda krossingover ayollarda ham, erkaklarda ham sodir bo'ladi , lekin ba'zilarida (masalan, Drosophila) u faqat gomogametik jinsda (urg'ochilar) uchraydi. 31

32Profaza I Leptoten (ingichka iplar) Gomologik xromosomalar juftlashtirilmaydi, ular ikkita yaqin qo'shni opa-singil xromatidlardan iborat. Zigoten Onalik va otalik gomologlari juft bo'lib birlashadi (sinapsis) va bivalentlarni hosil qiladi Pachytena (qalin iplar) Xromosomalar qalinlashadi, xromatidlar ( tetradalar ) ko'rinadi, krossingover boshlanadi. Diplotena Gomologlar ajralib turadi, lekin chiasmata (kesishish) Diakinez Xromosomalar qayta kondensatsiyalanadi va chiasmata bivalentlar uzunligi bo'ylab siljiydi. Yadro konvertini yo'q qilish , milning shakllanishi

33Meyozda xromosomalarning ajralishi

Krossovkalarning turlari • mavjud : • meiotik • mitotik (somatik) • Somatik kesishuv birinchi marta Drosophila shahrida Kurt Stern tomonidan aniqlangan . Meyoz davridagiga qaraganda ancha past chastotada sodir bo'ladi. Genetik ahamiyatga ega emas. Mitotik kesishuvchi shaxslar mozaikadir 34

• Ko'rinadigan chiasmata soniga qarab: • bitta o'tish joyi - faqat bitta xiazma hosil bo'ladi, bu homolog xromosomalarning faqat bitta DNK bo'limining almashinuviga olib keladi. Bu o'tishning eng keng tarqalgan turi • ikki marta o'tish - ikkita chiasmata hosil bo'ladi. Krossing-overning bu turi gomologik xromosomalardan DNKning ikki bo'limi almashinishiga olib keladi. • ko'p krossing-over - homolog xromosomalarning qardosh bo'lmagan xromatidlari orasida ikkitadan ortiq xiazma hosil bo'ladi. Ularni yana uchlik deb tasniflash mumkin (3 chiasmata), chorak (4 chiasmata) va boshqalar. 35

36A a B bGenlar Aloqasiz bog'langan (turli xromosomalarda) (bitta xromosomada) To'liq (mutlaq) To'liq emas debriyaj debriyaji A a B bA a B b 30 000 gen 46 xromosoma

Bog'lanmagan genlarning irsiylanishi 37R: AaBb x aabb G: F 1 : AaBb, Aabb, aaBb, aabb A a B b a a b b Tahlil xoch A B A b a B a ba b 25% 25% 25% 25% 100% 25% 25% 25% 25%

To'liq (mutlaq) gen aloqasi bilan meros 38R: AaBb x aabb G: F 1 : AaBb, aabb A B b a a b b Tahlil xoch a b 50% 50% 100% 50 % 50 % B b A a

Genlarning to'liq bo'lmagan bog'lanishi bilan meros 39R: AaBb x aabb G: A a B b a a b b Tahlil xoch a b 100%AA aa BB bb A B a bA a b B A a b B nekr nekr 10% xoch 10%40% 40%

F 1 : AaBb, Aabb, aaBb, aabb 40% 10% 10% 4 0% nekr. kesib o'tish. kesib o'tish. nekr. Krossover bo'lmagan >>> Krossover gametalar gametalar 40

Krossover chastotasini aniqlash • Ba'zi bog'langan genlar o'rtasida kesishish ehtimoli xromosomadagi ular orasidagi masofaga bog'liqligi aniqlandi. • T. Morgan genlar xromosomada qanchalik uzoq joylashgan bo'lsa, krossingover ehtimoli shunchalik yuqori ekanligini aniqladi • Krossover yaqin joylashgan genlar uchun kamroq • Krossingoverning chastotasi tahliliy krossdan so'ng olingan krossover (rekombinant) genotiplarning ulushi sifatida ifodalanadi. 41

• Crossing over chastotasi (genlar orasidagi masofa): krossover organizmlar soni = * 100% avlodlarning umumiy soni 42

• Bu chastota bog'langan genlar orasidagi masofaga qat'iy proportsionaldir va morganidlarda o'lchanadi . • 1 morganid test xochlaridan olingan rekombinant gametalar yoki genotiplarning 1% ga to'g'ri keladi. 43

F 1 : AaBb, Aabb, aaBb, aabb 8 0 2 0 2 0 8 0 nekr. kesib o'tish. kesib o'tish. nekr. Genlar orasidagi masofa = 20 + 20 * 100% = 20% = 20 morganid 80+ 20 + 20 +80 44

Krossingover chastotasiga ta'sir qiluvchi omillar • Harorat - yuqori va past haroratlar chastotani oshiradi • rentgen nurlari - ko'payish • Yoshi - kamayadi • Mutagenlar - ortishi yoki kamayishi • jinsiy aloqa - crossingover drozofila erkaklarida sodir bo'lmaydi, kesishish intensivligi ahamiyatsiz • Genlar orasidagi masofa • Oziqlanish ta'siri - Ca va Mg ortishi yoki kamayishi mumkin • Sentromer effektlari - sentromera mintaqasidagi genlar kesishish qobiliyatiga ega 45

Krossover qiymati • Krossing-over - keng tarqalgan hodisa. • Jinsiy yo'l bilan ko'payadigan deyarli barcha organizmlarda uchraydi • kombinativ oʻzgaruvchanlikning • Genlarning rekombinatsiyasi natijasida yangi foydali xususiyatlar va ularning kombinatsiyasi paydo bo'lishi mumkin . Shuning uchun o'tish omon qolish va ko'payish uchun katta ahamiyatga ega. • Bu jarayon, shuningdek , moslashish va evolyutsiya uchun juda muhim bo'lgan • Krossingover chastotasini aniqlash xromosoma genlarini xaritalashning asosi hisoblanadi , ya'ni xromosomada turli genlarning joylashishini aniqlash. 46

Castlning • Bog'lanishni ko'rsatadigan genlar bir xil xromosomada joylashgan • Genlar xromosomada chiziqli ketma-ketlikda joylashgan, ya'ni genlarning bog'lanishi chiziqli. • Bog'langan genlar orasidagi masofa bog'lanish kuchiga teskari proportsionaldir • Bog'langan genlar meros davomida ularning kombinatsiyasida qoladilar 47

• Xuddi shu xromosomada lokalizatsiya qilingan genlar birgalikda uzatiladi (bog'lanadi) va bitta bog'lanish guruhini hosil qiladi • Bog'lanish guruhlari soni xromosomalarning haploid soniga teng • Shunday qilib, Drosophila pashshasi 8 ta xromosomaga ega - 4 bog'lanish guruhi, har bir odamda 46 xromosoma - 23 bog'lanish guruhi (lekin nazariy jihatdan 24 bog'lanish guruhi) 48

• T.Morgan va uning xodimlarining ishi tasdiqlandi • genlarning asosiy tashuvchisi sifatida xromosomalarning ahamiyati • xromosoma uzunligi bo'ylab ularning joylashuvining chiziqliligini o'rnatdi • 1933 yilda Nobel mukofoti Fiziologiya va tibbiyot fanlari bo'yicha Morgan "irsiyatdagi xromosomalarning roli haqidagi kashfiyotlari uchun" mukofotlangan . 49

Xromosomalarning genetik va sitologik xaritalari. Inson genomini o'rganish usullari

• Morgan bo'yinbog'dagi boncuklar kabi xromosomalar uzunligi bo'ylab tartiblangan genlarni tasavvur qildi. • xromosomalarning genetik xaritalarini yaratish g'oyasiga olib keldi. • Shubhasiz, yana ikkita gen bir-biridan bo'lsa, ularni bog'laydigan ipning uzilishi va genlarning yangi birikmalarini olish ehtimoli shunchalik yuqori bo'ladi. • Xromosomadagi genlar orasidagi nisbiy masofani shunchaki kesishish foizini hisoblash orqali aniqlash mumkin bo'ldi. 51

• Xromosoma xaritalari - bog'lanish guruhidagi (xromosoma) genlar orasidagi nisbiy joylashuv va masofaning grafik tasviridir. 52

Xromosomalarning genetik va fizik xaritalari • Genetik xaritalash genomdagi genlar va boshqa ketma-ketliklarning o'rnini ko'rsatadigan xaritalar tuzish uchun genetik usullardan foydalanishga tayanadi . • Genetik usullarga gibridologik tajribalar yoki odamlarda genealogik usul (oilaviy daraxt tahlili) kiradi. 53

• Fizik xaritalash DNK molekulalarini to'g'ridan- to'g'ri tekshirish va genlarni o'z ichiga olgan maxsus ketma-ketliklarning joylashuvini ko'rsatadigan xaritalarni yaratish uchun molekulyar biologik usullardan foydalanadi. 54

Xromosoma xaritalarining mos yozuvlar nuqtalari - genlar va DNK markerlari • Genlar tez-tez ishlatiladigan markerlardir, ammo ular mukammal emas . Muammolardan biri (ayniqsa katta umurtqali genomlar uchun) genga asoslangan xaritalar unchalik batafsil emasligidir. • Boshqa turdagi markerlar talab qilinadi • Gen bo'lmagan xarita mos yozuvlar nuqtalari DNK markerlari deb ataladi • DNK markerlarining asosiy turlari : • Fragment uzunligini cheklash polimorfizmlari (RFLPs) • oddiy ketma-ketlik uzunligi polimorfizmlari (SSLPs) • yagona nukleotid polimorfizmlari (SNP) 55

• 1913 yilda A. Sturtevant g. Drosophila X xromosomasida gen lokalizatsiyasining birinchi genetik xaritasini tuzdi • Drosophila, sichqoncha, Neurospora uchun genetik xaritalar allaqachon ishlab chiqilgan; yuqori o'simliklar uchun: makkajo'xori, guruch, arpa va boshqalar. 56Alfred Sturtevant (1891-1970)

• Rekombinatsiya chastotalari asosida genetik xaritani tuzish . Misol Artur Sturtevant tomonidan meva chivinida amalga oshirilgan haqiqiy tajribalarni ko'rsatadi . Barcha 4 gen meva chivinining X xromosomasida joylashgan . Xaritada genlar orasidagi rekombinatsiya chastotalari va genlarning nisbiy o'rni ko'rsatilgan. 57

Inson genetik xaritalarini tuzishda genealogik tahlil • Genetik xaritalarni yaratish maqsadida odamlarning eksperimental nikohga kirishlari mumkin emas • Rekombinatsiya chastotalarini hisoblash uchun ma'lumotlarni mavjud oilalarning avlodlari a'zolarining genotiplarini o'rganish orqali olish mumkin. • Bu shuni anglatadiki, faqat cheklangan ma'lumotlar mavjud va uni talqin qilish ko'pincha qiyin, chunki odamlarning nikohlari kamdan-kam hollarda zaruriy "xochlar" ga olib keladi va ko'pincha bir yoki bir nechta oila a'zolarining genotiplari o'lim yoki hamkorlik qilmaslik tufayli mavjud emas. 58

• Odam zotini tahlil qilish misoli • (A) Naslnoma ikki tirik ota-ona va 6 farzandli oilada genetik kasallikning merosxo'rini , shuningdek onaning ota- onasi haqida ma'lumotni ko'rsatadi . Kasallik alleli salomatlik alleliga dominantdir . Tirik oila a'zolarida ushbu mikrosatellit ( M 1 , M 2 va boshqalar ) uchun allellarni terish orqali kasallik geni va mikrosatellit M o'rtasidagi bog'liqlik darajasini aniqlash haqiqatdir . • (B) nasl-nasabni ikki xil talqin qilish mumkin : 1- gipoteza past rekombinatsiya chastotasini beradi va kasallik geni mikrosatellit M bilan kuchli bog'langanligini ko'rsatadi ; 2- gipoteza gen va mikrosatellit ekanligini tasdiqlaydi kamroq mahkam yopishtirilgan (C) Buvining mikrosatellit genotipini qayta tiklash 1-gipotezaning to'g&#

• Xromosomalarning genetik xaritasida ular: bog'lanish guruhining raqami, genlarning qisqartirilgan nomlari, genlar orasidagi masofani ko'rsatadi. • Genetik xaritalar yordamida siz xaritalangan genlar tomonidan aniqlangan belgilarning irsiy tabiatini taxmin qilishingiz mumkin: ularning avlodlarda bo'linish ehtimolini nazariy jihatdan hisoblang. 60Fizik xaritalar aniqroq !

Xromosomalarni fizik xaritalash usullari • Xromosomalarni fizik xaritalashning ko'plab usullari uchta asosiy yondashuvga asoslanadi: • DNK molekulasidagi cheklash endonukleazalarini tanib olish ketma-ketliklarining nisbiy o'rnini belgilovchi cheklov xaritasi . • In situ lyuminestsent gibridizatsiya (FISH) , bunda markerning joylashuvi xromosomalari buzilmagan holda markerni o'z ichiga olgan namunani duragaylash yo'li bilan xaritada aniqlanadi. • Qisqa ketma-ketliklarning joylashuvi PCR va/yoki genom fragmentlarining gibridizatsiya tahlili bilan xaritalangan marker joylarining ketma-ketlik xaritasi (STS xaritasi) . 61

Inson xromosomalarini xaritalash usullari • Boshqa organizmlar uchun maqbul bo'lgan analitik kesishishning an'anaviy usullaridan foydalangan holda inson xromosomalarini xaritalashning iloji yo'qligi sababli, buning uchun boshqa usullar qo'llaniladi. • Masalan, to'qima kulturasida kemiruvchilar va odamning somatik hujayralarini duragaylash usuli • Agar sichqon va inson hujayralari tanadan ajratilsa va madaniyatga aralashtirilsa, ularning sintezi natijasida u yoki bu turning xromosomalarini o'z ichiga olgan gibrid hujayralar paydo bo'lishi mumkin . Sichqoncha hujayralarida 40 ta, odam hujayralarida esa 46 ta. Gibrid hujayralar xromosomalarining umumiy soni 86 ta boʻlishi kerak, lekin bu odatda sodir boʻlmaydi va koʻpincha gibrid hujayralar 40 dan 50 gacha xromosom

• Misol PEG yordamida qanday barqaror odam-sichqon gibrid somatik hujayralarini olish mumkinligini ko'rsatadi • Aniq sabablarga ko'ra, inson xromosomalari birlamchi sintez mahsuloti tomonidan tanlab yo'qoladi • Inson xromosomalarining yo'qolishi inson xromosomalari to'plamiga asoslangan turli xil gibrid hujayralarning shakllanishiga olib keladi. • Bu hujayralar inson xromosomalarining ma'lum bir to'plamiga ega bo'lgan alohida hujayra chiziqlarini ishlab chiqarish uchun klonlanishi mumkin • Inson xromosomalarini identifikatsiya qilish xromosomaga xos belgilar yordamida PCRga asoslangan usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin. 63

• faolligi ushbu maxsus xromosoma mavjudligi bilan bog'liq bo'lgan fermentlarni tahlil qilish mumkin. • differentsial rang berish usullaridan foydalanish genlarni ma'lum xromosoma lokusu bilan bog'lash imkonini beradi, chunki gibrid hujayralarda xromosomalarning uzilishi, qayta tuzilishi va butun xromosomalar emas, balki alohida bo'laklarning mavjudligi juda keng tarqalgan. 64

• Hozirgi vaqtda inson xromosoma genlarini xaritalash uchun boshqa usullar ham qo'llaniladi: • Biokimyoviy usullar - oqsillarning aminokislotalar ketma-ketligini va alohida xromosomalarning DNK nukleotidlari ketma-ketligini taqqoslash. • Sitologik usullar - xromosoma mintaqasi morfologiyasidagi o'zgarishlarni xarakterli fenotip bilan taqqoslash, xromosomalarning "mo'rt" hududlarini tahlil qilish. • Molekulyar genetik usullar va boshqalar. 65

• Xaritalash tufayli inson xromosomalarida ko'plab genlarning lokalizatsiyasini aniqlash mumkin bo'ldi • Genlar xromosomalarda ancha gavjum bo'lib, guruhlarni hosil qiladi, ular orasida katta bo'sh joylar (cho'llar) bo'lishi mumkin. • Turli xil xromosomalarda turli xil genlar mavjud • Eng ko'p genlar soni - autosomalarning eng kattasida 3000 dan ortiq - birinchi • X xromosomasida ularning 1400 dan ortiqlari ma'lum. 66

1-xromosoma 4-xromosoma

• Allellar • AB0 tizimiga ko'ra qon guruhlari 9-xromosomada joylashgan • MN tizimiga ko'ra qon guruhlari - 2-da • Rh omil tizimi ( Rh ) - 1-xromosomada • asosiy gistologik moslik kompleksi - 6-xromosomada • 200 dan ortiq genlar to'g'ridan-to'g'ri bakteriyalardan meros bo'lib o'tadi. • ortiqcha deb hisoblangan takroriy DNK ketma- ketliklari evolyutsiyaning "qora qutisi" bo'lib chiqishi va organik dunyoning avvalgi 800 million yillik rivojlanishi haqida hikoya qilishi mumkin. 69

• Sitologik xaritalar xromosomaning fotosurati yoki aniq chizmasi bo'lib, u genlarning joylashuvi ketma-ketligini ko'rsatadi. • Sitologik xaritalarda genlarning joylashishi translokatsiya yordamida aniqlanadi • Translokatsiya xromosomalarning qayta tuzilishining bir turidir • Translokatsiya paytida xromosomalarning gomologik bo'lmagan hududlari almashinadi • Mikroskopiya yordamida ular xromosoma o'zgarishlarining hajmi va lokalizatsiyasini o'rganadilar 70Xromosomaning sitologik xaritasi Xromosomaning genetik xaritasi

Translokatsiyalar . Disentrik Va markazsiz xromosomalar mitoz paytida beqaror . Robertson translokatsiyalari almashinuv orqali hosil bo'ladi akrosentrik xromosomalarning 13, 14, 15, 21 va 22 proksimal qisqa qo'llari o'rtasida . Ikki sentromera mavjudligiga qaramay, bu xromosomalar bitta rolda ishlaydi va ular barqarordir . Kichik asentrik parcha yo'qoladi, lekin bu patologik oqibatlarga olib kelmaydi, chunki u faqat takrorlanuvchi DNK ketma-ketligini o'z ichiga oladi va boshqa akrosentrik xromosomalarda ham mavjud

• Inson xromosomalarini keyingi xaritalash amaliy ahamiyatga ega bo'ladi: genetik muhandislik usullaridan foydalangan holda ko'plab irsiy kasalliklarning oldini olish va davolash mumkin bo'ladi. 72

Jinsiy aloqa genetikasi. Jinsiy bog'liq meros

Jinsni aniqlash • Biologik jihatdan, jins urgʻochi organizmlarni (tuxum hosil qiluvchi) erkak organizmlardan (sperma hosil qiluvchi) ajratib turuvchi morfologik, fiziologik va xulq-atvor xususiyatlari toʻplamidir. 74

• Ikki xonali hayvonlarda turli jinsli shaxslar 1:1 nisbatda tug'iladi • Bu sinovdan o'tish paytida meros namunasi: R: Ahh x aa F : Aa, aa 1:1 • Jinsiy aloqa Mendeliy xususiyat sifatida meros bo'lib o'tadi 75

Jinsni aniqlash va farqlash mexanizmlari 1. Xromosoma mexanizmlari 2. Erkak haploid yoki haplo-diploid mexanizmi 3. Gen muvozanatining mexanizmi 4. Yagona gen ta'siri 5. Sitoplazmatik jinsni aniqlash 76

Jinsni aniqlashning xromosoma nazariyasi • jinsni aniqlash uchun mas'ul bo'lgan juft jinsiy xromosomalar mavjud. Ular X va Y • X xromosoma Birinchi marta nemis biologi Hermann Xenking tomonidan 1891 yilda Lygaeus 77

• Jinsni aniqlashning xromosoma nazariyasi Uilson va Stivens (1902-1905) tomonidan ishlab chiqilgan. • Ular X va Y xromosomalarini jinsiy xromosomalar yoki allosomalar , boshqa xromosomalarni esa autosomalar deb atashgan. • Ushbu nazariyaga ko'ra: • jinsiy xromosomalarda jinsiy genlar mavjud. X xromosomasida ayol jinsini belgilovchi genlar, Y xromosomasi esa erkak jinsi uchun mas'ul bo'lgan genlarni o'z ichiga oladi. • Y xromosomalarining soni odamning jinsini aniqlaydi • autosomalarda somatik belgilar uchun genlar mavjud. Ular jinsga xos emas. 78

jinsini aniqlash mexanizmlarining turlari • Differentsiatsiyalanmagan jinsiy xromosomalar Ibtidoiy shakllarda jinsiy xromosomalar (X yoki Y ) aniqlanmaydi. Jinsni aniqlovchi genlar, ehtimol, autosomalarda lokalizatsiya qilingan. Bu jinsiy belgilanishning eng ibtidoiy turi 79

XX-X Y turi • Lygaeus qo'ng'izida o'rganilgan turcicus Uilson va Stivens • ayollarda XX jinsiy xromosomalar to'plami mavjud • Y • odamlarda , Drosophila va bir qator hasharotlarda aniqlangan. • Jinsni aniqlashning ushbu turini o'zgartirish: ayollarda X Y (tovuqlar, qushlar, ba'zi baliqlar, kapalaklar) 80

• Inson karyotipidagi 46 ta xromosomadan (23 juft): • 22 juft erkaklar va ayollarda bir xil (autosomalar) • va bir juft, jinsiy xromosomalar (geteroxromosomalar, gonosomalar) deb ataladi , turli jinslarda farqlanadi: ayollarda - XX , erkaklarda - XY • Jinsiy xromosomalar insonning har bir somatik hujayrasida mavjud 81

• Meyoz davrida gametalarning shakllanishi jarayonida gomologik jinsiy xromosomalar turli jinsiy hujayralarga bo'linadi • Shunday qilib, har bir tuxum 22 ta autosomaga qo'shimcha ravishda bitta X jinsiy xromosomani olib yuradi (xromosomalarning haploid to'plami 23 ta). • Barcha spermatozoidlarda xromosomalarning haploid to'plami ham mavjud bo'lib, ulardan 22 tasi autosomalar va bittasi jinsiydir. Spermaning yarmi X xromosomasini , ikkinchi yarmida Y xromosomasini o'z ichiga oladi. 82

• Ayol jinsiy xromosomalari bir xil bo'lgani va barcha tuxumlar X xromosomasini olib yurganligi sababli, odamlarda ayol jinsi gomogametik deb ataladi. • Spermatozoiddagi jinsiy xromosomalarning ( X yoki Y ) farqi tufayli odamdagi erkak jinsi geterogametik deb ataladi. 83

• Odamning jinsi urug'lanish paytida aniqlanadi . Ayolda bir turdagi gamet bor - X , erkak - ikki turdagi gametalar: X va Y • Urug'lantirish paytida gametalarning xromosoma to'plamlari birlashtiriladi. Zigotada 22 juft autosomalar va bir juft jinsiy xromosomalar mavjud • Agar tuxum X xromosomasi bo'lgan spermatozoid bilan urug'lantirilsa, u holda zigotada bir juft jinsiy xromosoma XX bo'ladi va u qizga aylanadi. Agar urug'lantirish Y xromosomali sperma tomonidan amalga oshirilgan bo'lsa , u holda zigotadagi jinsiy xromosomalar to'plami XY dir . Bunday zigota erkak tanasini keltirib chiqaradi • Shunday qilib, tug'ilmagan bolaning jinsi jinsiy xromosomalarda heterogametik bo'lgan odam tomonidan belgilanadi. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, tu

• Xromosoma jinsini aniqlash jinsiy farqlanishning yagona darajasi emas • Yuqori umurtqali hayvonlarning embrionlarida o'zlarining jinsiy xromosomalari bilan belgilanadigan xususiyatlar bilan bir qatorda, qarama-qarshi jinsga xos xususiyatlar rivojlanadi. • Ya'ni, ma'lum sharoitlarda jins o'zgaradi! Jinsiy bezlar tomonidan sintez qilingan jinsiy gormonlar ta'sirida - jinsiy farqlanish 85

Jinsiy bog'liq meros • Sutemizuvchilarda homolog autosomal xromosomalarning juftlari tuzilishi jihatidan bir xil ( gomomorf ). Shu bilan birga, odamlar va boshqa sutemizuvchilar turlarining X va Y xromosomalari geteromorfdir. • Odamning X xromosomasi submetasentrik xromosoma bo'lib, taxminan 165 Mb DNKni o'z ichiga oladi, Y esa ancha kichikroq akrosentrik xromosomadir (taxminan 60 Mb DNK o'z ichiga oladi). • X xromosomasi muhim genlarni (taxminan 1400) o'z ichiga oladi. Bundan farqli o'laroq, inson Y xromosomasining katta qismi genetik jihatdan inert bo'lib , konstitutsiyaviy geteroxromatindan iborat bo'lib, juda ko'p va o'rtacha darajada takrorlanadigan turli xil kodlanmaydigan DNKlarni o'z ichiga oladi. Y xromosomasida juda oz sonli funktsional

• Morfologik farqlarga qaramay, X - va Y xromosomalari erkak hujayralardagi meyoz davrida juftlashishga va informatsion ketma-ketliklarni almashishga qodir . Sekans almashinuvi X va Y xromosomalari orasidagi kichik homolog hududlarda sodir bo'ladi . Bu hududlar psevdoautosomal mintaqalar deb ataladi, chunki Ushbu hududlardagi DNK ketma-ketligi qat'iy ravishda jinsga bog'liq merosni ko'rsatmaydi. 87 X Y Umumiy gomologik hududlarX ga bog'langan belgilarni Golandrik xususiyatlarni

88X - inson xromosomasi Patologik genlarning nisbiy joylashishi Kasallik qo'zg'atuvchi genlar X xromosomasida joylashgan: • paroksismal tungi gemoglobinuriya • Duchenne mushak distrofiyasi • Menkes sindromi • Alport sindromi • Lesch-Nyhan sindromi • mo'rt X sindromi • gemofiliya A

89Y - inson xromosomasi genlarda zaif. Eng muhim genlardan biri bu SRY deb nomlanuvchi

• Erkaklarda jinsiy xromosomalardagi ba'zi genlarda homolog xromosomada ikkinchi allel bo'lmaydi. • Bu shaklda belgi oddiy Mendel belgisi kabi bir juft allel genlar bilan emas, balki faqat bitta allel bilan belgilanadi. • Genning bunday holati gemizigot deb ataladi va rivojlanishiga alternativ jinsiy xromosomalardan birida joylashgan bitta allel sabab bo'lgan belgilar jinsga bog'langan deb ataladi. • jinsdan birida rivojlanadi va erkaklar va ayollarda turlicha meros bo'lib o'tadi. 90

91Meros olish Monogen poligen Avtosomal gonosomal Dominant-retsessiv- X-bog'langan Y - bog'langan chuqur noe (golandrik) Dominant Resessiv gemofiliya, rang ko'rligi, optik atrofiya, Duchenne miyopatiyasivitaminga chidamli raxit, qorong'u tish emali

X bilan bog'langan retsessiv meros • Asosan erkaklar ta'sir qiladi • Ta'sirlangan o'g'il bolalar odatda ta'sirlanmagan ota- onalardan tug'iladi • Ona odatda asemptomatik tashuvchidir va ta'sirlangan otasi bo'lishi mumkin • Agar otasi kasal bo'lsa va onasi tashuvchi bo'lsa, ayollar ta'sir qilishi mumkin. Yoki juda kamdan-kam hollarda tasodifiy bo'lmagan X- inaktivatsiyasi natijasida • Merosda odamdan odamga o'tish yo'q 92

Gemofiliyaning irsiyligi N - normal qon ivish geni, h - gemofiliya geni • X h Y - gemofiliya bilan og'rigan odam (gemizigotlik) • X H Y - sog'lom odam • XX allel genlari juftligi bilan belgilanadi , shuning uchun gemofiliya faqat gomozigotli holatda namoyon bo'lishi mumkin: • X N X N - ayol sog'lom • X H X h - heterozigot ayol, gemofiliya geni tashuvchisi, sog'lom • X h X h - gemofiliya bilan og'rigan ayol 93

94X N X h X h Y X N X h X h Y Gemofiliyada o'zaro bog'liq meros X h X h

95Qirolicha Viktoriya avlodlarida gemofiliya A ning merosxo'rligi. Diagrammada faqat gemofiliyani yuqtirishda ishtirok etgan yoki undan ta'sirlangan avlodlar ko'rsatilgan. Britaniya qirollik shajarasi gemofiliya nega bu yerda qirolicha Viktoriya avlodlarining birortasida 7 avlod davomida paydo bo‘lmaganligini ko‘rsatishda davom etmoqda.

• Gemofiliya heterojen kasallikdir. Gemofiliyaning bir necha turlari mavjud • Gemofiliya A - klassik gemofiliya, VIII omil - antigemofil globulin etishmovchiligi . X- bog'langan kasallik, o'g'il bolalarning 1: 10 000 tirik tug'ilishi • Kasallik irsiy yoki spermatozoid yoki tuxumdagi gen mutatsiyasiga bog'liq (mutatsiya spermatogenez davrida oogenezga qaraganda 5 marta tez-tez sodir bo'ladi) 96

• Gemofiliya B (Rojdestvo kasalligi) - X bilan bog'liq kasallik, IX omil (tromboplastin) etishmovchiligi. Chastotasi 1: 30 000 tirik tug'ilgan o'g'il bolalar • Barcha gemofiliya holatlarining 15% ni tashkil qiladi • Gemofiliya C - XI omil etishmovchiligi (tromboplastinning kashshofi). Ko'pincha Yaqin Sharqda (Yaman, Isroil) topiladi. Gemofiliya holatlarining 1% • AUTOSOMAL gemofiliya ham uchraydi! 97

X-bog'langan dominant meros • Ikkala jins ham ta'sir qiladi, lekin ayollar ko'proq uchraydi • Ayollar erkaklarnikiga qaraganda ko'proq o'rtacha va ko'proq ta'sir qiladi • Ta'sirlangan ayolning bolasi , jinsidan qat'i nazar, ta'sirlanish ehtimoli 50% ga etadi • Agar erkakka ta'sir etsa, uning barcha qizlari va o'g'illarining hech biri ta'sir qilmaydi. 98

Y -bog'langan meros • Faqat erkaklar ta'sir qiladi • Ta'sirlangan erkaklar har doim ta'sirlangan otaga ega • Baxtsiz odamning barcha o'g'illari azoblanadi Golandrik belgilar: quloqlarda soch o'sishi (gipertrikoz), oyoq barmoqlari orasidagi siqilish, ixtioz (terida chuqur chiziqlar bor va baliq taroziga o'xshaydi)

Jinsiy chegaralangan va jinsga bog'liq belgilar • Insonning merosi qandaydir tarzda jinsga bog'liq bo'lgan xususiyatlar bir nechta toifalarga bo'linadi • Jinsiy chegaralangan xususiyatlar . Ularning rivojlanishi ikkala jinsning autosomalarida joylashgan genlar tomonidan belgilanadi, lekin faqat bitta jinsda paydo bo'ladi • Masalan, ayolning tos suyagi kengligini aniqlaydigan genlar otadan ham, onadan ham meros bo'lgan autosomalarda lokalizatsiya qilingan, ammo faqat ayollarda paydo bo'ladi. • qizlarning balog'at yoshiga ham tegishli • Jins bilan chegaralangan erkak xususiyatlari orasida sochlarning miqdori va tanadagi tarqalishi mavjud. 100

• jins tomonidan boshqariladigan yoki jinsga bog'liq bo'lgan xususiyatlar. Somatik xususiyatlarning rivojlanishi autosomalarda joylashgan genlar bilan belgilanadi, ular erkaklar va ayollarda o'zini namoyon qiladi, lekin turli yo'llar bilan • Misol uchun, erkaklarda erta kellik dominant xususiyatdir, ham dominant gomozigotalarda ( AA ) va heterozigotlarda ( Aa ) namoyon bo'ladi. Ayollarda bu xususiyat retsessiv bo'lib, u faqat retsessiv gomozigotalarda namoyon bo'ladi ( a a). Shuning uchun kal erkaklar ayollarga qaraganda ancha ko'p. • podagra bo'lishi mumkin : ayollarda 80% ga nisbatan 12%. Ya'ni erkaklarda gut bilan kasallanish ehtimoli ko'proq. • Jinsiy boshqariladigan belgilarning ekspressivligi jinsiy gormonlar bilan belgilanadi . Masalan, qo

Купить

Похожие документы
Sog‘liqni saqlash tizimi va uning xususiyatlari
Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari
Jigarda gormonlarning zararsizlantirilishi
Qon ivishi, qon guruhlari va rezus omili
Sust boruvchi neyrovirusli infeksion kasalliklar