Zarafshon daryosi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	6.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Zarafshon daryosi

Купить

Mavzu:Zarafshon
daryosi

Reja

1. Zarafshon daryosi haqida umumiy ma’lumot.

2.Zarafshon daryosi irmoqlari.

3.Zarafshon daryosidagi tog' jinslari.

4.Zarafshon daryosi yotqiziqlari.

5.Xulosa.

6.Foydalanilgan adabiyotlar.


Zarafshon ( tojikcha : Зарафшон ; forscha : ناشف ,ارز - zar — oltin , afshon —
sochuvchi;
Mastchoh ) — Tojikiston va O zbekistondagi ʻ daryo . Avesto
yodgorliklarida "Daytiya" — "Ezgu suv" deb yuritilgan; yunonlar hukmronligi
davrida "Daytiya" so zi yunonchaga aynan tarjima qilinib, Politimet — "Ko p
ʻ ʻ
ezgu suv" deb atalgan; daryoning Sugd, Jirt, Jon, Somjan shaklidagi nomlari
ham ma lum; pahlaviy (qad. forscha) tilida "Nomiq" ("Mashhur", "Ezgu"), fors
ʼ
tilidagi manbalarda Rudi Mosaf, Rudi Sharg deyilgan; arabcha manbalarda
ʻ
esa Haramkom — "Muqadsas daryo", Vodiy usSug d, Nahr ulBuxoro kabi
ʻ
nomlari qayd etilgan; "Boburnoma"da Obi Ko hak deb tilga olingan; keyinroq
ʻ
Daryoyi Ko hak, 18-asrdan 3. deb atala boshlagan. Uzunligi 877
km, ʻ
havzasining mayd. 41860
km², shundan tog li qismi 17710 km², qolgani tog ʻ ʻ
oldi qirlari va tekislikka to g ri keladi. Zarafshon vohasida mil. av. 2ming yillik
ʻ ʻ
— 1ming yillik boshlarida yashagan o troq aholi Zarafshondan kanalariqlar
ʻ
chiqarib dehqonchilik qilgan.


1—4-asrlarda Zarafshondan suv oladigan Darg om ʻ , Qalqonota, Shohrud,
Romitan kabi yirik kanallar, SangiSaloh, Katta Beglik, Damdaryo kabi ariqlar
qazilgan. Zominsuvdan qad. Varaqsar (hoz. Rabotxoja) qishlog i yaqinida
ʻ
arablar istilosi (712)dan ancha oldin qurilgan to g ondan uchta ariq
ʻ ʻ
chiqarilgan. Eng shim.dagisi — Darg om arig i, qolgan ikkitasi temuriylar
ʻ ʻ
davrida Abbos va Qoraunas deb atalgan, keyinchalik ular Yangiariq va
Qozonariq nomini olgan. Bu ariqlardan
Samarqand shahridan janubdagi yerlar
sug orilgan. Samarqand shahridan sharqdagi yerlarga suv keltiriluvchi
ʻ
Mirzaariq, Tuyatortar ariqlari 5—6-asrlarda qazilgan degan ma lumotlar bor.
ʼ
Qad. ariqlardan bo lgan Narpay (Nahrpoy) Sug dning eng yirik irrigatsiya
ʻ ʻ
inshooti hisoblangan.


Tabi Zarautsoy rasmlari. Zarafshon daryosining yuqori qismi. iyki, o sha davrlarda ʻ
Samarqand sh. ham Zominsuvdan suv ichgan.
Navoiy va Buxoro viloyatlaridagi
Shofirkon
(Shopurkom), Harkanrud (hoz. Qalqonrud), Xitraf yoki Govxitfar (hoz.
Vobkentdaryo),
Buxoro sh.ni suv bilan ta minlovchi Rudizar (hoz. Shohrud) kanallari ʼ
ham qad. suv inshootlaridandir. Ular haqidagi ma lumotlar Narshaxiy, Istaxriy,
ʼ
Muqaddasiy asarlari (Yua.)da keltiriladi. 3. suvidan qadimdan Samarqand, Buxoro,

Karmana
muzofotlari bilan birga Qashqadaryo ( Eski Angor kanali orqali) va Jizzax (
Eski Tuyatortar kanali
orqali) muzofotlari yerlari ham bahramand bo lib kelgan. 3. ʻ
Turkiston ,
Zarafshon va Olay tog ʻ tizmalari birikkan joy — Mastchoh (Ko ksuv) tog ʻ ʻ
tugunidagi Zarafshon muzligidai
Mastchoh daryosi nomi bilan boshlanadi. Boshlanish
joyidan qariyb 189
km quyida, chapdan Fondaryo qo shiladi va 3. nomini oladi. ʻ

Zominsuvga muzliklar va buloqlardan
boshlanadigan 4200 ga yaqin irmoq quyiladi. Eng
yiriklari Fondaryo, Qo shtutdaryo ʻ , Mag iyondaryo ʻ .
Tojikiston hududiga qarashli yuqori oqimida 3.
Turkiston va Zarafshon tog tizmalari oralig ida
ʻ ʻ
yon bag irlari baland va tik ko tarilgan, ko pchilik
ʻ ʻ ʻ
joylarida dara va tangilardan iborat tor vodiyda
juda tez oqadi. Daryo vodiysi yirik irmoqlar kelib
qo shiladigan joylardagina bir oz kengayadi.
ʻ

Markaziy Buxoro kollektori (kengaytirgan va
chuqurlashtirgan Zarafshonning o zani) Jondor yaqindaʻ

3. Rabotxoja to g oni yaqinida Tojikiston hududidan chiqib, ʻ ʻ
O zbekiston Respublikasi chegarasiga kiradi va
ʻ Samarqand ,
Navoiy, Buxoro viloyatlaridan oqib o tadi. Samarqand sh.
ʻ
yaqinida (sharqrokda), Cho ponota tepaligi yonida 3. ikki
ʻ
tarmoqqa —
Okdaryo (o ng) va ʻ Qoradaryo (chap)ga ajraladi.
Ular
Miyonkol o.ni hosil kilib, Navoiy viloyati Xatirchi tumani

markazi — Yangirabot shaharchasi yaqinida birlashadi va yana
3. nomi bilan oqadi. 3. suvining 70—75% qismi Qoradaryo
tarmog idan oqadi. Bu oraliqsa atrofdagi tog lardan ko plab soy
ʻ ʻ ʻ
oqib tushadi, suvning ozligi va sug orishga olinishi natijasida
ʻ
soylar 3. va uning tarmoqlarigacha yetib kelmay qurib qoladi.

Navoiy
sh. yaqinida, Boyqut va Toshrabot qishloqlari oralig ida ʻ
dare vodiysi ancha torayadi.


Zominsuvning suv to plash maydoni ancha baland joylashgan: ʻ
Dupuli ko prigidan yuqoridagi qismining o rtacha bal. 3100 m.
ʻ ʻ
Shu tufayli havzasida doimiy qor va muzliklar ko plab uchraydi.
ʻ
3. havzasida mayd. 1 ga va undan katta bo lgan 424 muzlik
ʻ
hisobga olingan, ularning umumiy mayd. 557
km 2
. 3. muzlik,
doimiy qor, mavsumiy qor qoplami va buloq suvlaridan to yinadi.
ʻ
3. havzasining tog li qismida 80 ga yaqin ko l bor.
ʻ ʻ

Zarafshon daryosiga O zbekiston hududida bir qancha soy suvlari
ʻ
quyiladi, ulardan eng muhimligi Urgutsoy, Omonqo tonsoy,
ʻ
Oqsoy, To sinsoy, Kattasoy va Tasmachisoylardir.
ʻ


Zominsuvda to linsuv davri aprel—sent. oylarida kuzatiladi. Bu ʻ
davrda daryo yillik oqimining 80—85% oqib o tadi, oqimining
ʻ
qolgan qismi kuzgiqishki (okt.—mart) kam suvli davrga to g ri
ʻ ʻ
keladi. Iyul—avgust oylarvda Zominsuvda suv eng ko p bo ladi.
ʻ ʻ
Zominsuvning Dupuli ko prigida o lchangan o rtacha ko p yillik
ʻ ʻ ʻ ʻ
suv sarfi 154 m³/ sek yoki 4,86
km³ (1914—21, 1923—89).
Zominsuvning o rtacha yillik suv sarfi yillararo kam o zgaradi:
ʻ ʻ
Dupuli ko prigida uning eng kichik o rtacha yillik suv sarfi 112
ʻ ʻ
m³/sek (1957), eng katta o rtacha yillik suv sarfi 201 m³/sek
ʻ
(1973). Daryoning suv miqdori yil davomida katta oralikda
o zgarib turadi: eng katta suv sarfi 1964 yil 31 mayda 996 m³/sek,
ʻ
eng kichik suv sarfi 1928 yil 31 yanvarda 24 m³/sek ga teng
bo lgan.
ʻ


Zominsuvning o rtacha ko p yillik loyqa oqiziqlari sarfi Dupuli ʻ ʻ
ko prigi yaqinida 130
kg/sek yoki yiliga 4200 ming t ni tashkil ʻ
etadi, suvining o rtacha loyqaligi 0,80
kg/m³; daryo havzasining ʻ
har bir km² suv yigilish maydoni yuzasidan o rta hisobida yiliga
ʻ
412 t tuproq va b. tog jinslari yuvilib turadi. Zominsuvda 60-yillar
oxiridan daryo suvi minerallashuvi ortib bordi. 70-yillarning
boshlarida suvining minerallashuvi quyi oqimida tog li qismiga
ʻ
nisbatan 2,9 marta ko paydi. Keyingi yillarda ham daryo suvining
ʻ
minerallashuvi uning quyi qismi tomon borgan sari ortib boraverdi.


Masalan, 1979 yilda Zominsuvning yuqori oqimida minerallashuv darajasi 0,22—
0,39 g/l bo lgan bo lsa, Navoiy sh. yaqinida 0,58—1,05 g/l ortgan. Natijada 3. ʻ ʻ
suvidan uning quyi oqimida ichimlik suvi sifatida foydalanish imkoniyati
butunlay yo qoldi. 3. tog li qismida muzlamaydi, lekin shovush kuzatiladi. Qish
ʻ ʻ
faslining obhavo sharoitiga (issiq yoki sovuq kelishiga) bog liq holda bu hodisa 2
ʻ
—70 kun davom etadi. 3. quyi oqimida ba zan qisqa muddat muz bilan qoplanishi
ʼ
mumkin. Qishda daryo, asosan, yer osti (buloq) suvlari hisobiga to yinadi. Paxta
ʻ
maydonlarini kengaytirish maqsadida Zominsuvdan O ngqirg oq kanali,
ʻ ʻ Yangi
Darg om
ʻ , MiyonqolXatirchi, Markaziy Miyonqol kabi yangi kanallar chiqarilgan,
eskilari ta mirlangan.
ʼ


3. suvidan samarali foydalanish maqsadida Samarqand viloyatining
Kattaqo rg on
ʻ ʻ sh. yaqinida Kattaqo rg on ʻ ʻ suv ombori , Buxoro
viloyatida esa
Quyimozor suv ombori va gidrouzellar qurilgan.
Zominsuvning quyi oqimidagi ekinzorlarga
AmuQorako l ʻ kanali ,
Amu- Buxoro mashina kanali
orqali Amudaryo suvi ham keltirilgan.
Voqada sug oriladigan ekin maydonlari kengayishi va ulardan
ʻ
chiqadigan suvning ko payishi natijasida ko plab yangi ko llar paydo
ʻ ʻ ʻ
bo ldi, eskilari (
ʻ Dengizko l ʻ , Sho rko l ʻ ʻ ) kattalashdi (ularning soni 40
dan ortdi). 3. vohasida Samarqand, Buxoro, Kattaqo rg on,
ʻ ʻ G ijduvon ʻ
,
Romitan , Navoiy (Karmana bilan birga) kabi shaharlar joylashgan.

•
Foydalanilgan adabiyotlar
•
Гулямов Я. Г., Исламов У., Аскаров А., Первобытная культура и
возникновение орошаемого земледелия в низовьях Зарафшана,
Т. 1966;
•
Shul s V. L., M ashrapov R., O rta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969;ʻ
•
Muhammadjon ov A. R., Quyi Zarafshon vodiysining sug orilish
ʻ
tarixi, T., 1972;
•
Chembarisov E. I., Bahriddinov B. O., O rta Osiyoning daryo va
ʻ
zovur suvlari gidroximiyasi, T., 1983;
•
Hasanov H. H., Geografik nomlar siri, T., 1985;
•
Rasulov A. R., Hikmatov F. H., O zbekistonning suv resurelari,
ʻ
ularni tejash va muhofaza qilish yo llari, T., 1989.
ʻ

Zarafshon daryosi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish