Zarafshon daryosi yuqori qismida tarqalgan tuproqlar evolyutsiyaisi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	167.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Zarafshon daryosi yuqori qismida tarqalgan tuproqlar evolyutsiyaisi

Купить

ZARAFSHON DARYOSI YUQORI QISMIDA TARQALGAN TUPROQLAR EVOLYUTSIYAISI
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………… 4
I-bob. Zarafshon daryosi yuqori oqimi sug’oriladigan tuproqlarning
o’rganilganlik holati (Adabiyotlar sharhi) ……………………… 7
1.1. Zarafshon daryosi sug’oriladigan tuproqlarning evolyusiyasi va
unumdorligini baholashning qisqacha tarixi va hozirgi holati …… 7
II-bob. Zarafshon daryosinin yuqori oqimi tabiiy-iqlim sharoitlari,
tadqiqotlar obyekti va uslublari ……………………………… 12
2.1 . Geologik, geomorfologik, litologik tuzilishi, gidrogeologik
sharoitlari va relyefi ……………………………………………… 12
2.2. . Havzaning iqlim sharoiti va gidrografiyasi ……………………… 14
2.3. Tuproq paydo qiluvchi ona jinslar ………………………………… 20
2.4. O’simliklari ………………………………………………………… 21
2.5. Tadqiqot obyekt va uslublari ……………………………………… 23
III-bob. Zarafshon yuqori oqimi sug’oriladigan tuproqlardagi
evolyusion o’zgarishlar, ularning asosiy xossalari va hozirgi
holati ……………………………………………..……………… 25
3.1. Zarafshon daryosi yuqori oqimi tuproqlarining morfologik tavsifi 25
3.2. Kimyoviy xossalari ……………………………………………… 27
3.3. Zarafshon daryosi yuqori oqimi tuproqlarida sodir bo’lgan
evolyusion jarayonlar ……………………………………………… 30
I V -bob Zarafshon daryosi yuqori oqimi sug’oriladigan tuproqlarining
agrofizikaviy xossalari …………………………………………… 39
4.1. Samarqand viloyati sug’oriladigan tuproqlarining mexanik tarkibi 39
4.2. Tuproqlarning makroagregat tarkibi ……………………………… 42
4.3. Samarqand viloyati tuproqlarining umumiy fizikaviy xossalari … 45
4.4. Samarqand viloyati sug’oriladigan tuproqlarining suv
o’tkazuvchanligi ………………………………………………….. 47
XULOSA LAR ………………………………………………………………… 50
Foydanilgan adabiyotlar ro’yxati ………………………………………… 52
1

ShARTLI BELGILAR, BIRLIKLAR, SIMVOLLAR VA TERMINLAR
Q I S Q A R T M A L A R
sh. - shahri
y. - yil
yy. - yillar
B I R L I K L A R
% - foiz
0
S - Selsi shkalasi bo’yicha harorat
g - gramm
kg - kilogramm
t - tonna
m 3
- metr kub
m 2
- metr kvadrat
ga - gektar
mg/kg - kilogrammda milligramm miqdorida
mm - millimetr
sm - santimetr
s/ga - gektarida sentner hisobida
2

KIRISH
Mavzusining dolzarbligi . Bugungi kunda dunyoda «50% qishloq xo’jaligi
yerlari o’rta va kuchli degradasiyaga uchragan, har yili 12 million gektar yer
qishloq xo’jaligi aylanmasidan chiqib ketmoqda. Shu sababli millionlab
insonlarning tirikchilik va yashash vositasi hisoblangan yerlar xavf ostida
qolmoqda. Deyarli 800 million aholi surunkali to’yib ovqatlanmaslikdan aziyat
chekadi, bu esa o’z navbatida yerlarning degradasiyasi, tuproq unumdorligining
kamayishi, resurslaridan nooqilona foydalanish, qurg’oqchilik va bioxilma-
xillikning keskin kamayishiga to’g’ridan-to’g’ri bog’liqdir. Ilmiy bashoratlarga
ko’ra, keyingi 25 yil davomida tuproqlar degradasiyasi jarayonlarining
jadallashuvi natijasida jahon miqyosida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarilishi
12 % ga kamayishi, bu esa oziq-ovqat mahsulotlari narxlarini 30% ga oshishiga
olib kelishi mumkin». Shuning uchun ham sug’orma dehqonchilik sharoitida
tuproqlarning hozirgi holati, agrofizikaviy xossa-xususiyatlari, mikrobiologik
faolligi va unumdorligini aniqlash, mavjud salbiy jarayonlarning oldini olish orqali
tuproqlarning holatini yaxshilash, unumdorligini saqlash, oshirish va muhofazalash
hamda yer resurslaridan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega.
Dunyoda tuproq unumdorligini holati, uning ko’rsatkichlari, tuproq
unumdorligining boshqa omillar bilan o’zaro aloqadorligi va tuproq unumdorligini
modellashtirish bo’yicha bir qator ustuvor yo’nalishlarda ilmiy tadqiqot ishlari olib
borilmoqda. Bundan tashqari, tuproq xossa-xususiyatlarini o’rganish, tuproq
unumdorligini baholash, oshirish, boshqarishda zamonaviy geoaxborot
texnologiyalaridan foydalanish, tegishli ishlanmalarni ishlab chiqarish va joriy
etishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlarga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Respublikamiz qishloq xo’jaligini rivojlantirishda tuproq unumdorligini
oshirish, uning holatidan kelib chiqib qishloq xo’jaligi yerlariga ishlov berish va
agrotexnik tadbirlarni qo’llash yo’nalishida bir qancha ishlar olib borilmoqda va
muayyan natijalarga erishilmoqda. «Harakatlar strategiyasidan – Taraqqiyot
strategiyasi sari tamoyili ga asosan ishlab chiqilgan yettita ustuvor yo’nalishdan
iborat. 2022-2026 yillarga mo’ljallangan-Yangi O’zbekistonning taraqqiyot
3

strategiyasini uchinchi yo’nalishi - milliy iqtisodiyotni, uning o’sish sur’atlarini
zamon talablari darajasida rivojlantirish bo’yicha belgilangan ustuvor vazifalardan
iborat. Shuningdek, qishloq xo’jaligida erkin raqobatni ta’minlaydigan bozor
tamoyillari ni joriy etish, xususan, paxta va g’alla yetishtirishda davlat
buyurtmasini bekor qilish orqali ishlab chiqarishda iqtisodiy samaradorlik va
mahsulot ishlab chiqaruvchilar manfaatdorligi oshirilishi» bo’yicha muhim
vazifalar belgilab berilgan. Shundan kelib chiqib, tuproq unumdorligini oshirish,
yer resurslaridan samarali foydalanish va ilg’or agrotexnik tadbirlarni ishlab
chiqishda tuproqlar unumdorligini ilmiy asoslangan holda boshqarish muhim
ahamiyat kasb etadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 23 oktyabrdagi PF-5853-
son «O’zbekiston Respublikasi qishloq xo’jaligini rivojlantirishning 2020 – 2030
yillarga mo’ljallangan strategiyasini tasdiqlash to’g’risida» gi qarori hamda
mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy huquqiy hujjatlarda belgilangan
vazifalarni amalga oshirishda ushbu dissertasiya tadqiqoti muayyan darajada
xizmat qiladi.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Tuproqlarining hosil bo’lish va
rivojlanishi, tuproq qoplamining sug’orma dehqonchilik ta’sirida ularning
morfogenetik tuzilishi hamda xossa-xususiyatlaridagi o’zgarishlarni aniqlash,
degradasiya jarayonlarini oldini olish, sohaga geoaxborot tizimlarini ko’llash
bo’yicha bir qator respublikamiz olimlari tomonidan V.A.Kovda, N.G.Minashina,
V.A.Molodsov, L.T.Tursunov, R.Q.Qo’ziyev, L.A.Gafurova, M.M.Toshqo’ziyev,
U.T.Tojiyev, S.A.Abdullayev, Sh.T.Haliqulov, R.Qurvantayev va boshqalar
tomonidan olib borilgan. Lekin, Zarafshon vohasi tuproqlaridagi evolyusion
jarayonlar ta’sirida tuproq qoplami strukturasi, kimyoviy va suv-fizikaviy va fizik-
mexanik xossalari, agroirrigasion qatlamlarning hosil bo’lishi, o’zgarishlari
bo’yicha tadqiqotlar yetarlicha amalga oshirilmagan.
Tadqiqotning maqsadi Zarafshon daryosi yuqori oqimida tarqalgan
sug’oriladigan tuproqlar qoplamining hozirgi holati, agrofizik xossalarini
antropogen omillar ta’sirida o’zgarishini baholash, mikrobiologik faolligini
4

tavsiflash hamda fizikaviy, kimyoviy xossalarini yaxshilashga oid tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
Zarafshon daryosi yuqori oqimida tarqalgan sug’oriladigan tuproqlar qoplamini
o’zgarishini aniqlash, tuproqlar morfologik xossalarining hozirgi holatini tavsiflash;
sug’oriladigan tuproqlarning kimyoviy xossalari aniqlash;
sug’oriladigan tuproqlarning mexanik va makroagregat tarkibini umum fizik,
suv, fizik-mexanik xossalariga bog’liqligini aniqlash;
Tadqiqot obyekti sifatida Zarafshon daryosi yuqori oqimida shakllangan,
sug’oriladigan, eskidan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial, tipik bo’z va bo’z-o’tloqi
tuproqlar tanlab olingan.
Tadqiqotning predmeti sug’oriladigan tuproq tiplari, morfologiyasi,
kimyoviy, mexanik va makroagregat tarkibi, umumiy fizikaviy, suv-fizikaviy, fizik-
mexanik xossalari,.
Tadqiqotning usullari. Izlanishlar tuproq-dala va analitik laboratoriya
sharoitlarida olib borilgan, bunda «Rukovodstvo k provedeniyu ximicheskix i
agrofizicheskix analizov pochv pri monitoringe zemel», «Dala tajribalarini o’tkazish
uslublari» dan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: quyidagilardan iborat:
Zarafshon daryosi yuqori oqimida tarqalgan sug’oriladigan tuproqlar
agrofizikaviy xossalari antropogen omil ta’sirida o’zgarishi aniqlangan;
sug’oriladigan turli tip tuproqlarni hozirgi davr umum-fizikaviy, suv va fizik-
mexanik, kimyoviy xossalari aniqlangan;
Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat:
Zarafshon daryosi yuqori oqimida tarqalgan sug’oriladigan tuproqlar qoplami,
suv-fizikaviy, fizik-mexanik xossalari, tayanch xo’jaliklarida tarqalgan tuproqlar
o’rganilgan. Agrofizikaviy xossalarini yaxshilashga hamda unumdorligini oshirishga
qaratilgan turli tuproqlarda antropogen omillar ta’sirida sodir bo’layotgan salbiy
jarayonlarni oldini olish bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
BMI tuzilishi va hajmi. BMI tarkibi kirish, 4 ta bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat. Asosiy hajmi 57 betni tashkil etadi.
5

I BOB. ZARAFShON DARYOSI YUQORI OQIMI SUG’ORILADIGAN
TUPROQLARNING O’RGANILGANLIK HOLATI
(ADABIYOTLAR ShARHI)
1.1. Zarafshon daryosi sug’oriladigan tuproqlarning evolyusiyasi va
unumdorligini baholashning qisqacha tarixi va hozirgi holati
Respublikamizning turli hududlarida tez sur’atlar bilan sodir bo’layotgan
degradasiya jarayonlarini o’rganish juda muhim va dolzarb masalalardan
hisoblanadi. O’zbekistonda tarqalgan tuproqlarning turli xossa-xususiyatlari va
meliorativ hamda unumdorlik ko’rsatkichlarini tuproq hosil bo’lish, jumladan
kimyoviy, fizikaviy va mikrobiologik jarayonlari ta’sirida o’zgarishi bir qator
olimlar tomonidan tadqiq qilingan bo’lib, ularning ishlarida tuproqlarning genezisi
va meliorasiyasiga oid umumiy muammolar o’rganilgan, shu bilan birga
tuproqlardagi geokimyoviy jarayonlar, suv hamda tuzlar harakatining alohida
mexanizmlari va umumiy qonuniyatlari ochib berilgan. V.A. Kovda, [ 2.11; 415 s.,
2.12; 1-2 s.] . Kurvantayev. [ 2.13; 45 b.], L.A. Gafurova., D.Yu. Maxkamova.
[ 2.24; 50-53 b.,3.16; 120.b.,] va boshqalar.
S.M. Nazarova, R. Kurvantayev. [ 3.3 ; 57 b.] tomonidan Zarafshon vohasi
sug’oriladigan o’tloqi tuproqlarining hozirgi davr agrofizikaviy holatini o’rganib,
Buxoro vohasi sug’oriladigan o’tloqi tuproqlarining meliorativ holati,
agrokimyoviy, agrofizikaviy xossalarining sug’orish va antropogen omil ta’sirida
o’zgarishini ilmiy asoslab berilgan, agrofizikaviy xossalarining hozirgi davr holati
aniqlangan, tuproq unumdorligini oshirishda agrofizikaviy xossalarini o’rnining
muhimligi ilmiy asoslangan. Mualliflar xulosasiga ko’ra, hududning meliorativ
holati og’ir, sug’oriladigan sho’rlangan tuproqlari tavsifi, tuzlarni sug’orish
jarayonida yuvilishi, natijada tuproqning suv-fizik xossalarini o’zgarishi, t urli
sug’orish davrlariga ega o’tloqi tuproqlar suvda oson eruvchi tuzlar miqdori
bo’yicha sho’rlanmagan va ayrim joylarda kuchsiz sho’rlangan, haydalma
qatlamida suvda oson eruvchi tuzlarning umumiy miqdori 0,205-0,620%, xlor
bo’yicha 0,010-0,080%, 0,100-0,280% va 0,003-0,014% ni tashkil etadi.
6

Shuningdek, meliorativ tadbirlar amalga oshirilishi natijasida umumiy miqdori
0,105-0,340% va xlor esa 0,007-0,066% ga kamayganligi aniqlangan.
Zarafshon vohasida tarqalgan sug’oriladigan tuproqlar xossa-xususiyatlariga
ko’ra nafaqat cho’l mintaqasi, balki tuproqlar iqlimiy okruglari bo’yicha ham, bir-
biridan farqlanadi. Tuproqlarning hosil bo’lish jarayonlari, ularning tarqalishi
bo’yicha o’ziga xos alohida xususiyatlari S.A. Abdullayev va boshqalar
[2,2;63b.,2.3;47.,2,5,139-142b], R. Qo’ziyev [2.55; 350 b.,2,56; 120b., 3.5;208 b ],
H.T. Artikovalar [2.4; 47-51 b., 2.5; 62 b., 2.6; 51-55 b ] tomonidan chop qilingan
ilmiy ishlarda tuproqning mexanik tarkibi va ayrim fizik xossalariga kengroq
tavsiflar berilgan.
Sug’oriladigan tuproqlarda evolyusion o’zgarish sodir bo’ldi, bu ko’pincha
ularning unumdorligini kamayishiga va ekologik holatini yomonlashishiga olib
keldi. Shu munosabat bilan Buxoro vohasida tarqalgan tuproqlarni, ayniqsa
ulardan samarali foydalanish va himoya qilish nuqtai nazaridan kompleks
o’rganish, shu jumladan, agrofizikaviy xossalarini baholash darajasini qayta
ko’rishga qaratildi.
I.U. Urazboyev [3.38; 59 b., 3.39;] o’z ilmiy izlanishlari asosida tuproq
qoplami unumdorligini baholashda tuproq qoplami strukturasini morfometrik
tasnifi bilan qishloq xo’jaligi ekinlari hosili o’rtasida bog’liklik mavjudligini
asoslagan.
G’.T. Parpiyevning [2.75; 203 b. ] ilmiy ishlari natijalari tuproqlar
unumdorligini saqlash, qayta tiklash va oshirish, qishloq xo’jalik ekinlarni to’ g’ ri
joylashtirish, meliorativ tadbirlarni to’g’ri tashkil qilish, sug’orish va o’g’itlash
ishlarini samaradorligini oshirish, yerlardan samarali foydalanish va chora-
tadbirlarni belgilashda asos bo’lib xizmat qiladi. Bundan tashqari muallif
tomonidan t uproq unumdorligi shakllanishida regional xususiyatlari bevosita
bog’liqligi qonuniyatlari ochib berilgan, umumfizik, fizik-mexanik, fizik-
kimyoviy, agrokimyoviy va kimyoviy xossa-xususiyat larining o’zgarishi natijasida
regional voha tuproqlarning evolyusiyasidagi jarayonlar ilmiy asoslangan.
L.A. Gafurova [2.8; 184 b., 2.9; 50-53 b., 3.8; 503-506 b.] va boshqalar
7

Respublikamiz sug’oriladigan yerlarini degradasiyadan saqlash, uni unumdorligini
tiklash, qonuniyatlarni aniqlash, keyingi avlodga ekologik toza mahsulot sifatida
yerlarimizni qoldirish to’g’risida ko’plab ilmiy chiqishlar bilan ma’ruzalar qilgan.
M.M. Toshqo’ziyev va boshqalar [2.85; 22-25 b., 2.86; 302-307 b., 3.31; 48
b.] gumusi oz hamda uglerodga muhtoj bo’lgan tuproqlarda gumin moddasi
bo’lgan preparatlarni hamda gumin moddasi bo’lgan orgonominerallarni qo’llash
ijobiy samara berishini o’z tadqiqotlari orqali isbotlagan.
S. Abdullayev [2.1; 168-173 b.] va boshqalar o’rtacha sho’rlangan bo’z-
o’tloqi tuproqlar sharoitida g’o’zani sug’orish me’yorlarini belgilashda cheklangan
DNSga nisbatan namlik 70-75-60 sug’orish esa 1-4-0 tizimda bo’lish, sug’orish
me’yori 600-900 m 3
/ga bo’lganda o’simlikni yaxshi rivojlanishini erishilganligini
ilmiy asoslab berganlar.
R. Qo’ziyev va N. Abduraxmonov [2. 56; 120 b., 2.57; 208 b.] R.Q.
Qo’ziyev [2.55; 350-b.] voha tuproqlarining shakllanishi, unumdorlik darajasiga
tuproq hosil qiluvchi omillarni ta’sirini o’rganib, sug’oriladigan tuproqlarda yuz
beradigan jarayonlarni ilmiy asoslab bergan. Mualliflar xulosasiga ko’ra
O’zbekistonda daryo suvlari u yoki bu darajada loyqaligi bilan xarakterlanadi va
shuning uchun ular ta’sirida hosil bo’lgan antropogen tuproqlar bir-biridan farq
etadi. Masalan, Toshkent regionidagi bo’z voha tuproqlari loyqasiz suvlar bilan
sug’orilganligi uchun, agroirrigasion keltirmalar to’planish jarayoni sust bo’lgan
va ular hozirgi davrgacha rivojlanishining to’la davrini o’tmagan. Aksincha,
Samarqand viloyatining bo’z voha tuproqlari 2-2,5 ming yil davomida ko’p
davrlarni o’tganligi sababli ularni to’la profilli voha tuproqlarining klassik misoli
sifatida ko’rsatish mumkinligi isbotlangan.
Zarafshon vohasi sug’oriladigan tuproqlarning mineral o’g’itlarni qo’llash
samaradorligini oshganligini va tuproqning o’tloqlanish davri kuchayib
borayotganligini hisobga olib avtomorf va gidromorf tuproqlar uchun tavsiya
etilgan o’g’it me’yorlariga tuzatish koeffisiyentlarini ishlab chiqilgan. Zarafshon
vohasi tog’ oldi mintaqasi sharoitida sug’oriladigan tipik bo’z tuproqlari
xossalarini yaxshilash va tamaki hosildorligini oshirish maqsadida ekin
8

maydonlarini ekishdan oldin polietilen plyonka bilan mulchalash tavsiya etilgan
[3.16; 120 b.]
A.J. Kushakov [3.20; 24-b.] Malikcho’l tog’ oldi tekisliklarining
sug’oriladigan sur tusli qo’ng’ir tuproqlaridagi sho’rlanish jarayonlari va shakllari
o’rgangan va u tadqiqotlarida sug’oriladigan sur tusli qo’ng’ir tuproqlardagi
sho’rlanish jarayonlari tuz tarkibiga, sizot suvlarining mineralizasiyasiga bog’liq
degan xulosaga kelgan.
R. Tajiaxmadov [3.30; 39-b.] Zarafshon vohasi tuproqlarining agrofizikaviy
holati va ularni yaxshilash masalasini o’rganib, gidromorf tuproqlarining sug’orish
ta’sirida suv sig’imlari, zichligi va qattiqlik darajasi, ilashimlik chegaralari
oshganligi, suvga chidamli agregatlar va oziq moddalarni kamayganligi,
sug’oriladigan gidromorf tuproqlarning mexanik tarkibi, tuproqlarga ishlov berish
sifati fizik yetilganlik darajasiga, mexanik tarkibi esa sug’orish davriyligiga
bog’liqligi hamda sug’oriladigan gidromorf tuproqlarining meliorativ holati, suv-
fizik, texnologik xossalarini tavsiflash orqali sug’orish tartiboti va me’yorlarini
takomillashtirilgan.
J.S. Sattorov [2.82., 17-21 b.] sug’oriladigan tuproqlarda qo’llanilib
kelayotgan o’g’itlar samaradorligini yanada oshirish uchun hamma vaqt
tuproqlarni suv-fizik xossalarini hisobga olib, uning zichligi havo, suv va fizik
tartibotlarini belgilashini uqtiradi.
Sh.M. Bobomurodov [2.20; 184 b] tomonidan Sirdaryo viloyati Mirzaobod
tumani Yangiobod massivi misolida kompleks geoaxborot tizimi yaratilgan.
Buning ichiga xo’jalik tashqi va ichki chegaralari, gidrologik va xo’jalik
obyektlari, infrastruktura obyektlari va eng asosiysi tuproqlar holatini aks
ettiruvchi qatlamlar mavjud. Tegishli tuproq ma’lumotlarini tahlil qilish, namoyish
etish bilan bog’liq algoritmlar ishlab chiqilgan.
Z.A. Bahodirov [2.14; 133.b.] tomonidan Sirdaryo viloyati sug’oriladigan
tuproqlari misolida geoaxborot tizimi modellari asosidagi xaritalar o’rtacha
aniqligi 55-75% oraliqda bo’lganligi kuzatilgan.
9

R. Kurvantayev va boshqalar [2.53; 45b., 2.58; 160-b., 3,16; 120-b., 4.9; 72-
78 r.] ma’lumotiga ko’ra, mulchalangan variantda vegetasiya boshida nazorat
variantiga nisbatan nitrat shaklidagi azot ko’p saqlanishi, vegetasiya oxirida esa
ularning o’simliklar tomonidan tez o’zlashtirilib ketishi hisobiga kamayishi
kuzatilgan. Olib borilgan tajriba natijalari bo’yicha chigit pushtaga ekilib plyonka
bilan mulchalanganda tuproq zichligi tekis yerga nisbatan vegetasiya davrida
maqbul holatda-1,25-1,35 g/sm 3
bo’lgan, g’ovakligi 4-6% ga yaxshilangan.
Polietilen plyonka tuproq haroratiga eng ko’p ijobiy ta’sir qilishi aniqlangan.
Tuproqlardagi fizik, suv-fizik xossalariga ta’siri, bioxilma-xillikka ta’siri,
tuproq fizikasining zamonaviy yo’nalishlarini takomillashtirish, rivojlantirish
uslublari bir qator xorijlik olimlarning ishlarida keltirilgan. Ye.V. She in, L.O.
Karpachevskiy [3.41; 616- b.], Ye.V. Shein [3.42; 83–84 b.], va boshqalar. [3.43;
200 -b.], A. Grainger, [4.2; 129-b.], K.A. Azarov., D.I. Gubarev., I.F. Medvedev.,
[4.1; 3-6. b.], P.E. Gessler, O.A. Chadwick., F. Chamran., Althouse L.and Holmes,
K. Modeling [4.3; 2046-2056 r.] , Y . Okuda, J. Onishi, K . Omori, T. Oya, A.
Fukuo . , R.Kurvantaev . , Y.Shirokova . , V . Nasonov [4,9; 81–84 b.]
keltirilgan. ,hamdah.,
Zarafshon vohasida tarqalgan sug’oriladigan tuproqlar o’zlarining xossa-
xususiyatlariga ko’ra tuproqlar iqlimiy okruglari bo’yicha ham, bir-biridan
farqlanadi. Tuproqlarning hosil bo’lish jarayonlari, ularning tarqalishi bo’yicha
o’ziga xos alohida xususiyatlari S.A.Abdullayev [2.4; 47-b.], R.Qo’ziyev va
boshqalar [3.19; 29-62 b.], O’.Tojiyev [3.32; 153-159 b.], H.T.Artikovalar [2.9;
62-b.] R.Qurvantayev, S.M.Nazarova [2.58; 160-b.] tomonidan chop qilingan
ilmiy ishlarda tuproqning mexanik tarkibi va ayrim fizik xossalariga kengroq
tavsiflar berilgan.
Izohlangan adabiyotlar sharhidan ko’rinib turibdiki, Zarafshon vohasi
hududi respublikada o’zining murakkabligi bilan farqlanadi. Bu hududda jadal
dehqonchilikni yuritilishi kelajakda tuproqlarni batafsil o’rganishni, ularning ishlab
chiqarish qobiliyatini oshirishda, u tuproqlarni o’ziga xosligini hisobga olishni va
aniq agrotexnik va meliorativ tadbirlarni ishlab chiqishni talab etadi.
10

II BOB. ZARAFShON DARYOSININ YUQORI OQIMI TABIIY-IQLIM
ShAROITLARI, TADQIQOTLAR OBYEKTI VA USLUBLARI
2.1. Geologik, geomorfologik, litologik tuzilishi, gidrogeologik sharoitlari va
relyefi
Zarafshon daryosi havzasi tabiiy sharoitining o`ziga xos xususiyatlari uning
geografik o`rni, geologik tuzilishi va relyefi, orografiyasi, iqlim sharoiti, tuproq va
o`simlik qoplami, gidrografiyasi tarmoqlarida aks etadi.
Turkiston, Zarafshon va Oloy tog` tizmalarining qo`shilish joyi “Mastchoh
tog` tuguni” deb nomlanadi. Ushbu tugundan boshlanadigan Zarafshon tog`
tizmasidan janubi-g`arbiy yo`nalishda Hisor tog` tizm a si tarmoqlanib ketadi.
Zarafshon daryosi shu tog` tugunining g`arbiy qismida joylashgan Zarafshon
muzligidan, 2775 m balandlikdan, Mastchohdaryo nomi bilan boshlanadi. Unga
Hisor tog` tizmsining shimoliy yonbag`irlaridan suv yig`adigan Fandaryo kelib
qo`shilgach, daryo Zarafshon nomini oladi.
Zarafshon daryosi ning havzasi ma`muriy jihatdan O`zbekiston va qo`shni
Tojikiston respublikalari hududida joylashgan. Havzaning yuqori, ya`ni tog`li
qismi shimoldan Turkiston va janubdan dastlab Zarafshon, so`ng Hisor tog`
tizmalari bilan chegaralanadi. Turkiston va Zarafshon tog` tizmalari havzaning eng
chekka sharqiy qismida qo`shilib ketadi. Shu joydan sharqqa qarab Oloy tog`
tizmasi boshlanadi.
Zarafshon daryosi havzasining o’rta qismi esa Turkiston va Zarafshon tog`
tizmalarining g`arbiy tarmoqlari oralig`ida joylashgan. Bu qismning shimoliy
chegarasida sharqdan g`arbga tomon cho’zilgan Qo’ytosh tog`lari, Nurota va
Oqtov tizmalari joylashgan bo’lsa, janubiy chegarasi esa Zarafshon tizmasining
g`arbidagi Qoratepa, Nurobod, Piyozli, Mirhaydar, Semiztepa, Ziyoviddin,
Zirabuloq, Qoratog` tog`lari orqali o’tadi. Zarafshon havzasi O’rta Osiyoning eng
yirik daryolari bo’lgan Amudaryo va Sirdaryo havzalarini bir-biridan ajratib turadi.
Okrug hududini orografik jihatdan ikki qismga ajratish mumkin. Uning
birinchi sharqiy qismi tog`li hududlardan, ikkinchi g`arbiy qismi esa tekisliklardan
iborat. Zarafshon havzasining tog`li qismida kembriygacha bo’lgan davrlarda va
11

paleozoy erasining dastlabki davrlarida tipik geosinklinal sharoit hukm surgan. Shu
davrlarda hududda juda katta qalinlikdagi cho’kindi tog` jinslari yotqizilgan, ayrim
joylarda vulqonlar otilib turgan, tektonik harakatlar natijasida ba’zi joylar
ko’tarilgan, ayrimlari esa cho’kkan.
Paleozoy erasi kembriy davrining o’rtalaridan boshlab, ordovik, silur
davrlari to’laligicha va devon davrining oxirigicha bo’lgan oraliqda hududda
kaledon tog` burmalanishi bo’lib o’tgan. Lekin, shunga qaramasdan, paleozoy
erasining o’rtalarida Tyanshanning markaziy va janubiy qismlari, shu jumladan,
Zarafshon havzasi ham dengiz ostida bo’lgan.
Paleozoy erasining toshko’mir davridan boshlab, butun O’rta Osiyoning
tog`li hududida tektonik harakatlar yana faollashib, gersin burmalanishi
boshlangan, Bu jarayon Zarafshon havzasida ayniqsa kuchli bo’lgan. Gersin
burmalanishi sodir bo’lgan hududlarda o’rta paleozoy davri (yuqori silur, devon,
quyi toshko’mir) cho’kindi tog` jinslari keng tarqalgan. Xulosa qilib aytganda,
gersin burmalanishi natijasida hozirgi Tyanshan tog` tizmasining markaziy qismi
va Oloy-Hisor tog` tizmalari hosil bo’lgan.
Mezozoy erasining boshlanishi, ya’ni trias davridagi gersin burmalanishlari
vaqtida hosil bo’lgan tog` tizmalari denudatsion jarayonlar ta’sirida yemirilib,
hudud peneplen – tekislikka aylana boshlaydi. Mezozoy erasi mobaynida Tetis
dengizidan ikki marta shimol tomonga yo’nalgan juda katta dengiz transgressiyasi
kirib kelgan. Ularning birinchisi o’rta va yuqori yura davrlarida sodir bo’lib, Hisor
tizmasining janubi-g`arbiy qismini egallagan. Ikkinchi dengiz transgressiyasi esa
hududga quyi bo’r davrining o’rtalarida kirib kelgan. Bu davrda Zarafshon, Hisor
va Oloy tizmalari ning hozirgi o’rnida bir necha orollar guruhi mavjud bo’lgan.
Mezozoy erasining oxirlari, ya’ni o’rta va yuqori bo’r davrlarida hamda
kaynazoy erasining paleogen davrida O’rta Osiyo tog`larining janubiy qismida alp
burmalanishlari boshlanadi. Tektonik harakatlar natijasida u yerlardagi dengizlar
g`arb va shimol tomonga chekina boshlaydi. Shu eraning neogen davriga kelib,
dengiz O’rta Osiyoning faqat g`arbiy va shimoli–g`arbiy qismlarida saqlanib
qoladi. Neogen davrining oxirlarida O’rta Osiyoning tog`li qismida, jumladan,
12

Zarafshon havzasida ham yangi tektonik harakatlar faollashdi, tog` tizmalari
ko’tarilib, tog` oralig`i va tog`oldi botiqlari cho’ka boshlaydi. Natijada yuqori bo’r,
paleogenquyi neogan davrlarida dengiz ostida yotqizilgan tog` jinslari vertikal
harakatdani tog` tizmalarida juda balandga ko’tarilgan. Masalan, Oloy, Turkiston
tog` tizmalarida paleogen davrida dengiz ostida yotqizilgan tog` jinslari 3500-4500
m balandlikkacha ko’tarilgan.
Kaynazoy erasining to’rtlamchi davri – pleystosenda, O’rta Osiyoning tog`li
qismida, qadimgi muzliklarning hosil bo’lishi shu hududning geologik rivojlanishi
tarixida muhim voqealardan biri hisoblanadi. O’sha davrlardayoq Turkiston va
Zarafshon hamda Zarafshon va Hisor tog` tizmalari tutashgan joylar qadimgi tog`
muzliklari keng tarqalgan markazlar bo’lgan. Masalan, Zarafshon daryosining
yuqori oqimida qadimgi muzliklarning uzunligi 40 km gacha yetgan. O’rta
Osiyoning tog`li qismida, shu jumladan, Zarafshon havzasida ham to’rtlamchi davr
mobaynida bir nechta muzlik davrlari bo’lib o’tgan. Ular hozirgi zamon
muzliklariga nisbatan juda katta maydonlarni egallagan.
Umuman olganda, Zarafshon havzasi tog`li qismi hozirgi relyefining
shakllanishida to’rtlamchi davr muzliklarining ta’siri juda katta. Muzliklar
bajargan ishlari natijasida tog`larning eng baland qismlarida piramida shaklidagi
cho’qqilar, daryolarning yuqori oqimlarida esa troglar, ya’ni ko’ndalang kesimi U
ko’rinishidagi vodiy shakllari hamda morenalar uyumlari hosil bo’lgan.
2.2 Havzaning iqlim sharoiti va gidrografiyasi
O‘rta Zarafshon iqlimining shakllanishida uning geografik o‘rni, atrofdan
keladigan havo oqimlari bilan Zarafshon va Turkiston tizmalarining yaqinligi
sharq tomonda baland tog‘ sistemalarining mavjudligi va g‘arb tomonning
ochiqligi muhim rol o‘ynaydi. Janubiy kenglikda joylashganligi tufayli O‘rta
Zarafshon katta miqdorda quyosh issiqligini oladi. Quyosh radiatsiyasining
o‘rtacha yillik yalpi miqdori 181 kkal/sm 2
ni tashkil qiladi. Bir yilda quyoshli
vaqtning davomliligi esa 2916 soatga teng (Agroklimaticheskie resursi Djizakskoy
i Samarkandskoy oblastey, 1977).
13

Shuni aytish kerakki iqlim xarakteristikasida biz hamma iqlim elementlariga
batafsil ta’rif bermaymiz. Asosiy etiborni havo ifloslanishiga ta’sir ko‘rsatadigan
iqlim elementlariga ko‘proq to‘xtab o‘tamiz.
Havo temperaturasi g‘arbdan sharqqa va vodiydan tog‘ tepalari tomon
o‘zgarib boradi. O‘rtacha sovuqsiz davr 180-210 kun bo‘lib iyul oyining o‘rtacha
harorati g‘arbda +27 0
S, sharqiy qismida 24,9 0
S Absolyut maksimum tekislikda 44-
46 0
S ga tog‘larda 42 0
S ga etadi. Quyida O‘rta Zarafshonda joylashgan
meteorologik stansiyalar bo‘yicha o‘rtacha oylik havo xarorati berilgan
Qizilqum sahro xavosi tasiridan uzoqlashgan sari yoz oyi xarorati pasayib
boradi. Masalan, iyulning o‘rtacha xarorati Navoiyda 28,3 0
bo‘lsa, Samarqandda
25,9 0
, 1213 metr balandlikda joylashgan Omonqo‘tonda 24,0 0
ni tashkil qiladi.
Rel’efning xilma-xilligi yog‘inlarning notekis taqsimlanishiga ta’sir qiladi.
Rayonning g‘arbiy qismiga 100-200 mm yog‘in tushadi. Sharqqa borgan sari
yog‘in miqdori oshadi va O‘rta Zarafshonning markaziy qismiga kelib 300-350
mm ni Samarqandda 356 mm ni tashkil qiladi (Jadval 2). Tog‘larda yog‘in
tekislikka nisbatan 2-3 baravar ko‘p tushadi (500-900mm). Omonqo‘tonda
o‘rtacha ko‘p yillik yog‘in miqdori 870 mm. Seryog‘in yillari bu miqdor 1749 mm
(1969 y), kam yog‘in yillari 561 mm (1967)ga tushib qoladi.
Yil davomida yog‘in eng ko‘p mart va aprel oylariga kam yog‘in iyul-
avgust-sentyabrga to‘g‘ri keladi. Yog‘inlar asosan yomg‘ir holda tushadi. Faqat
dekabr, yanvar va fevral oylari yog‘inning asosiy qismi qor holida yog‘adi. Qor
qoplami tekislik rayonlarda barqaror qoplam xosil qilib yotmaydi. Ko‘p hollarda
yoqqan qor bir necha kundan keyin erib ketadi, lekin qish sovuq kelgan yillari
tekislikda xam qor erimasdan 30-40 kun yotishi mumkin. Tog‘larda axvol
boshqacha. Balandligi 1600 metrdan oshadigan tog‘larning tepalarida 2-3 oy
davomida qorlar erimasdan turadi va ularning qalinligi 15-20sm ga, ba’zan 40 sm
gacha boradi. Tekislik qismlarida qorning qalinligi 3-6 sm ni tashkil qiladi. Qor
ko‘p yoqqan ayrim yillari qorning tekislikdagi qalinligi 15sm, tog‘larda 48 sm
gacha (1969) yotganligi kuzatilgan.
14

Xavo namligi joyning tabiiy geografik sharoiti bilan bog‘liq. Yoz oylari
O‘rta Osiyo ustida shakllangan kontinental tropik issiq havo nisbiy namlikning
pasayib ketishiga sababchi bo‘ladi. Atrofda suv havzalarining yo‘qligi va katta
hudud cho‘llar bilan bandligi absolyut namlikning ham kam bo‘lishiga sababchi
bo‘ladi.
Nisbiy namlikning yillik va sutkalik o‘zgarishi temperaturaning o‘zgarishiga
teskari holatda ro‘y beradi. Qish oylari nisbiy namlik yoz oylariga nisbatan katta.
Hududiy shuningdek kechasi ham nisbiy namlik kunduzdan katta.
O‘rta Zarafshonda ertalab soat 7.00 da o‘rtacha nisbiy namlik 58 dan 71% ga
etadi. Shamolsiz ob-havo sharoitida atmosferadagi har-xil aerozol zarrachalar
xavodagi namlik bilan qo‘shilib ertalabki soatlarda havo ifloslanishini oshiradi.
Qish oylari kunduz kunlari o‘rtacha nisbiy namlik 60-70% ni tashkil qiladi. Yoz
oylari kunduz issiq havoda nisbiy namlik juda kamayib ketadi. Iyul oyida soat
13.00 da uning miqdori 18-20% gacha tushib qoladi (Navoiy va boshqa).
Har bir joy havosining toza bo‘lishida shamol yo‘nalishi va tezligining
ahamiyati katta. Joy Rel’efning murakkabligi shamol yo‘nalishi va tezligi katta
tasir ko‘rsatadi. O‘rta Zarafshonning janubiy-g‘arbiy tomonida yil davomida
shimol tomonidan esadigan shamol ustun. Tog‘ oldi va shimoliy-sharqiy
rayonlarda esa sharqiy va shimoliy-sharqiy yo‘nalishdagi shamollar ko‘p
takrorlanadi. Baland tog‘lar yonida joylashgan Urgut va tog‘ orasidagi Omonquton
pastliklarida shamol yo‘nalishlari tez-tez o‘zgarib turadi va shamolning esishi shu
rayonga kirib keladigan havo oqimlariga kam bog‘langan.
Fasllar bo‘yicha shamol yo‘nalishi bir xil emas. Qish oylari O‘rta
Zarafshonning g‘arbiy qismida shimol tomondan esadigan shamollar 20-26% ni
tashkil qiladi (Balashova va boshq.,1963). Bahorda tekislik qismida shimol va
shimol-sharqiy shamollar ustunlik qiladi. Yoz oylari tekislikda shimoldan esadigan
shamol 45-65% ni tashkil qiladi, ularning o‘rtacha tezligi 4-5m/sek, ba’zan 5,5
m/sek. Doimo esadigan katta tezlikdagi bunday shamollar shahar xavosining
tozalanib turishiga katta yordam beradi. Kuzda rayonning janubiy-g‘arbida
shimoliy va shimoliy-g‘arbiy tomonlardan esadigan shamollar ko‘proq bo‘lib,
15

takrorlanishi yillik shamolning 33-50%ni tashkil qiladi, o‘rtacha tezligi 3-4 m/sek
(Balashova va boshq., 1963). Rayonning shimoliy-sharqiy qismida sharqiy
tomondan esadigan shamol ko‘p takrorlanadi (25-57%), o‘rtacha tezligi 4-5/sek.
Demak O‘rta Zarafshonning sharqiy qismida joylashgan shaharlarda (Samarqand,
Panjakent) xavoni ifloslovchi sanoat korxonalari shaharning sharqiy tomonida
qurilmasligi kerak.
Tumanlarning davomligi va takrorlanib turishi ham g‘arbdan sharqqa va tekislikdan tog‘ tomon o‘zgarib boradi. G‘arb
tomonda tumanli kunlar kam bo‘lib, bir yilda 9-10 kunni tashkil qiladi. Sharqqa borgan sari tumanli kunlar ko‘payib 35 gacha
(Milyutin) etadi. Shaharlarda tumanlarning ko‘proq hosil bo‘lishiga sanoat korxonalaridan chiqadigan chang va har-xil iflos
chiqindi zarrachalarning roli katta. O‘rta Zarafshonda yil davomida tumanli kunlar jadvalda berilgan.
Jadvalda G‘allaorol va Milyutin stansiyalarda tumanli kunlarning ko‘pligi
ko‘rinib turibdi. Buning sababi birinchidan bu stansiyalar baland tog‘larga yaqin,
ikkinchidan botiq joyda joylashgan. Botiq joylarga sovuq havo to‘planib tuman
hosil bo‘linishi tezlashtiradi. Jadvalda O‘rta Zarafshonning g‘arbiy qismiga
nisbatan( Navoiy) sharqiy qismida tumanli kunlar uch baravar ko‘p takrorlanishi
ham ko‘rinib turibdi (G‘allaorol, Milyutin) Kattaqurg‘on shahri yaqinida tumanli
kunlar soni kamligiga sabab – stansiya joylashgan er balandlik bo‘lib shamol
yaxshi tegadi, bu esa tumanlarning tez tarqalishiga sabab bo‘ladi.
16

Yer usti va osti suvlari O‘rta Zarafshonning er usti suvlari Zarafshon
daryosi va uning irmoqlari xamda kanallardan tarkib topgan. Zarafshon daryosiga
ko‘shiladigan sersuv yirik irmoqlar Yuqori Zarafshon qismida bo‘lib ular baland
tog‘lardagi mangu qor va muzlardan boshlanadi. Dupuli po‘stida Zarafshonning
o‘rtacha ko‘p yillik suv sarfi 155 m 3
/sek, Panjakent yaqinida esa 164 m 3
/sek ga
teng. Bu Zarafshonning suvi quyi joyi hisoblanadi: Ravotxo‘ja (1 may) to‘g‘onida
suv uchga bo‘linadi: chap tomonda Darg‘om, o‘ng tomonda Tuyatortar kanali
daryodan boshlanadi. Qolgan suv esa tabiiy o‘zanda oqadi. Samarqand shahri
yaqinida Cho‘ponota tepaligining shimolida Oqdaryo suvbo‘lgichida, daryo ikkiga
bo‘linadi: shimoldagisi Oqdaryo, janubdagisi Qoradaryo. Bu ikki daryo Xatirchi
yaqinida qo‘shiladi. Ikki daryo o‘rtasida hosil bo‘lgan orol Miyonqol nomi bilan
mashhur. Uning uzunligi 100 km, eni 10-15 km, maydoni 1200 km 2
. Oqdaryoning
uzunligi 131 km, Qoradaryoning 127km. Oqdaryoda past qayirning kengligi 0,1-
1,0km, baland qayirniki – 1,5-2,0km. Qoradaryoda esa qayirning umumiy kengligi
3,0 km ga etadi. Xozirgi paytda daryo suvi asosan Qoradaryodan oqadi va
sug‘orishga keraksiz paytida suv Qoradaryo orqali Kattaqo‘rg‘on suv omboriga
tashlanadi.
Xatirchidan Xazora qisisiga qadar daryo o ‘ zani goh torayib , goh kengayib
o ‘ zgarib boradi . O ‘ zanning eng keng joylari Xatirchi yonida va Narpay tumanida
bo ‘ lib suv ko ‘ payganda o ‘ zanning kengligi 300-500 metrga , Qayirning kengligi
esa 2,5-3,0 km ga etadi . Xazara qisig‘ida daryo vodiysi juda torayadi, kengligi 4,0
km gacha qisqaradi.
Zarafshon daryosining suv oqimi u yildan bu yilga o‘zgarib turadi. Uning
eng katta suv oqimi 212 m 3
/sek (1941y), eng kichik suv oqimi 117m 3
/sek (1957 y).
Daryoda to‘lin suv aprel oyining oxirlaridan boshlanadi va eng katta suv iyul oyiga
to‘g‘ri keladi. Iyun, iyul, avgust oylarida daryodan yillik suvning 55% oqib o‘tadi.
Yozda suvning ko‘payishi tog‘lardagi mangu muz va qorlarning erishi bilan
bog‘liq. M.Nosirov ma’lumoti bo‘yicha Zarafshon xavzasida xar birining maydoni
0,1 km 2
dan katta bo‘lgan 424 muzlik bo‘lib ularning umumiy maydoni 557 km 2
.
17

Zarafshon daryosining o‘rtacha yillik loyqa oqiziqlar miqdori Dupuli daryosi
yonida 137kg/m 3
ga teng, yoki yiliga 4310 ming tonnani tashkil qiladi. Suvning
o‘rtacha loyqaligi 0,88kg/m 3
. Zarafshon daryosining xam 1 km 2
suv yig‘ish
maydonidan o‘rta hisobida har yili 421 tonna oqiziq Yuvilib ketiladi (V.L.Shuls,
R.Mashrapov, 1969)loyqalarning daryo suvini tozalashdagi ahamiyati beqiyosdir.
Suv qum-loylar orqali sizib o‘tganda u tabiiy tozalanadi.
O‘rta Zarafshonda va Turkiston tizmalaridan daryo tomon oqib turuvchi
Yuzlab katta-kichik soylar mavjud. Yirik soylarning suvlari, ilgarilari, daryoga etib
kelgan. Sug‘oriladigan dehqonchilikning rivojlanishi bilan soy suvlari daryoga
etmay qolayotir.
Soylar er osti suvlaridan, yomg‘ir va qor suvlaridan oziqlanadi. Ularda eng
ko‘p suv aprel oyida (20-40%) oqadi. Eng kam suv iyun-oktyabr oylariga to‘g‘ri
keladi. Soylar ichida sersuvligi bilan Chaqilkalon va Qoratepa soylari ajralib turadi
(Omonqo‘ton, G‘ussoy, Koflotunsoy va boshq). Soylarning oziqlanishida er osti
suvlarining xissasi katta. er osti suvlari yillik suv xarajatining 40-71% ni tashkil
qiladi (Siddiqov, 1980).
O‘rta Zarafshon atrofidagi tog‘lardan Zarafshon daryosiga oqadigan
soylarning oqim hajmi X.Siddiqov (1962) tomonidan hisoblab chiqilgan. Atrofdagi
tog‘lardagi soy suvlarining o‘rtacha yillik oqim hajmi 1,82 km 3
ni tashkil qiladi.
Hamma soylarning o‘rtacha suv xarajati 57,8m 3
/sek kundan Chaqilkalon –
Qoratepa tog‘lariga (0,42 km 3
/sek, 13,2m 3
/sek), Nurota va Oqtovning janubiy
yonbag‘irlaridagi soylarga (1,12 km 3
, 35,9m 3
/sek) to‘g‘rii keladi.
O‘rta Zarafshon er Yuzasiga yaqin joylashgan er osti suvlarini uch guruhga
bo‘lish mumkin: 1) allyuvial-prolyuvial jinslardagi sizot suvlari; 2) qatlamlar
orasidagi suvlar; 3) tog‘lardagi toshlar yoriqlari va siniqlari orasidagi suvlar.
Allyuvial va prolyuvial yotqiziqlaridagi sizot suvlari rayonda keng tarqalgan
bo‘lib ularning joylanishi joyning geologik tuzilishi, Rel’efi va suv xavzalariga
yaqin uzoqligiga bog‘liq. Bu turdagi sizot suvlar asosan atmosfera yog‘inlaridan va
daryo hamda kanallardan sizib o‘tgan suvlardan hosil bo‘ladi.
18

Sizot suvlarning chuqurligi Zarfshon daryosi qayirida 0,5 metrdan 4-5
metrgacha o‘zgarib turadi. Terrasalarda esa chuqurlik oshib boradi 1-terrasada 2-3
metrdan 10 metrgacha, II-terrasada 4-5 metrdan 20 metrgacha, III-terrasada 6-10
metrdan 30-40 metrgacha o‘zgaradi. Sizot suvlari buloq shaklda er yuzchasiga
chiqib oqim hosil qilgan. Bulardan eng kattasi Tayloq tumanining Qo‘tir buloq
qishlog‘i yaqinidan boshlanadi. Qorasuv nomi bilan ataladigan bu suv Samarqand
yaqinida katta oqim hosil qiladi va Zarafshonga qo‘shiladi. Gidrogeologik
sharoitiga ko‘ra Zarafshon botig‘ini N.M.Reshyotkina (1957) ikkita rayonga
ajratgan: 1) Samarqand; 2) Kattaqurg‘on.
Samarqand rayonida xar yili 1800 mln m 3
sizot suvi xosil bo‘ladi va shuning
1241 mln m 3
vegetatsiya davriga to‘g‘ri keladi. Shu suvning 20% ni Zarafshon
daryosi, 45,6% ni kanallar va ariqlar, 26% tog‘ oldi nohiyasi va shundan atmosfera
yog‘inlariga faqat 6,8% to‘g‘ri keladi. Sizot suvning 13,3% Zarafshon o‘zaniga
qaytadi, 57,9% Qorasuv ko‘rinishida er yuzasiga shiqadi, transpiransiya va
bug‘lanishga 22%, er osti yo‘li bilan qo‘shni nohiyalarga ketish 11% ni tashkil
qiladi. Kattaqo‘rg‘on rayonida er osti suvlarining umumiy zapasi (941 mln m 3
).
Er usti suvlari, tuproqlar ximiyaviy jihatidan ifloslanganligi tufayli sizot
suvlari xam ancha ifloslangan. Bu O‘rta Zarafshonning g‘arbiy qismlarida yaqqol
bilinib turadi. Qatlamlar orasida suvlar 50-60 metrdan birnecha ming metr
chuqurliklarda uchraydi. Bu suvlarning buloq shaklida chiqish – kamdan kam xol.
Ular konglomeratlar, glinalar, margellar orasida joylashgan. Kattaqo‘rg‘on
botig‘ida Ulus davlat xo‘jaligining Nagornaya qishlog‘ida 602 metr chuqurlikdan
chiqadi. Suv sarfi 15,6-18,9 m/sek, suv xarorati 25,4-45 0
, minerallashish darajasi
1,04-1,2g/l, tarkibi – sulfat-gidrokarbonat, natriy-kalsiy (Beder, 1961).
Qatlamlar orasidagi suvlarning ba’zilari o‘zlari otilib chiqadi. Bu gidrostatik
bosimga yoki gaz bosimiga bog‘liq. Bulung‘ur nohiyasining Oktyabr jamoa
xo‘jaligi, Ishtixon nohiyasining Guzan qishlog‘i yaqinida o‘zi otilib chiqadigan
buloqlar topildi. Tog‘lardagi yoriqlari va siniqlari orasidagi suvlar turli xil bo‘lib
ularning joylashishi toshlar yoriqligiga, ularning chuqurligiga bog‘liq. Odatda
ahaktoshlardan tuzilgan joylarda buloqlar kam bo‘ladi, chunki atmosfera yog‘inlari
19

toshlar orasidagi yoriqlar bilan chuqurga suv o‘tkazmaydigan qatlamga qadar kirib
boradi. Bunga ohaktoshlarning suvda eruvchanligi ham sharoit yaratadi.
Ohaktoshdan tarkib topgan rayonlarda karst buloqlari uchraydi va ko‘p xollarda
ularning debiti katta. Masalan, Nurota bulog‘iniki 200l/sek, Maydonsoy va
Dehibaland buloqlariniki 50-80 l/sek, Oksoy, Mehnatkash, Ohaliklarda xam 40-50
l/sek debitli karst buloqlari mavjud.
2.3. Tuproq paydo qiluvchi ona jinslar
Zarafshon daryosi yuqori oqimi asosan, tekislik yerlardan iborat, shimoldan
janubga tomon balandlik sathi pasayib boradi. Hududlarni geologik tuzilishi va
relyefi, iqlim sharoiti va tuproq-o’simlik dunyosiga ko’ra bir-biridan keskin farq
qilmaydi. Hududlardagi to’lqinsimon keng tekisliklar qadimgi to’rtlamchi davrning
turli murakkab va allyuvial yotqiziqlaridan tashkil topgan. Tog’ oldi hududlarida,
tipik bo’z, bo’z-o’tloqi, o’tloqi va o’tloqi botqoq tuproqlar tarqalgan.
V.V.Dokuchayev ta’biri bilan aytganda, tuproq paydo qiluvchi omillarga-
ona jins, relyef, iqlim, o’simlik va hayvonot dunyosi va inson faoliyati kirib, ular
ta’sirida vaqt birligida kechadigan jarayonlar tufayli tabiiy tuproq tadrijiy
rivojlanadi .
Tuproq paydo qiluvchi omillar o’zaro uyg’unlikda kechadi, bir omil o’rnini
ikkinchisi bosa olmaydi. Ularning faqat birgalikdagi faoliyati ta’siridagina
muayyan sharoitda me’yoriy rivojlangan tuproqlar hosil bo’ladi. Masalan,
tuproqdagi tirik organizmlar organik moddalar manbalari hisoblanib, ularning
hayot faoliyati iqlim sharoitlari, ya’ni namlik va quyosh energiyasiga bog’liq.
Shuningdek, boshqa omillarning ham tuproq paydo bo’lish jarayonida tutgan
muhim o’rni bor .
Zarafshon daryosi yuqori oqimi hududi murakkab geologik, geomorfologik-
litologik, tuproq-iqlim sharoitlari o’ta murakkab gidrogeologik holatni keltirib
chiqargan, bu holat yer usti va yer osti suvlari tartibi hamda balansi
ko’rsatkichlarida o’z aksini topgan. Hududda gidrografik tarmoqlar nihoyatda
notekis taqsimlangan.
20

2.4. O’simliklari
Zarafshon vohasining o’simliklar qoplami K.Z.Zokirov [2.36; 218-b., 3.6;
654-b.] ning ilmiy ishlarida qayd etilgan bo’lib, o’simliklari quyidagilardan iborat:
yantoq, qum akasiyasi, yulg’un, iloq, bug’doyiq. Bir muncha sho’rlangan yerlar
ajriq o’tlar bilan qoplangan. Zarafshon o’zaniga yaqin yerlarda va uning qurigan
yerlarida past bo’yli qamishlar uchraydi. Dehqonchilik qilib madaniylashgan
yerlarda asosan ekiladigan o’simliklar g’o’za, g’alla, poliz, sabzavot ekinlari
hamda bog’ va uzumzorlardan daraxt va buta o’simlik navlarini ikkiga jumladan,
mevali va manzaralilarga bo’linadi. Mevalilardan turli navli uzumlar olma, nok,
olxo’ri, o’rik, gilos, olcha, anor, jiyda, anjir, behi, tut va hokazo; Manzaralilardan
tol, qayrag’och, shumtol, nastarin, oq akasiya, atirgul, pushti akasiya, tuya va
hokazo. Voha begona o’tlari tuproq iqlim sharoitlari bilan bog’langan bo’lib, bu
g’o’za, beda, tariq, makkajo’xorining begona o’tlari hisoblanadi. Bog’, poliz,
sabzavot va boshqa ekinlarning o’ziga xos begona o’tlari o’sadi.
Vohada xilma - xil ekologik sharoitlar mavjud. Unda tarqalgan o’simliklar
sho’rxok, gipsli, taqir, shag’alli va qum tuproqlarda o’sishga moslashgan. Vohada
o’sadigan o’simliklar to’g’risidagi ma’lumotlarni ko’pgina ilmiy adabiyotlarda
uchratish mumkin.
1928 yilda Ye.P.Korovin [3.15; 370-b.] Zarafshon daryosi qadimiy tarmog’i
bo’lgan Moxandaryoda olib borgan tadqiqotlari davomida bu yerning o’simliklari
to’g’risida bir qancha ma’lumotlar keltirishgan.
1943 yilda Q.Z.Zokirov [ 3.6; 654-b . ] Samarqand va Buxoro viloyatlari
chegarasida, Zarafshonning quyi qismlari, G’ijduvon, Konimex va Nurota
atroflarida hamda Qizilqumning janubiy hududlarida tashkil qilingan kompleksli
ekspedisiyada qatnashib, o’simliklar qoplamini o’rgangan. Uning tadqiqotlarida
Corispermum korovinii , C . lehmannianum , Halo cnemumstrobilaceum , Lycium
ruthenicum , Zygophullum eichwaldii , Smirnovia turkestana , Horaninovia ulicinia ,
Heliotropium arguzioides , Astragalus villosissimus , Calligonum aphyllum kabi
o’simlik turlari aniqlangan.
Hozirgi vaqtda Zarafshon vohasi o’simliklari H.Q.Esanov [3.44; 187 b.]
21

tomonidan qisman o’rganilgan. Muallif vohada 59 oilaga mansub 528 tur yuksak
o’simliklar uchrashini qayd etgan. Vohaning qumli va sug’oriladigan
maydonlaridagi o’simliklar alohida ajratilib tahlil qilingan va uning konspekti
tuzilgan. Mazkur ishda Zarafshon vohasida tabiiy holda uchraydigan o’simliklar
to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan.
Hudud tuproqlarida sug’oriladigan mintaqada tabiiy holdagi o’simlik turlari
yo’qolib, uning o’rniga madaniy ekinlar ekiladi va sug’oriladigan tuproqlar uchun
xos bo’lgan xar xil begona o’tlar salomalaykum, ajriq, bangidevona, semiz o’t,
sassiq o’t, g’umay, zarpechak, shamak va boshqalar rivojlanadi.
Hududda madaniy ekinlarning turli xillari keng tarqalgan bo’lib, ulardan
mevali, manzarali daraxtlar va qishloq xo’jaligi hamda siderat va yem-xashak
ekinlari keng maydonlarda yetishtiriladi.
22

2.5.Tadqiqot obyekt va uslublari
Tadqiqot obyekti sifatida Zarafshon daryosining yuqori oqimida keng
tarqalgan eskidan sug’oriladigan tipik bo’zo’, o’tloqi allyuvial, bo’z-o’tloqi
tuproqlar tanlab olingan.
Olingan tuproq namunalaridan va tanlangan tuproq kesmalarida xamda dala
tajribalarida quyidagi laboratoriya va dala tadqiqotlari olib borildi:
1. Tuproqning morfologik tuzilishi. Buning uchun izlanishlar boshlanishida
barcha dala tajribalari o’tkaziladigan maydonlarda sizot suvlari sathigacha bo’lgan
chuqurlikda tuproq qirqimi qazilib, genetik qatlamlar bo’yicha tuproqning
morfologiyasi aniqlangan.
2. Gumus Tyurin usulida aniqlangan.
3. Mexanik tarkibi N.A.Kachinskiy usulini A.Bratcheva tomonidan
takomillashtirilgan usulda aniqlangan.
4. Hajm og’irligi genetik qatlamlar bo’yicha silindr usulida aniqlangan.
5. Tuproqning suv o’tkazuvchanligi amal davri boshida dalaning diagonali
bo’yicha 3 nuqtada, amal davri oxirida esa barcha variantlarda metall silindlar
usulida aniqlangan.
6. Solishtirma og’irlik genetik qatlamlar bo’yicha piknometr usulida
aniqlangan.
7. Tuproq gigroskopikligi A.N.Nikolayev usulida aniqlangan.
8. So’lish namligi va g’ovaklik hisoblash orqali aniqlangan.
9. Tuproqeritmasining muhiti rN metrda aniqlangan.
10. Tuproqda suvda eruvchi tuzlar miqdori aniqlash. Buni amalga oshirish
maqsadida barcha variantlardan o’suv davri boshi va oxirida tuproq namunalari
olindi. Olingan tuproq namunalaridagi tuzlar miqdori elektrokonduktometr asbobi
yordamida aniqlab borildi .
11. Umumiy azot Kyeldal usulida aniqlangan.
12. Ammiak miqdori Nestler reaktivida aniqlangan.
13. Nirat miqdori Grinvald Lyaju usulida aniqlangan.
14. Umumiy f osfor miqdori Me щ yeryakov usulida aniqlandi.
23

15. Harakatchan fosfor B.P.Machigin usulida aniqlangan.
16. H arakatchan kaliy Smit usulida aniqlangan.
17. SO
2 karbonatlar asidimetrik usulida aniqlangan.
24

III BOB. ZARAFShON YUQORI OQIMI SUG’ORILADIGAN
TUPROQLARDAGI EVOLYuSION O’ZGARIShLAR, ULARNING
ASOSIY XOSSALARI VA HOZIRGI HOLATI
3.1. Zarafshon daryosi yuqori oqimi tuproqlarining morfologik tavsifi
Dala sharoitida GPS asbobi yordamida tuproq kordinatalari aniqlanib,
olingan kesmalarda morfologik tahlillar o’tkazilib, tuproqlarni hajm og’irligi
aniqlanib va tabiiy namligiga va laboratoriya sharoitida ularning xossalarini
aniqlash uchun namunalar olingan. Quyida olingan tuproqlarning morfologik
ko’rsatkichlari izohlanadi.
3-Kesma. N40 0
02 /
42,9 //
.
E064 0
38 /
59,4 //
Jomboy tumani eskidan
sug’oriladigan o’tloqi allyuvial tuproqlar.
0-33 sm Och tusli bo’z, bir oz qo’ng’ir tovlanuvchan, yuqoridan quruq
pastga tomon bir oz namlangan, o’rta qumoq, yuqori yumshoq,
pastga tomon zichlashadi, o’simlik ildizlari va hasharot izlari
mavjud. Keyingi qatlamga rangi bilan o’tadi.
33-48 sm To’q bo’z qo’ng’ir tovlanuvchan, namlangan, o’rta qumoqli,
strukturali, yuqoriga nisbatan zichroq, ildiz qoldiqlari siyrak,
qizg’ish qoramtir dog’lar mavjud, keyingi qatlamga rangi va
mexanik tarkibi bilan o’tadi.
48-74 sm Och ko’ng’ir, namlangan, og’ir qumoqli, har-xil kesakchali,
zichlangan, va hayvonot olami mavjud. Berilgan yo’nalishda
kengligi 2 sm uzunlikdagi 10-15 sm qalinlikda yirik qum
to’plangan, ahyon-ahyonda suvda eruvchan tuz kristallari mavjud,
mayda tok ildizlari uchraydi, keyingi qatlamga zichligi bilan
o’tadi.
74-105 sm Bo’z-qo’ngir, namlangan, tovlanuvchan, og’ir qumoqli,
strukturali, yumshoq onda-sonda mayda ildizchalar va hasharot
faoliyati ifodalangan. Pastki tomon qo’ng’ir qoramtir dog’lar
to’planadi. Keyingi qatlamga namlik miqdori bilan o’tadi.
25

105-132 sm Bo’z-sarg’ish, tovlanuvchan, namlangan, og’ir qumoqli, o’rtacha
zichlashgan, strukturali, har-xil kesakchali, mavjud. Keyingi
qatlamga namlik miqdori bilan o’tadi.
132-250 sm Bo’z-qo’ngir, ho’l, og’ir qumoqli, yirik kesakchali, strukturali,
pastki tomon qo’ng’ir qoramtir dog’lar mavjud, 250 smdan yer
osti sizot suvlari chiqadi.
6- Kesma. N 40 0
05 /
41,3 //
. E 065 0
25 /
31,3 //
Poyariq tumani eskidan
sug’oriladigan bo’z-o’tloqi tuproqlar.
0-25 sm qo’ng’ir, yuqoridan quruq pastga tomon bir oz namlangan, o’rta
qumoqli, kesakli, yuqori yumshoq pastga tomon kuchli zichlashgan,
o’simlik, hasharot ildizlari mavjud. Keyingi qatlamga rangi,
mexanik tarkibi bilan o’tadi.
25-38 sm Bo’z-qo’ng’ir tusli, namlangan, yengil qumoqli, suvga chidamsiz
strukturali, yuqoriga nisbatan juda zich, ildiz qoldiqlari siyrak,
qoramtir dog’lar mavjud, keyingi qatlamga namligi bilan o’tadi.
38-52 sm Bo’z-ko’ng’ir tusli, yaxshi namlangan, yengil qumoqli, juda kuchli
zichlashgan, har-xil kesakchali, mayda o’simlik tomirchalari va
hayvonot olami mavjud, berilgan yo’nalishda kengligi 2 sm
uzunlikdagi 10-15 sm da yirik qum qatlamchali to’shamasi mavjud,
suvda eruvchan tuz kristallari mavjud. Keyingi qatlamga namligi
bilan o’tadi.
52-6 8 sm Bo’z-qo’ng’ir tusli, kuchli namlangan, yengil qumoqli, juda kuchli
zichlashgan, chidamsiz strukturali, mayin ildizchalar va hasharot
faoliyati ifodalangan. Pastki tomon qo’ng’ir qoramtir dog’lar
to’planadi. Keyingi qatlamga mexanik tarkibi orqali o’tadi.
6 8 -90 sm
90-125
sm Bo’z-sarg’ish tusli, kuchli namlangan, o’rta qumoqli, juda kuchli
zichlashgan yirik va o’rta kesakchali, keyingi qatlamga zichligi
bilan o’tadi.
Bo’z-sarg’ish qo’ngir tusli, kuchli namlangan, o’rta qumoqli, kuchli
zichlashgan yirik va o’rta kesakchali, keyingi qatlamga namligi
26

125-140
sm bilan o’tadi.
Bo’z-sarg’ish qo’ngir tusli, ho’l, o’rta qumoqli, o’rtacha
zichlashgan, mayda kesakchali yemiriluvchan. 140 sm dan yer osti
sizot suvlari sizib chiqadi.
3.2. Kimyoviy xossalari
Tuproqning kimyoviy xossalarini ya’ni tuproqning asosiy oziqa elementlari
va organik moddalar bilan ta’minlanganlik darajasini bilish muhim ahamiyat kasb
etadi. Olib borilgan izlanishlar davomida, Zarafshon daryosi yuqori oqimi
hududida tarqalgan tuproqlarning kimyoviy xossalarining sezilarli ravishda
o’zgarishi kuzatildi.
Ma’lumki, gumus tuproq unumdorligini ta’minlovchi va tuproqning fizik
holatini, agrokimyoviy ko’rsatkichlarini, biologik faolligi, struktura holatini,
o’simliklarning o’sishi va rivojlanish sharoitini yaxshilovchi asosiy manba
hisoblanadi. Gumus miqdorini oshishi tuproq unumdorligi va qishloq xo’jaligi
ekinlari hosildorligiga kuchli ta’sir qiladi.
Eskidan sug’oriladigan bo’z-o’tloqi tuproqlarining haydov va haydov osti
qatlamlarida gumus miqdori 0,800-0,625 % ni tashkil etadi. Barcha tuproqlarda
gumusning katta miqdori yuqori qatlamlarda tarqalgan, quyi qatlamlarga tomon
gumus miqdorining sezilarli kamayishi kuzatiladi. (3.1-jadval).
M.M.Toshqo’ziyev [3.31; 48-b.], N.I.Shadiyevalar [3.40; 12-17 b.]
tomonidan ishlab chiqilgan tuproqlarda gumus holati ko’rsatkichlari bo’yicha
gumus bilan ta’minlanishini tahlil kilinsa, yangidan sug’oriladigan qumli cho’l
tuproqlari o’rtacha (1,0-1,5 %), qolgan tuproqlar esa kam ta’minlangan (0,5-1,0 %)
Yalpi azot miqdori eskidan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial tuproqlarida
0,049-0,031 va 0,088-0,071% ni tashkil etadi. Eskidan sug’oriladigan bo’z-o’tloqi
tuproqlar bir biriga yaqin bo’lib ular o’rtasidagi farq juda kam miqdorni tashkil
etadi kesma bo’yicha uning miqdori 0,076-0,018 va 0,085-0,019% atrofida
tebranadi. Buning asosiy sabablari ushbu xo’jaliklarda bir xil agrotexnik
27

tadbirlarning o’tkazilishi mumkin hamda Zarafshon daryosining yuqori qismida
joylashganligi deb izohlash mumkin.
Yalpi fosfor miqdorining o’zgarishlari gumus miqdoriga va mexanik
tarkibiga bog’liq bo’lib, fosforning umumiy miqdori asosan yuqori qatlamlarda
ko’p bo’lishini, ushbu qatlamlardagi uning biologik akkumulyasiyasi bilan
bog’lash mumkin. Yalpi fosfor miqdori eskidan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial
tuproqlarida 0,26-0,10 va 0,35-0,10% ni tashkil etib sug’oriladigan o’tloqi
tuproqlarda fosforning miqdorini birmuncha ko’pligini ko’rsatadi.
Yalpi kaliy miqdorining o’zgarishlari gumus miqdoriga va mexanik
tarkibiga bog’liq bo’lib, kaliyning umumiy miqdori asosan yuqori qatlamlarda
ko’p bo’lishi kuzatilgan. Eskidan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial tuproqlarida
0,816-0,600 va 1,00-0,60% ni tashkil etib, sug’oriladigan o’tloqi tuproqlarda
kaliyning miqdorini nisbatan birmuncha ko’pligini ko’rsatadi.
Izlanish olib borilgan barcha tuproq tiplari bir biriga yaqin bo’lib, umuman
uning miqdorini kamligini ko’rsatadi. Buning sababi fermer xo’jaliklari tomonidan
kaliy o’g’itini muntazam ko’llamasligidan dalolat beradi.
Azotning ammoniy - (N-NH
4 ) miqdori barcha tuproq tiplarning haydov
qatlamlarida ko’p bo’lib, 25-37,9 mg/kg atrofida tebranadi, uning eng ko’p
miqdori eskidan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial tuproqlarida hosil bo’lgan (37,9
mg/kg).
Tuproq tarkibidagi nitrat azoti - (N-NO
3 )
o’rganilgan tuproq tiplari kesma
bo’yicha deyarli bir xil miqdorda taqsimlangan (1,0-5,5 mg/kg).
Ma’lumki, almashinuvchan kaliy miqdori o’simliklarni oziqlanishida muhim
rol o’ynaydi. Shuningdek, o’simliklarning fizik-kimyoviy xossalariga ijobiy ta’sir
ko’rsatish bilan bir vaqtda, ularning hayotida katta ahamiyatga ega elementlardan
sanaladi. O’simliklarni kaliy bilan oziqlanishining asosiy manbai uning
almashinuvchi shakllari hisoblanadi.
Eskidan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial tuproqlarida 150 mg/kg bo’lib,
keyingi qatlamga tomon 135 mg/kg ni, eskidan sug’oriladigan o’tloqi tuproqlarida
bu ko’rsatkich 148 mg/kg, keyingi qatlamda esa 128 mg/kg ni tashkil etadi
28

Karbonatlar miqdori bo’yicha o’rganilayotgan gidromorf tuproqlar deyarli
bir xil ko’rsatkichlarga ega. Barcha tuproqlarda karbonat miqdori tuproqning
mexanik tarkibiga bog’liq holda profil bo’ylab 6,94dan 8,7% oralig’ida tebranib
turadi.
Tuproq reaksiyasi uning eng xarakterli va sezgir belgisi hisoblanadi. Tuproq
muhiti tuproq kimyoviy tarkibining eng ahamiyatli xususiyatlarini, tuproq hosil
bo’lishining barcha sharoitlarini, tuproq genezisini, shuningdek tuproqda ro’y
beradigan o’zgarishlarning eng nozik jihatlarini ham ifodalab beradi. Ma’lumki,
ko’pchilik qishloq xo’jaligi ekinlari miqdori tuproq muhiti neytralga yaqin va
kuchsiz ishqoriy bo’lganda (rN=6-7, rN=7,1-8,0) yaxshi o’sib rivojlanadi. Tuproq
reaksiya muhiti, ya’ni uning kislotaliligi, neytralligi yoki ishqoriyligi tuproqning
kimyoviy va biokimyoviy xossalari uchun ulkan ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotlar davomida tuproqning rN ko’rsatkichlarini aniqlash natijalari,
o’rganilgan tuproqlar asosan kuchsiz ishqoriy muhitga ega ekanligini ko’rsatdi,
tuproqlarning rN ko’rsatkichi 7,4-7,7 atrofida tebranib turishi qayd etildi.
3.2.1 - jadval
Sug’oriladigan tuproqlarning agrokimyoviy xossalari
Qatlam
chuqur
ligi, sm Gumus,
% Yalpi, % Harakatchan, mg/kg CO
2
karbo-
natlar, % pH
N P K N-
NH
4 N-
NO
3 P
2 O
5 K
2 O
3-kesma. Eskidan sug’oriladigan o’tloqi-allyuvial tuproqlari
0-33 0,859 0,049 0,26 0,816 28,1 1 , 7 23 150 7,73 7,4
33-48 0,715 0,031 0,26 0,732 21,9 3 , 1 19 135 7,84 7,4
48-74 0,618 0,019 0,21 0,744 19,7 2 , 0 13 90 7,89 7,3
74-105 0,525 0,014 0,19 0,72 15,6 4 , 8 12 60 8,47 7,3
105-132 0,332 0,012 0,15 0,6 0 14,3 3 , 7 10 55 6,88 7,3
132-170 0,27 0,013 0,12 0,67 13,7 1 , 4 9 40 6,51 7, 2
170-200 0,195 0,01 0,1 0 0,6 11,7 4,2 6 30 6,52 7,3
6-kesma. Eskidan sug’oriladigan bo’z-o’tloqi tuproqlar
0-25 0,8 00 0,085 0,25 0,98 0 28,1 2,75 20 90 6 ,63 7, 3
25-38 0,625 0,056 0,17 0,792 23,2 1,75 14 80 7,90 7, 3
38-52 0,455 0,039 0,16 0,732 20,9 1,75 12 50 8,59 7,3
52-68 0,315 0,04 0 0,15 0,744 18,5 1 ,0 10 40 8, 36 7,2
68-90 0,256 0,025 0,14 0,72 0 17,1 1 ,0 9 32 6,78 7,2
90-125 0,19 0 0,019 0,12 0,6 00 10,1 1 ,0 8 18 6,6 4 7, 1
29

Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko’ra, tuproqdagi oziqa elementlarining
kesma bo’ylab taqsimlanishi uning mexanik tarkibi va gumus miqdoriga bog’liq
ekanligini ko’rish mumkin. Shuningdek, sho’rlanish darajasi ortishi bilan gumus
va oziqa elementlari miqdori birdan minimal darajagacha kamayib ketadi.
Tuproqning eng muhim agronomik va agrofizik xossalarining yomonlashishi bilan
gumus miqdorining keskin kamayishi kuzatiladi. Ushbu tuproqlarni asosiy oziqa
elementlari miqdori bilan kam ta’minlanganligini o’simlik qoldiqlarining kamligi,
shuningdek hududning noqulay iqlim xususiyatlari bilan ham bog’lash mumkin,
qaysiki yozgi yuqori harorat, bir muncha past darajadagi havoning nisbiy namligi
va va tez-tez esib turadigan shamol hisobiga tuproq yuzasidan namlikni jadal
ravishda bug’lanib ketishini yuzaga keltiradi, bularning barchasi esa o’z navbatida
intensiv sho’rlanishni va o’simliklarni suvga bo’lgan talabini oshishini yuzaga
keltirib chiqaradi.
3.3. Zarafshon daryosi yuqori oqimi tuproqlarida sodir bo’lgan evolyusion
jarayonlar
Tuproqlar evolyusiyasi ularning xossalari, jarayonlari va tartib larining
o’zgarishida namoyon bo’ladi. Tuproqlar evolyusiyasi haqidagi ma’lumotlar
tuproqqa antropogen ta’sirni to’g’ri baholash va ularning keyingi rivojlanishi
tashhis ini ishlab chiqish imkonini beradi. [ 2.6; 223 s., 2.31; 214-217 s.,2.57; 120
b.,2.58; 160 b., 4.5; 511-522.r. ]
Sug’oriladigan tuproqlar madaniy landshaftning ajralmas elementi
bo’lganligi sababli, tuproq sifatining yomonlashuvi va unumdorligining
pasayishiga yo’l qo’ymaslik uchun ularda paydo bo’ladigan o’zgarishlar
jarayonlarini imkon qadar tartibga solish kerak. Shu maqsadda tuproqlar haqidagi
ma’lumotlar, ularning evolyusiyasi va tashhisi asosida sug’oriladigan
tuproqlarning meliorativ holatini yaxshilash va unumdorligini oshirishga qaratilgan
bir qator chora-tadbirlar ishlab chiqildi.
30

M.A.Pankov [ 2.76; 416 s. ] ekinlarni kultivasiya qilishda, tuproqqa ishlov
berishda, o’g’itlashda, sug’orishda, quritishda va sho’rlanishda unga bevosita ta’sir
etishini qayd etadi. Insonning iqtisodiy faoliyati yerning iqlimiga ham, gidrologik
sharoitlariga ham ta’sir qiladi.
N.N.Rozov [ 2.78; 105 s. ] tuproqlarning «rivojlanishi» atamasi tuproq hosil
qiluvchi omillarning doimiy kompleksiga ega bo’lgan ona jinsdan tuproq
kesmas ining bosqichma-bosqich shakllanishi tushuniladi, deb yozadi.
Tuproqlarning «evolyusiyasi» atamasi allaqachon shakllangan tuproqlarning
o’zgarishini anglatadi.
Zarafshonning I va II q ay i rlari hududida eski dan sug’oriladigan o’tloqli
allyuvial tuproqlardan tashqari yangi o’zlashtirilgan tuproqlar ham aniqlangan.
Ular nisbatan kichik maydonlarni, shu jumladan Narpay tumani dagi Navoiy
massivining ya ngi o’zlashtirilgan tuproqlarning morfologik kesmas ida tabiiy
tuproqlarga xos bo’lmagan butunlay yangi haydaladigan qatlam paydo bo’ladi. U
qo’riq o’tloqli allyuvial tuproqlarda 15-20 sm gacha bo’lgan chimli qatlam
aralashib va o’tish qatlamini o’zlashtiradi. O’tish qatlam i qalinligi 70 sm gacha
yetdi va kulrang-jigarrang rangga ega edi.
Haydov qatlamida chirindi miqdori mexanik tarkibiga qarab juda keng
oralik da o’zgarib turadi. Shu bilan birga, uning o’rtacha miqdori 2,1%, azot-0,06-
0,3% ni tashkil qiladi. Tuproqning hayd ov qatlam ida fosforning harakatchan
shakllari yetarlicha ta’minlanmagan (13-31 mg/kg), kaliy kam ta’minlangan (100-
114 mg/kg tuproq).
Karbonatli shakllanishlar oqish mergel qatlam lar shaklida, ba’zan esa shox
shaklida namoyon bo’ladi. Tahlil shuni ko’rsatadiki, allyuvial tekislikning
aksariyat qismida magniy karbonat konsentrasiyasi tuproq kesmas ining yuqori va
o’rta qismlarida zaharlilik chegarasidan oshib ketadigan miqdorda (umumiy
karbonatlarning 18% gacha) kuzatiladi. Ushbu tuzning kesma bo’ylab tarqalishi
sho’rlanish jarayonlarining ikkilamchi xususiyatini va tuproq shakllanishining aniq
o’tloqiligini ko’rsatadi. O’tloq tuproqlarining karbonatli-magniyli sho’rlanishi
sho’rtoblanish tavsifga ega bo’lib, tuproqlarning fizik-kimyoviy xossalarining
31

keskin yomonlashuvida namoyon bo’ladi. Gips mi q dori kesma ning pastki qismida
va faqat sho’rlangan tuproqlarda uchraydi. Tuproqlarning mexanik tarkibi juda
xilma-xil - og’ir qumoqlardan qum li- qumloqlarga qadar uchraydi .
Yangi o’zlashtirilgan o’tloqli allyuvial tuproqlar «O’zgiprozem» FZKning
tuproq xaritasiga ko’ra suvda eruvchan tuzlar bilan o’rtacha darajada sho’rlangan.
Hozirgi vaqtda sho’rlanish darajasi past bo’lgan tuproqlar, yuvilgan va o’rtacha
sho’rlangan tuproqlar kam uchraydi.[ 1.10; 44.b 1.11; 1-4 s., 1.12; 1-4 s. ]
Bizning tadqiqotlar da va boshqa mualliflar ning so’ngi qariyb 7 0 yil
davomida yangi o’zlashtirilgan o’tloqli allyuvial tuproqlar dan yangi dan
sug’oriladigan tuproqlarga o’tganligi o’z ifodasini topdi . Yangi o’zlashtirilgan
tuproqlarning yangi dan sug’oriladigan tuproqlarga aylanishi jarayonini haydov
qatlamida chirindining 2,1% dan 0,8% gacha sezilarli darajada kamaygan deb
asoslash o’rinli . Bugungi kunda mazkur o’tloqi tuproqlarning ildiz tarqalgan
qatlami (0-30sm) da chirindi miqdori 0,4 dan 0,6% gacha o’zgarib turadi.
Tuproqdagi azot 0,06 dan 0,09% , . f osforning harakatchan shakllari tarkibi ham 13-
31 dan 6-7,3 mg/kg gacha pasay ganligi va aksincha , harakatchan kaliy miqdori
100-114 dan 100- 150 mg/kg gacha bir oz ort ganligi aniqlandi .
Tuproqlar faqat turlar darajasida o’zgargan. Tuproq evolyusiyasi sxemasi
quyidagicha ko’rinadi: Yangidan o’zlashtrilgan O’tloqi al lyuvial -2 → Yangidan
sug’oriladigan O’tloqi al lyuvial -1 (0,2) . (Yao’z.O’a-2 → Yasug’O’a-1).
Qadimgi sug’oriladigan o’tloqli allyuvial tuproqlar, agroirrigasiya
qkatlam ining qalinligiga qarab kuchli, o’rtacha va kam quvvatlilarga bo’linadi.
Haydov qatlam kulrang yoki quyuq kulrang rangga ega.
Qalin va o’rtacha qalinlikdagi eski dan sug’oriladigan o’tloq i tuproqlari
odatda sho’rlanmaydi - haydov qatlamdagi quruq qoldiq miqdori 0,076 dan
0,116% gacha, ammo sho’rlanmagan tuproqlar orasida har xil sho’rlangan tuproq
dog’lari uchraydi . Ulardagi tuz miqdori 1,5% ga ye t a di. Haydov va haydov osti
qatlam larida CO
2 karbonatlarining miqdori 6-9% ni, pastki qismida 13% gacha
bo’l adi . E skidan sug’oriladigan o’tloq i tuproqlar ning haydov qatlamida 100 g
tuproq dagi singdirish sig’imi past bo’l ib 7 dan 10 m g-egv. gacha o’zgaradi.
32

Bizning tadqiqotlarimiz shuni ko’rsatdiki, eskidan sug’oriladigan o’tloqli
allyuvial tuproqlarda so’nggi 7 0 yil ichida o’zgarishlar ham asosan turlar
darajasida sodir bo’lgan. Zarafshon ikkinchi qayr ining eski dan sug’oriladigan
o’tloqi tuproqlari ichida Ishtixon tumanidagi kam sho’rlangan tuproqlar
maydonning 40% gacha, 15% i o’rtacha sho’rlangan tuproqlar ulushiga to’g’ri
keladi. Xatirchi tumanida kam sho’rlangan tuproqlar faqat 18% ni egallaydi.
Qolgan tuproqlar sho’rlanmagan (asosiy xo’jaliklarning ma’lumotlariga ko’ra).
Shu bilan birga, chirindi miqdori qalin tuproqlarda 0,8-1,5% gacha, o’rtacha
qalinlikda gida esa 1,1-1,2% gacha kamaydi. Shunga ko’ra, yalpi azot miqdori ham
0,06-0,10% gacha kamaydi. Fosforning harakatchan shakllarining miqdori
tuproqlarda ham kama y di: eski dan sug’oriladigan o’tloqli qalin tuproqlarning
haydov qatlam ida 13-22 mg/kg gacha, o’rtacha qalinlikdagi tuproqlarda esa 5-16
mg/kg gacha o’zgardi. Shu bilan birga, ba’zan haydov osti qatlamlarida,
shuningdek, qalin qatlam larda harakatch an fosfor miqdori hayd ov qatlam g a
nisbatan chuqur qatlamlarda oshib ket a di.
Zarafshonning ikkinchi qayir tekisli gi eski dan sug’oriladigan o’tloqi
allyuvial tuproqlarning yaqin vaqt oralig’ida evolyusiya sxemasi quyidagicha:
Eskidan sug’oriladigan O’tloqi-0 → Eskidan sug’oriladigan O’tloqi-1 -1(0.2) .
(Esug’O’-0 → Esug’O’-1(0,2)).
Navoiy viloyati Xatirchi tumanida eski dan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial
tuproqlar bilan bir vaqtda yer osti suvlari past bo’lgan sharoitda eski sug’oriladigan
o’tloq i - bo’z tuproqlar rivojlangan « O’zgiprozem » .FZK ma’lumotlari [1.12; 1-4 s.
1974]
Ular asosan o’rta qumoqli mexanik tarkibga ega bo’lib, agro irrigasion
qatlam i 100-120 sm ga yet ib, g umus li qatlam 70-80 sm gacha qalinlashganligi
aniqlandi . Haydaladigan qatlamda chirindi 1,0-1,1%, azot 0,07% tashkil qiladi .
Mazkur tuproqlar amalda sho’r lan magan.
Zarafshon d aryo si ning ikkinchi qayr tekisli gida hosil bo’lgan eski dan
sug’oriladigan o’tloq- bo’z tuproqlar evolyusiyasi tur darajasida o’tgan vaqt
33

oralig’ida quyidagi cha ifodalanadi : Eskidan sug’oriladigan O’tloqi Bo’z - 0 →
Eskidan sug’oriladigan O’tloqi-1(0). Esug’O’B -0 → Esug’O’ -1(0) .
Zarafshonning ikkinchi tekislik terra sas ida tarqalgan sug’oriladigan
tuproqlar evolyusiyasini tahlil qilar ekanmiz, birinchi navbatda, barcha tuproqlarda
sho’rlanish darajasining osh ganligi qayd qilindi . Bu tendensiya tuproq
shakllanishining hozirgi sharoitlarini saqlab qolgan . Zarafshon d aryo quyi qismi da
iqlimi o’ta quruq cho’l mintaqa si joylashgan. Bu yerda tuproq hosil bo’lishining
cho’l tipiga ko’ra mintaqaviy tuproqlarning rivojlanishi (bo’z-qo’ng’ir, qumli-cho’l
va ta q ir, shuningdek, sho’rxo klar) sodir bo’ladi.
Bu tuproqlarning haydov qatlam ida chirindi miqdori 1,5-2,5% ni tashkil
etgan. Qadimgi sug’oriladigan o’tloq-taqir tuproqlar asosan sho’rlanmagan va
kuchsiz sho’rlangan ( quruq qoldiq miqdori 0,1-0,5%). O’rtacha sho’rlangan
tuproqlar kamroq tarqalgan. Sho’rlanish tipi sulfatli. Tuproqlarning ayrim
qatlamlarida kam ishqoriylik qayd qilindi.
Tadqiqotchilar [ 2.58;. 160 b. ] ma’lumotlariga ko’ra, haydov qatlamdagi
fosfor va kaliyning yalpi miqdori mos ravishda 0,08-0,20% va 1,01-2,63% gacha
o’zgargan. Shunday qilib, bu tuproqlar kaliy zahiralariga boy va fosfatlarga
kambag’al hisoblanadi . Kesma bo’ylab CO
2 karbonatlarining tarkibi 6,8 dan 9,8%
gacha o’zgaradi.
Sug’oriladigan o’tloq i -taqir tuproqlar bilan bir vaqtda deltaning chap qirg’oq
qismida yer osti suvlari chuqurligi 1 - 3 m bo’lgan o’tloqi tuproqlar hosil bo’lgan.
Kesma me xanik tarkibi og’ir va o’rta loyli, kamroq ye ngil qumloq lidir . Kuchsiz
minerallashgan ye r osti suvlarining yaqinlashishi natijasida hosil bo’lgan o’tloq i
tuproqlari o’simliklar bilan qoplangan bo’lib, qalin (10-12 sm) chimli tuproq
qatlami bilan qoplanib aniq ifodalangan kesakli struktura shakllan gan . Ch irindi
miqdori 2 ,5% ga yetdi. Juda sho’rlangan tuproqlarda o’simlik qoplami siyrak .
Undagi chirindi miqdori 0 ,7 - 1 ,2% ni tashkil qiladi . Yalpi fosforning miqdori
tuproqlarda 0,17-0,12%, kaliy 1,8-2,4% ni tashkil qiladi. Kesma bo’ylab
karbonatlar miqdori 7 dan 8% gacha o’zgarib turadi.
34

Qadimgi o’tloqli allyuvial tuproqlar turli kuchsiz sho’rlangandan o’rtacha va
kuchli darajada sho’rlanishga uchragan. Chimli qatlamda tuz miqdori 1,6-4,0% ga,
quyi qismida 0,3-0,6% gacha bo’lishi kuzatiladi.
Eskidan sug’oriladigan o’tloqli allyuvial tuproqlar, asosan, o’rta qum oqli.
Gumus qatlam qalinligi 70-100 sm ga yet a di. Bu tuproqlarning haydov qatlami
1,2-1,4% atrofida chirindi mavjud . Tuproqlarda azot 0,103-0,135% ni, yalpi fosfor
0,117-0,210% ni tashkil et a di .
Qadimgi o’tloq i tuproqlarning o’zlashtirilishi bilan bir vaqtda sug’orma
dehqonchilikda o’tloq i -taqir tuproqlardan foydalan ilgan. Hududda avval ilgari
o’zlashtirilmagan hududlarni o’zlashtirish hisobiga sug’oriladigan yerlar maydoni
ko’paygan . Pirovardida, s ug’orish uchun o’tloq i -taqir tuproqlardan intensiv
foydalanish ye r osti suvlarining bir tekisda ko’tarilishiga olib keldi, bu esa yarim
gidromorf tuproqlarning bir qismining gidromorf o’tloq i larga qaytishiga (teskari
evolyusiyaga) olib keldi.
1963 yilgi tadqiqotlar [ 1.8; 41 b., 2.58; 160 b. ] Buxoro deltasining o’ ng
qirg’oq qismida eski dan sug’oriladigan o’tloq-taqir tuproqlar Peshku, Shofirkon va
G’ijduvon tuman larida keng tarqalgan. Lekin , o’ng qirg’oqdagi asosiy maydonni
o’tloqli allyuvial tuproqlar, asosan eski dan sug’oriladigan tuproqlar egallagan. Bu
yerda o’tloq sho’rxok lar ham uchraydi. Zarafshonning Buxoro deltasining eski
sug’oriladigan o’tloqli allyuvial tuproqlari, o’tmishdoshlari sug’oriladigan o’tloq-
taqir tuproqlari ( U zgiprozem instituti ma’lumotlariga , ko’ra) qalinligi 1,0 dan 2 m
gacha bo’lgan agro irrigasion qatlam ga ega bo’lgan asosan o’rta mexanik tarkib li
tuproq lar bo’lib, chirindi li qatlam i 70–100 sm ga yet a di.
E ski dan sug’oriladigan o’tloq i tuproqlarining haydov qatlamida chirindi va
azot miqdori eski dan sug’oriladigan taqir - o’tloqi tuproqlarga nisbatan kam roq
(0,9-1,1% va 0,05 - 0,07%), shuningdek, eski dan sug’oriladigan o’tloq i
tuproqlar ning o’tmishdoshlari eski tashlandiq o’tloqli allyuvial tuproqlar 201 8
yilda o’tloq i -taqir tuproqlar maydoni sezilarli darajada kamaygan.
Zarafshon ning quyi oqimi hududida eski dan sug’oriladigan o’tloq tuproqlar
dominant lik qiladi . Tuproq qoplami keyingi 7 0 yil ichida (1963-201 8 )
35

morfogenetik kattaliklari bo’yicha sezilarli darajada transformasiya, ammo
litologik va geomorfologik sharoitlar bilan bog’liq ayrim uchragan farqlar saqlanib
qolgan.
Mexanik tarkibga ko’ra, kuchli agroirrigasion qatlam i bo’lgan eski dan
sug’oriladigan o’tloqli allyuvial tuproqlar asosan o’rta, kamroq og’ir qumloq li dir.
Yengil qum loqli tuproqlar asosan suv manbalarining yuqori oqimida joylashgan.
Gumusli qatlam qalinligi 70-100 sm gacha boradi . Tuproqlar haydov
qatlamidagi chirindi miqdori 0,5 dan 1,2% gacha o’zgarib turadi. Bu
ko’rsatkichlarni 1963 yil ma’lumotlari bilan qiyosiy solishtirilganda , ular o’tloq i
tuproqlar chirindi miqdoriga yaqin ligi , o’tloqi-taqir tuproqlar bo’lgan ligi ,
an’anaviy o’tloq tuproqlarnikidan ancha past ekanligi aniqlandi.
Tuproqdagi azot 0,03 dan 0,07% gacha , ya lpi fosforning miqdori 0,108 dan
0,405% gacha , yalpi kaliy 0,3 dan 1,6% gacha, harakatchan fosfatlar 4 dan 15
mg/kg gacha o’zgaradi. Kaliyning o’zlashtiruvchi shakllarining tarkibi ham keng
3-150 dan 175-400 mg/kg gacha o’zgargan.
Hozirgi vaqtda daryo vodiysining quyi qismida eski dan sug’oriladigan
o’tloqli allyuvial tuproqlar ustunlik qiladi.
Zarafshon d aryo si ning quyi oqimidagi tuproqlarning evolyusiyasi tip, tipcha ,
sinf va tur darajasida bo’lgan. 1932-201 8 yillar uchun ushbu mintaqaning asosiy
tuproqlari evolyusiyasi sxemasi ni quyidagicha tavsiflash mumkin.
Esug’O’T- 0,1
Esug’O’T -1(2,3) Esug’O’a -1,2,3
Zarafshon chap deltasi Esug’O’T -0,1(2)
Esug’O’a -1,0→ Esug’O’a -1,2,3
Zarafshon o’ng deltasi Esug’.t -3→ Esug’O’a -1,0(2)→ Esug’O’ -1,2,3
Keyingi yillarda vohada yer zahiralarining yetishmasligi tufayli Zarafshon
vohasining shimolida joylashgan yaroqsiz tuproqlarni sug’orma dehqonchilikka
jalb etish boshlan gan . Bu yerda delyuvial-prolyuvial yotqiziqlarda qumlar bilan
qo’shilib sur tusli -qo’ng’ir tuproqlar hosil bo’ladi. Tuproqlar asosan ye ngil qum oq
va qum loq -qumli, gumus miqdori kam -0,2 dan 0,6% gacha. Karbonatlar - 3-6%.
36

Bo’z sur tusli -qo’ng’ir tuproqlar yuzasidan sho’r lanmagan , ammo
sho’r toblash gan .tuproqning yuza 0,3-0,6 m qatlamida tuz miqdori 1-2% ga ye tadi.
Bu yerlarning vegetasiya davrida sug’orish va sho’r yuvishda yer osti
suvlarining 3-4 m gacha ko’tarilishi va avtomorf surtusli qo’ng’ir tuproqlarning
o’zlashtirishning birinchi bosqichida yarim gidromorf surtusli qo’ng’ir-o’tloqli
tuproqlarga aylanishiga sabab bo’ladi. Mexanik tarkibiga ko’ra, yangi dan
sug’oriladigan surtusli qo’ng’ir-o’tloqi tuproqlar ye ngil qum oqli bo’lib ye ngil
qumoqlar qumloqlar va qumli skelet yotqiziqlarida hosil bo’lgan. Kesma bo’ylab
ular gips kristallari va kam hollarda zang dog’larni o’z ichiga oladi.
Yangi sug’oriladigan surtusli qo’ng’ir - o’tloqli tuproqlarning haydov
qatlami da gumus miqdori 0,4-0,8% ni, azot-0,036-0,087% gacha o’zgarib turadi.
Haydov qatlamida tuproqlarni fosfor va kaliyning harakatchan shakllari bilan kam
ta’minla ngan , mos ravishda 12-27 va 50-200 mg/kg ga teng. Kesma dagi
karbonatlar 5-6%. Tuproqlari biroz sho’rlangan, joylarda yuvilib ketgan. Tuproq
sho’rlanishining tipi xlorid-sulfatli. Bo’z-qo’ng’ir tuproqlarning evolyusiyasi
tip cha , sinf va tur darajasida sodir bo’ladi va quyidagicha ifodalanadi :
Qo’r. S Q -0 … → Yao’zl. S Q -0 (1) → Yasug’. S QO’ -1(0)
Zarafshonning quyi oqimining hozirgi meliorasiya darajasi bilan yuqoridagi
qonuniyat lar kelajakda ham davom etadi va tuproqlar da gidromofizm jarayonlari
kuchayadi .
Xulosa qilib aytganda, Zarafshon d aryo si ning o’rta va quyi oqimidagi tog’
oldi va cho’l sug’oriladigan yerlar maydonini kengay ishi yer osti suvlarining asta-
sekin ko’tarilishi bilan birga sodir bo’ladi . Tuproqdagi oziqa elementlarining
kesma bo’ylab taqsimlanishi uning mexanik tarkibi va gumus miqdoriga bog’liq.
Turli mexanik tarkibli tuproqlarda oziqa elementlarining umumiy hamda
harakatchan shakllari turlicha bo’ladi. Eskidan sug’oriladigan tuproqlarning
mexanik tarkibi og’irlashgan hamda tuproqqa fizik yetilmagan holatda og’ir
texnikalar ta’sirida ishlov berilishi va ko’p miqdorda sug’orish natijasida ularning
zichligi oshgan, struktura holati yomonlashgan. Tuproqlar tarkibidagi suvda
37

eruvchan tuzlar miqdori tuproq tiplari bo’yicha sho’rlanmagan, kuchsiz va o’rtacha
sho’rlangan tuproqlar guruhlarga mansub.
Gidrogeologik sharoitlarning o’zgarishi ko’pincha tuproqlarning genetik
evolyusiyasiga, avtomorf tuproq tipining yarim gidromorf kichik tipga, keyin esa
gidromorf tipiga aylanishiga olib kel gan .
Kimyoviy elementlarning migrasiya jarayonlari faollashadi, ular orasida
zararli eruvchan tuzlar muhim salbiy rol o’ynaydi, bu yer osti suvlari va tuproq
qatlamining sho’rlanishiga olib keladi. Tuproq hosil bo’lish jarayonlariga ta’sir
etuvchi yer osti suvlari Zarafshon daryosi vodiy si ning o’rta qismida asosan
chuchuk yoki qisman kuchsiz minerallashgan. Bu ye rda sho’rtoblanish jarayonlari
zaiflashgan va tuproqlarda tuzlarning to’planishi sodir bo’l gan va sho’rlanishga
moyil bo’lgan tuproqlarning tarqalish maydoni kenga ygan .
38

IV BOB. ZARAFShON DARYoSI YuQORI OQIMI SUG’ORILADIGAN
TUPROQLARINING AGROFIZIKAVIY XOSSALARI
4.1. Samarqand viloyati sug’oriladigan tuproqlarining mexanik tarkibi
Tuproqlarning mexanik tarkibi uning ko’pgina jumladan, fizikaviy, fizik-kimyoviy, fizik-mexanik, kimyoviy, biologik,
xossa-xususiyatlariga ta’sir k o’rsatadi : tuproqlarning suv ushlash, suv ko’tarish qobiliyati va ularning issiqlik tartiboti, tuproqga
ishlov berishda gi solishtirma qarshiligi, tuproqning yetilish muddati va bosh q alar .
Izlanish olib borilgan Samarqand viloyati Jomboy tumani Eson Turdiyev
nomli, Narpay tumani “Zarafshon” massivlarining tepa qatlam tuproqlari o’rta
qumoqli bo’lib, pastga qarab yengillashib boradi. Bulung’ur tumani “Mingchinor”,
Kattaqo’rg’on tumani U.Yusupov nomli, Narpay tumani Oybek nomli massivlari
tuproqlarining tepa qatlamlari yengil qumoqli bo’lib, pastga tamon kumli qatlamlar
boshlanadi. Jomboy tumani Eson Turdiyev nomli massiv massivi tuproqlarining
tepa qismi og’ir qumaqdan tashkil topgan.
Mexanik tarkib tuproqning namligini saqlashda o’simlik uchun oziqa moddalarning zarurligini belgilaydi. Olingan
ma’lumotlardan ko’ra, sug’orish natijasida tuproqlarning yuqori qatlamidagi il zarrachalarining pastga qarab yuvilishi seziladi.
Sug’oriladigan tuproqlarning yuqori qatlami mexanik tarkibini yengillashishi unumdorligini pasayishiga olib kelmoqda. Shu sababli
bu tuproqlarda agrotexnik tadbirlarni o’z vaqtida o’tkazish, mineral va noan’anaviy organik o’g’itlardan keng foydalanishni,
almashlab ekishni joriy qilishni sug’orish suvlaridan me’yorida foydalanish talab qilinadi, aks holda respublikamizning «oltin
fondi» hisoblangan sug’oriladigan Samarqand viloyati tuproqlarining unumdorligini oshirish imkoniyati boy beriladi.
39

4.1-jadval.
Samarqand viloyati tuproqlarining mexanik tarkibi
Massiv va tuproq
nomi Qatlam
chuqur-
ligi, sm Tuproq zarrachalari miqdori % da,
o’lchami, mm da Fizik
loy,
mm Mexanik
tarkibi
bo’yicha
nomlanishiQum Chang Il
>0,25 0,25-
0,1 0,1-
0,05 0,05-
0,01 0,01-
0,005 0,005-
0,001 0,001 <0,01
Bulung’ur tumani
“Mingchinor”
massivi eskidan
sug’oriladigan tipik
bo’z tuproq 0-25 2,8 0,7 31,4 42,0 11,8 10,4 0,9 23,1 yengil qumoq
25-42 1,6 0,4 30,0 37,9 21,6 8,3 0,2 30,1 o’rta qumoq
42-69 1,6 0,4 20,0 39,1 15,9 13,2 9,8 38,9 o’rta qumoq
69-100 4,0 1,0 22,8 36,8 18,8 10,8 6,8 35,4 o’rta qumoq
100-147 3,2 0,8 17,4 42,5 14,6 12,8 8,7 36,1 o’rta qumoq
Kattaqo’rg’on tumani
U.Yusupov nomli
massiv, yangidan
sug’oriladigan tipik
bo’z tuproq 0-35 0 ,8 0,2 13,1 55,9 11,2 10,8 8,0 30,0 yengil qumoq
35-55 1,2 0,3 16,4 56,3 12,5 10,7 2,6 25,8 yengil qumoq
55-90 5,6 1,4 13,1 50,4 12,3 14,2 3,0 29,5 yengil qumoq
90-120 1,6 0,4 18,1 43,8 21,6 8,3 0,2 30,1 o’rta qumoq
120-160 1,2 0,3 14,4 58,1 8,2 14,0 3,8 26,0 yengil qumoq
Jomboy tumani Eson
Turdiyev nomli
massiv, eski dan 0-33 5 , 6 1,4 18,8 41,1 7,8 19,1 6,2 33,1 o’rta qumoq
33-47 3,6 0,9 13,5 50,1 15,8 13,8 2,3 31,9 o’rta qumoq
47-76 3,2 0,8 16,1 39,5 15,4 18,5 6,5 40,4 o’rta qumoq
40

sug’oriladigan o’tloqi
tuproq 76-103 3,6 0,9 11,8 40,7 15,5 17,8 9,7 43,0 o’rta qumoq
103-145 0,8 0,2 16,4 32,3 16,1 27,7 6,5 50,3 og’ir qumoq
Narpay tumani
Oybek nomli
massivi, yangidan
sug’oriladigan och
tusli bo’z tuproq 0-31 5,2 1,3 22,2 42,2 9,6 14,5 5,0 29,1 yengil qumoq
31-57 5,2 1,3 24,0 42,0 9,4 9,0 9,1 27,5 yengil qumoq
57-91 10,0 2,5 25,1 46,7 12,1 3,2 0,4 15,7 qumloq
91-117 13,2 3,3 16,8 44,5 11,1 3,4 0,1 14,6 qumloq
117-154 13,6 3,4 18,6 52,2 9,7 2,1 0,4 12,2 qumloq
Narpay tumani
“Zarafshon” massivi,
eskidan
sug’oriladigan bo’z-
o’tloqi tuproq 0-30 1,6 0,4 22,1 45,4 10,2 7,3 3,0 30,5 o’rta qumoq
30-45 2,0 0,5 23,7 37,5 13,0 15,7 7,6 36,3 o’rta qumoq
45-72 3,2 0,8 20,7 43,0 12,4 14,5 5,4 32,3 o’rta qumoq
72-98 8,0 2,0 26,3 35,6 8,5 15,8 3,8 28,1 yengil qumoq
98-150 6,0 1,5 28,7 40,7 6,5 12,3 4,3 23,1 yengil qumoq
Ishtixon tumani
D. Ochilov nomli
massiv, eskidan
sug’oriladigan o’tloqi
allyuvial tuproq 0-29 4,0 1,0 23,1 40,1 11,9 13,9 6,0 31,8 o’rta qumoq
29-54 3,6 0,9 21,7 37,5 13,0 10,6 12,7 36,3 o’rta qumoq
54-75 2,8 0,7 22,7 40,4 13,2 9,5 10,7 33,4 o’rta qumoq
75-107 2,0 0,5 25,6 41,0 9,4 8,0 13,5 30,9 o’rta qumoq
107-151 1,6 0,4 28,2 21,6 22,7 11,4 14,1 48,2 og’ir qumoq
41

4.2.Tuproqlarning makroagregat tarkibi
K o’pgina izlanishlar natijasida xozirgi kunda tuproqlar agregat holatini izoxlovchi ko’pgina ma’lumot to’plangan.
G’o’za-beda-g’alla almashlab ekish tizimini, siderat, qo’shimcha organik o’g’itlar va struktura hosil qiluvchi moddalar joriy qilish
orqali sug’oriladigan tuproqlarda makrostruktura hosil qilish va uning sabablarini aniqlash imkoniyati yaratilgan. Namangan
viloyati tuproqlarining struktura tarkibiga ko’p yillik o’tlar va beda foydali ta’sir qilishi isbotlangan.
Qo’shrabot tumani, O.Qodirov yaylov maydoni massivlari tuproqning chim
va chim osti qatlamlarida eng yuqori (2-jadval) agronomik qimmatli
makroagregatlar tarkibi 82-92% ni tashkil qilsa, Nurobod tumani Nurbuloq
Samotulpori massivi tuproqlarda bu agregatlar miqdori 52-64 % ni tashkil qiladi.
Eng ko’p agronomik qimmatli agregatlar miqdori Bulung’ur tumani Mingchinor
(59-64%), Narpay tumani Oybek (56-62), Ishtixon tumani D.Ochilov massivlarida
(65-71 %), eng kam miqdori esa Bulung’ur tumani O’zbekiton massivi ( 44-49
%), Qo’shrabot tumani Qo’shrabot (33-35 %),
Samarqand viloyati tuproqlarining agronomik qimatli agregatlar bilan birga
yirik kesaklar miqdorini ko’pligini ko’rsatadi bu albatta tuproqlarning strukturali
holatiga salbiy ko’rsatadi, shu sabali bu tuproqlarni fizik yetilganlik holatida
tuproqqa ishlov berishni taqoza etadi. Ushbu tuproqlarni unumdorligini oshirish
uchun albatta almashlab ekishni hamda organik o’g’itlarga boyitishni hamda
tuproqqa ishlov berishni umuman agrotexnik tadbirlarni taboqalashtirib o’tkazishni
talab qiladi.
42

4.2-jadval.
Samarqand viloyati tuproqlarining strukturali holati
Kesma № Qatlam
chuqur-
ligi, sm >10 10>7 7>5 5>3 3>2 2>1 1> 0,
5 0,5 >
0,25 >0,25 >10 10-
0,25 >0,25
Bulung’ur t.,
Mingchinor
mas., eskidan
sug’oriladigan
tipik bo’z
tuproq 0-25 31 ,93 5,95 6,20 8,20 16,67 17,94 7,60 2,15 3,36 31,93 64,71 3,36
25-42 37,66 5,88 4,71 7,77 17,75 16,46 4,15 1,94 3,68 37,66 58,66 3,68
42-69 41,62 5,87 6,41 766 15,65 13,63 3,18 2,89 3,09 41,62 55,29 3,09
69-100 36,49 5,92 5,78 7,78 16,39 15,38 5,15 3,65 3,37 36,49 60,14 3,37
Kattaqo’rg’on
t., U.Yusupov
mas., yangidan
sug’oriladigan
tipik bo’z
tuproq 0-35 30,18 10,11 6,37 9,37 7,88 6,93 3,76 5,42 19,35 30,18 50,47 19,35
35-55 29,12 9,68 7,68 10,15 7,21 7,73 3,09 5,06 20,29 29,12 50,59 20,29
55-90 28,71 10,84 7,17 11,41 6,07 7,65 3,44 5,40 19,31 28,71 51,98 19,31
90-120 29,02 9,05 8,31 12,61 6,14 6,11 3,24 5,01 20,51 29,02 50,47 20,51
Jonboy t.,
Eshonturdiyev
mas., eski dan
sug’oriladigan
o’tloqi tuproq 0-33 41,99 6,91 7,59 11,09 8,94 13,36 4,32 1,88 3,92 41,99 54,09 3,92
33-47 52,81 9,21 7,86 9,79 6,92 4,54 4,14 1,75 2,98 52,81 44,21 2,98
47-76 40,04 8,67 7,51 10,03 9,97 13,72 4,88 1,85 3,33 40,04 56,65 3,33
76-100 36,35 8,26 7,65 10,30 10,61 13,54 5,44 3,82 3,43 36,35 60,22 3,43
Narpay t.,
Oybek mas
yangidan 0-31 32,44 5,60 9,16 13,21 9,76 14,11 4,84 6,31 4,57 32,44 62,49 4,57
31-57 33,30 7,84 10,00 9,61 8,07 10,00 3,16 7,00 11,01 33,30 55,69 11,01
57-91 26,64 7,64 8,10 10,21 9,34 12,64 3,21 8,26 13,96 26,64 59,40 13,96
43

sug’oriladigan
och tusli bo’z 91-117 23,88 8,11 7,87 11,71 9,46 15,48 4,26 8,05 11,18 23,88 64,94 11,18
Narpay t.,
Zarafshon
mas., eskidan
sug’oriladigan
bo’z-o’tloqi
tuproq 0-30 39,15 7,03 5,76 8,47 9,29 12,79 4,38 7,05 6,08 39,15 54,77 6,08
30-45 40,15 9,07 6,72 7,66 8,03 10,75 5,84 6,30 5,48 4,15 54,37 5,48
45-72 41,20 7,35 4,64 6,34 10,97 12,21 4,75 6,44 6,08 41,20 52,72 6,08
72-98 43,75 7,80 5,10 7,10 9,00 11,78 4,31 6,06 5,10 43,75 51,15 5,10
Ishtixont.,
D.Ochilov
mas., , eskidan
sug’oriladigan
o’tloqi
allyuvial
tuproq 0-29 64,98 5,03 4,16 7,20 4,16 7,05 2,23 2,34 3,48 64,98 31,54 3,48
29-54 71,25 4,07 3,20 6,33 3,23 3,99 2,53 2,67 2,71 71,25 26,04 2,71
54-75 68,07 4,85 4,22 7,07 3,89 4,20 2,52 2,56 2,64 68,07 29,29 2,64
75-107 64,79 6,03 4,06 6,20 4,15 6,08 2,43 3,52 2,94 64,79 32,27 2,94
44

4.3.Samarqand viloyati tuproqlarining umumiy fizikaviy xossalari
Solishtirma og’irlik (SO) birmuncha barqaror birlik bo’lib, u
tuproqlarning kimyoviy, minerologik tarkibi va gumus bilan ta’minlanganligiga
bog’liq Samarqand viloyati tuproqlarning hamma geomorfologik rayonlar
bo’yicha solishtirma massa 2,52 dan 2,71 g/sm 3
gacha o’zgarib turadi (3-jadval),
bu tog’ oldi va tog’ hududi uchun xarakterli hisoblanadi. Eng yuqori ko’rsatkich
2,68-2.73 g/sm 3
ni tashkil etadi. Buni sababi shundaki, tuproqlar mexanik tarkibi
bo’yicha bir xil bo’lsada, minerologik tarkibiga ko’ra birmuncha farqlanadi. Bu
farqlanishni yirik dispersli zarrachalar minerologik tarkibini o’rganish natijasida
quyidagicha izohlangan tuproqlar kesmasining yuqori qismida og’ir minerallar
(SM-2,9 g/sm 3
) epidot, granat, gematit, limonit, magnetit to’planishi kuzatiladi va
tuproqlarda bu minerallarning ishtirok etishi solishtirma massani oshishiga olib
keladi.
O’rganinlan tuproqlarning hajm og’irlik (HO) gi turli-tumandir. Bu esa
tuproqdagi jarayonlarning turli-tumanligini izohlaydi: (minerallar (ma’danlar)
miqdori, organik va organo-mineral moddalar miqdori, strukturaligi, sug’orish
davriyligi, gidromorfizim, xo’jalikda foydalanishi va hokazolar). O’rganilgan
tuproqlar HO turli geomorfologik rayonda turlicha bo’lib ular o’rtasida keskin farq
kuzatilib viloyat bo’yicha sug’oriladigan tuproqlarning haydov ostki va haydov
qatlamini Bulung’ur tumani O’zbekiton massivi, (1,52-1,68 g/sm 3
), Narpay
tumani Zarafshon massivi 1,49-1,56 g/sm 3
gacha juda xam zachlashib ketganligini
ko’rsatadi. Tuproqlarning UG’ mexanik tarkibi va zichligiga ham bog’liqbo’lib
zichlik 1,4-1,5 g  sm 3
bo’lgan tuproqlarda 44-46% ni tashkil qilib qoniqarsiz
hisoblanadi. Eskidan sug’oriladigan tipik bo’z, o’tloqi-bo’z tuproqlarni UG’ yuqori
qatlamida ko’p bo’lib pastga qarab kamayadi, ayniqsa pastki qatlamida. Tepa
qatlamlarda UG’ yuqori bo’lishi tuproqga ishlov berish va agregatlar hosil bo’lishi
bilan bog’liq.
Yangidan sug’oriladigan och tusli bo’z tuproqlarda umumiy g’ovaklik
geomorfologik tarqalishidan qat’iy nazar yuqori qatlamlarida 51-54% ni tashkil
qiladi. Pasti qatlamlarda esa umumiy g’ovaklik keskin kamayib, 36-42% ni tashkil
45

4.3 – jadval
Samarqand viloyati tuproqlarining umumiy fizikaviy xossalari
Kesma № Qatlam
chuqurligi,
sm XO
g/sm 3 SO
g/sm 3 UG’
Kattaqo’rg’on t., U.Yusupov mas.,
yangidan sug’oriladigan tipik bo’z
tuproq 0-25 1,29 2,56 50
25-55 1,30 2,58 50
55-90 1,33 2,59 49
90-120 1,35 2,60 48
Jonboy t., Eshonturdiyev mas., eski
dan sug’oriladigan o’tloqi tuproq 0-33 1,46 2,63 45
33-47 1,49 2,66 44
47-76 1,47 2,67 45
76-103 1,45 2,69 46
Narpay t., Oybek mas.,
yangidan sug’oriladigan och tusli bo’z
tuproq 0-31 1,40 2,58 46
31-57 1,52 2,56 41
57-91 1,39 2,60 47
91-117 1,42 2,62 46
Narpay t., Zarafshon mas., eskidan
sug’oriladigan bo’z-o’tloqi tuproq 0-30 1,49 2,69 45
30-45 1,56 2,72 43
45-72 1,56 2,73 43
72-98 1,46 2,68 46
qiladi. Yangidan sug’oriladigan bo’z-o’tloqi tuproqlarning haydov qatlamlarida
umumiy g’ovaklik 52-54 % ni tashkil qilsa, haydov ostki qatlamlarda bu
ko’rsatkich 48-54% ni tashkil qiladi. Samarqand viloyati eskidan sug’oriladigan
tipik bo’ztuproqlarining haydov qatlamining umumiy g’ovakligi 43 % ni tashki
qilib, yuqori aerasiya ko’rsatkichiga ega. Pastki qatlamlar umumiy g’ovakligi
keskin kamayishi natijasida 32-42% ni tashkil qiladi.
Tuproq g’ovak kapillyar naylarini suv bilan band bo’lishi va aerasiya
g’ovakliklarini havo bilan to’lishi mineral va organik moddalar erishi, chirishi,
nurash jarayonini belgilaydi.
Tuproqg’ovakligi bir-biri bilan chambarchas bog’langan turli katta-kichik
naychalar to’r kabi birlashgan murakkab tarmoqni tashkil qiladi. Tuproq
g’ovakligini oshirish uchun yuqori me’yorda organik o’g’itlar qo’llash va beda-
g’alla-paxta almashlab ekish tizimini to’g’ri tashkil qilish zarur.
46

Samarqand viloyati ko’rilayotgan ko’pgina tuproqlarini pastki qavatlarida
zichlikning oshganligi sababli ularning umumiy g’ovakligi kuchli kamayadi, bu
36-39 % gacha boradi. Yuqorida qayd etilgan mexanik va mikroagregat tarkib,
qatlam zichligi, umuiy g’ovakligi ko’rilayotgan tuproqlarining suv xossalariga
katta ta’sir ko’rsatadi.
4.4. Samarqand viloyati sug’oriladigan tuproqlarining suv o’tkazuvchanligi
Tuproq va zaminlarning suv o’tkazuvchanligi eng muhim suv-fizik xossalari
hisoblanadi. Suv o’tkazuvchanlik tuproqlarni agronomik va meliorativ tasnifini
berishda juda katta ahamiyatga ega bo’lib, suv tartibotini, sug’orish texnikasini,
sho’r yuvishni, eroziya jarayonlari va boshqa tadbirlarni belgilaydi.
Samarqand viloyati sug’orma dexqonchiligida sug’orish suvidan unumli
foydalanish maqsadida, tuproqlar suv o’tkazuvchanligini o’rganish va boshqarish
muhim ahamiyatga ega. Biz manitoring izlanish olib borgan viloyat tuproqlari
o’ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi, ya’ni har xil mexanik tarkibli, ko’p
qatlamli, turli darajada zichlashgan bo’lib, ularning suv o’tkazuvchanligi ham
turlichadir. Ular ichida sug’oriladigan–yengil qumoq mexanik tarkibli tuproqlar
yaxshi suv o’tkazuvchanlik xossasiga ega.
Tuproqlar mexanik tarkibining yengilligi, yuqori qatlamlarda suvga chidamli
agregatlarning ko’pligi va zichlanmaganligi yuqori suv o’tkazuvchanlikga sabab
bo’ladi. O’rganilgan tuproqlari orasida kam suv o’tkazuvchanligi bilan ajralib
turadigan o’rta qumoqli, sug’oriladigan tuproqlari hisoblanadi. Bu tuproqlarning
kam suv o’tkazuvchanligiga sabab mexanik tarkibining og’irligi, kuchli
zichlashgan qatlamlarning mavjudligidir. Kattaqo’rg’on t., U.Yusupov mas., (210
m 3
/ soat), Ishtixon tumani D.Ochilov massivi (132 m 3/
/ga soat), massivlari
tuproqlarda shimilish tezligining boshlanishida yuqori bo’lishi (5,36, 3,69, 3,02
mm  min) va 6-soatdan keyin keskin kamayishini (0,19 - 0,084 mm  min)
quyidagicha tushuntirish mumkin: agregatlar dispergasiyalanadi (yoyiladi) va
tuproq zichligi yuqori bo’lgan (1,68 g  sm 3
) bir butun massaga aylanadi.
47

4.4-jadval.
Samarqand viloyati tuproqlarining suv o’tkazuchanligi
Kesma № 10 1
10 1
30 1
2s 3s 4s 5s 6s Umumiy
suv sarfi m/sutka m 3
/ga
soat
Bulung’ur t.,
“Mingchinor” mas eskidan
sug’oriladigan tipik bo’z
tuproq 1 ,89 0,2
3 0,21 0,15 0,11 0,067 0,044 0,033 4010 0,15 66
Kattaqo’rg’on t.,
U.Yusupov mas., yangidan
sug’oriladigan tipik bo’z
tuproq 3,02 0,4
2 0,65 0,53 0,35 0,26 0,20 0,15 12970 0,50 210
Jonboy t., Eshonturdiyev
mas., ., eski dan
sug’oriladigan o’tloqi
tuproq 0,88 0,1
4 0,22 0,22 0,089 0,055 0,035 0,017 3370 0,12 54
Narpay t., Oybek mas.,
yangidan sug’oriladigan och
tusli bo’z tuproq 2,52 0,1
0 0,052 0,057 0,031 0,019 0,014 0,008 1910 0,027 11
Narpay t., Zarafshon mas.,
eskidan sug’oriladigan
bo’z-o’tloqi tuproq 2,90 0,2
3 0,36 0,31 0,14 0,097 0,071 0,053 6050 0,20 83
Ishtixon t., D.Ochilov mas.,
KU eskidan sug’oriladigan
o’tloqi allyuvial tuproq 3,69 0,4
4 0,63 0,18 0,22 0,14 0,10 0,084 8290 0,31 132
48

Tuproqlarning namligi, haydalgan vaqti va dexqonchilikda qo’llanilayotgan
agrotexnik tadbirlar sifatiga ko’ra, qatlamlarda suv o’tkazuvchanlik holati ham
o’zgaradi. Tuproqlarning madaniy holatiga ko’ra, bir turda bo’lishiga qaramay, suv
o’tkazuvchanlik ham har xil bo’lishi aniqlandi. Suv o’tkazuvchanligi yaxshi
bo’lgan tuproq qatlamlarida yog’in-sochin va sug’orish paytidagi nam pastga
tomon tez siljishi natijasida yetarli miqdorda suv bilan ta’minlanadi. Suv
o’tkazuvchanlik juda yuqori bo’lgan yerlarda me’yoridan tashqari sug’orilishi,
kanal va sug’orish ariqlaridagi bir qismi suvlar pastki qatlamga shimilishi
natijasida sizot suvining sathi ko’tariladi hamda tuproq sho’rlanishi, batqoqlanishi
sodir bo’ladi. Samarqand viloyat sug’orma dehqonchili k , asosan xudud yerlarida
irrigasiya va meliorasiya ishlari muammolarini hal qilishda , tuproq qatlamlarining
suv o’tkazuvchanligi bo’yicha ajratilgan guruhlarning (litologiya tuzilishi hisobga
olingan holda) mumkin qadar to’g’riligiga bog’liq bo’ladi.
49

XULOSALAR
1. Zarafshon daryosi yuqori oqimi hududida tarqalgan tuproqlarining
mexanik tarkibi bo’yicha turli xil bo’lib, qumli, qumloqli, yengil,-o’rta-va og’ir
qumoqli hamda loyli tuproqlar ham uchraydi. Shu bilan birgalikda ularning
kesmalari bo’yicha ham turli mexanik tarkiblidir. O’tloqi tuproqlarning antropogen
omillar ta’sirida og’irlashgan. O’rganilgan tuproqlarda fizik loy miqdori (<0,01
mm) juda keng oraliqda, 14,2-55,2% atrofida bo’lib, mexanik tarkibida yirik
( >0,25 mm) qum zarrachalarining miqdori 24,8-29,2% ni va mayda qum (0,1-0,05
mm) zarrachalari esa 24,2-44,8% ni tashkil etadi.
2. Sug’oriladigan tuproqlarning haydov osti qatlamida o’tloqi tuproqlarining
pastki katlamlarida kuchli zichlashganligi (1,47-1,67 g/sm 3
) kuzatiladi, tuproq
tiplarning mineralogik tarkibi bir-biriga yaqin bo’lganli hamda gumus miqdorini
kamligi tufayli, solishtirma og’irligi bo’yicha keskin farq kuzatilmaydi, yuqori
qatlamlarida g’ovaklik 50-56% ni, pastki qatlamlarda esa 42-44% gacha pasayishi
kuzatiladi.
3. Agronomik qimmatli agregatlar (0.25-10 mm) miqdori eskidan
sug’oriladigan o’tloqi allyuvial, bo’z-o’tloqi tuproqlari 53,2-67,0% tashkil qilib,
tuproq agregatlarini mexanik chidamliligi ularning mexanik tarkibiga,
sho’rlanganlik darajasiga, chirindi miqdoriga va singdirish sig’imiga bog’likdir.
4. Zarafshon yuqori oqimi hududida asosan tipik bo’z, och tusli bo’z o’tloqi
allyuvial, bo’z-o’tloqi tuproqlar tarqalgan bo’lib, antropogen omillar ta’sirida
ushbu tuproqlar eskidan tipik bo’z, ochtusli bo’z, sug’oriladigan o’tloqi, eskidan
sug’oriladigan bo’z-o’tloqi tuproqlarga aylangan.
5. Eskidan sug’oriladigan o’tloqi allyuvial eskidan sug’oriladigan bo’z-
o’tloqi tuproqlarida gumus miqdori haydov va xaydov osti qatlamlarida 0,625-
0,991% atrofida tebranib kam ta’minlanganlik guruhiga kiradi. Yillar davomida
sug’orish va tuproqqa ishlov berish natijasida tuproqlarning zichlanish darajasini
oshganligini, il zarrachalarining pastki qatlamlariga yuvilganligini, gumus va oziqa
moddalar miqdorini kamayganligi, agroirrigasion qatlamlarni vujudga kelishi
kuzatiladi.
50

6. Tuproqlarni unumdorligini oshirish uchun agrofizikaviy xossalarini,
meliorativ holatini yaxshilovchi agrotexnik tadbirlarni tabaqalashtirib o’tkazish:
tuproqlarning mexanik tarkibini hisobga olgan holda, tuproqni fizik yetilgan holida
ishlov berish, shudgor chuqurligini hamda zichlashgan haydov ostki qatlamlarini
yumshatish, organik va mineral o’g’itlarini qo’llash tizimini keng joriy qilish,
tavsiya etiladi.
51

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI
1.1. Mirziyoyev Sh.M. «O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida» PF-4947-sonli Farmoni. - Toshkent, -
2017. 3.1 bob.
1.2. Mirziyoyev Sh.M. « Qishloq xo’jaligida yer va suv resurslaridan
samarali foydalanish chora-tadbirlari to’g’risida » gi PF-5742-sonli Farmoni. -
Toshkent, 2019.
1.3. Mirziyoyev Sh.M. « Yerlarni muhofaza qilish va ulardan oqilona
foydalanish borasidagi nazoratni kuchaytirish, geodeziya va kartografiya
faoliyatini takomillashtirish, davlat kadastrlari yuritishni tartibga solish chora
tadbirlari» to’g’risidagi PF-5065-sonli Farmoni. - Toshkent, 2017.
1.4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 23 oktyabrdagi
« O’zbekiston Respublikasi qishloq xo’jaligini rivojlantirishning 2020-2030
yillarga mo’ljallangan strategiyasini tasdiqlash to’g’risida » gi PF-5853-son
Farmoni - Toshkent, 2019.
1.5. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi.-Toshkent: O’zbekiston,
1992, - 45 b.
1.6. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti -Toshkent.
2001. - B 288-289.
Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to’plamlar
2.1. Abduraxmonov N.Yu. Sug’oriladigan va lalmi tuproqlar unumdorligini
baholashning ilmiy asoslari : B.f.d... avtoreferati -Tashkent: TAITI, 2019. – 68 b.
2.2. Abdullayev S., Tursunov L., Qurvantayev R. O’zbekistonda
sug’oriladigan tuproqlar unumdorligini oshirishda uning fizik va struktura holatini
yaxshilashga oid tavsiyalar Tavsiyanoma. -Toshkent, 2004 - 63 b.
2.3. Abdullayev S.A. Agrofizicheskiye osnovы meliorasii zasolennыx
pochv nizoviy Amudari: Avtoreferat... dok. diss.s/x.nauk. Tashkent., 1995. 47 s.
52

2.4. Artikova X.T. Buxoro vohasi sug’oriladigan o’tloqi allyuvial
tuproqlarining umumiy fizik va ayrim suv-fizik xossalari, ularning ahamiyati /
“O’zMU xabarlari” jurnal Toshkent - 2018. №3/1- B. 47-51.
2.5. Artikova X.T. Buxoro vohasi tuproqlarining ekologiyasi, ekologik
holati va unumdorligi: B.f.d...diss. Avtoreferat. Toshkent. 2019. - 62 b.
2.6. Artikova X.T. Buxoro vohasida tarqalgan qadimdan sug’oriladigan
o’tloqi-allyuvial tuproqlarning sug’orish ta’sirida o’zgarishi // O’zbekiston
tuproqshunoslari va agrokimyogarlari jamiyatining V –qurultoyi materiallari
to’plami. – Toshkent, 2010. – B. 51-55.
2.7. Baxodirov Z.A. Geoaxborot tizimi texnologiyalari yordamida tuproq
unumdorlik modellarini tuzish (Sirdaryo viloyati sug’oriladigan tuproqlari
misolida): B.f.f.d.(PhD)...dissertasiya. – Toshkent, 2019. - 133 b.
2.8. Gafurova L.A., Alyabina I.O., Nabiyeva G.M., Djalilova G.T.,
Mambetnazarov B.S. Gis texnologii v pochvovedenii. - M.-T., 2019. - 184.s.
2.9. Gafurova L.A., Murodova Z.M., Djalilova G.T., Sherimbetov V.X.
Usloviya formirovaniya i svoystva gipsonosnыx pochv Djizakskoy
stepi // Agrarnaya nauka – selskomu xozyaystvu. V Mejdunarodnaya
nauchno-prakticheskaya konferensiya. – Barnaul, 2010. – S. 503-506.
2.10. Zakirov K.Z. Rastitelnost Uzbekistana. t. 5.-Tashkent: Izd-vo AN
UzSSR, 1961. - 218 s.
2.11. Kovda V.A. Problem ы opust ы nivaniya i zasoleniya pochv aridn ы x
regionov mira. - M. : “Nauka”. 2008. s. 415.
2.12. Kovda V.A. Proisxojdeniye i rejim zasolenn ы x pochv. M.,-L.: Izd-vo
An SSSR, 1946-1947. T. 1-2.
2.13. Kurvantayev R. Optimizasiya i regulirovaniye agrofizicheskogo
sostoyaniya oroshayemыx pochv pustыnnoy zonы Uzbekistana: Avtoref. diss...
dok. s.x. nauk. – Tashkent, 2000. - 45 s.
2.14. Qo’ziyev R., Sektimenko V.Ye. Pochvы Uzbekistana. – Toshkent,
2009.-350 s
53

2.15. Qo’ziyev R.K., Abduraxmonov N.Yu. Tuproq unumdorligi va uni
boshqarishning nazariy asoslari. – Toshkent:, “Navro’z”, 2017, - B.120.
2.16. Qo’ziyev R.Q., Abduraxmonov N.Yu. Sug’oriladigan tuproqlar
evolyusiyasi va unumdorligi. - Toshkent “Navroz”, 2015. - 208 b.
2.17. Qurvantayev R., Nazarova S.M. Zarafshon vohasi quyi oqimi
sug’oriladigan o’tloqi tuproqlarining agrofizikaviy holati /Monografiya - Buxoro:
“Durdona nashyoti”.2021. -160 b.
2.18. Nazarova S.M., Kurvantayev R. Buxoro viloyati yer resurslari /
“O’zbekiston qishloq xo’jaligi” jurnali. – Toshkent, 2013. - №6. - B. 33-34.
2.19. Toshqo’ziyev M.M., Shadiyeva N.I., Berdiyev T.T. Amudaryo deltasi
chap qirg’og’ida tarqalgan tuproqlarning kimyoviy xossalari va ularining
sahrolanish ta’sirida o’zgarishi // Pochva, klimat, udobreniye i urojay: aktualnыye
problemы i perspektivы, Respublikanskaya nauchno-prakticheskaya konferensiya,
posvyaщyennaya 100 letiyu Nasionalnogo universiteta Uzbekistana imeni Mirzo
Ulugbeka. –Toshkent- Moskva, -2018. - B.302-307 .
Foydalanilgan boshqa adabiyotlar
3.1. Abdullayev A.K., Sultashova O.G. Teplovoy rejim i mnogoletniye
znacheniya temperaturы pochvы na razlichnыx glubinax po territorii Uzbekistana. –
Tashkent: NIGMI, 2008. – 164 s.
3.2. Zakirov K.Z. Flora i rastitelnost basseyna reki Zerafshan. V.2-x t. -
Tashkent: AN UzSSR, 1961.-654 s.
3.3. Kurvantayev R., Musurmonov A. Tuproq fizikasi fanidan o’quv
qo’llanma. – Guliston, 2011. – 120 b.
3.4. Kurvantayev R., Turgunov M. Vodno - fizicheskiye svoystva lugovoy i
serozemno-lugovoy pochvы. // Agrarnaya nauka – selskomu xozyaystvu VII
Mejdunarodnaya nauchno-prakticheskaya konferensiya. Sbornik statey. Kniga 2.
Barnaul, 2012 . - S. 168-170.
3.5. Qo’ziyev R.K., Yuldashev G’.Yu., Akramov I.A. Tuproq
bonitirovkasi / O’quv darslik. - Toshkent: «Moliya» nashriyoti, 2004. - 29-62 b.
54

3.6. Tashqo’ziyev M.M. Tuproqda umumiy gumus va harakatchan gumus
moddalari miqdorining uning unumdorligi ko’rsatkichi sifatida foydalanishga doir
uslubiy ko’rsatmalar. – Toshkent, 2006. – 48 b.
3.7. Shein Ye.V. Sovremennыye napravleniya razvitiya, podxodы i metodы
fiziki pochv // Materialы dokladov VI-syezd obщyestva pochvovedov im.
V.V.Dokuchayeva. – Petrozavodsk . – Moskva , 2012. – S. 83–84.
3.8. Esanov X.Q. Buxoro vohasi florasi tahlili: B.f.f.d.
(PhD)... dissertasiyasi. – Toshkent, 2017. – 187 b.
3.9. Abdullayev A.Q., Babushkin L.N., Babushkin O.L., Xolboyev G.X.
Agroiqlimiy rayonlashtirish / Iqlim. O‘zbekiston geografik atlasi. - Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri
davlat qo‘mitasi, 2016. - 108 b.
Xorijiy adabiyotlar
4.1. A z arov, K.A. Gubarev, D.I. Medvedev, I.F., Methodical features of
qualitative intrafield assessment of arable land . / Vestnik Saratovskogo
gosagrouniversiteta im. N.I. Vavilova, –2014, Vol 3, –R . 3–6. (Agris) .
4.2. Grainger, A. 2014. IsLand Degradation Neutrality feasible in dry
areas . / Journal of Arid Environmentss (Available online 1 July 2014).
http//www.sciencedirect.com/ science/article/pii S014019631400129.
4.3. Gessler P.E., Chadwick O. A., Chamran F., Althouse L.and Holmes
K.Modeling Soil–Landscape and Ecosystem Properties Using Terrain Attributes /
Soil Science Society of America Journal, –2000, Vol. 64 No. 6 , –R. 2046–2056
(Springer) .
4.4. Kuziev R.K., Gafurova L.A. Status of the World’s Soil resourses /
Main Report. Printed FAO, 201 5. – R .353–356 .
4.1. Kurvantayev R., M. Dadamuhammedova. Regulation of agrophusical
condition of irrigated soil of Uzbekistan. // 10 th International congress on «The
soil Resources and Environment conservation». - Alma-Atu, 2018 . - R .72-78
4.2. Yukio Okuda, Junya Onishi, Keisuke Omori,Tetsuji Oya, Ayumi
Fukuo, Rakhmon Kurvantaev, Yulia Shirokova and Vladimir Nasonov –Current
55

Status and Problems of the Drainage System in Uzbekistan. / Journal of arid land
studies. vol. 25 №3 December 2015. –pp. 81–84.
.
Veb saytlar
1. http:// www . pochva.com
2. www.Lex.uz
3. http://www.fao.org
4. http://books.google.co.uz
5. http://www.dissercat.com
6. http://www.agronews.ru/newsshow.ph
7. www.ziyonet.uz
8. www.soils. org
9. http://www.jbks.ru/archive/issue
10. www.unesco.org
56

Zarafshon daryosi yuqori qismida tarqalgan tuproqlar evolyutsiyaisi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish