Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 21.8MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Zarafshon vodiysi sharoitida jumratsimon chakandaning suv almashinuv xususiyatlari

Купить
ZARAFSHON VODIYSI SHAROITIDA JUMRATSIMON CHAKANDANING SUV ALMASHINUV XUSUSIYATLARI MUNDARIJA Kirish…………………………………………………………………... 3 1. ADABIYOTLAR TAHLILI 1.1 Chakanda turkumining qisqacha o‘rganilish tarixi…………………….. 9 1.2 Jumratsimon chakandaning tavsifi, tarqalishi va ishlatilishi…………... 14 1.3 Zarafshon milliy tabiat bog‘idagi chakandazorlarning holati…………. 19 1.4 Chakanda o‘simligiga abiotik omillar a’siri…………………………… 22 2. TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTI VA USLUBLARI 2.1 Tadqiqot sharoitlari…………………………………………………….. 35 2.2 Tadqiqot obyekti……………………………………………………….. 39 2.3 Tadqiqot uslublari……………………………………………………… 41 3. TADQIQOT NATIJALARI 3.1 Zarafshon vodiysida o‘sadigan jumratsimon chakandaning biologik ususiytlari................................................................................. 45 3.2 Jumratsimon chakanda o‘simligida transpiratsiya jadalligi…………… 51 3.2 Jumratsimon chakanda o‘simligining barglarida suv saqlash qobiliyati ……………………………………………………… 60 3.3 Jumratsimon chakanda o‘simligida suv taqchilligi…………………… 66 Xulosa …………………………………………………………………. 74 Tavsiyalar …………………………………………………................... 75 Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………….... 78 Ilovalar ………………………………………………………………… 88 1 K irish Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-aprelda “Yovvoyi holda o‘suvchi dorivor o‘simliklarni muhofaza qilish, madaniy holda yetishtirish, qayta ishlash va mavjud resurslardan oqilona foydalanish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ- 4670 son hamda 2020-yil 26-noyabrda “ Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va va qayta ishlash, ularning urug‘chiligini yo‘lga qo‘yishni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar ko‘lamini kengaytirishga oid chora – tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4901 son qaror lar i qabul qilindi. Qabul qilingan q aror larda ixtisoslashtirilgan hududlarda dorivor o‘simliklarni yetishtirish, urug‘liklar va ko‘chatlar tayyorlash, bosqichma- bosqich zamonaviy dorivor o‘simliklar plantatsiyalari tashkil etish, dorivor o‘simliklarni yetishtirish va urug‘chiligini tashkil etishda ilg‘or ilm-fan yutuqlarini qo‘llash, respublikada so‘nggi yillarda dorivor o‘simliklarni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, dorivor o‘simliklar yetishtiriladigan plantatsiyalar tashkil etish va ularni qayta ishlash borasida izchil islohotlar amalga oshirish, ilmiy-tadqiqot va oliy ta’lim muassasalari tomonidan amalga oshirilgan dorivor o‘simliklarga doir ilmiy tadqiqotlar, yangi innovatsion ishlanmalar bo‘yicha ma’lumotlar bazasini shakllantirish, shuningdek, ularning tizimli ravishda yangilab borilishini ta’minlash, 2020/2021 o‘quv yili boshlangunga qadar Qishloq xo‘jaligi vazirligi, O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Sog‘liqni saqlash vazirligi bilan birgalikda o‘quv dasturlari, darsliklar va qo‘llanmalarga dorivor o‘simliklar haqida ma’lumotlar kiritilishini ta’minlash, ta’lim muassasalarida fitobarlarni tashkil etish , Respublika hududlarida dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlashga doir ilmiy tadqiqotlarning yagona bazasini yaratish, xorijiy davlatlarning ilg‘or ilmiy ishlanmalarini o‘rganib borish, yetakchi ilmiy muassasalar bilan hamkorlik o‘rnatish hamda zamonaviy texnologiyalar, ilmiy ishlanmalarni respublikaga joriy etish va mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanishni kuchaytirish, 2 dorivor o‘simliklarni ilmiy asosda yetishtirish va qayta ishlash, ulardan oqilona foydalanishning yagona strategiyasini shakllantirish va amalga oshirish, respublika hududidagi yovvoyi holda o‘suvchi dorivor o‘simliklar areallarini o‘rganish va zaxiralarini aniqlash, mavjud bioresurslar genofondini saqlash, onalik plantatsiyalarini tashkil etish, urug‘lik materiallarini yetishtirish va tayyorlash, ko‘paytirish, kolleksion ko‘chatxonalar tashkil etish hamda ularning xomashyolarini qayta ishlash bilan bog‘liq ilmiy va amaliy tadqiqotlarni olib borish, dorivor o‘simliklarni muayyan tuproq-iqlim sharoitini hisobga olgan holda madaniy holda yetishtirishni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha aniq ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish, tuproq-iqlim sharoitlarini hisobga olib, madaniy holda yetishtiriladigan dorivor o‘simliklarning agrotexnologik xaritalarini Qishloq xo‘jaligi vazirligi va O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi buyurtmasiga ko‘ra ishlab chiqish, dorivor o‘simliklar kimyoviy tarkibini o‘rganish, mahsulotini standartlash va sertifikatlash, dorivor o‘simliklarga bo‘lgan ichki va tashqi bozorlar talabini o‘rganish bo‘yicha marketing tadqiqotlarini o‘tkazish, dorivor o‘simliklar yetishtiruvchi va qayta ishlovchi fermer xo‘jaliklari, tashkilotlar va boshqa subyektlar rahbarlari va mutaxassislarining malakasini oshirib borishga yo‘naltirilgan dasturlarni tayyorlash va o‘qitish tizimini tashkil etish, ilmiy-tadqiqot va oliy ta’lim muassasalari tomonidan amalga oshirilgan dorivor o‘simliklarga doir ilmiy tadqiqotlar, yangi innovatsion ishlanmalar bo‘yicha ma’lumotlar bazasini shakllantirsin, shuningdek, ularning tizimli ravishda yangilab borilishini ta’minlash, tibbiyotda va xalq tabobatida faol qo‘llaniladigan dorivor o‘simliklar kolleksiyasi uchastkasi va genbankini tashkil etish, respublika oliy ta’lim muassasalari biologiya yo‘nalishlarining 3- va 4-kurslari tahsil olayotgan iqtidorli talabalar tarkibidan alohida guruhlarda chuqurlashtirilgan o‘qitish amaliyotini yo‘lga qo‘yish, kadrlarga bo‘lgan ehtiyojdan kelib chiqib, barcha qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan kollej va texnikumlarda mutaxassisliklar klassifikatsiyasini inobatga olgan holda “Dorivor o‘simliklar yetishtirish 3 agrotexnologiyasi” yo‘nalishi bo‘yicha kadrlar tayyorlashni yo‘lga qo‘yish kabi bir qator masalalar yuqorida keltirilgan qarorlarda belgilandi [1; 2]. O‘zbekistonda dorivor o‘simliklarning 700 dan ortiq turi mavjud. Shulardan tabiiy sharoitda o‘sadigan va madaniylashtirilgan 120 ga yaqin o‘simlik turlaridan ilmiy va xalq tabobatida foydalaniladi. Hozirgi davrda tibbiyotda qo‘llaniladigan dori-darmonlarning qariyib 40-47 % o‘simlik xomashyolaridan olinadi. O‘simliklar murakkab tuzilishiga ega bo‘lgan jonli tabiiy kimyoviy laboratoriya bo‘lib, oddiy noorganik modalardan murakkab organik moddalar yoki birikmalarni yaratish qobiliyatiga ega. Biz ish olib borayotgan o‘simliklardan biri bo‘lgan c hakanda o‘simligi ham dorivor o‘simliklar qatoriga kirib, XIX asrda veterinariya sohasida keng ishlatilgan, greklar bu o simlikni barglarini va yosh novdalarini otlarniʻ oziqlanishida ishlatganlar. Qadimgi Gretsiyada bu mevaga qiziq nom berishgan: “ yaltiroq ot ” – hatto eng nimjon jonivorlar ham chakandadan iste’mol qilgandan so‘ng, sog‘lom va baquvvat bo‘lib, ularning terisi esa yaltirashni boshlagan. Kasallangan otlar chakanda ta siri natijasida sog yishi ʼ ʻ tezlashgan. Bu ularning immunitetini oshishi asosida amalga oshgan. Chakanda mevalari Sibirda qadim zamonlardan beri ishlatilgan. Nemis qomusiy olimi, tabiatshunos, sayohatchi P.S.Pallas chakanda mevasini tasvirlab, uning nordonligi haqida yozgan. Chakanda mevalarini aholi ko p ʻ miqdorda iste mol qilib, ulardan qiyom, murabbo va boshqa mahsulotlar ʼ tayyorlaganlar. Hozirgi vaqtda chakanda mevalari Mongoliyada ham keng qo llaniladi. Bu yerda chakanda mevalaridan oziqa mahsulotlar va chakanda ʻ yog i tayyorlanadi. Chakanda mevalarini Sibir xalqi ham keng ishlatadi. ʻ Chakanda yashil-kumush rangli barglari va chiroyli rangli mevalari orqali manzarali o simlik bo lib hisoblanadi. Chakanda mevalari uzoq vaqt ʻ ʻ mobaynida daraxtlarda saqlanganligi sababli manzarali bog dorchilikda ham ʻ qo llaniladi. ʻ Chakanda tirik devor bo lib ham ishlatiladi. Yog ochidan ʻ ʻ ko pgina mayda qurilish materiallar tayyorlanadi. Chakandaning yog ochi ʻ ʻ 4 qattiq, chiroyli bo ladi. Chakandaning yosh barglar va novdalaridan qoramtirʻ va mevalarining neytral suvli eritmasidan bo yoqlar tayyorlanadi, ular ʻ gazmollarni sariq va yashil ranglarga bo yaydi. ʻ Chakanda qadim zamonlardan buyon shifobaxsh o simlik sifatida ʻ ishlatilib kelinmoqda. Gretsiya, Xitoy, Rim, Mongoliya qadimgi xalq tabobatida chakanda o pka, jigar, oshqozon, suyak kasalliklarida ishlatilgan. ʻ Sibir sharoitida chakandadan dizenteriya, teri kasalliklari, revmatizmga qarshi shifobaxsh moddalar tayyorlagan. Ko pgina qadimiy tibbiy asarlarda ʻ chakanda o pka kasalliklarga qarshi ishlatilgan. Bundan tashqari chakanda ʻ preparatlari organizmlarda qon harakatlanishiga yordam berib, mevalari tomoq kasalliklariga ham davo hisoblanadi. Chakanda – kam kaloriyali o simlik bo lib, uning 100 gramm mevasi ʻ ʻ 30 kalloriya ajratadi. Mevlarining nordonligi 1,3 to 2,7 % gacha bo ladi. ʻ Chakanda mevalarida olma, shavel, yantar kislotalar uchraydi, ular yuqori fiziologik faollikga ega. Chakandaning ko pgina o rgangan navlarida shakar ʻ ʻ miqdori past bo lib, 3-6 % tashkil etadi. Chakanda mevalarining shifobaxsh ʻ xususiyatlari ularning tarkibiga yog bo lishi bilan bog liq. Chakanda yog i ʻ ʻ ʻ ʻ tarkibida ko p vitaminlar va boshqa biologik faol moddalar topilgan. Ularning ʻ miqdori 1 % dan to 18 % bo ladi. Chakanda yog ida vitaminlardan E, K, C, ʻ ʻ B 1, B 2, B 6, A bo ladi, yog qoldiqlari tarkibida stearin tabiatidagi moddalar ʻ ʻ topilgan – sitosterin, fosfolipidlar, xolinlar, karotin va boshqalar. Chakanda mevalarining tarkibida aminokislotalar ham uchraydi, masalan, alanin, fenilalanin, glutamin, sistein, leysin, lizin, arginin, serin, valin va boshqalar. Bundan tashqari mevalarda efir yog lar, mikro- va makroelementlar ham ʻ uchraydi. Chakanda mevalari tarkibida 15 mikroelementlar topilgan, ular temir, magniy, marganes, mis, bor, oltingugurt, xlor, alyuminiy, kremniy va boshqalar. Bundan tashqari mevalarning tarkibida 8 % yog topilgan, shu ʻ tufayli u juda yaxshi immunomodulyator va immunoprotektor bo lib ʻ hisoblanadi. Shunday qilib, chakanda organizmning tabiiy mahsulotlariga 5 o xshab xilma-xil farmakologik ta sirga ega. ʻ ʼ Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqotning obyekti jumratsimon chakanda asos qilib olindi. Tadqiqot predmeti jumratsimon chakandaning suv almashinuv xususiyatlari: transpiratsiya, suv saqlsh qobiliyati va suv taqchilligini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotning maqsadi. Zarafshon milliy tabiat bog‘i sharoitida jumratsimon chakandaning suv almashinuv xususiyatlarini aniqlash hamda uning biologik xususiyatlarini o‘rganish. Tadqiqotning vazifasi. - Zarafshon vodiysida o‘sadigan jumratsimon chakandaning biologik xususiyatlarini o‘rganish; - transpiratsiya jadalligini o‘rganish; - o‘simlik barglarida suv saqlash qobiliyatini aniqlash; - o‘simlik barglarida suv taqchilligini o‘rganish. Ilmiy yangiligi. Samarqand viloyati sharoitida jumratsimon chakanda o‘simligining suv almashinuv ko‘rsatkichlarini aniqlash orqali uning qurg‘oqchilikka chidamlilik xususiyati ilmiy asoslandi. Tadqiqotning asosiy masala va farazlari. Samarqand viloyati sharoitida jumratsimon chakanda o‘simligini taqchil bo‘lmagan hududlarga ko‘chirish orqali uning barcha shakllarini saqlab qolish mumkin, bu esa tashkil etilgan chakanda plantatsiyalaridan foydalanishni osonlashtiradi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar tahlili. Jumrudnoma chakandaning fiziologik xususiyatlariga doir tadqiqotlar (I.V.Michurin, P.I.Shemelin, Yu.G.Leonova, M.A.Lisavenko, S.Shukin, V.I.Ruchkin, A.F.Yestushenko, V.V.Malinkovskiy, A.A.Devyatnin, L.O.Shnaydman, I.I.Mutulis, G.G.Yuropa, J.V.Shirshova, L.I.Vigorov, A.Ya.Tribunskaya, V.O.Kazansev, M.P.Glushnev, J.I.Gatin, V.V.Mocholov, V.V.Malinkovckiy, T.T.Trofimov, D.K.Shapiro, V.P.Besschetnov, K.A.Sadanov, Ye.J.Kentbayev, 6 N.G.Gachechiladz, Yu.S.Karzinnikov, Z.X.Sarimsoqov) hamda respublikamiz olimlari tomonidan (A.V.Savkin, F.J.Kabulova, K.M.Furdiyeva, A.S.Yuldashev, R.Abdullayev, S.Yagudina, M.Tirkasheva) lar tomonidan o‘rganilgan. Tadqiqotda qo‘llaniladigan metodik tavsifi. Tadqiqot ishida labaratoriya va dala tajribalari morfologik, fiziologik va statistik usullardan foydalanilgan. Tadqiqot natijasining nazariy va amaliy ahamiyati. Zarafshon vodiysi sharoitida o‘sadigan jumratsimon chakandalarning suv almashinuv xususiyatlari (suv saqlash qobiliyati, suv taqchilligi, transpiratsiya jadalligi). Dala maydonlarida jumratsimon chakanda plantatsiyalarini yetishtirishda amalga oshiriladigan sug‘orish ishlarida mazkur tadqiqotda aniqlangan suv almashinuv xususiyatlaridan foydalanish mumkin. Ish tuzilmasining tavsifi. Magistrlik dissertatsiyasi 75-betdan iborat bo‘lib, dessertatsiyaning kirish qismida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan dorivor o‘simliklarni yetishtirish bo‘yicha 2 ta qarori, tadqiqotning maqsadi, vazifasi, ilmiy yangiligi, tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi, tadqiqot natijasining nazariy va amaliy ahamiyati, ishning aprobatsiyasi, 3 ta ilmiy jurnalda tajriba natijalarining chop qilinganligi shu bilan birga adabiyotlar sharhi, tadqiqot sharoitlari, obyekti va uslublari, tadqiqot natijalari, xulosa va tavsyalar, foydalanilgan adabiyotlar hamda internet manbalari keltirilgan. 7 1. ADABIYOTLAR TAHLILI 1.1. Chakanda turkumining qisqacha o‘rganilish tarixi XIX asrning oxirlari XX asr boshlarida chakanda Rossiyaning ko‘pgina botanika bog‘lari kolleksiyalarida o‘stirila boshlagan. Chakandani manzarali buta sifatida ko‘kalamzorlashtirish maqsadlarida madaniylashtirish ishlarini Sankt-Peterburg botanika bog‘i boshlab bergan. Chakanda ko‘chatlari va urug‘lari tog‘li Oltoydan ketirilgan bo‘lib, ular yetishtirgan ko‘chatlar bog‘bonlar orasida tez tarqalgan. XX asr boshlarida chakandaga rezavor mevali o‘simlik sifatida qiziqish ortdi, chunki chakanda Sibr sovuqlariga bardosh bera olgan o‘simlik edi. Chakanda Rossiyaning yevropa qismi – Moskva, Voronej, Peterburgda ko‘chatzorlarda o‘stirildi va ommalashtirildi. Chakanda bilan taniqli botanik I.V. Michurin ham qiziqqan, turli geografik hududlardan olingan urug‘larni ekib ko‘chat yetishtirishni yo‘lga qo‘ygan. Uning tajribalarida Germaniyadan olingan urug‘lar asosida yetishtirilgan ko‘chatlar birinchi qish sovuqlaridan zararlangan bo‘lsa, Sibirdan olingan urug‘lardan yetishtirilgan chakanda ko‘chatlari sovuqqa bardoshligi bilan ajralib turgan [13;17;26;103]. O‘tgan asrning 20-yillarida P.I.Shemelin Baykalbo‘yi tabiiy chakanzorlarida shirin mevali shaklini ajratib olgan. 1940 yilda Irkutsk tayanch punktida 3 ta chakanda shakli tanlandi, Yu.G.Leonova tomonidan Minusinsk tajriba dalasida chakandaning tanlash yo‘li bilan 2 navi yaratildi va ularga “ Скороспелка ” va “ Кукуруза ”, deb nom berildi. Chakanda o‘simligini seleksiya obyekti sifatida o‘rganish 1933-1934 yillarda Oltoy o‘lkasidagi Katun daryosi vodiysidagi chakandazorlar tadqiq etildi va istiqbolli shakllari ajratildi, ularning urug‘lari terib ko‘chatzorga ekildi. Tog‘li Oltoy bog‘dorchilik tayanch punktida yetishtirilgan ushbu urug‘ ko‘chatlar bog‘larni himoyalovchi ixotazorlarga ekildi. Keyinchalik ushbu ko‘chatlar hosilga kirgach, ular orasida yirik mevali eng sara shakllar tanlab olindi va ular asosida “ Дар Катуни ”, “ Новост Алтая ”, “ Золотой початок ” kabi navlar yaratildi. Shunday qilib, 8 chakandaning ilk seleksioneri deb M.А.Lisavenkoni hisoblash mumkin. Olimlar tomonidan olib borilgan izlanishlar asosida chakanda mevasining tarkibida chakanda moyi va biologik faol moddalarni mavjudligi ushbu o ‘simlikka bo‘lgan qiziqishni ortishiga olib keldi [53]. 2001-yilda Krasnoyarsk chakandasini biokimyoviy tadqiq etildi va 100 ml meva sharbatida 91,5 g suv, 3,36 g qandlar, 2,5 g olma va vino kislotasi, urug‘larida 6,54 % suv, 24,38 % azotli birikmalar, 12,13 % moy, 14,90 % pentozan, 9,37 % oshlovchi moddalar va 31,37 % klechatka mavjudligini aniqladi. Bundan tashqari chakanda mevasi vitaminlarga (ayniqsa C vitaminiga) boyligi ma lum bo‘ldi. Shunday qilib, chakandadan muhim polivitamin o‘simlikʼ sifatida oziq – ovqat va farmatsevtika sanoati uchun xom-ashyo sifatida foydalanish imkoniyatlari yaratildi [18]. XX asrning 40-yillaridan boshlab, chakandani har tomonlama keng ilmiy o‘rganish davri boshlandi. Chakandani har tomonlama tadqiq etishda Rossiya vitamin instituti (A.F.Yevtushenko, V.V.Malinkovskiy, A.A.Devyatnin, L.O.Shnaydman – chakanda resurslari va biokimyosi), Oltoy tibbiyot instituti (I.I.Matulis, G.G. Yurova, J.V. Shirshova), Oltoy bog‘dorchilik tajriba stansiyasi biokimyo laboratoriyasi (Ye.Ye.Shishkina), Ural o‘rmon texnika instituti biologik faol birikmalar laboratoriyasi, (L.I.Vigorov, A.Ya.Tribunskaya), Biysk vitamin zavodining laboratoriyasi (V.O.Kazansev, M.P.Glushnev) kabi ilmiy muassasalar ishtirok etdilar, ularda chakandaning qimmatli shakllarini tanlash, navlar yaratish, dorivorlik xususiyatlarini o‘rganish va ularni o‘stirish agrotexnikasini ishlab chiqishga qaratilgan ilmiy tadqiqot ishlari o‘tkazildi [43;46;55;58;64;73;92;95]. Ushbu davrda Oltoydagi Katun daryosi quyi oqimida tabiiy chakandazorlar genofondi o‘rganildi, 1949 yilda dunyoda birinchi marta chakanda mevasidan chakanda moyi olishga ixtisoslashgan Biysk vitamin zavodi ishga tushdi va u hozirda ham faoliyat yuritmoqda. 1950-yilda 21 ta chakanda shakllari qimmatli xo‘jalik belgilariga ko‘ra 9 tanlab olindi, ularning mevalari tarkibi biokimyoviy o‘rganilgandan so‘ng ular orasidan 5 istiqbolli shakl ajratib olindi. 1956-1959 yillar mobaynida o‘tkazilgan tanlash ishlari natijasida “ Витаминная ” va “Масличная” navlari yaratildi [26]. Barcha navlar 1960-yillarda Oltoy o‘lkasida keng tarqaldi, keyinchalik Kemerevo, Novosibirsk viloyatlarida h am o‘stirila boshlandi. Ushbu chakanda navlari nafaqat yirik mevali, balki deyarli tikonsizligi bilan, yuqori miqdordagi qand moddasi va C vitamini bilan ajralib turadilar. 1958-yilda Oltoy bog‘dorchilik tajriba stansiyasida chakandaning turli geografik zonalarda o‘suvchi shakllarini ya’ni chakandaning oltoy, daur, sayan, O‘rta Osiyo populyatsiyasi vakillari orasida duragaylar olish maqsadida chatishtirish ishlari olib borildi. Ushbu duragaylar mevalarida yuqori miqdorda moy va karotin hamda uzun meva bandiga ega ekanligi bilan ajralib turadi [23;95]. 1963-yilda Novosibirsk meva-bog‘dorchilik stansiyasida chakandaning Oltoy navlarini o‘rmon va o‘rmon-dasht zonalarida o‘stirish bo‘yicha tajribalar o‘tkazildi. Moskva viloyatida Butunittifoq vitamin institutining Voronsov eksperimental bazasida 1945-yilda Oltoyda terilgan urug‘lar asosida yetishtirilgan ko‘chatlar asosida chakandazor barpo etildi, lekin ko‘pchilik ko‘chatlar qurib qoldi. Shunday qilib, hozirgacha Oltoylik seleksionerlar tomonidan chakandaning jami 19 ta yirik mevali va elita navlari yaratilgan bo‘lib ular keng ommalashtirilgan. Rossiyaning Tuva Respublikasi hududidagi tabiiy chakandazorlar Tuva qishloq xo‘jaligi tajriba stansiyasi xodimlari tomonidan o‘rganilgan. Chakandaning Tuva shakllari sovuqqa chidamliligi va tez pisharligi bilan ajralib turadi [43;55;61]. Chakandaning Baykalorti populyatsiyasidan qimmatli xo‘jalik belgilariga ega shakllarni tanlash ishlari Buryat meva bog‘dorchilik tajriba stansiyasi tomonidan amalga oshirildi va yuqori hosildor shakllari vegetativ usulda ko‘paytirildi va ko‘chatlar “O блепиховие ” ixtisoslashgan xo‘jalikka berildi. Nijniy Novgorod qishloq xo‘jalik akademiyasi ham chakandani sovuqqa chidamli navlarini yaratish borasida tajribalar o‘tkazdilar. Buning uchun Tunkin 10 vodiysidagi Irkut daryosi bo‘ylaridagi tabiiy butazorlardan tayyorlangan urug‘lar asosida ko‘chatlar yetishtirilgan. Ko‘chatlar orasida chakandaning 4 ta elita navlari yaratildi. Sibirning turli geografik zonalarida chakanda populyatsiyalarini o‘rganish va qimmatli xo‘jalik belgilariga ega butalarini tanlash ishlari Sobiq Butunittifoq vitamin institutida amalga oshirildi. [55]. Chakandani o‘rganish bo‘yicha Botanika bog‘lari ham salmoqli ilmiy tadqiqot ishlarini amalga oshirdilar. Moskva universiteti Botanika bog‘ida G‘arbiy Yevropadan keltirilgan hamda Sibir regionlari va Mongoliya Respublikasidan keltirilgan chakanda navlari va shakllari asosida kolleksiya yaratildi. Kavkaz va O‘rta Osiyo populyatsiyalaridan tayyorlangan urug‘lar asosida yetishtirilgan ko‘chatlarning sovuqqa chidamsizligi ma’lum bo‘ldi hamda chakandaning 20 ta elita shakllar tanlangan va 6 navi yaratildi [93]. Chakanda mevalarini biokimyoviy tarkibi bilan D.K.Shapiro rahbarligida ilmiy xodimlar sermahsul tadqiqotlar o‘tkazdilar. Chakandani g‘arbga qadar surilishi undagi chakanda moyini kamayishiga olib kelgan bo‘lsa, aksincha ularda C vitamini va karotin miqdori ortgan. Shunday qilib, hozirgi paytda chakanda seleksiyasi bilan shug‘ullanayotgan eng yirik ilmiy muassasa – akademik M.A. Lisavenko nomidagi Sibir bog‘dorchiligi ilmiy tadqiqot instituti hisoblanadi. Ushbu institutda 300 xil chakanda namunasi bo‘lib, ular 11 ta ekologik – geografik populyatsiyalarga tegishlidir. Seleksiya ishlarida chakandaning katun, chulishman, chuy, sayan, daur, tyanshan, yutland va kaliningrad populyatsiyasi vakillaridan foydalanilgan [90]. Qozog‘istonda chakandaning eng sara shakllarini tanlash ishlari bilan Olmaota, Janubiy va Sharqiy Qozog‘iston viloyatlari hududlaridagi tabiiy chakandazorlardan qimmatli “ Зайсан -1”, “ Зайсан -2”, “ Зайсан -3” kabi yirik mevali shakllar ajratib olingan hamda chakandani tashqi ekologik 15 ta omillarga chidamli shakllari va ularni yetishtirish agrotexnikasi masalalari o‘rganilgan [13;14]. G ‘ arbiy Pomir tog ‘ lari sharoitlaridagi chakandani biomorfologik va 11 biokimyoviy xususiyatlari olimlar tomonidan o ‘ rganilgan . Ularning ma lumotlariga ko ra, chakandaning Vanch, Bartang, Panj, Gunt, Shoxdaryoʼ ʼ daryolarining yuqori oqimida 2 ming gektarga yaqin tabiiy chakandazorlari mavjud bo‘lib, ular boy genofondga ega va ularda qimmatli mevalar terish mumkin. Ushbu hududda chakandaning 11 ta qimmatli shakllari tanlangan va biokimyoviy tahlil etilgan [27] . Qirg‘iziston Respublikasida Issiqko‘l da va Chu daryosi vodiysida tarqalgan tabiiy chakandazorlar resurslarini va ularning genofon dini o‘rganilgan [75]. O‘zbekistonda tabiiy chakandazorlar asosan G‘arbiy Tyan-Shan va Pomir Oloy tog‘ tizimidagi tog‘ daryolari vodiylarida mavjud. Chakandaning eng yirik turli yoshdagi butazorlari Zarafshon daryosi o‘rta oqimida 150 gektarga yaqin bo‘lib, uning 60 gektari Zarafshon milliy tabiat bog‘ida joylashgan. V.А.Savkin Zarafshon Milliy tabiat bog‘ hududidagi chakandazorlarni tadqiq etgan va u tomonidan 12 ta qimmatli shakllar tanlagan hamda ularni morfologik tomondan o‘rgangan. Zarafshon populyatsiyasidagi chakandaning turli rangdagi shakllarning mevalarini biokimyoviy tahliliga ko‘ra, barcha rangdagi (sariq, olovrang, qizil) chakanda mevalarining tarkibidagi moy miqdori 20,3-26,6 % ekanligini ko‘rsatgan. Faqatgina qizil chakanda mevalari karotinga boyligi (22,2 mg %) ma lum bo‘lgan. Chakanda moyi asosan palmitin va palmitolein ʼ kislotalardan iborat ekanligini biokimyoviy tahlillar isbotlangan [38;39;41]. O‘zbekiston janubida o‘sadigan chakanda asosan namlik bilan ta minlangan daryo bo‘yi qum shag‘alli substratlarda keng tarqalgan bo‘lib, ʼ Zarafshon daryo vodiysida chakanda jiyda – chakanda, tol – jiyda chakanda, turli o‘tlar – chakanda o‘simlik formatsiyalarini yuzaga keltirgan. Zarafshon milliy tabiat bog‘ida chakanda o‘sib turgan to‘qayzorlar 370 ga (gektar) bo‘lib, ulardan 50-55 t (tonna) biologik meva zahirasi mavjud. Sanoat ahamiyatiga ega chakandazorlar (150 ga) Qoradaryo chap qirg‘og‘ida (Zarafshonning chap irmog‘i) Samarqand viloyatining Daxbed qo‘rg‘onidan Juma shaxobchasiga 12 qadar joylashgan. Surxondaryo viloyatida Surxondaryo daryosi va uning irmoqlarida, Uzun o‘rmon xo‘jaligi, To‘polang daryosi havzasida 12 gektar, Miraki o‘rmon xo‘jaligida Oqsuv daryosi havzasida 20 gektar chakanda o‘sib turgan to‘qayzor borligi aniqlangan. Shunday qilib, O‘zbekistonda jami 1000 gektarga yaqin chakandazor mavjud deb hisoblash mumkin [75]. Qoradaryo havzasida Qorateri qishlog‘idan 5-6 km masofada 60 km 2 maydonda urug‘chi butalardan iborat senopopulyatsiya joylashgan. Chakanda Kumushkent, Chashma, Qorasoy, Qorateri, Daxbed qishloqlari yaqinida ham ko‘plab o‘sishi qayd etilgan [40]. M.Tirkasheva [92] Turkiston tog‘ tizmasi Ko‘kjarsoyning irmog‘i Oqchanqansoyning o‘ng qirg‘og‘ida 1200-1300 m balandlikda Ko‘kjar qishlog‘idan 3-4 km shimoli-g‘arbda joylashgan turli o‘tli-na matakli-ʼ chakandazor o‘simlik assotsiatsiyasi haqida ma lumot beragan. 1753-yilda K. ʼ Linney Hippophae L turkumiga faqatgina 1 turni – jumratsimon chakanda (Hippophae rhamnoides) turini kiritgan. Xulosa qilib aytganda, chakanda o‘simligi dastavval rezavor meva sifatida qiziqish uyg‘otgan bo‘lsada, keyinchalik shirin mevali shakllari aniqlanib, ularni sovuq iqlim sharoitiga bardoshliligi o‘rganilgan. So‘ngra ularning har xil shakllari asosida olimlar tomonidan bir qancha navlari yaratilgan. Shu vaqt davomida chakanda mevalarining biokimyosi o‘rganildi va ularni yetishtirish uchun ixtisoslashgan xo‘jaliklar tashkil etilgan. Respublikamizda ham chakanda o‘simligi ustida bir qancha ishlar amalga oshirilgan. Yuqorida keltirib o‘tilgan barcha ishlarda faqat bir narsa, ya’ni chakandaning dorivor o‘simlik sifatida yetishtirish maqsad qilib olingan edi. 1.2 Chakandaning tavsifi, tarqalishi va ishlatilishi K. Servettas (1909) jiydadoshlar (Elaeagnaceae) oilasiga bag‘ishlangan monografiyasida turkumga kiruvchi 3 kenja tur haqida ma’lumot keltiradi: 13 - Hippophae rhamnoides ssp rhamnoides Serv.; - Hippophae rhamnoides ssp. thibetana Serv.; - Hippophae rhamnoides ssp. salicifolia Serv.. Keyinchalik fin botanigi A . Rousi (1971) jumratsimon chakanda turidan 9 ta kenja turni ajratib , ularni 3 tasi G ‘ arbiy Ye vropada , 6 tasi Kavkaz va Osiyoda joylashtirgan dedi . Keyingi yillardagi chop etilgan ilmiy ishlarda Xitoy florasida 4 ta chakanda turi mavjudligi h aqida ham ma ’ lumotlar mavjud : - Hippophae neurocarpa; - H. Tibetana; - H. Rhamnoides; - H. Salicifolia. Shu bilan birga ularning 5 ta kenja turlari: - H. rhamnoides ssp. Sinesis; - H. rhamnoides ssp. Yunnansisis; - H.rhamnoides ssp. Turkestanica; - H. rhamnoides ssp. Mongolica; - H. rhamnoides ssp. Guantensis. Chakanda (H. rhamnoides) jiydadoshlar (Elaeagnaceae) oilasiga mansub qimmatli polivitamin o‘simlik sifatida keng madaniylashtirilmoqda. Hozirgi paytda ushbu turkumga 3 ta chakanda turi kiritilgan: - Jumratsimon chaka nda – Hippophae rhamnoides; - Tolbargli chakanda – Hippophae salicifolia; - Tibet chakandasi – Hippophae tibetana - Hippophae termini 2 ta lotincha Hippo – “ot” va phae – “yaltiramoq” so‘zlarining qo‘shilmasidan yuzaga kelgan. Yuqoridagi chakanda turlaridan jumratsimon chakanda keng arealga ega bo‘lib, Ye vropa kontinentida Skandinaviya mamlakatlari, Bolgariya, Germaniya, Serbiya, Polsha, Ukrainada, Rossiyaning Kaliningrad viloyatida, Osiyo kontinentida Afg‘onistonda, Eronda, 14 Pokistonda, Hindistonda, Nepalda, Butanda, Xitoyda, Mongoliyada, Markaziy Osiyoda, Baykal bo‘yida, Oltoy o‘lkasida, Rossiyaning Tuva, Buryat Respublikalarining daryo vodiylarida tabiiy holda o‘sadi. Qolgan ikki tur Nepal, Butan davlatlarida Tibet yassitog‘ligida, Hippophae salicifolia 1800-3600 m balandliklarda, Hippophae tibetana 3600-4200 m balandliklarda o‘sadi [3;5;100;102;107]. Markaziy Osiyoda, shu jumladan O‘zbekistonda jumratsimon chakanda (Hippophae rhamnoides) turi tabiiy tarqalgan. Ushbu tur rezavor mevali o‘simlik sifatida keng ommalashtirish uchun yaroqlidir, tabiatda u buta yoki 10-15 m balandlikdagi daraxt ko‘rinishida o‘sadi. Jumratsimon chakandaning yirik daraxtlari Xitoy provinsiyasi uchraydi, bu yer da 18 m balandlikkacha o‘sgan chakanda daraxtlari mavjud [90; 93]. MDH davlatlarida chakandaning 4 ta iqlimtipini ajratish mumkin: - Sibir iqlimtipi – Baykalbo‘yi Sayan-Oltoy tog‘li hududi va Qozog‘iston Oltoyida uchraydigan populyatsiyalarni qamrab olgan. Ular uchun qisqa vegetatsiya davri va o‘ta sovuqqa bardoshlik xususiyatlarini mavjudligidir. - Markaziy Osiyo iqlimtipi – geografik joylashuvi keskin o‘zgaruvchi relyefga bog‘liq murakkab bo‘lib, dengiz sathidan turli balandliklarda turli ekotiplar yuzaga keltirgan. Ularga kseromorf belgilar (mayda barglar, tikonlar mavjudligi) xosdir. - Kavkaz iqlimtipi – Shimoliy Kavkaz va Kavkaz ortida turli ekologik sharoitlarda o‘sib turli populyatsiyalar yuzaga keltirgan. Ularga yirik bargli va baland (6-12 m) chakanda populyatsiyalari kiradi. Qurg‘oqchil sharoitlarda (shimoliy Ozarbayjon) kuchli rivojlangan kseromorf belgilarga ega chakanda populyatsiyalari shakllangan. - Boltiqbo‘yi iqlimtipi – Boltiq dengizining Janubiy qismida Kaliningrad viloyati hududida saqlanib qolgan chakanda populyatsiyasidir. Ushbu populyatsiya pleystotsen geologik davridan saqlanib qolgan relikt hisoblanadi. Muzlik davrida ushbu populyatsiya sovuq ta’sirida tabiiy tanlanish oqibatida 15 past bo‘yli va sovuqqa bardoshli shakllarni yuzaga keltirgan, morfologik jihatdan chakandaning karpat populyatsiyasidagi butalariga o‘xshashdir [19;31;47;51;93]. Jumratsimon chakanda bargini to‘kuvchi, kuchli shoxlanuvchi buta, ba’zan 10-12 m balandlikka ega kichik daraxtdir. Chakanda shamol orqali changlanuvchi ikkiuyli o‘simlik. Changchi daraxtlarda mayda gulbargsiz boshoqqa yig‘ilgan gullarga ega bo‘lsa, urug‘chi daraxtlarda novda qo‘ltiqlarida 2-14 dona bo‘lib urug‘ chi gullar joylashgan. Kurtak bo‘rtib ochilgach, ular novdaning quyi qismida joylashib rivojlanadi. Kurtak tangachasi gul organlarini bahorgi sovuqlarda samarali himoyalaydi, shuning uchun chakanda har yili mo‘l hosil beradi. Urug‘ ko‘chatlar hosilga kirgach, kurtaklar ko‘rinishiga qarab jinsini ajratish mumkin. Changchi butalar yo‘g‘on, yaxshi rivojlangan shox- shabbaga egadir. Chakanda mevasi – bir urug‘li rezavor meva og‘irligi 0,3-0,8 g, sariq, olovrang, ba’zan to‘q qizil rangda. Chakandazorlarda 6-10 % changchi butalarni bo‘lishi urug‘chi butalarni normal changlanishi uchun yetarli hisoblanadi, lekin tabiatda changchi butalar ko‘p uchraydi. Chakanda novdalari rangi qo‘ng‘ir- yashil, sariq-qo‘ng‘ir, to‘q-qo‘ng‘ir rangda bo‘lib birinchi 3-5 yillikda monopodial shoxlansa, keyinchalik simpodial shoxlanish kuzatiladi. Novdalar 1- 7 sm uzunlikdagi tikanlar bilan qoplangan va ular meva terish jarayoninida noqulaylik keltiradi. Chakandaning ko‘pgina Oltoy navlari tikansizdir. Tikanlar ko‘rinishi o‘zgargan novdachalardir, ularda avval barglar bo‘lishi va keyinchalik bo‘lsa to‘kilib ketishi kuzatiladi. Barglari uzun, lantsetsimon 2-8 sm uzunlikda 2-9 mm kenglikda, yuqori qismi to‘mtoq, asosi ponasimon, barg yonlari sezilarli pastga qaragan. Barglari kulrang-yashil, yorqin tangachalar bilan qoplangan pastki qismi kumushsimon- oq, yulduzli charmsimon tangachalar bilan qoplangan. Barg og‘izchalari bargning quyi tomonida joylashgan va qalin tangachalar ostida yashiringan. Chakandaning gullashi aprelning 2-3 dekadalariga to‘g‘ri keladi, urug‘chi 16 butalarda 7-11 kun, changchi butalarda 5-10 kun davom etadi. Chakandaning tabiatda 38-94 % o‘simliklar har yili hosil beradi. Tabiatda ba’zan bir uyli chakanda namunalari ham uchrab turadi, bu holat ko‘proq keskin iqlim o‘zgaruvchanligi oqibatida yuzaga keladi. Chakanda mevasi avgust-sentabrda pishib yetiladi va dekabr-yanvar oylariga qadar saqlanadi. Urug‘i yaltiroq, silliq, jigar rangda, tuxumsimon-cho‘zinchoq bo‘lib, uzunasiga botiqli chizig‘i bor. Uzunligi 4-7 mm, eni 2-3 mm, 1000 ta urug‘ining og‘irligi 11-18 g atrofida [18]. MDH mamlakatlarida chakanda areali bir-biridan uzilib qolgan, ya’ni bir- biridan geografik chegaralangan populyatsiyalar yuzaga keltirgan. Chakanda o‘z areali doirasida turli balandliklarda ham tarqalgan: Kavkazda 1000-2500 metrgacha, Karpat tog‘larida 3800 metrgacha, Markaziy Osiyoda 4200-metrgacha, Tibetda-4700 metrgacha balandliklarda o‘sadi. Bu kabi keng arealga ega bo‘lib, turli-tuman ekologik sharoitlarda o‘sishga moslashganligi chakandani o‘ta plastik o‘simlik ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan chakandaga yuqori polimorflik xususiyatlari xosdir. Chakanda yorug‘sevar o‘simliklar toifasiga kiradi, shuning uchun u o‘rmonosti o‘simligi sifatida uchramaydi. Chakanda ochiq, boshqa o‘rmon o‘simliklaridan holi maydonlarda toza chakandazorlar yuzaga keltiradi. Chakanda tabiiy o‘suvchi maydonlarda neytral tuproqlarni va yengil qumoq, toshloq tuproqlarda o‘sishni ma’qul ko‘radi. Daryo vodiylarida, ko‘l va dengiz qirg‘oqlarida qumli, shag‘alli yotqiziqlar mavjud tuproqlarda, turli qalinlikda shag‘alli qumli tuproqlarda yaxshi o‘sadi. Shu bilan ushbu substratlar yaxshigina tabiiy drenajga egaligini ham ta’kidlash lozimdir. Chakanda Markaziy Osiyoning yarim sahro va sho‘rlangan yerlarida (Issiqko‘l atrofi, Chu daryosi vodiysi, Zarafshon daryosi quyi oqimi) o‘sishi uning sho‘rga chidamli o‘simlik turi ekanligini ham ko‘rsatadi. Chakanda sovuqqa bardoshli o‘simlikdir, u -50 0 C gacha sovuqlarga chidaydi. Uning gul kurtaklari -44,8 0 C haroratgacha, gullari -2 0 C haroratgacha chidashi qayd etilgan. 1978-1979 yillarda Rossiyaning Nijniy Novgorod viloyatida 10 kun 17 mobaynida -43 0 C gacha harorat qayd etilgan va ushbu sovuqlardan chakanda zararlanmasdan chiqqan. Chakandaning ayniqsa sibir populyatsiyasi o‘simliklari sovuqlarga bardoshli ekanligi bilan ajralib turadi. Chakandaning eng shimoliy butazorlari Norvegiyaning shimoliy-g‘arbiy hududlarida o‘sishi qayd etilgan, bu og‘ir sharoitlarda chakanda yer bag‘irlab o‘suvchi shakllarni yuzaga keltirgan. Markaziy Osiyoda chakanda Tyan-Shan va Pomir-Oloy tog‘ tizimida daryo vodiylari bo‘ylab butazorlar yuzaga keltirgan. Uning eng yirik kompakt massivlari Issiqko‘l atroflarida, Qizil-Ungur daryosi vodiysida, Norin daryosi vodiysida, Zarafshon daryosi vodiysida, G‘arbiy Pomirda Vang, Bartang, Vaxsh, Panj daryolari vodiylarida tarqalgan. Oltoyda Katun, Bashkaus daryolari vodiylarida joylashgan chakandazorlar boy genofondga ega, ular asosida chakandaning ko‘plab yangi navlari yaratilgan [4;5;14;20;26;41;47;58;95;107]. Xulosa qilib aytganda, jumratsimon chakanda turning 9 ta kenja turi mavjud bo‘lib, hozirgi kunda bizning hududda 1 ta kenja turi jumratsimon chakanda uchrar ekan. Chakandaning iqlim sharoitiga moslashishiga ko‘ra 4 ta iqlimtipiga bo‘linar ekan. Yerning sho‘rlanishini kamaytiradigan o‘simlik sifatida qarash mumkin ekan. 1.3 Zarafshon milliy tabiat bog‘idagi chakandazorlarning holati Zarafshon vodiysi - qadimiy maskan hisoblanadi. Azaldan G‘arb va Sharq o‘rtasida ko‘prik sifatida xizmat qilgan vodiy qadim tarixga ega. Tarixiy manbalarda Zarafshon nomi XVII asr boshidan boshlab tilga olingan. Dastlab Politimit nomi bilan antik davr tarixchilari Arrian, Kursiy Ruf, Strabon asarlarida keltirilgan. Politimit Zarafshonning qadimiy nomi emas, balki yunonlar tomonidan berilgan nomdir. Arrian Politimit Keng “hududni sug‘oradigan va qumliklarga kirib yuqolib ketadigan daryo” deb yozadi. Politimitning uzunligi xususida gapirib, u Fessoliyadagi Peniya daryosidan katta ekanligini aytadi, Kvint Kursiy Ruf Politimitning yuqori oqimiga oid ba’zi tafsilotlarnigina keltiradi. U daryoning tor o‘zani to‘g‘risida yozib, bunday 18 deydi: bu daryo qum ichiga kirib, yer tagiga yo‘qoladi. Daryo suvining shovqini yer tagidan oqish yo‘nalishini ko‘rsatib turardi, biroq shunday katta daryo tagidagi tuproq namni butunlay bug‘lantirmaydi [33]. Zarafshon milliy tabiat bog‘i, 1975-yilda Samarqand viloyatining janubiy- sharqida, Zarafshon daryosining o‘ng qirg‘og‘i bo‘ylab tashkil etilgan. Uning maydon 2000 gektardan ortiq yerni egallaydi. Bog‘ hududi, tor chiziq kabi daryo bo‘ylab, 46 km. uzunlikda yoyilgan. Bog‘ tashkil etishdan asosiy maqsad noyob florani inson qo‘li tegmagan holda saqlab qolish bo‘lgan. Hududining kichikligiga qaramay, bu erda to‘qaydan tashqari, tol, terak, yulg‘un, chakanda, qamish, qizilmiya, sup urgi, jiyda va boshqa ko‘p mevali daraxtlar ham o‘sadi. Zarafshon milliy tabiat bog‘i – chakanda o‘simligi tog‘li hududda emas, tekislikda o‘sadigan yagona joydir. Zarafshon milliy tabiat bog‘ida 1986-yilning ma’lumotiga ko‘ra, chakandazorlar 60 gektar maydonni egallagan. Keyinchalik yillarda suv yetarli darajada bo‘lishi sababli Zarafshon daryosi bo‘yida yosh chakandazorlar paydo bo‘lishi kuzatilgan. Hozirgi kunga kelib chakandazorlarga suv yetarli bo‘lmay ularning sathi kamayib bormoqda. Suvning kamashishiga asosiy omil bu antropagen ta’sir hisoblanib kelinmoqda [8]. Insonlar Zarafshon daryosining suvidan notog‘ri foydalanishlari natijasida o‘ s imliklar uchun suv yetishmay ko‘plab chakanda o‘simliklarining qurib ketishiga sabab bo‘lmoqda. Bu o‘simlik asosan ildizi va urug‘lari orqali ko‘payib yangidan-yangi to‘plamlarni hosil qilgan. Asosan, bu yerda chakanda daryo bo‘yida, yorug‘li joylarda, qumli tuproqlarda o‘sadi. Bu yerda qalin chakandazorlarni ham uchratish mumkin. Bu chakandazorlarda o‘simliklarning polimorfizmi yaxshi shakllanganligini kuzatdik. Umuman, milliy bog‘da chakandalar asosan buta shaklida yoki daraxt shaklida ham uchrab, uning uzunligi to 8 metrgacha yetadi. Chakanda poyalarida ikki xil tikanlar uchraydi, ular o‘simlikni hayvonlardan himoya qiladi. Ularning miqdori va uzunligi chakandaning o‘sish sharoiti, iqlim va 19 butaning populyasion shakli bilan bog‘liq. Tikanlarining birinchisi - kichik (tikanchalar, uzunligi to 0,4 sm gacha) ko‘plab poyalarning uchida hosil bo‘ladi va kamdan kam poyaning o‘rta qismida hosil bo‘ladi. Tikanlar ikkinchi turining uzunligi 2-6 sm teng bo‘lib, poyalarda hosil bo‘ladi va o‘zgar tiril gan kalta yozgi poya hisoblanadi. Chakandaning yosh poyalari va barglari yulduzsimon tukchalar bilan qoplangan. Barglari uzunchoq, lansetsimon, uzunligi to 8 sm va eni 3-9 mm. Barg og‘izchalari bargning ostki qismida tukchalar ostida joylashgan. Poya, shox va po‘stlog‘ining rangi qo‘ng‘ir yoki qoramtir bo‘ladi. Barglarining rangi – ustki tomoni to‘q yashil, zich tukchalar bilan qoplangan, ostki tomoni kumush rangda bo‘lib, ularda ham tukchalar uchraydi. Chakandazorlarda sog‘lom, quriyotgan va qurigan chakanda tuplari ham uchraydi. Sog‘lom tuplarda barglar vegetasiya oxirigacha saqlanadi, kuchli zararlangan tuplarda bir xil poyalari qurigan bo‘ladi. Asosan qo‘riqxonada chakandalar qurishining sababi qarrilik, yong‘inlar, zamburug‘lar va hasharotlardan kasallanish va zararlanish, tuproqda suv rejimining o‘zgarishi va boshqalar bilan bog‘liq bo‘ladi. Zarafshon vodiysi sharoitida yozning issiq va quruq havo oqimining paydo bo‘lishi tufayli chakandalarda kseroform xususiyatlar ham paydo bo‘lgan. Ular quyidagilar – kuchli tikanligi, barglarda tukchalarning ko‘p va zich joylashishi, barglarning kichik bo‘lishi va mevalarning maydaligi bilan farq qiladi. Lekin chakandazorlarda juda qiziqarli chakanda shakllari ham uchraydi. Ular kam tikanli va mevalari katta bo‘ladi. Zarafshon milliy tabiat bog‘ida chakandazorlar asosan chakandalarning har xil shakllaridan tarkib topgan, ular o‘z navbatida bir-biridan har xil belgilari bilan farq qiladi. Chakanda shaklllari bir-biridan tuplarning tuzilishi, asosiy poyasining eni, novdalarining qalinligi, ulardagi tikanlarining miqdori va uzunligi, barglarining rangi, bir kurtakdan hosil bo‘lgan mevalar soni va hosildorlik darajasi bir-biridan farq qiladi. O‘z navbatida mevalarning shakli, 20 hajmi, indeksi, og‘irligi va ta’mi bilan farq qiladi. Poyalarining uzunligi ham har xil bo‘ladi. Zarafshon milliy tabiat bog‘i 7 ta maydonchaga ajratilgan bo‘lib, ularning uchunchi va to‘rtinchisida chakandazorlar ko‘p miqdorda uchraydi. Qolgan maydonlarda suv yetishmasligi tufayli tuplar soni juda kam bo‘lib, tuplar yakka-yakka holda uchradi. Biz chakandazorlarni tasvirlash mobaynida asosiy e’tiborni uning mevalariga qaratdik. Bog‘ da chakanda mevalarining shakli asosan ovalsimon va silindrsimon bo‘ladi, kamroq sharsimon bo‘lib, eng ko‘p tarqalgani ovalsimon shakllardir. Mevasining kattaligi bo‘yicha ham eng ko‘p tarqalgani bu o‘rtacha mevalilari, rangi esa sariq-qizg‘ich rangda. Chakandazorlarni tasvirlash mobaynida tikanlik darajasiga katta e’tibor berildi. Daryo bo‘yida kam tikanli shakllar uchrashi, quruq joylarda chakandaning tikanlari ko‘p miqdorda bo‘lganligi sezilarli ravishda ko‘ rinib turadi. [18]. Xulosa qilib aytganda, chakanda o‘simligi ildizi va urug‘i orqali tez ko‘payib yangidan – yangi to‘plamlarni hosil qilar ekan, lekin Zarafshon daryosining suvi yillar davomida kamayib borishi mavjud chakandazorlarning to‘plamining qisqarishiga sabab bo‘lib bormoqda. 1.4 Chakanda o‘simligiga abiotik omillarning ta’siri Atrof-muhit sharoitiga munosabati. C hakanda tabiiy o‘sishi joylari - tog‘ daryolari, oqimlar, tekisliklardagi daryolar, ko‘llar va dengiz sohillarining qirg‘oqlarida o‘sishga moslashgan. Bu yashash joylari asrlar davomida chakanda uchun tashqi muhit sharoitlariga xos talablarni ishlab chiqdi. Ko‘pgina tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, chakanda urug‘lari qushlar va suv bilan ko‘chiriladi. Ko‘pincha o‘simliklardan butunlay mahrum bo‘lgan shag‘al yoki qumli qumloqlarga yetib borgan urug‘lar tezda o‘sib chiqadi va chakanda populyatsiyasiga olib keladi. Ko‘chatlar juda tez o‘sadi, shuning uchun ular hatto o‘sishda o‘t- 21 o‘simliklardan o‘tib ketadi, bu esa keyinchalik chakandani qumlikzorlarda paydo bo‘lishiga olib keladi. Chakanda bundan tashqari ildiz bachkisi bilan o‘z avlodlarini ko‘paytirish qobiliyatiga ega bo‘lganligi sabab juda tez chakandachalar qolamini hosil qiladi. Chakanda tuproqlarining zaiflashuvi bilan ildiz bachkisi yordamida yangi, ochiq joylarga o‘tadi. Tabiatda chakanda tupining paydo bo‘lishidan tortib to nobud bo‘lish jarayonigacha bo‘lgan vaqt uzoq davom etadi. Namlikka nisbatan munosabat. Chakandani o‘sishi va rivojlanishiga tuproqdagi namlikning yetishmasligi salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Yil issiq quruq kelganda ularni sug‘orish kerak bo‘ladi. Yer osti suvlari darajasi tuproq yuzasidan 1-1,5 m dan yuqori bo‘lmasligi kerak. Ildizlarning o‘sishi va rivojlanishi uchun optimal tuproq namligi – dala namligining 70-80 % ni tashkil qilish kerak, bu jarayonni suv kamchil bo‘lgan hududlarda muntazam sug‘orish orqali erishish mumkin. Tabiatda chakanda daryo, dengiz qirg‘oqlari va ko‘llar bilan chegaralanadi, bu erda yerosti suvlari darajasi ancha yuqori bo‘ladi, ammo vegetetsiya davrida bu holat o‘zgaradi. Doimiy harakatda bo‘lgan daryolar va oqimlarning suvlari kislorodga boy bo‘ladi. Chakanda o‘sadigan yengil tuproqlar yaxshi suv va nafas olish qobiliyatiga ega. Chakanda o‘simligini o‘rganish tadqiqotchilarga uni namlikka chidamli o‘simliklar bilan bog‘lash imkonini berdi. Shu bilan birga, chakanda turg‘un yerosti suvlarining yuqori darajasiga toqat qilmaydi. Shuning uchun u kam o‘sadi va botqoq joylarning pastki qismida joylashgan bog‘larning isishidan tezda nobud bo‘ladi. Chakandani kichik nishablarga joylashtirish suvning yaxshi o‘tkazuvchanlikni ta’minlaydi va tuproqdagi suvning turg‘unligini oldini oladi. Tuproq kapillyarlarining 70 % havo bilan to‘ldirilgan va 30 % suv bilan to‘ldirilgan bo‘lsa, chakanda uchun optimal tuproq namligi 70 % bo‘lib, bu dala namligi hisoblanadi. I.Тrunov va boshqalar (2003) tomonidan olib borilgan tajribalar 22 noqoratuproq sharoitidagi ishqoriy muhitga ega bo‘lgan tuproqda olib borildi. Tuproq qatlami 0-60 sm 1,42 g/sm 3 hajmli massaga ega, eng kichik namlik hajmi 24,5 %. metr qatlamida bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 1,43 va 23,8 ga teng edi. Maydonning yuqori qatlamlarida gumus-6,4 % gacha bo‘lib, u 1,5 m chuqurlikka kiradi, bu esa tuproqning tarkibiy qismini ko‘rsatib beradi. Tuproq qatlamida 0-80 sm kalsiy taxminan 1 % va magnezium kamida 0,1 % ni o‘z ichiga oladi, shuning uchun deyarli butunlay struktura bu ikki elementi bilan to‘yingan bo‘ladi. Tajriba maydonchasi yuqori qatlamlarida tuproq eritmasining (pH) reaksiyasi 5,6 dan 5,9 gacha o‘zgarib turadi. Tuproqning gidrolitik kislotaligi 1,8-2,6 g tuproqda 100 mg / ekv oralig‘ida joylashgan, yutilgan bazalar miqdori 8,7 g tuproqda 13,8 – 100 mg/ekv. Tadqiqotlar turli xil ekologik va geografik navlarning jumratsimon chakanda o‘simliklarida amalga oshirildi. Tadqiqot yillarida ob-havo sharoitlari boshqacha bo‘lganligi sabab tajribaning birinchi va ikkinchi yilida may-iyul oylari yuqori havo harorati (19,3 0 C) bo‘lgan, lekin kuzatilgan bu davrda namlik yetishmasligi (GTK 0,9) ga teng bo‘lgan. Tadqiqot ning uchinchi yilida esa havo harorati past bo‘lgan, natijada o‘sish jarayoni yetarli ayrim shakllarda past darajada bo‘lgan. Urg‘ochi vakllariga ko‘ra, erkak shaklida ( Новест Алтая ) o‘sish kechikkan. May oyida birinchi yog‘ingarchilik miqdori 31,9 mm, ikkinchi yili esa 35,6 mm, uchinchi yilda esa 67,7 mm. bo‘lgan. Natijada birinchi va ikkinchi yillarda tuproqdagi namlik zaxirasini kamaytirishga olib kelgan, shunga ko‘ra, 110,8-129,5 mm va 128,7-149,1 mm, uchinchi yilda esa-143,1 mm gacha ko‘tarilgan. Iyun oyi oxirida 71,5 mm yomg‘ir yog‘ishi bilan birinchi yil tadqiqotlari tuproq zaxirasida namlikni oshishiga olib kelgan va barcha tajriba olib borilayotgan o‘simliklarda rivojlanish yuqori bo‘lgan. Tadqiqotning birinchi yilida umumiy suv iste’moli ikkinchi yilga nisbatan yuqori bo‘lgan. Ikkinchi yilda jami suv iste’moli 275,1-304,8 mm teng bo‘lgan. Uchinchi yil uchun umumiy suv iste’moli bir necha dastlabki ikki yilga nisbatan katta miqdordagi yomg‘ir yog‘ishi fonida ortgan, tadqiqot yillari 329,3 dan 365,3 mm gacha 23 bo‘lgan [33]. 2000-2002 yillarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, agar namlik va issiqlik almashinuvi yuqori bo‘lsa, chakandaning vegitatsiya davri uncha yaxshi o‘tmaydi, hattoki, hosiliga ham ta’sir qilar ekan. 2006-2008 yillar davomida noqoratuproqda namlikni kamayishi sabab chakanda hosilning kamayishiga olib kelishini, buning uchun belgilangan miqdorda sug‘orish ishlarini olib borish ustida tajribalar o‘tkazildi [10]. 2020-2021 yillarda olib borilgan tadqiqotlarda chakanda ko‘chatlarini ildiz olish qobiliyati, suv saqlash hamda turgor qobiliyatiga stimulyatorni ta’sirini o‘rganish asos qilib olindi. Natijada chakandaning ildiz otish qobiliyati “ Ориново ” navida 95,4 %, “ Алтайская ” navida 94,3 %, “ Этна ” navida 92,1 % “ Елизавета ” navida 90,6 % ekanligi, eng kam ko‘rsatgich esa “A вгустина ” navida 80,3 va 70,0% ekanligi aniqlangan. “ Эссел ” navida suv saqlash qobiliyati yuqori ekanligi (77,8 %), suv yo‘qotishi 22,2 % aniqlangan bo‘lsa, “ Елизавета ” navida esa suv yo‘qotish qobiliyati 28,5 dan 28,8 % gacha ekanligi aniqlangan [11]. Issiq-Ko‘l hududining Cho‘pon Ota hamda Ottuk punktlarida o‘suvchi jumratsimon chakandaning bargida transpiratsiya jadalligi va suv saqlash hamda suv taqchilligi o‘rganib chiqilganda, bu hududlarda bir-biridan farq qiladigan ko‘rsatgichlar aniqlagan. Cho‘pon Otada taranspiratsiya jadalligi 10600 mg/g/s bo‘lsa, Ottuk punkitida o‘suvchi chakanda bargining transpiratsiya jadalligi 6000 mg/g/s ekanligi aniqlangan. Bunday bo‘lishiga sabab sifatida Cho‘pon Ota hududi dam olish maskani sanalib antropogen faktorlar ko‘rsatilib o‘tilgan. Huddi shu kabi suv taqchilligi va suv saqlash qobiliyati ham bu ikkala hududda katta farq qilgan. Natijada Issiq-Ko‘l hududida chakandaning siqib chiqarilishi tabiat balansi buzilishiga olib keladi degan xulosani olimlar berishgan [21]. S.V.Marichyev (2022) chakandada suv rejimi ustida ish olib borib shuni aniqladiki, 2012-yilning yoz davrida yog‘ingarchilik bo‘lmaganligi sabab, tuproqning 20-30 mm qatlamida namgarchilik kamayib ketganligi chakandaning 24 rivojlanishida oz bo‘lsada salbiy holatlar uchraganligini aniqladi. 2013-yilning iyun oyi quruq kelganligi sabab 450 m/ga miqdorda sug‘orish ishlari olib borilgan, natijada chakanda o‘simligida yana rivojlanish jadalligi tezlashgani kuzatilgan [11] . Haroratga nisbatan munosabat. Chakandaning kurtaklari gullashni boshlash uchun samarali harorat miqdori talab qilinadi. O‘simliklar o‘sishi 12 0 C atrofida o‘rtacha kunlik havo haroratida chakanda gullash tugaganidan ko‘p o‘tmay boshlanadi. Intensiv o‘sish 17-20 0 C haroratda sodir bo‘ladi. Chakandaning qish chidamliligi uning kelib chiqishiga bog‘liq. Past haroratiga eng katta chidamlilik yuqorida keltirib o‘tilgandek, Sibir populyatsiyalari bilan tavsiflanadi va ulardan ajratilgan navlar va shakllar -35, -40 0 C ga qadar sovuqqa chidamli bo‘ladi. Erkak tuplari, odatda, urg‘ochi tuplariga qaraganda chidamliligi past bo‘ladi, bu holat ularni qattiq qishlarda ko‘proq zarar ko‘rishiga olib keladi. Chakanda harorat rejimiga juda talabchan. O‘rtacha 5-7 0 C havo haroratida vegetatsiya boshlanadi. Havo 10-15 0 C haroratda gullaydi. Mevasining pishishi davrida samarali harorat miqdorining yig‘indisi turli xil navlarda 1443 0 С dan 1752 0 C gacha farq qiladi. Vegetatsiya davrining harorat rejimi hosildorlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Lujsk GSU (150 km Janubiy) va Sosnovada joylashgan S.P.Surina tomorqasida hamda Pavlov tajriba stansiyasida “ Дар Катуни ” va “ Новест Алтая ” navlaridaning hosildorligini taqqoslash amalga oshirildi. Lujskiy tumanida may-avgust oylarida samarali harorat miqdori Pavlovskga nisbatan 10 0 C dan va Sosnovoga nisbatan 20 0 Cdan yuqori edi. Tuproq sharoitlari, namlik rejimi va agrotexnika texnikasi taxminan bir xil edi. Bu esa hosilning asosiy farqi issiqlik birikmasidan kelib chiqqan deb taxmin qilish imkonini berdi. Bir o‘simlikdan uch yil davomida olingan maksimal hosilni solishtirilganda, Pavlovskda va Sosnovoda navbati bilan navlar bo‘yicha quydagi natijalarni ko‘rish mumkin: “ Дар Катуни ” 25, 11 va 6 kg, va “ Новест 25 Алтая ” 10, 7, 5 kg. Shunday qilib, vegetatsiya davrining issiqlik ta’minoti o‘simliklarning potentsial samaradorligini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi [73;83]. Biokimyogar mutaxassislarning fikriga ko‘ra, iyun-iyul oylarida havo haroratining oshishi chakanda maevasida moy va shakarni to‘planishini oshirsa, sovuq va yomg‘irli havoda askorbin kislotasini to‘planishiga olib kelar ekan. Ural, G‘arbiy Sibir, Oltoy, Baykalorti kabi hududlarda qattiq sovuq sharoitida chakandani muvaffaqiyatli o‘sishi sovuqqa chidamli o‘simlik ekanligidan dalolat beradi. O‘simliklarning qishki chidamliligi, ya’ni qish davrida o‘simliklar uchun hosil bo‘lgan salbiy omillar majmuasiga ularning qarshiligi Rossiyaning noqoratuproq hududda chakanda yetishtirishda muhim ahamiyatga ega. Bu nafaqat past haroratga chidamlilikni, balki ayniqsa, yosh o‘simliklarda tez-tez qayd etilgan isish qarshiligini ham o‘z ichiga oladi. Bug‘lanish, birinchi navbatda, muzlagan tuproqda qor yog‘ishi bilan chakanda ildiz tizimining faol qismiga ta’sir qiladi. Chakandaning to‘qima va organlarining sovuqqa chidamliligi noyabr- dekabr oylarida chuqur tinim davrida boshqa mevali o‘simliklarga nisbatan yuqori hisoblanadi. Bu davrda chakanda harorat -50 0 C ga tushganda ham hech qanday talofatsiz hayotchanligini saqlab qoladi. Qish o‘rtalarida erish jarayoni kurtaklarning sovuqqa chidamliligining pasayishiga olib keladi, ayniqsa erkak o‘simliklarda, bu ularning rivojlanishining yuqori darajasi bilan bog‘liq. Yanvar - mart oylarida o‘simlikni tinim davrida erkak o‘simliklar uchun muhim harorat -30, -35 0 C hisoblansa, urg‘ochi tuplar uchun -45 0 C atrofida bo‘ladi. Leningrad viloyatida yilning eng sovuq oyi o‘rtacha oylik havo harorati - 8,3 0 C bo‘lgan fevral hisoblanadi. Qish mavsumida o‘rtacha kunlik minimal harorat -32°C o‘rtacha har 10 yilda bir marta kuzatiladi va mutlaq minimal harorat ehtimoli -43 0 C har 100 yilda 2 martadan qaytarilishi aniqlangan. Pavlov tajriba stansiyasida 1977-yildan 1987-yilgacha bo‘lgan davr o‘rganilganda oddiy qishlarda o‘simliklar zarar ko‘rmaganligi, o‘rtacha ko‘p 26 yillik harorat rejimiga yaqin ekanligini ko‘rish mumkin. 1978-1979 yilning qishi eng sovuq kelgan bo‘ lib, Pavlovda dekabr oyining oxirida havo harorati -43 0 C tushganligi qayd etilgan, 1984-1985 yilda havoning sutkalik o‘rtacha harorati dekabrdan to martgacha 1,5-2 barobar pastga tushib ketgan va 1986-1987 yilning yanvar oyida qor qoplamining ustki qismida harorat -46 0 C bo‘lgan . 1978-1979 yilning qishida chakandaning kirtak va yog‘ochligida zarar yetganligi aniqlandi. Ularning zarar darajasi bir va ikki yillik yog‘ochning zaif muzlashdan o‘simliklarning to‘liq nobud bo‘lishiga olib keldi. Ayniqsa, erkaklik namunalari juda muzlaganligi aniqlangan. O‘sha davrda o‘rganilgan nav va shakllar orasida “ Новест Алтая ” , “ Дар Катуни ” , “ Золотой початок ” , “ Витаминная ” , “ Масличная ” va “B-32 ” lar sovuqqa chidamliligi bilan ajralib turar edi. 1984-1985 yilning qishida chakanda yog‘ochligi zararlanmagan, lekin, qaday nav bo‘lishidan qat’iy nazar kurtaklarning 28 dan to 93 % gacha muzlash holati kuzatilgan. “Новест”, “Aлтай”, “Поливитаминная”, “Золотой початок”, “Дар Катуни”, “Витаминная”, “Oбилная”, “Превосходная”, “Популярная”, “Элита №3 36” kabi navlarning kurtaklari past haroratga ham chidamlli ekanligi aniqlangan. Chakandaning erkak tupida kurtakning nobud bo‘lishi sezilarli edi va bu esa turli o‘simliklarda 32 dan 98% gacha o‘zgarib turardi. 1985-yilda chakandaning kurtaklarini sovuq urishi sabab hosildorlik keskin pasayib ketgan. 1986-1987 yil Leningrad ortida chakandani o‘rganishning butun davri anchagina sovuq qish bilan o‘tadi, Tajriba stansiyasida ham, Lujsk navsinash maydonida ham, hatto katta to‘plam bog‘larida ham o‘simliklar katta talofat ko‘rgan yoki butunlay nobud bo‘lgan. Qishki shikastlanish darajasiga ko‘ra, olimlar chakanda navlarini 3 guruhiga bo‘linish mumkinligini aytib o‘tganlar: - 1-guruhga qattiq sovuqqa chidamli, qishdan keyin yana gullash davrini to‘liq boshida o‘tkazadigan navlar: “ Дар Катуни ”, “ Популярная ”, 27 “ Владимирка ”, “ Лубимица M ихалев ”, “ Золотой початок ” , “ Поливитаминная ” va “B-32 ” - 2 -guruhga o‘simlikning bir yillik novdalarida mavjud bo‘lgan kurtaklari nobud bo‘lgan, shoxlanish esa ko‘pyillik shoxlardagi birlamchi kurtaklarning hisobidan vujudga kelgan va gullash jarayoni kuzatilmagan navlar: “ Новест A лтайя , “ Витаминная ”, “O билная ”, “ Превосходная ”, “ Янтарная ”, “ Золотистая Сибири ” va o‘simlikning ko‘proq erkaklik tuplari. - 3-guruhga 1986-1987 yilning qattiq qishida nobud bo‘lgan qishga chidamliligi eng kam navlar kiritildi: “Гус-Хрусталний”, “Чуйский”, “Великан”, “Самородок”, “Шербенка”. Shunday qilib, hozirgi vaqtda Rossiyaning qora tuproq bo‘lmagan shimoli-g‘arbiy hududlaridagi sharoitda eng yaxshi ammo qishga chidamliligi yuqori bo‘lgan navlariga “Дар Катуни”, “Золотой початок”, “Поливитаминная”, “Популярная”, “Владимирка” larni kiritish mumkin. Ularni uy sharoitida tashkil qilingan bog‘larda yetishtirish orqali yillik hosilni mo‘l-ko‘l bo‘lishiga olimlar kafolat beradilar [84]. Leningrad viloyatidagi chakanda navlarining sovuqqa chidamliligini Buryatya meva-rezavormeva tajriba stansiyasi tomonidan olib borilayotgan o‘ziga xos seleksiya shakllari bilan tavsiflash to‘g‘ri kelmaydi. U yerda chakandaning tanlangan elita shakllari Buryatyaning janubi-g‘arbiy, Temnik, Irkut, Selenga daryolarining vodiylaridan keltiriladi. Bu hududlarda yer juda chuqur muzlash bilan bir qatorda qor va qorsiz qish keng tarqalgan. Buryat chakanda ko‘chatlari 1976, 1979, 1983-yilarda Pavlov tajriba stantsiyasiga olib kelingan va ekilgan. Leningrad viloyatida uni yetishtirish uchun barcha urinishlar muvaffaqiyatsizlikka uchragan, uning sabablari quydagicha deb taxmin qilish mumkin edi: bahorda o‘simliklarni ekish paytida ular yaxshi ildiz otgan va vegetatsiya davrida yaxshi o‘sish kuzatilgan, ammo ularning aksariyati ekishdan keyin birinchi qishda nobud bo‘lgan, qishlashdan keyin yog‘ochligi qurib ketganga o‘xshardi, natijada kurtaklarning hech biri 28 uyg‘onmagan. Ayrim o‘simliklar osongina yerdan ko‘tarilgan, lekin ularning ildizi tekshirilganda chiriganligi kuzatilgan. Tanlangan shakl “Я-10” ni 2 yil saqlab qolishga muvaffaq bo‘lingan, lekin keyin u ham nobud bo‘lgan. Buryat chakandasining nobud bo‘lish sababi, Leningrad viloyatining qish davri sharoitlari bu shakllarning kelib chiqishi sharoitidan keskin farqlanganligi deb xulosaga kelishgan. Ta’riflangan tajribaga asoslanib, havaskor bog‘bonlarga buryat chakandasi navlarini qoratuproq bo‘lmaga hududida ekish tavsiya etildi. Hududlarga ko‘p qor yog‘ishi bilan birga ko‘pincha ho‘l qor yog‘adi. Noqoratuproq hududlarda chakanda o‘simligi uchun havfli holat bu qor bilan qoplanish hisoblanadi. Ko‘p qor yog‘gan yillari chakanda shoxlarini ko‘p qor qoplab qolishi sabab nozik shoxlar yukga bardosh bera olmaydi va sinib ketadi. Qalin qor bilan qoplanishi meva beruvchi o‘simliklarga zarar keltirishi bilan hatto yosh ko‘chatlarni nobud bo‘lishiga olib keladi . Kuz – qish va qish - bahor davrlarida noqulay ekologik omillar kompleksi sabab sibr va kaliningrad chakandasi yuqori sovuqqa chidamliligi bilan ajralib turadi. Biroq, sibir chakandasi sovuqqa chidamliligi qishda qorning bir oz erishi bilan kamayadi. Natijada, erkak shakllarining changlatish jarayoniga salbiy ta’sir qilib, gul kurtaklari muzlaydi, bu esa hosildorlikni kamayishiga olib keladi [24]. Shu nuqtai nazardan, zararli abiotik omillarga qarshilik ko‘rsatish potentsialini o‘rganish va yangi navlarni, chakanda shakllarini ishlab chiqarish va ko‘paytirish hozirgi kunning eng muhim masalasi bo‘lib kelmoqda. Olimlar tomonidan chakandani sovuq iqlim sharaoitiga moslashishini o‘rganish tadqiqotlarida quydagilar e’tiborga olingan: 1) chakandani faollashtirilgan va tabiiy sharoit ostida sovuqqa chidamliligini nazorat qilish orqali nav fondida umumiy baholash o‘tkazish; 2) tanlash uchun eng qishga chidamli navlarini tanlash. Tadqiqot obyektlari sifatida 16 ta navlarining bir yillik novdalari va turli xil ekologik va geografik kelib chiqishdan iborat bo‘lgan 9 ta chakandaning shakllari, jumladan, biologiya fanlari doktori, professor V.T.Kondrashovaning 29 21 ta navi asos qilib olindi. 1999 yilning bahorida asosiy navlarni o‘rganish maydonchasi belgilanib olindi, o‘simliklar 3,0 x 0,8 sxemasi bo‘yicha joylashtirildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘rganilayotgan navlarning ko‘pchiligida va chakanda shakllarining bir yillik novdasidagi kurtak va asosiy to‘qimasi dekabr oyining (I komponent) o‘rtasida -25 0 C haroratda bir oz ya’ni 1 ballgacha muzlaganligi kuzatildi. II komponent dala sharoitida o‘rganildi. Tadqiqot olib borilgan 2005-2006 yillar qishi o‘zining sovuq kunlari bilan ajralib turdi va salbiy harorat miqdorining yig‘indisi 1196,1 0 C edi, fevral oyida havo harorati -36,5 0 C ga tushib ketdi. Boltiqbo‘yi iqlimtipi navlaridan “Желтоплодная”, “Кенигсбергская”, “Морячка”, “Балтика сурпризи” kabi navlarida kurtaklarning zararlanishi kam kuzatildi (0,5-1,0 ball). Soviq (-25 0 C) da bo‘lganda ularning kurtak va asosiy to‘qimalarning barqarorligini saqlab qolish uchun sun’iy isitish +2 0 C (III komponent) gacha olib borilganda, “Кенигсбергская” va erkak shakllari o‘zining hayotchanligini saqlab qoldi. Ushbu harorat sabab “Дубовчанки”, “Желтоплодной”, “Золотого ключка”, “Золотой коси”, “Морячки”, “Балтика сюрпризи” navlarining asosiy to‘qimalarga zarar yetkanligi o‘simliklarning bir yillik novdalarida qayd etiladi. Sun’iy issiqlikdan (+2°C gacha) keyin sovuqqa bardoshlilikni tiklash uchun -30 0 C gacha ushlab turilganda (IV komponent) o‘simliklar o‘rtacha zararlangan bo‘lsada, “Кенигсбергская” navlarining o‘sishi qobiliyati saqlanganligi aniqladi [24]. Shunday qilib, chakandaning tabiiy holatda o‘sadigan shakllari hamda olimlar tomonidan shakllantirilgan navlari ustida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, chakanda sovuqqa chidamliligi yuqori bo‘lgan o‘simlik ekan. Yorug‘likka munosabat. Chakanda-yorug‘sevar o‘simlik hisoblanadi. Bu soyaga toqat qilmaydi, baland daraxtlar va butalar tagida o‘smaydi. Yosh o‘simliklar o‘simlik qoplamining raqobatiga bardosh bera olmaydi. Chakanda rivojlanishning dastlabki bosqichlarida, agar u soyada bo‘lsa o‘sish va 30 rivojlanishi sekinlashganini sezish mumkin. Hayotning birinchi yilida parvarish qilinmasdan qoldirilgan ko‘chatlar bir vegetatsiya davrida, begona o‘tlar bilan qoplanganda uning o‘sishi sekinlashganligi tajribada isbotlangan. O‘simlikka soyani ta’sirini quydagi misolda ko‘rish mumkin: Pavlov tajriba stansiyasida chakanda ekilgan 2 qator kolleksiyani qalin soya beruvchi material ostida quyosh botishidan oldin 15 soat ushlanib turilgan, natijada 7 yil davomida ayni shu maydonchadagi chakandalarning ildiz hajmi va hosildorligi shu navga kiruvchi soyada o‘smagan xillaridan orqada qolganligi aniqlangan. Chakandaning yorug‘liksevarligi shu bilan tushuntiriladiki, buta tupning chet qismida mevalarning hosil bo‘lishi tupning o‘rta qismiga nisbatan ko‘proq ekanligi ko‘rish mumkin. Chakandalar asosan chakalaklar hosil qilib o‘sadi. Bu chakalaklar tez o‘sadigan daraxt turlari - tol, terak va boshqalar orasida paydo bo‘lsa ham chakanda o‘simligining balandligidan o‘zib ketmaydi va unga soyasi ham tegmaganligi sabab chakanda tez o‘sadi [32]. Shunday qilib, chakanda o‘simligi soya bo‘lmagan, yorug‘lik yaxshi tushadigan joyda o‘sishi isbotlandi. Tuproqqa nisbatan munos abat. O‘simliklar yaxshi o‘sadi va kalsiy tuzlariga boy bo‘lgan yengil, suv va nafas olish mumkin bo‘lgan unumdor tuproqlarda meva beradi. Og‘ir loy tuproqlar faqat ekishdan keyin ishlatilishi mumkin. Chakanda pH muhit 6,5-7 gacha bo‘lgan yumshoq qumli yoki qumli tuproqlarni, shuningdek, qumloq tuproqlarni, gumusning yuqori miqdorini va 20 g tuproqda kamida 100 mg fosfor tuzlari bor bo‘lgan tuproqlarni afzal ko‘radi. Tabiiy sharoitda, chakanda ozuqa moddalariga boy tuproqlarning mexanik tarkibi bilan neytral (pH 6,5-7,5) yaqin atrof-muhitning reaksiyasi bilan cheklangan. Chakanda o‘simligi madaniy sharoitida turli xil tuproqlarda o‘stirildi: qoratuproq, bo‘ztuproq, kulrang o‘rmontuproq, karbonatga boy tuproq, podzoltuproq, trof-o‘tloq, torf-botqoq hamda tuproqlarning turli mexanik tarkibi: qumli, qumloq, loyliroq va hatto loyning barcha fraksiyalari. 31 Ayrim adabiyotlarda chakandani har xil muhitdagi tuproqlarda o‘stirish mumkinligini, masalan, Rossiyaning noqoratuproq hududining nordon (pH 4,5) tuproqlariga hamda Kaliningrad viloyatining Boltiq bo‘yi kuchsiz ishqoriy (pH 7,5) tuproqlariga ekish haqida ma’lumotlar bor. Pavlov tajriba stantsiyasida chakanda o‘simligi 1971-yildan beri muvaffaqiyatli o‘stiriladi, o‘simlik podzol o‘rta-qoratuproqli tuproqda ekilgan. Undagi gumus miqdori 2,5-3 % ga teng bo‘lib, tuproq eritmasining reaksiyasi esa kuchsiz kislotali muhitga (pH 5,5) ega. O‘simliklarning holati, ularning hosildorligi va chidamliligi bu tuproq sharoitlari chakanda uchun qoniqarli ekanligini ko‘rsatadi. Adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilish va Leningrad viloyati bog‘bonlarining tajribasini umumlashtirish shuni ko‘rsatadiki, Rossiyaning noqoratuproq hududlarida chakanda uchun kulrang-o‘rmon va sod- karbonat, shuningdek, yaxshi rivojlangan sod-podzolik tuproq turlari optimal hisoblanadi. Qumli va yengil-qumloq tuproqlar, ularning jismoniy xususiyatlariga ko‘ra, chakanda ildiz tizimining suv-havo rejimiga bo‘lgan talablariga to‘liq javob beradi. Tuproq eritmasining reaktsiyasi neytral (pH 6,5-7) ga yaqin bo‘lishi kerak. Juda yengil, qumli tuproqlar suvni zaif ushlab turish qobiliyatiga ega, shuningdek, mineral elementlari miqdori ham kam bo‘ladi, bu tuproqni qancha organik moddalarga boyitsa ham chakandani ekishi uchun talabga javob bermaydigan tuproq hisoblanadi. Chakanda oziqlanishda tuproq tarkibida meneral moddalarni oshirishni talab etadi. Makroelementlardan fosforni chakanda birinchi o‘zlashtiradi. Bu chakanda ildizlariga ildiz bakteriyalarining normal faoliyati uchun ahamiyatli hisoblanadi. Chakanda azot ni nisbatan kam o‘zlashtiradi, ammo kaliyning tuproqda yetishmasligi chakanda uchun ahamiyatga ega emas. Chakanda quyidagi rivojlanish bosqichlarini boshidan kechiradi: kurtaklarning kattalashishi, gullash, yosh novdalarning o‘sishi, meva hosil qilish, mevalarning pishishi, barglarning tushishi va qishki tinim davriga o‘tish 32 [61]. Xulosa qilib aytganda, atrof-muhitning abiotik omillari bo‘lgan namlikning yetishmasligi chakandaning rivojlanishiga salbiy ta’sir qilar ekan. O‘simlikning yaxshi o‘sishi va rivojlanishi uchun sug‘orish ishlarini olib borish lozim bo‘ladi. Chakandaning vegetatsiya davrining yaxshi o‘tishi uchun zarur bo‘lgan harorat hamisha talab qilinar ekan. Chakanda yorug‘sevar o‘simlik hisoblanadi, shu sabab o‘simlikni yetishtirishda yorug‘likni tushish darajasini e’tiborga olish zarur. Chakandani pH ko‘rsatgichi 6,5-7 ga teng bo‘lgan kalsiy va fosfor tuzlariga boy tuproqqa ekish maqsadga muvofiq. 33 2. TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTI VA USLUBLARI 2.1 Tadqiqot sharoitlari Tabiiy iqlim sharoiti. Ilmiy tadqiqot ishlari Samarqand viloyati Jomboy tumanida o‘tkazildi. Samarqand viloyati katta hududni egallagan bo‘lib Zarafshon daryosi havzasining o‘rta oqimida joylashgan. Iqlimi kontenintal, quyosh radiatsiyasining kuchliligi, sutkalik va mavsumiy o‘zgarib turishi, uzoq davom etadigan jazirama issiq va quruq yoz mavsumi hamda birmuncha sovuq qish bilan tavsiflanadi. Yog‘ingarchilik miqdori oylar bo‘yicha ham keskin farq qiladi. Ma ’ lumki tog‘oldi teksliklarining pastliklarida yog‘ingarchilik tog‘li mintaqalarga qaraganda ancha kam yog‘adi. Samarqand viloyatida o‘rtacha yog‘ingarchilik miqdori 345 mm atrofida bo‘ladi. Qishloq xo‘jalik ekinlarining vegetatasiya davrida yog‘ingarchilikning kam bo‘lishi asosan iyun-avgust oylariga to‘g‘ri keladi. O‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi uchun qulay vaqt davomiyligi 230- 240 kunga cho‘ziladi. Umumiy yog‘in miqdorining 30-50 % bahorga, 25-40 % qishga, 10-12 % kuzga, 1-10 % yozga to‘g‘ri keladi. Tadqiqot o‘tkaziladigan joy Zarafshon daryosi atrofida joylashgan bo‘lib, chakanda o‘simligini o‘sishi uchun aprel oyidan boshlab o‘sish va rivojlanish uchun qulay davr hisoblanadi. Ammo suvning yetishmasligi uning vegetatsiya davriga biroz noqulaylik tug‘diradi. Tadqiqotimiz davomida hududning yog‘ingarchilik va harorat dinamikasi 2021-yilning yanvar oyidan to dekabr oyigacha kuzatildi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, o‘rtacha haroratning eng yuqori ko‘rsatkichi iyul oyida 26,4 0 C ni tashkil qilgan bo‘lsa, eng past harorat ko‘rsatgichi 1,1 0 C ni tashkil etdi. Yog‘inlar miqdorining eng yuqorisi mart oyida 100 mm ni tashkil etgan bo‘lsa, eng past ko‘rsatkich esa avgust oyida 2 mm ga teng bo‘ldi. Mart oyida yomg‘irli kun 10 kun davom etgan bo‘lsa, eng kam yomg‘irli kun iyul oyida kuzatildi. Namlik miqdori yanvar va fevral oyida eng yuqori ko‘rsatkichini berdi. Bu jarayonda kun uzunligi ham hisobga olindi. 34 1-jadval Zarafshon milliy tabiat bog‘i hududida yog‘ingarchilik miqdori va harorat ko‘rsatkichlari (2020-2021 yillar) Oylar O‘rtacha temperatura ( 0 C) Yo‘g‘in miqdori (mm) Namlik (%) Yomg‘irli kunlar (D) Kun uzunligi (soat) Yanvar 1,1 61 71 8 7 Fevral 2,9 80 71 8 7 Mart 8,4 100 69 10 8 Aprel 13,6 94 68 8 10 May 19,2 57 58 6 12 Iyun 24,1 16 42 3 13 Iyul 26,4 4 36 0 13 Avgust 25,2 2 39 1 12 Sentabr 20,2 5 43 1 11 Oktabr 13,7 22 54 3 10 Noyabr 6,8 52 68 5 8 Dekabr 1,9 57 70 7 7 Samarqand viloyatida o‘rtacha iqlim o‘zgarishlari dekadalar kesimida quydagicha ekanligi aniqlandi: 1-diagramma 2021-yilda Samarqand viloyatida iqlim o‘zgarishlari ( 0 C ) 35 Tuproqlar. Samarqand viloyati tuproqlari xilma-xil, viloyatda asosan aftomorf va gidromorf tuproqlar keng tarqalgan, bu tuproqlar asosan, Zarafshon milliy tabiat bog‘i allyuvial trassasida paydo bo‘lgan. Qashqadaryo va Oqdaryo qirg‘oqlari bo‘ylab, asosan, o‘tloqi, o‘tloqibo‘z, bo‘z-o‘tloqi, o‘tloqi-botqoq tuproqlar tarqalgan. Samarqand viloyati tuproqlarining 36,94 % ini tipik bo‘z, 16,99 % ini och tusli bo‘z, 8,50 % ini o‘tloqi bo‘z, 8,36 % ini o‘tloqi va botqoq o‘tloqi tuproqlar tashkil etadi. Sug‘orilgan dehqonchilik mintaqasining cho‘zilgan qismi daryo bo‘ylab kuchsiz cho‘zilgan bo‘lib, tuproqlari qalin shag‘al qumlar bilan qoplangan. Zarafshon daryosining allyuvial yotqiziqlari bo‘lib, qalin qumli shag‘al yotqiziqlaridir, ular turlicha qalinlikda mayda zarrachalar bilan qoplanib g‘arb tomon 1 m dan 5 m gacha ortib boradi, mayda zarrachalar qoplami yupqa bo‘ladi, asosan og‘ir qumoq, dolomitlashgan qora slanesning parchalanish mahsuli hisoblanadi. Ikkinchi terassa birinchisidan 5-7 m baland tekisliklarda joylashgan bo‘lib tuproqlar allyuvial va agroirrigasion keltirmalar ustida paydo bo‘lgan. Keltirmalarning menerologik tarkibi kvars, dala shpati, gidroslyudalar va kalsiydan iborat. 3-terassa tuproq paydo qiluvchi jinslari kimyoviy tarkibiga bog‘liq ravishda lyussimon qumoqdan iborat. Zarafshon daryosining o‘ng sohili lyussimon qumloqlar, ohaksimon va slanyeslarning asosiy parchalanish mahsuli hisoblansa, chap sohilniki granitlarning parchalanish mahsuli hisoblanadi. Viloyatning g‘arbiy qismida sulfat-xlorid tipidagi sho‘rlanish tarqalgan bo‘lib menerallanish darajasi 0.5-1,0 gr/l ni tashkil qiladi. Sug‘oriladigan maydonlarning sizot suvlari yaqin joylashgan qismlarida karbonat magniyli sho‘rlanishlar mavjud. Quyida keltirib o‘tilgan jadvalda 2021-yilda tuproqning tarkibidagi kimyoviy moddalarning qay darajadagi miqdori qayd qilingan bo‘lib, tuproqni tarkibi 30 sm gacha ko‘rilganda gumus miqdori 1,203 %, 30-60 sm chuqurlikda esa 0,843 %, tuproqning 1,35 gr/sm 3 da azot 0,117 %, fosfor 0,194 %, kaliy 2,216%, ammoniy 19,05, nitrat 17,55, fosfor (V) oksidi 23,4, kaliy oksidi 250.0 36 bo‘lib tuproq kuchsiz ishqoriy muhitni ko‘rsatadigan bo‘lsa, tuproq 1,37 gr/sm 3 da azot 0,094 %, fosfor 0,156 %, kaliy 1,983 %,bo‘lib birikma holatda esa ammoniy 18,95, nitrat 16,11, fosfor(V) oksidi 15,9, kaliy oksidi 211.0 mg/kg ekanligini bu esa tuproqning 30 sm chuqurlikdagi pH iga nisbatan orzoq miqdorda kuchliroq ekanligini ko‘rsatib berdi. 2-jadval Tajriba maydoni tuprog‘ining agrokimyoviy tavsifi (2021 y.)Tuproq qatlam i sm G um us m iqdori % Tuproq hajm m assasi, g/sm 3 Yalpi % Harakatchan shakldagi mg/kg Tuproq m uhiti reaksiyasi kaliy (K ) azot (N ) fosfor (F) nitrat (N O 3 - ) A m m oniy (N H 4 +) fosfor (V) oksidi (P2O 5) kaliy oksidi (K 2O) 30 1,203 1,35 2,216 0,117 0,194 17,55 19,05 23,4 250,0 7,2 30-60 0,843 1,37 1,983 0,094 0,156 16,11 18,95 15,9 211,0 7,3 Tuproqning granulametrik tarkibi ko‘rib chiqilganda, qumoq ekanligi, chakanda o‘sdigan hududlarda azot elementi ko‘pligi aniqlandi. Sababi o‘simlik ildizi tarkibida azot fiksatsiyalovchi baktariyalar mavjudligi o‘rganildi. Yuqorida olingan natijalar asosida xulosa qilib aytish mumlinki Zarafshon milliy tabiat bog‘i tuproq tarkibiga ko‘ra jumratsimon chakanda o‘simligining istiqbolli shakllarini o‘stirish, ko‘paytirish mumkin, ammo ayni hududda 1-jadvalda ko‘rsatilgandek yog‘ingarchilik miqdorining kamayishi gurunt suvlarining miqdori kamayib ketishiga sabab bo‘lishi orqali o‘simlik qatlamini yanada kengaytirish imkoniyati pasayadi. Xulosa qilib aytganda, chakanda o‘simligining o‘sish va rivojlanishi uchun qulay vaqt davomiyligi 230-240 kunga cho‘zilishini hisobga olib, 2021- yilning aprel oyi vegetatsiyaning eng qulay davri hisoblanar ekan, chunki 37 o‘rtacha temperatura 13,6 0 C bo‘lganda yog‘in miqdori 94 mm tashkil qilgan, natijada namlik miqdori 68 % tashkil etgan. 2.2 Tadqiqot obyekti O‘rganilayotgan tadqiqot obyektimiz jumratsimon chakanda o‘simligi bo‘lib (Hippophae rhamnoides) Jiydadoshlar (Elaeagnaceae) oilasining eng muhim Chakanda (Hippophae L) turkumiga kiradi. Bu turkumga uch tur kiritilgan bo‘lib, ular orasida eng keng tarqalgan va qimmatli dorivorlik xususiyatiga ega tur - jumratsimon chakanda (Hippophae rhamnoides L) hisoblanadi. Qolgan ikkita tur - tolbargli va Tibet chakandasi Nepal, Butan davlatlari hududlarida hamda Tibet yassi tog‘ligida 1800-4200 m balandliklarda uchraydi. Markaziy Osiyoda, xususan O‘zbekiston florasida jumratsimon chakanda tarqalgan bo‘lib, u tabiatda tikanli buta yoki 6-8 m kichik daraxt sifatida o‘sadi. Chakanda to‘qay o‘simligi hisoblanadi va doimo yer osti suvlari tuproq yuzasiga yaqin daryo havzalari, vodiylarida o‘sib, qalin chakandazorlarni yuzaga keltiradi. 1-rasm. Chakandaning Zarafshon daryosi qirg ‘ ogida tashqi ko ‘ rinishi. Respublikamizda chakanda deyarli barcha tog‘ daryolar havzalarida 38 uchraydi, lekin uning kompakt joylashgan butazorlari Zarafshon daryosining o‘rta oqimi va uning chap irmog‘i hisoblanmish Qoradaryo havzasida joylashgandir (1-rasm). Chakanda-ikki uyli va shamol yordamida changlanuvchi o‘simlik. Onalik (urug‘chi) changdonlari otalik (changchi) changdonlaridan alohida rivojlanadi. Gullari bir naychali. Changchi (otalik) o‘simligining novda kurtaklari urug‘chi (onalik) o‘simligining kurtaklariga qaraganda 2-3 barobar yirikroq, kumushsimon-qo‘ng‘ir kalta boshoqlarga yig‘ilgan va tangachalar bilan qoplangan bo‘ladi. Gul kurtaklari tangachalar bilan qoplangan bo‘lib, ular gul qismlarini bahorgi sovuqlardan ishonchli himoya qiladi, shuning uchun ham chakanda har yili turli ob-havo injiqliklariga qaramasdan mo‘l hosil beradi. Chakanda mevalari avgust-sentyabr oyida pishib yetiladi va kech kuz-qish boshlarigacha butada to‘kilmay saqlanadi (2-rasm). Chakanda mevasi rezavor, shirali, ananas hidini eslatuvchi xushbuy hidga va nordon-shirin ta’mga ega. Chakanda tabiatda 3-4 yildan so‘ng hosilga kiradi. Chakanda butasining hosildorligi 3-8 kg atrofida bo‘lishi kuzatiladi. Mevalari uzunligi 5-11 mm, diametri 3-8 mm, og‘irligi 0,1-0,7 g bo‘lib, qisqa meva bandi orqali kichik shingilchalar ko‘rinishida novdalarda joylashadi. Zarafshon milliy tabiat bog‘i chakalakzorlari ustida 2004-2005 yillarda chakandazorlarni tasvirlash uchun bir necha marotaba tadqiqotchilar tomonidan dala ekspedisiyalari o‘tkazilgan. Olingan natijalar asosida chakanda shakllari o‘simlikning mevalarining ranglari bo‘yicha uchta katta guruhga bo‘lingan, bular: qizil, sariq-qizg‘ich va sariq mevalilar. (3-ilova). Chakanda qimmatli polivitamin o‘simlik bo‘lib, uning mevalaridagi biologik faol moddalar va vitaminlar sifat va miqdoriy jihatdan inson organizmiga samarali ta’sir ko‘rsatishi bo‘yicha ko‘pgina rezavor mevali o‘simliklardan ustun turadi. Chakanda mevasining eng muhim ko‘rsatkichi-bu mevalaridagi chakanda moyi hisoblanadi. Chakanda yorug‘sevar o‘simliklar toifasiga kiradi. Shu sababli daryo vodiylarida ko‘l va dengiz qirg‘oqlarida qumoq, allyuvial yotqiziqli va shag‘alli 39 turli darajada iqlimlashgan tuproq strukturalarida birinchilardan bo‘lib o‘sa boshlaydi. Shu bilan ushbu substratlar tabiiy drenajga ega va yengil mexanik tarkibga hamda aeratsiyaga egadir. 2-rasm. Jumratsimon chakandaning rezavor mevasi. Xulosa qilib aytganda, jumratsimon chakanda qolgan ikki tur ichida eng ko‘p tarqalgan bo‘lib, dorivorlik xususiyati yuqori ekan. 2.3 Tadqiqot uslublari Tadqiqot S amarqand viloyati Jomboy tuman i hududidan oqib o‘tuvchi Zarafshon daryosi bo‘yi tuproqlari sharoitida o‘tkazildi. Tajriba Zarafshon milliy tabiat bo‘g‘ining 3-maydonida 60 tup o‘simlikda olib borildi. Jumratsimon chakandaning suv almashinuv ko‘rsatgichlari L.A Ivanov tarzion tarozi uslubi asosida taranspiratsiya jadalligi o‘rganildi. Bu usulning mohiyati shundan iboratki, barglarning og‘irligini o‘zgarishi har 3 daqiqada aniqlandi, bu vaqt mobaynida barglar suv bilan to‘yingan bo‘lib, o‘simlikda qanday joylashgan bo‘lsa, shunday holatda olib boriladi. Bu tajriba orqali 40 ma’lum vaqtda ma’lum sathdan bug‘langan suv miqdori aniqlandi. Buning uchun barg sathi va og‘irligi ortasidagi nisbat olinadi. Kuchnirenko uslubi yordamida suv tanqisligi aniqlandi. Bu usul quydagilarga asoslangan: barglarning ho‘l og‘irligi o‘lchanib ular 2 soatga suvli idishga joylanadi, bu paytda barglar suv bilan yaxshi to‘yinadi. Keyin ular o‘lchanadi va termostatda 105 0 C haroratda quritiladi. So‘ng elektron tarozida tortilib tegishli matematik formula asosida aniqlanadi. Kuchnirenko uslubi yordamida barglarning s uv saqlash qobiliyati aniqlandi: qirqilgan barglar analitik tarozida o‘lchandi, og‘irligi aniqlangan barglar 30,35 0 C temperaturada 2 soat maboynida so‘ldiriladi. Belgilangan muddat tugagandan so‘ng barg og‘irligi qayta o‘lchanadi. Keyinchalik barglar 2 soat termostatga 105 0 C joylashtirildi, keyin o‘lchandi va uning quruq og‘irligi o‘lchanadi, so‘ng suv saqlsh qobiliyati matematik formula yordamida hisoblab topiladi. O‘simliklarning suvni saqlash qobiliyati quyidagi tenglama asosida hisoblab topildi: , bu yerda: X - barglarning suvni saqlash qobiliyati, ( % ) ; A- tajribaning boshlanishida barglardagi suv miqdori, ( g ) ; b - barglarning 2 soat so‘lish mobaynida yo‘qotgan suv miqdori, ( g ). O‘simliklar tashqi muhitdan qabul qilagan suv miqdori bilan sarflanayotgan suv miqdorining bir-biriga to‘g‘ri kelishi o‘simliklarda hosildorlikni oshishida asosiy o‘rin tutadi. O‘simliklar tanasiga suvning kirishi va sarflanishi suv muvozanati deyiladi. Yil fasllar bilan almshinishi munosabati bilan yozning issiq kunlari ta’siridan transpiratsiya kuchayishi va o‘simlik qabul qilayotgan suv uning o‘rnini qoplay olmasligi natijasida nisbiy tenglik buziladi. Oqibatda, suv taqchilligi ro‘y beradi. Aksariyat hollarda taqchilligi 5-10 % ga teng bo‘ladi va o‘simliklarga ko‘p zarar qilmaydi, asosan, kunning tush vaqtida bo‘ladigan bunday suv taqchilligi odatdagi hodisa hisoblanadi. O‘simlik uning 41 X= b x 100 / A ta’sirida transpiratsiya jadalligini tartibga solib turish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bu suv taqchilligining oshib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Transpiratsiya ham juda kuchayib ketganda, tuproqda suvning miqdori kamayib qolsa, o‘simliklarga kirayotgan suvning miqdori ham juda kamayib ketadi va o‘simliklarning suv muvozanati qattiq buziladi. Bu ayniqsa kunning eng issiq soatlarida sodir bo‘ladi. Suv taqchilligi ro‘y berganda barglar so‘lib va osilib qoladi. So‘ligan o‘simlik o‘z vaqtida suv bilan ta’minlansa, u yana (normal) turgor holiga qaytadi. O‘simliklar vaqtincha yoki uzoq vaqtgacha so‘lishi mumkin. Vaqtincha so‘lish havo juda issiq va quruq bo‘lganida ro‘y beradi. Ayni shu tabiat hodisasiga 2021-yilning yoz oyida guvohi bo‘ldik. Natijada bu hodisa sabab suv muvozanati buziladi, ammo kun kech bo‘lishi bilan salqin tushishi natijasida transpiratsiya pasayib qolishi bilan o‘simlikka o‘tadigan suv miqdori bilan undan chiqib ketadigan suv miqdori yana baravarlashadi va o‘simliklar o‘zlarining avvalgi holatiga qaytadi. Vaqtincha so‘lish o‘simlikka ko‘p zarar qilmasa ham hosilni kamaytiradi. Chunki bu paytda fotosintez va o‘sish to‘xtaydi. Uzoq vaqtgacha so‘lish t uproqda suv miqdori kamayganda sodir bo‘ladi. Bu hodisada barg hujayralardagi suv kamchiligi tezda tiklanmaydi, natijada hatto kechasi ham normal fiziologik jarayon boshlanmaydi. Kechasi tiklanmay qolgan suv miqdori qoldiq taqchillik deyiladi. Bunday holga uchragan o‘simliklar ko‘proq zararlanadilar. Bu salbiy oqibat tufayli so‘lish jarayonini boshidan o‘tkazgan barg plastinkasi qaytmas o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi va bunday hujayralar sug‘organdan keyin ham o‘z holatiga qaytmay, qurib qolishi mumkin. O‘simliklarda s o‘lish jarayoni ayniqsa, yosh generativ organlariga ko‘proq ta’sir etadi. Gul organlarining shakllanishi kechikishi sabab me’yorda changlanish jarayoni bo‘lib o‘tmaydi. G enerativ organlar ga yetarli miqdorda oziq yetishmaganligi uchun ular nimjon, kuchsiz bo‘lib shakllanadi, bu esa ularni to‘kilishiga olib keladi. Buning oqibatida hosildorlik keskin kamayib 42 ketadi. Umuman, suv taqchilligining zararli ta’siri hamma o‘simliklarda bir xil emas. Bunday chidamlilik o‘simlik turlariga bog‘liq. Masalan, yorug‘liksevar o‘simliklar (kungabohar, kartoshka) tanasidagi suvning 25-30 % ni yo‘qotganda ham ularda so‘lishning tashqi belgilari yaxshi sezilmaydi. Soyaga chidamli o‘simliklar suvlarini 13-15% yo‘qotishi bilan so‘lib qoladilar. Botqoqlikda yashovchi o‘simliklar eng chidamsiz bo‘lib, suv taqchilligi 7% bo‘lganda qurib qoladi. Bizga ma lumki, 2021-yilning yoz oyi issiq va quruq keldi, lekin chakanda issiqqa bardoshli bo‘lganligi sabab tashqaridan qaraganda suv taqchilligi sezilmadi. Ammo olib borilgan tadqiqotlarda suv taqchilligi yaqqol ko‘rindi. Barglarning suv taqichiligini aniqlash Kuchnirenko uslubi yordamida o‘tkazildi (1976). Bu uslub quyidagilarga asoslangan: barglarning ho‘l og‘irligi o‘lchanib ular 2 soatga suvli idishga joylanadi, bu paytda barglar suv bilan yaxshi to‘yinadi. Keyin ular o‘lchanadi va termostatda 105 0 C haroratda quritiladi. Suv tanqisligi quyidagi formula yordamida aniqlanadi: , bu yerda: a–suvga joylashmagan barg og‘irligi b–bargning suvga to‘yingandan so‘ng og‘irligi c–quruq og‘irligi Xulosa qilib aytganda, o‘simlikning transpiratsiya jadalligi tarzion tarozi yordamida, suv taqchilligini esa Kuchnirenko uslublarida aniqlash tadqiqot natijalarini o‘ta aniqlikda olishga yordam berar ekan. 3. TADQIQOT NATIJALARI 43 D=100(b-a)/(b-c) 3.1 Zarafshon vodiysida o‘sadigan jumratsimon chakandaning biologik xususiyatlari Zarafshon milliy tabiat bog‘i hududida o‘sadigan chakanda ham daraxtsimon, ham butasimon shakllarda bo‘lishi mumkin, uning balandligi 2,5- 5 metrgacha bo‘ladi, ba zan to 7-8 metrgacha yetishi mumkin. Ko‘pchilikʼ o‘simliklarning novdalarida tikanlar mavjud, ularning uzunligi 0,5-7 sm bo lib ʼ o‘simliklarni hayvonlardan saqlaydi. Ularning novdalarda miqdori va hajmi, o‘sish sharoiti, havo o‘zgarilishi va butaning populyatsion shakli bilan bog‘langan. Tikanlar ikkita shaklda bo‘ladi: mayda ( uzunligi to 0,5 sm), meva hosil qiluvchi novdalarning uchlarida va novdaning o‘rta qismida ham uchrashi mumkin, ikkinchi shakldagi tikanlarning uzunligi 2-7 sm, yozgi novdalarga o‘xshab bir yillik novdalarda kurtaklardan hosil bo‘ladi va shaklini o‘zgartirgan kalta yozgi novda bo‘lib hisoblanadi. Tikanlar novdalardan kelib chiqishi tufayli, ularning uzunligi kaltaroq bo‘lgan novda uzunligiga teng bo‘lib, uchi o‘tkir bo‘ladi (3-rasm). 3-rasm. Chakanda o‘simligida tikanlarning umumiy ko‘rinishi (kuz faslida). Yosh novdalar va barglar sitorali tukchalar bilan qoplangan. Barglar oddiy, novdada navbat bilan joylashib, uzunchoq yoki uzunchoq-lantsetsimon, 44 uzunligi 2-8 sm va eni 0,5 sm. Barglarning bandi juda kalta. Bargning quyi qismida haddan ziyod tukchalarning ko‘pligi tufayli ular kumushsimon-yashil, ustki qismi kulrang tusli to‘q yashil rangga ega bo‘ladi. Barg og‘izchalari bargning pastki qismida bo‘lgan tukchalar ostida joylashagan. O‘simlikning po‘stloq, poya va novdalarning rangi – qo‘ng‘ir. Chakanda gullari alohida jinsli bo‘lib, turli butalarda joylashgan. Onalik yoki urug‘chi gullari alohida urug‘chi butada joylashgan bo‘ladi va ular hosil beradi. Otalik yoki changchi gullar ham alohida butada joylashgan bo‘ladi va urug‘chi gullarni changlatish uchun xizmat qiladi. Onalik guli oddiy kosasimon gulkosa va bitta urug‘chidan iborat bo‘ladi. Gulkosasi ikkiparrakli trubkasimon shaklda bo‘lib qisqa gul bandiga ega. Urug‘chisi bir urug‘kurtakdan iborat bir uyali urug‘dondan, qisqa ustunchadan va bir tomonlama uzaygan 3-5 mm uzunlikdagi sariq tumshuqchadan iborat. Onalik gullari 3-11 tadan bo‘lib, to‘pgulda yig‘ilgan bo‘ladi. Otalik guli ikki bo‘lakli, dumaloq-ovalsimon va yashil-kulrang rangli gulkosadan iborat bo‘ladi. Changchisi 4 ta, qisqa ipsimon. Changi och-sariq, mayda va yengil. Otalik gullari novdaning quyi qismida barglar va berkituvchi tangachalarning qo‘ltig‘ida to‘plam holatida yig‘iladi. Otalik to‘pguli 7-25 ta gulchalardan iborat bo‘ladi. Chakanda mevasi – bir urug‘li shirali rezavor meva. Ular 3-7 donadan (ba zan bundan ham ko‘p) meva to‘plamiga yig‘ilgan bo‘ladi. Har bir mevasiʼ o‘rtacha 4-6 (8) mm uzunlikka va 3-5 (7) mm diametrga ega bo‘ladi. Meva rangi, og‘irligi va o‘lchamlari chakanda butasining shakli va o‘sish sharoitlarga bog‘liq bo‘ladi. А sosan ovalsimon, dumaloq, silindrik, tuxumsimon va boshqa turli shakllarga ega mevalar uchraydi. Mevapoyalarini uzunligi 1-2 mm to 5-7 mm. Uzun mevapoyalar o‘rta osiyolik va sharqiy sibir namunalarda ko‘proq uchrashi kuzatilgan. Chakanda urug‘i danakcha tuxumsimon-cho‘zinchoq shaklda, yaltiroq jigar rangda, uzunasiga ariqchasimon choki bo‘lib, urug‘ plyonkasimon perikarpiy bilan o‘ralgan. 1 kg mevasida 83-130 ming dona urug‘ bo‘ladi. 45 Urug‘larning o‘rtacha uzunligi 3-3,5 mm, kengligi 1,5-2 mm. 1000 dona urug larining og irli 8 g gacha. Urug‘ murtagi endosperm bilan birgalikdaʼ ʼ mustahkam urug‘ po‘stlog‘i ostida joylashgan bo‘lib, urug‘ qobig‘i yaltiroq, mustahkam va silliq bo‘lib, ishonchli himoya funksiyasini bajaradi. Urug‘larda mevalarni hajmi 2,4-10 % [26]. Turli tabiiy tarqalish joylaridan chakanda urug‘lari va mevalarini solishtirib o‘rganganda, boshqa morfologik belgilar asosida 4 mustaqil geografik hududlar ajratgan – sibir, markaziy-o‘rtaosiyolik, kavkaz va g‘arbiyevropalik. Sibir qismdan terilgan urug‘larning hajmi katta bo‘ladi, O‘rta Osiyodan terilgan urug‘larni hajmi mayda bo‘lib, ularning parametrlari quyidagicha: uzunligi: 3,0- 3,7 mm, eni 1,9-2,1, qalinlgi 1-1,3 mm, 1000 urug‘ni og‘irligi 5, 4-8, 8 g [93]. Bizning tekshirishlarimiz O‘rta Osiyoda o‘sadigan chakanda urug‘lari haqida bo‘lgan ma lumotlarni to‘ldiradi. Zarafshon populyatsiyasining urug‘lari ʼ juda mayda, qo‘ng‘ir rangda. Shakllari ovalsimon yoki uzunchoq-ellipssimon. Chakanda ildizlari ipsimon, yumshoq, etli biroz popuksimon ildizlariga ega bo‘lib, asosan tuproqning ustki qatlamlarida joylashadi va keng maydonda tarqalib o‘sadi. Ildizlarida azot o‘zlashtiruvchi bakteriyalar shakllanadi. Chakanda butalari asosan 0,5-7 smli tikanlar bilan qoplangan bo‘lib, ular o‘simlikni o‘txo‘r hayvonlardan himoyalaydi. Novdalarda tikanlarni soni va o lchamlari butaning ʼ o‘sib turgan joyi tuproq-iqlim sharoitlari va populyatsion shakliga bog‘liq bo‘ladi. Tikanlar 2 xil tipda bo‘ladi: mayda tikanlarn 0,5 smgacha, asosan mevali novdalarning uchki qismlarida shakllanadi, 2 tipdagi tikanlar 2-7 sm uzunlikda bo‘lib, yillik novdalardagi kurtaklardan paydo bo‘ladi va xuddi yozgi novdalar kabi o‘zgargan va kaltalashgan ko‘rinishga ega bo‘ladilar. Yuqorida keltirilgan ma lumotlardan tashqari, Zarafshon milliy tabiat ʼ bog‘i sharoitida fenologik kuzatishlar ham o‘rganildi. Ma lumki, har bir o‘simlik ʼ bir joyda o‘sib, doimiy tashqi muhit o‘zgaradigan sharoitda (fasliy iqlim o‘zgarilishi va u bilan bog‘liq bo‘lgan omillar) rivojlanadi va ularda evolyutsiya 46 mobaynida fiziologik holatining fasliy o‘zgarish mexanizmlari ishlashi sababli ular o‘sadi va saqlanadi. Chakanda tarqalishini kengligi va tabiiy o‘sishiga fasliy iqlimning ta siri natijasida ularda polimorfizmni va fiziologik o‘zgarishlarniʼ paydo bo‘lishiga olib keladi. Chakandani fenologiyasi haqidagi ma lumotlar undan amaliy ʼ foydalanilish uchun juda katta ahamiyatga ega. Ular yordamida o‘simliklarning fasliy holatini iqlim sharoitga mosligini aniqlash mumkin. Urug‘larni terish vaqti va stratifikatsiyasi, ularning ekilishi va tuproqga ishlov berish fenologiya bilan bog‘langan. Turli shakllarni fenologiyasi maxsusligini bilish, iqlimga moslashgan shakllarni tanlanishiga yordam beradi. Chakanda vegetatsiya mavsumini erta boshlovchi o‘simlik hisoblanadi. Chakandaning rivojlanish fazalarini boshlanishi va davomiyligi butaning irsiy xususiyatlari, iqlim va o‘sish sharoitlariga bog‘lik bo‘ladi. Iliq qishdan so‘ng, chakanda vegetatsiyasi fevralning ikkinchi dekadasidan, sovuq qishdan so‘ng – fevralning uchinchi dekadasi – martning boshlarida boshlanadi. Bu muddat shimoliy joylarga nisbatan ertaroq kuzatiladi, u yerda chakandaning vegetatsiyasi aprel oyining boshlarida kuzatiladi. Chakandaning yetuk hosilga kirgan butalarida 2 xil tipdagi kurtaklari uchraydi – vegetativ va vegetativ-generativ yoki aralash kurtaklar. Ular novdaning quyi qismidan toki uchki qismigacha muayyan ketma-ketlikda joylashadilar. Vegetativ kurtaklar novdaning o‘tgan yilgi o‘sgan qismida, aralash kurtaklar – novdaning qolgan qismida joylashadilar. Kurtaklarni joylashishi tarqoq, ya ni ular oralig‘i qisqa ba zan unchalik uzun bo‘lmagan masofada ʼ ʼ bo‘ladi. Kurtaklar turlicha o‘lchamlarga ega. Eng yirik va yaxshi shakllangan kurtaklar novdaning o‘rta qismida joylashadi. Urug‘chi butalarda novdaning o‘rta qismidagi kurtaklar qishgi holatiga ko‘ra 1,8-2,1 mm uzunlikka va 2,2-3,2 mm diametrga ega. Novdaning quyi va uchki qismlarida joylashgan kurtaklar maydaroq, uzunligi 1,3 mm gacha va diametri 1,7 mm teng. Changchi buta novdasining o‘rta qismidagi kurtaklari 47 yirikroq va 3,0-5,0 mm uzunlikka va 2,5-3,5 mm diametrga ega (4-rasm). 4-rasm. Otalik (changchi) o‘simlik novdasida kurtaklarning umumiy ko‘rinishi va ularning gullashi. Bizning kuzatishlarimiz shuni ko‘rsatdiki, qishki paytda ularning morfologiyasida o‘zgarishlar bo‘lmaydi. Kurtaklarnig bo‘rtishi vodiy sharotida fevral oyida boshlanib 9-16 kun davom etadi. Bahor paytida changchi butalarida kurtaklar juda katta holatda bo‘lib uzunligi 6,7 mm, eni 4,4 mm, bir nechta (3-4) yopadigan tukchalari mavjud. Urug‘chi kurtaklarining uzunligi 2,4 mm, eni 2,2 mm, changchi kurtaklarga nisbatan uzunligi 3, eni esa 2 marotaba maydaroq bo‘ladi. Chakandaning gullashi 2-5 kundan to 7-10 kungacha davom etadi va iqlim bilan bog‘liq. Kuzatishlarimizga ko‘ra, Zarafshon vodiysida chakandaning gullashi martning birinchi dekadasidan boshlanar ekan. Chakanda gullari, kalta barg qo‘ltig‘idan o‘sgan shingillarda joylashadi va o‘tgan yilgi novdalarda rivojlanadi. Urug‘chi to‘pgullarda 3-18 ta gul mavjud. Nazariy ma’lumotlarga ko‘ra, to‘pgul poyasining o‘sishi uzoq vaqt mobaynida o‘sib qolsa va doimo yon elementlarini (barglarni) shakllantirsa, ular ochiq fronduloz deb nomlanadi. Urug‘chi to‘pgullarda yuqorigi barglari yashil, lekin novdaning vegetativ qismida joylashgan barglarga nisbatan maydaroq bo‘ladi. 48 Urug‘chi gulning uzunligi 2,6-4,2 mm, oddiy dumaloq gulqurg‘oni mavjud (uzunligi 1,5-3,2 mm, eni 0,8-1,2 mm) va bitta urug‘chidan iborat bo‘lib, uzunligi 2,1-3,0 mm. Gulqurg‘oni uzunchoq-tuxumsimon shaklda, kalta gulpoyada (uzunligi 0,3-0,8 mm), sarg‘ich-yashil rangda. Urug‘chi kalta poyali (uzunligi 0,1-0,3 mm) va bir tomonlama cho‘zilgan tumshuqcha (tumshuqchaning uzunligi 1-1,5 mm) sariq rangda. Gullash yakunlangandan keyin butada novdalarning o‘sishi tezlashadi. O‘tgan yilgi novdalarda joylashgan kurtaklardan vegetativ xarakterga ega uzunchoq novdalar o‘sa boshlaydi, ularning asosiy vazifasi vegetativ qayta tiklanishdan iborat. Ular o‘simlik poyasining shakllanishiga ishtirok etadi. Ularning nomi o‘suvchi novda yoki auksiblastlar deyiladi. Aralash kurtaklardan, gullardan tashqari kalta yillik novdalar shakllanadi, ularning asosiy vazifasi plastik moddalarning sintezi bilan bog‘langan. Bu novdalarning nomi boyitish yoki braxiblastlar. Auksiblastlarni o‘sishi bahordan boshlab do kuzgacha kuzatiladi. Ularning ko‘pgina qismi to meva pishganicha o‘z vazifasini bajaradi. Braxiblastlarni o‘sishi vodiy sharoitida iyunning oxirida to‘xtaydi. O‘sish jarayonida auksiblastlar shoxlanadi. Bir xil paytlarda ularda tikanlar paydo bo‘ladi. Braxiblastlardan novdalar o‘smaydi. Novdalarning ikki tipi ham bir tekis o‘smaydi. Novdalarning o‘sish maksimumi iyulning birinchi dekadasida yaxshiroq boradi. Braxiblastlar tez o‘sishi tufayli, auksiblastlar iyunning oxirigacha sekin o‘sadi. Ammo braxiblastlar o‘sishini to‘xtatsa, auksiblastlarni o‘sishi tezlashadi. O‘sishning oxirida, onalik butalarni auksiblastlari 30 sm ko‘proq bo‘lib, ularda 40-45 ta barglar hosil bo‘ladi, otalik butalar auksiblastlarining uzunligi 40 sm bo‘lib, ularda 50-55 ta barg hosil bo‘ladi. Onalik butalarda braxiblastlar uzunligi o‘sishining oxirida 6,2 sm tashkil etib ularda 8-13 ta barglar hosil bo‘ladi, otalik butalarda esa o‘rtacha 8,3 sm ga yetib, 15-20 barglar hosil bo‘ladi (5-rasm). Xulosa qilib aytganda, chakanda tarqalishini kengligi va tabiiy o‘sishiga fasliy iqlimning ta siri ularda polimorfizmni va fiziologik o‘zgarishlarni paydoʼ 49 bo‘lishiga olib kelar ekan. 5-rasm. Onalik (urug‘chi) o‘simlikning gullashi. 3.2 Jumratsimon chakanda o‘simligida transpiratsiya jadalligi O‘simlikning anatomik va morfologik xususiyatlarga ko‘ra, olimlar tomonidan olib borilgan hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, tuproqning biokimyoviy, geografik strukturasi o‘simlikning tupining balandligiga, novda va shoxlarning soniga, barg va gul kurtaklar soniga, barglarning hajmi va soniga, gullarning to‘liq yetilganligiga, meva ta’mi kabi boshqa parametrik ko‘rsatkichlariga katta ta’sir qiladi. Chakanda tuproqni azotga boyitib, tuproq unumdorligini oshirar ekan. [32;64;99] . O‘simliklarda muhim fiziologik jarayonlardan biri transperatsiya jarayoni bo‘lib, transpiratsiya (lot. trans orasidan, oralab va spiro — nafas olaman, nafas chiqaraman) — o simliklarning suv bug latishi hisoblanadi. O simlikningʻ ʻ ʻ to xtovsiz nam olib turishiga yordam beradi, tuproqdan mineral tuzlarning kelib ʻ turishini ta minlaydi, to qimalar harorati, turgor darajasi va protoplazmaning ʼ ʻ tarangligini boshqarib turadi. Asosiy transpiratsiya organi barg bo lib, undagi ʻ mezofill hujayralari hujayralar oralig iga doim suv bug ini ajratib, so ngra uni ʻ ʻ ʻ barg og izchalari (og izcha transpiratsiyasi) yoki kutikula (kutikula ʻ ʻ 50 transpiratsiyasi) orqali atmosferaga tarqatadi. Transpiratsiya kattaligi tashqi muhit sharoitlari — yoritilganlik, tuproq va havo harorati, namligi, shamol kuchi, shuningdek, kamroq darajada o simlik turi va navlarning biologikʻ xususiyatlariga bog liq. Tashqi muhit sharoitlari transpiratsiyaning sutkalik va ʻ mavsumiy jadalligiga ta sir ko rsatadi. Maksimal transpiratsiya mavsumning ʼ ʻ eng issiq davrlarida va kunning yarmigacha, minimal transpiratsiya saharda va qishda kuzatiladi. Transpiratsiya jadalligi turli suv va oziq, rejimlarida o simliklarning suv ʻ bilan ta minlanish darajasini va ularning mahsuldorligini tavsiflab beradi. U 1 ʼ dm 2 barg sathidan ma lum vaqt birligida (mg.dm ʼ 2 /soat) bug langan suv miqdori ʻ bilan aniqlanadi. Suvdan unumli foydalanish o‘simlik organizmining eng muhim xususiyatlaridan biridir. Bu xususiyat ma’lum miqdorda quruq modda hosil qilish uchun sarflangan suv miqdori bilan belgilanadi va transpiratsiya koeffitsienti deb ataladi. Ya’ni, 1 g organik modda hosil qilish uchun sarflangan suvning miqdoriga transpiratsiya koeffitsienti deyiladi. Bu ko‘rsatkich ham juda ko‘p omillarga bog‘liq. Ko‘pchilik o‘simliklarda 1g quruq modda hosil qilish uchun 300 g suv sarflansa, boshqa tur o‘simliklarda sarflangan suv miqdori 1000 g ga yetib qoladi. Suvning oz yoki ko‘p sarflanishi ham o‘simlikning turi va yashash sharoitiga bog‘liq. Transpiratsiya unumdorligi deb, 1000 g sarflangan suv hisobiga hosil bo‘lgan organik modda miqdoriga aytiladi. Yer yuzidagi o‘simliklar barglari orqali bug‘lantirishlari natijasida ko‘p miqdorda suvni sarf qilganliklari to‘g‘risida yuqorida keltirib o‘tgan edik. O‘simliklarning suvni bug‘lantirishi, haqiqatda fizik hodisadan iborat. Bu vaqtda suv bug‘i bilan to‘yinmagan atmosferada suv bug‘ holatiga o‘tib atrofdagi bo‘shliqqa tarqaladi. Shunga qaramasdan , o‘simlikning suvni bug‘lantirish jarayoni bug‘lantiruvchi tirik sathining bir qancha anatomik va fiziologik xususiyatlari bilan murakkablashadi. Shuning uchun uni fiziologik jarayonlar qatoriga kiritish kerak. Bu hodisalarning fiziologik bo‘lishi shunga ham bog‘liqki, u y er ustida o‘sadigan o‘simlik hayotining hamma tomonlariga juda 51 katta ta’sir qiladi va boshqa bir qancha fiziologik jarayon larga sabab bo‘ladi. O‘simliklar yaxshi rivojlanishi uchun tabiiy sharoitda qancha suv yo‘qotadigan bo‘lsa, shuncha ko‘p suv qabul qilishga muhtoj. Masalan, o‘simliklar quruq iqlimda emas, balki nam iqlimda yaxshi o‘sganligini ko‘ramiz; sernam iqlimli tropik mamlakatlar o‘simliklarga boy bo‘ladi, ularda deyarli har kuni yomg‘ir yog‘ishi tufayli havoning namlik darajasi baland bo‘ladi. O‘simliklar tuzilishida ham ular yo‘qotadigan suv miqdorini mumkin qadar ko‘proq kamaytirishga imkon beradigan bir qancha xususiyatlar bor. Bular , avvalo , suvni qiyinlik bilan o ‘ tkazadigan va o ‘ simlikning y er ustidagi qismlarini qoplaydigan kutikuladan , so ‘ ngra mumg ‘ ubor , qoplagich tukchalar va boshqalardan iborat . O ‘ simlik o ‘ z sirtini yoppasiga kutikula qatlami bilan qoplab yoki ozgina sezilarli minimumga tushirib , transpiratsiyani tamomila to ‘ xtatib qo ‘ ya olmaydi , chunki bu holda o ‘ simlik barglarining hujayra oraliqlariga fotosintez protsessida organik modda hosil qilish uchun karbonat angidridning kirishi to ‘ xtaydi va o ‘ simlik och qoladi . Shuning uchun transpiratsiya jarayoni da suvning yo ‘ qolishi ko ‘ p o ‘ simliklarning muhim xususiyatlariga , ya ’ ni ularning atmosferadagi karbonat angidrid olib o ‘ zlashtirish qobiliyatiga chambarchas bog ‘ liq bo ‘ lgan fizik jarayon dir . Demak, o‘simliklarning suv rejimi hamda uglerod bilan oziqlanishi o‘rtasida ichki chuqur qarama-qarshiliklar bor, buni o‘z vaqtida ko‘rsatgan Timiryazev o‘simlikning o‘zlashtiruvchi qismlari suvni bug‘lantirishini zarur hol deb aytgan edi, chunki qurg‘oqchilik sharoitida bunday hol o‘simlikning qurib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shunga qaramasdan, o‘simlik uni tamoman to‘xtata olmaydi. Transpiratsiya o‘simliklarda uzluksiz suv oqib turishiga sabab bo‘ladi, ildizlar orqali barglarga mineral tuzlarning borishini osonlashtiradi. Shu bilan birga o‘sha oqimni harakatga keltiruvchi asosiy dvigatel transpiratsiyaning o‘zidir. Shu sababli bug‘lanish yo‘qotgan namni qaytarishda ma’lum darajada tiklash ehtiyoji vujudga keladi. 52 Bundan tashqari suvning barglardan bug‘lanishi ularning haroratini pasaytiradi va issiq kunlarda ham o‘ziga zararsiz holda ishlashga imkon beradi. Tajribalar ko‘rsatadiki, so‘layotgan va suvni yo‘qotishi ancha sekinlashgan barglar turgor holati balandroq bo‘lgan barglardan ko‘ra 4-6 0 C chamasida ko‘proq qiziydi. Havoning issiqligi oshganda bu hol o‘simlikning qurib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shunga o‘xshash hodisalarni parnik va gulxonalarda ham ko‘rish mumkin. Undagi havo juda nam bo‘lganligidan, transpiratsiya pasaygan bo‘ladi. Ko‘p vaqtlarda bunday o‘simliklarni quyosh nurlari kuydirib qo‘yganligini ko‘rish mumkin. Nihoyat, o‘simlikning normal ishlashi, ayniqsa, gullash va meva qilishi uchun hujayralar birmuncha suvga to‘yingan bo‘lishi lozim. Bunga ham transpiratsiya tufayli erishiladi. Ye r yuzidan va suv sirtidan suv bir tekis va uzluksiz bug‘lanib turadi, bug‘lanish miqdori esa temperaturaga bog‘liq. Temperatura ko‘tarilishi bilan bug‘lanadigan suv miqdori ham to‘xtovsiz orta boradi (4-ilova). O‘simlik tanasidan suv uzluksiz va bir tekis bug‘lanmaydi, dastlab ko‘proq, keyinchalik temperatura ko‘tarilishi bilan bargdagi og‘izchalar (hujayralar suvsizlanib) yopilib qolishi tufayli bug‘lanish sekinlashadi. Havo quruq kelganda yer yuzidan va suv sirtidan suv tez va ko‘p bug‘lanadi. Bargning plastinkasimon (keng) tuzilishi fotosintez va transpiratsiya jarayonlari uchun eng qulay sharoit yaratadi. Bargning asosiy qismi - mezofilldir. U bir qator joylashgan epidermis hujayralari bilan qoplangan. Qoplovchi to‘qima odatda ikki qavatdan iborat: ustunsimon hujayralar bargning ustki epidermisining ostida va bulutsimon hujayralar bargning pastki qismida joylashgan. Ko‘pchilik o‘simliklarda og‘izchalar bargning pastki epidermisida joylashgan. Natijada bulutsimon hujayralar orasidagi kengroq bo‘shliqlar suv almashinishi va bug‘lanishi uchun qulaylik tug‘diradi. Barg epidermisi aksariyat holda kutikula qavati va tirik yoki o‘lik tukchalar bilan qoplangan. Barglardagi transpiratsiya ikki bosqichni o‘z ichiga oladi: 1) suvning barg tomirlaridan mezofillga o‘tishi; 53 2) mezofill hujayralarining devoridan bug‘langan suv hujayralararo bo‘shliqlarga va undan og‘izchalar yoki kutikula qavati orqali atmosferaga chiqishi. O‘simliklarning asosiy transpiratsiya organi bargdir. O‘simliklar barg yuzasining kattaligi CO 2 ning ko‘p yutilishi, yorug‘lik energiyasidan samarali foydalanish va suv bug‘lanuvchi yuzaning keng bo‘lishini ta’minlayli. Bargdan suv bug‘lanishi sabab barg hujayralarida suv miqdori kamayadi va so‘rish kuchi ortadi. Barglarda so‘rish kuchining ortishi, o‘z navbatida, barg tomirlari va naylaridan suvni tortib olish jarayonini faollashtiradi. Yuqoridan tortib oluvchi kuchning paydo bo‘lishi o‘simlik tanasi bo‘ylab suv harakatini yana tezlashtiradi. Shunday qilib, yuqoridan tortuvchi harakatga keltiruvchi kuch transpiratsiya natijasida vujudga keladi. Transpiratsiya faoliyatiga qarab, bu kuch ham shuncha yuqori bo‘ladi. Transpiratsiya faolligi haroratga, o‘simlik turlariga, yashash sharoitlariga va boshqalarga bog‘liq. Transpiratsiya jarayonining ahamiyati quyidagilardan iborat: a) suv va unda erigan moddalarni o‘simlikning yuqorida joylashgan organlariga yetkazib berishi; b) fotosintez jarayonining to‘xtovsiz davom etishini ta’minlaydi. Havodagi karbonat angidrid barg og‘izchalari orqali o‘tishi kerak. Agar barg og‘izchalari yopiq bo‘lsa, karbonat angidrid barg to‘qimasiga o‘ta olmaydi, lekin transpiratsiya jarayoni tufayli barg og‘izchalari ochiq bo‘lib, uning to‘qimasiga C O 2 gazi o‘tishiga imkon yaratiladi; v) tashqi muhitga nisbatan o‘simlik tana temperaturasining ancha past bo‘lishi tufayli, uning kuchli quyosh nuri ta’siriga bo‘lgan bardoshligi ortadi; g ) fermentlarning jadal ishlashi, moddalarning harakatlanib turishi , nafas olishning normal o‘tishi, o‘simlik to‘qimasida suvning yetarli bo‘lishi transpiratsiya jarayonining jadalligiga bog‘liq. Transpiratsiya ko‘rsatkichlari ni o‘rganish usullari ancha sodda hisoblanadi. Ularni uch turkumga bo‘lish mumkin: 54 1. O‘ simliklar ajratgan suv bug‘larini to‘plash va hisobga olish; 2. T ranspiratsiya natijasida o‘simlik og‘irligida hosil bo‘lgan o‘zgarishlarni hisobga olish; 3. Transpiratsiya vaqtida yo‘qotilgan suv o‘rniga o‘simlik so‘rib oladigan suv miqdorini hisobga olish. Biz o‘rgangan j umratsimon chakanda o‘simlikning transpiratsiya jarayonini aniqlashda dessertatsiya ishining 2.2 bandida keltirib o‘tilgan uslublarni qo‘llagan holda o‘tkazildi. 1-uslub: tarzion tarozi yordamida transpiratsiya jadalligi o‘lchandi. Bunda transpiratsiya jadalligi ma’lum sathda, ma’lum vaqtda suvni bug‘latish bo‘lib, transpiratsiya asosan g/m 2 soatda o‘lchanadi (3-ilova). Transpiratsiya jadalligi vegetasiya mobaynida, 2021-yilning aprel-avgust oylarida, ertalab soat 8:30 dan to 18:30 gacha har ikki soatda transpirasiyaning kunlik jadalligi aniqlandi. Shu bilan birgalikda havo harorati aniqlandi. Transpiratsiya jadalligini aniqlash jarayoni 2021 yilning aprel oyida otkazildi. Buning natijalari 3-jadvalda keltirilgan. 3-jadval Jumratsimon chakanda barglarining transpiratsiya jadalligi (aprel) Tajriba Vaqti Barg og‘irligi (mg) Havo harorati 0 C Barg sathi (sm 2 ) Transpiratsiya jadalligi, g/m 2 soat 8:30 35 11 1,4 50,0 10:30 37 13 1,6 67,0 12:30 30 15 1,1 90,0 14:30 32 2 0 1, 3 110,0 16:30 31 18 1,2 9 2,0 18:30 32 15 1,3 70,0 Aprel oyida olingan natijalarga ko‘ra, havo harorati past bo‘lganligi sabab 55 transpiratsiya jadalligi ham kamroq bo‘lgan, ya’ni, 11 0 C dan 20 0 C ga o‘zgarishi kuzatilgan. Ertalab soat 8:30 barg namunalarining og‘irligi 35,0 mgligi aniqlandi, tajribadan so‘ng yana barg namunalari o‘lchanganda 32,0 mg tashkil qildi. Bu holatda o‘simlikda transpiratsiya jadalligi soatiga 50 g/m 2 ekanligi aniqlandi. Harorat ko‘tarilishi bilan bu ko‘rsatkichlarda ham o‘zgarishlar sezila boshlandi. Eng yuqori transpiratsiya jadalligi soat 14:30 da soatiga 110 g/m 2 tashkil etdi, bu davrdagi jarayonda tajribadan oldingi barg namunalarining og‘irligi 32 mg tashkil qilgan bo‘lsa, tajribadan keyingi barg o‘g‘ligi 27 mg ekanligini ko‘rdik. Kunning kech 18:30 da transpiratsiya jadalligi soatiga 70 g/m 2 ga pasayishi kuzatilgan. Natijalarni umumlashtiradigan bo‘lsak, o‘simlikning transpiratsiya jarayoni kunning eng issiq bo‘lgan davrida jadal borishi aniqlandi. 4-jadval Jumratsimon chakanda barglarining transpiratsiya jadalligi ( may ) Tajriba vaqti Barg og‘irligi (mg) Havo harorati 0 C Barg sathi (sm 2 ) Transpiratsiya jadalligi, g/m 2 soat 8:30 31 17 1,2 95,23 10:30 37 19 1,6 1 65,0 12:30 35 21 1,4 186,0 14:30 32 2 6 1,3 1 96,0 16:30 30 2 5 1,1 9 2,0 18:30 34 19 1,4 90,0 Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki, kun mobaynida transpiratsiya jadalligi o‘zgargan. Ertalab 8: 3 0 da osimliklarda transpirasiya jadalligi soatga 95,23 g/m 2 tashkil etgan. Havo haroratni o‘zgarishi quyidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatdi: havoning eng yuqori harorati 26 0 C soat 14:30 da 196 g/m 2 kuzatildi. Bu ko‘rsatgichlar natijasida shuni aytish mumkinki, transpirasiya jadalligi 56 haroratni o‘zgarishi bilan bog‘liq. Kun davomida vaqt o‘tishi bilan havo harorati pasayishi natijasida bu ko‘rsatgichning pasayishi kuzatilgan. Masalan, 18: 3 0 havo harorati 19 0 C tashkil etgan, natijada transpirasiya jadalligi soatga 90 g. m 2 tashkil etgan. Transpiratsiya jadalligi uchinchi marotaba 20 21 yilning iyun oyida aniqlandi. Quyida berilgan j advaldan ko‘rinib turibdiki, transpiratsiya jadalligi may oyiga nisbatan yuqoriroq bo‘lgan. Masalan 8:30 havo harorati 20 0 C bo‘lganda, transpiratsiya jadalligi soatga 126 g/ m 2 tashkil etgan. Transpiratsiya jadalligining eng yuqori ko‘rsatgichi soat 14:30 kuzatilgan, bu vaqtda o‘simliklarda 180 g.m 2 bir soatda bo‘lib o‘tgan. Bu paytda havo harorati 29 0 C da 175 g/m 2 bo‘lgan. Kechga kelib s oat 18: 3 0 harorat 25 0 C bo‘lganda transpiratsiya jadalligi soatga 110 g/ m 2 tashkil etdi va ularning natijalari navbatdagi jadvalda keltirilgan. Olingan natijalardan ko‘rinib turibdiki, kun haraoratining ko‘tarilishi transpiratsiya jaddalligini yanada oshirgan . 5-jadval Jumratsimon chakanda barglarining transpiratsiya jadalligi (iyun) Tajriba Vaqti Barg og‘irligi (mg) Havo harorati 0 C Barg sathi (sm 2 ) Transpiratsiya jadalligi, g/m 2 soat 8:30 34 2 0 1,4 12 6 10:30 32 25 1,3 138 12:30 30 29 1,1 1 75 14:30 36 32 1,5 180 16:30 35 29 1,4 1 32 18:30 38 25 1,6 1 10 Iyul oyida transpiratsiya jadalligi natijalardan ko‘rinib turibdiki, bu davrda o‘simlikda transpiratsiya jadalligi yuqori bo‘lgan. Havo harorati bu paytda 32 0 C 57 dan 36 0 C ga o‘zgarishi kuzatilgan. Ertalab soat 8:30 o‘simliklarda transpiratsiya jadalligi soatga 129 g/m 2 bo‘lgan bo‘lsa, eng yuqori transpiratsiya jadalligi soat 14:30 da soatga 242 g/m 2 tashkil etganligini ko‘rish mumkin edi. Transpiratsiya jadalligi 18:30 da havo haroratining pasayishi munosabati bilan soatga 124 g/m 2 ga sekinlashganligini ko‘rish mumkin. 6-jadval Jumratsimon chakanda barglarining transpiratsiya jadalligi (iyul) Tajriba Vaqti Barg og‘irligi (mg) Havo harorati 0 C Barg sathi (sm 2 ) Transpiratsiya jadalligi, g/m 2 soat 8:30 31 2 2 1,2 12 9 10:30 33 27 1,3 2 22 12:30 35 32 1,4 232 14:30 32 36 1,3 242 16:30 33 31 1,3 1 36 18:30 34 28 1,4 1 24 Beshin chi marotaba transpiratsiya jadalligi avgust oyida aniqlandi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, kun davomida transpiratsiya jadalligi bir barobar o‘zgargan. Ertalab 8: 3 0 da transpirasiya jadalligi soatga 72,0 g/m 2 tashkil etgan bo‘lsa, 10:30 da esa havo harorati 27 0 C bo‘lganda 93 g/m 2 tashkil etgan bo‘lsa, 12:30 ga borib havo harorati 30 0 C bo‘lganda 149 g/m 2 , havo haroratni o‘zgarishi bilan ya’ni, 34 0 C da soat 14:30 da transpiratsiya jadalligi 160,0 g/m 2 tashkil etdi. Kunning keying payitiga borib, ya’ni 16:30 da havo harorati 34 0 C bo‘lganda, barglarning transpiratsiya jadalligi 90 g/m 2 ni hamda 18:30 da havo harorati 27 0 C tushganda transpiratsiya jadalligi 85 g/m 2 ga teng bo‘lganligini ko‘rdik. Olingan natijalar tahlil qilini, hisoblash ishlari asosida hosil qilingan ko‘rsatkichlar quydagi jadval keltirib o‘tildi 7-jadval 58 Jumratsimon chakanda barglarining transpiratsiya jadalligi (avgust) Tajriba Vaqti Barg og‘irligi (mg) Havo harorati 0 C Barg sathi (sm 2 ) Transpiratsiya jadalligi, g/m 2 soat 8:30 30 25 1,1 72,0 10:30 33 27 1,3 93,0 12:30 36 30 1,5 149,0 14:30 34 34 1,3 160,0 16:30 35 32 1,5 9 0,0 18:30 37 27 1,6 85,0 Olingan natijalardan kelib chiqib, jumratsimon chakanda o‘simligida transpiratsiya jadalligi zig-zagsimon ko‘rinishda borar ekan hamda transpiratsiya jadalligining eng yuqori ko‘rsatkichi iyul oyida sodir bo‘lgan degan xulosaga keldik. 3.3 Jumratsimon chakanda o‘simligi bargida suvni saqlash qobiliyatini aniqlash O‘simliklarning suv almashinuv xususiyatlarini o‘rganish, muhit sharoitlarini hisobga olgan holda sug‘orish va boshqa agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, o‘simliklar suv almashinuv jarayonining muhim ko‘rsatgichlaridan biri, to‘qimalarning suvni saqlash qobiliyati bo‘lib, bu jarayon ko‘pgina omillarga bog‘liq ravishda o‘simlikda kechayotgan fiziologik jarayonlar va hosildorlikka juda katta ta’sir etadi. Tuproq namligi bir xil bo‘lgan sharoitda, ayrim navlarning suvni saqlash qobiliyati kuchliligi kuzatiladi. Bu esa shu navlarning qurg‘oqchilikka chidamlilik darajasi yuqori ekanligidan dalolat beradi. Qurg‘oqchilik sharoitida, qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarning suvni 59 saqlash qobiliyati chidamsiz navlarga nisbatan ancha yuqoriligi kuzatilgan. Chunki o‘simlik hujayrasining suvsizlikka chidamliligi yoki suvni saqlash qobiliyati, suvning membranadan o‘tish jarayonlarini ta’minlovchi bir butun fiziologik ko‘rsatkich hisoblanadi. Barglarning suvni saqlash qobiliyati dinamik ko‘rsatgich bo‘lib, bu jarayon o‘simlikning o‘sishiga, o‘sish fazalariga, vegetatsiya davridagi meterologik sharoitga, agrotexnologik tadbirlarga, navlarning xususiyatlariga, sutka davomida tuproq iqlim sharoitiga, suvsizlikning davom etish muddatiga bog‘liq ravishda o‘zgarib turadi. Aniqlanishicha, tuproqda namlik miqdori yetishmaganda to‘qimalarda suvni saqlash qobiliyati darajasi kuchayadi. Navlarning qurg‘oqchilikka chidamlilik darajasi ularning suvni saqlash va barg og‘izchalarini boshqarilish qobiliyati bilan uzviy bog‘liq. O‘simlik qurg‘oqchilikka chidamliroq bo‘lganda, uning suvni saqlash qobiliyati kuchliroq bo‘lib, bunday navlar so‘lish jarayonida chidamsiz navlarga nisbatan kam suv yo‘qotadi. Shunday qilib, o‘simliklarning suvni saqlash qobiliyati, ularning qurg‘oqchilikka bo‘lgan munosabatini ko‘rsatuvchi fiziologik jarayon bo‘lib, qo‘rg‘oqchilikka chidamli navlarda uning darajasi yuqori bo‘lishi bilan ta’riflanadi. O‘simlik barglarining suvni saqalsh qobiliyati elektron tarozi yordamida aniqlandi (5-ilova). 2021-yilning aprel oyida tajriba uchun olingan barg namunalrining dastlabki o‘rtacha og‘irligi 39,25 mg ni tashkil etdi. Shundan so‘ng, namunalar 35 0 C haroratda qizdirilgan termostatga 1 soat maboynida qoldirildi, so‘ng namunalar ustida qayta o‘lchash ishlari olib borildi. O‘lchash natijalariga ko‘ra namunalarning o‘rtacha og‘irligi 35,5 mg ni ko‘rsatdi. Dastlabki hamda keyingi natijalar ayirmasi orqali namunalarning har biridan chiqib ketgan suvning miqdori aniqlandi va bu o‘rtacha qiymat 3,75 mg ni tashkil etdi. Olingan namunalar 105 0 C haroratda qizdirilgan termostatga yana 2 soatga qo‘yildi va namunalarning quruq og‘irligi aniqlandi. Namunalarning quruq og‘irligining o‘rtacha qiymati 6,5 mg ni tashkil etdi. Ishning tadqiqot uslublari bandida 60 keltirib o‘tilgan hisoblash formulasi orqali jumratsimon chakanda barglarida suv saqlash qobiliyati hisoblab topildi va u o‘rtacha 26 % ga teng ekanligi aniqlandi. May oyida tajriba uchun olingan barg namunalrining dastlabki og‘irligining o‘rtacha qiymati 22,5 mg tashkil etdi. Termostatga 1 soat qo‘yilgandan so‘ng namunalar o‘lchanganda o‘rtacha og‘irligi 15,25 mg ekanligi aniqlandi. Namunalardan chiqib ketgan suvning o‘tacha qiymati 7,25 mg ni tashkil etdi. Namunalar ikkinchi marta termostatga qo‘yilib, so‘ng o‘lchanganda quruq og‘irligi 3,5 mg ekanligi aniqlandi va suv saqlash qobiliyatining o‘rtacha ko‘rsatgichi 30 % ga teng bo‘lib chiqdi. Iyun oyida olib borgan tajribamiz natijalari quydagicha bo‘ldi: namunalarning dastlabki og‘irlikning o‘rtacha qiymati 38,25 mg, termostatga qo‘yilgandan keyingi og‘irlikning o‘rtacha qiymati 31,5 mg, namunalardan chiqib ketgan suvning o‘tacha qiymati 6,75 mgni tashkil etgan bo‘lsa, ikkinchi marta termostatdan keyingi quruq og‘irlikning o‘rtacha qiymati 6 mg ni tashkil etdi. Bu esa olingan namunalarning suv saqlash qobiliyati 27 % ga teng ekanligini bildiradi. Iyul oyida olingan namunalar o‘lchanganda dastlabki og‘irlikning o‘rtacha qiymati 34 mg ni tashkil qilib, termostatga qo‘yilgandan keyingi og‘irlikning o‘rtacha qiymati 27,25 mg ekanligi aniqlandi, bunda chiqib ketgan suvning o‘tacha qiymati 6,5 mg ni tashkil etdi. Ushbu namunalarni ikkinchi marta termostatga 2 soat qo‘yilganda, namunalar quruq og‘irligining o‘rtacha qiymati 5,5 mg ekanligi aniqlandi va olingan namunalarning suv saqlash qobiliyati 33 % ga teng ekanligi hisoblab chiqildi. Avgust oyida olib borgan tajribamiz natijalariga ko‘ra, barg namunalarning dastlabki og‘irlikning o‘rtacha qiymati 34 mg ga teng bo‘lib, termostatga 1 soat qo‘yilgandan keyingi o‘rtacha qiymat 28,25 mg ni tashkil etdi. Bunda namunalardan chiqib ketgan suvning o‘tacha qiymati 5,75 mg ekanligi hisoblab topildi. Ikkinchi marta termostatdan keyingi quruq og‘irlikning o‘rtacha qiymati 9,5 mg ekanligi aniqlanib, olingan namunalarning suv saqlash 61 qobiliyati hisoblanganda 31 % ga teng ekanligi aniqlandi. 8-jadval O‘simliklarning suvni saqlash qobiliyati, % Tajriba o‘tkazilgan oy Belgilar, m g hisobida Suvni saqlash qobiliyati % D astlabki so‘ ligan quruq og‘ irligi og‘ rligi og‘ rligi s uvi 2021-yil 1. Aprel 39,25 35,5 3,75 6,5 26 2. May 22,5 15,25 7,25 3,5 30 3. Iyun 38,25 31,5 6,75 6,0 27 4. Iyul 34 ,0 2 7 , 2 5 6,5 5,5 33 5. Avgust 34 ,0 2 8,25 5,75 9,5 31 2022-yil 6. Aprel 39,75 35,25 4,5 14,0 21 7. May 41,0 35,25 5,75 9,0 23 2022-yil aprel oyida tajriba uchun olingan barg namunalrining dastlabki og‘irligining o‘rtacha qiymati 39,75 mg ni tashkil etdi. Shundan so‘ng, namunalar 35 0 C haroratda qizdirilgan termostatga 1 soat maboynida qoldirildi, so‘ng namunalar ustida qayta o‘lchash ishlari olib borildi. O‘lchash natijalariga ko‘ra, namunalarning o‘rtacha og‘irligi 35,25 mg ni ko‘rsatdi. Dastlabki hamda keyingi natijalar ayirmasi orqali namunalarning har biridan chiqib ketgan suvning miqdori aniqlandi va bu o‘rtacha qiymat 4,5 mg ni tashkil etdi. Olingan namunalar 105 0 C haroratda qizdirilgan termostatga yana 2 soatga qo‘yildi va namunalarning quruq og‘irligi yana aniqlandi. Namunalarning quruq og‘irligining o‘rtacha qiymati 14,25 mg ni tashkil etdi. Olingan namunalarning suv saqlash qobiliyati o‘rtacha ko‘rsatgichi 21 % ga teng ekanligini ko‘rdik. 62 May oyida olib borgan tajribamiz natijalariga quydagicha bo‘lib, ya’ni namunalarning dastlabki og‘irlikning o‘rtacha qiymati 41 mg, termostatga qo‘yilgandan keyingi og‘irlikning o‘rtacha qiymati 35,25 mg, namunalardan chiqib ketgan suvning o‘tacha qiymati 5,75 mg, ikkinchi marta termostatdan keyingi quruq og‘irlikning o‘rtacha qiymati 9 mg ni tashkil etdi. Olingan namunalarning suv saqlash qobiliyatining o‘rtacha ko‘rsatgichi 23 % ga teng bo‘lib chiqdi. 2-diagramma 3-diagramma 63 Xulosa uchun jumratsimon chakandaning suvni saqlash qobiliyatini 2021- va 2022-yillarning aprel va may oylari solishtirlganda, 2021-yilda o‘simlikning suvni saqlash qobiliyati aprel oyi uchun 1-namunada 22,58 %, 2-namunada 26,9 %, 3-namunada 25,0 %, 4-namunada 28,128 ni tashkil qilgan bo‘lsa, 2022-yilda esa 1-namunada 20 %, 2-namunada 18,18 %, 3-namunada 16,66 %, 4- namunada 28,57 % tashkil qilganligini ko‘rish mumkin. 2021-yilda o‘simlikning suvni saqlash qobiliyati may oyi uchun 1-namunada 25,0 %, 2-namunada 30,0 %, 3-namunada 36,36 %, 4-namunada 30,0% bo‘lgan bo‘lsa, 2022-yilning may oyida esa 1-namunada 26,9 %, 2-namunada 22,22 %, 3-namunada 23,07 %, 4- namunada 18,75 % ni tashkil qilganligini aniqladik. Yillardagi farq shundan dalolat beradiki, 2022-yilning aprel va may oylari ob-havo salqin bo‘lgan. 3.3 Jumratsimon chakanda o‘simligida suv taqchilligi 64 Ma’lumki, o‘simliklarning suv almashinuvi uchta jarayondan iborat: yutish, harakat qilish va barglar orqali suvni bug‘lash. Vegetatsiya mobaynida sutkaning har xil soatlarida o‘simliarga suvni kirishi va chiqishi har xil bo‘ladi. Buning natijasida to‘qimalarda suv miqdori yetishmay qoladi va shuning uchun barglar so‘liydi, yoki transpiratsiya jarayoni o‘simlik suvni yutishidan kuchliroq o‘tadi. O‘simliklar yaxshi o‘sish va rivojlanishi uchun suv bilan to‘yingan holatda bo‘lishi kerak. Lekin bir xil paytlarda o‘simliklarning hujayralari suv bilan to‘yinmagan holatda bo‘lib ularda suvning tanqisligi ro‘y beradi. Suvning tanqisligi 10 % dan ko‘p bo‘lmasa bu holat normal holat hisoblanadi. Agar suvning tanqisligi 25 % tashkil etsa, buning natijasida fiziologik jarayonlar susayadi, barglar so‘liydi, barg og‘izchalari yopiladi, fotosintez jarayoni sustlashadi, energetik almashinuv buziladi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, o‘simliklarning barglarida suvning miqdori sutka mobaynida o‘zgarishi mumkin. Asosan, o‘simliklarda suv tanqisligi kunni o‘rtasida yoki ikkinchi yarimida kuzatiladi. Qari barglarda bu holat juda yaxshi ko‘rinadi. (Paxomova,1980). Kechasi o‘simliklarning suv bilan ta’minlanishi tuproqdagi suvning harakatlanishi bilan xarakterlanadi, agar suvning tuproqdagi harakati sekinlashsa o‘simlik barglarida suvni tanqisligi ro‘y beradi. Tajribamizda suv taqchilligini o‘rganishda bir nechata bargdan foydalanildi. Tajriba uchun tanlab olingan barglarning dastlabki og‘irligi o‘lchandi va har bir barg alohida probirkalarga ikki soat muddatga solib qo‘yildi. Shundan so‘ng, barglar probirkadan olinib, so‘ng filtr qog‘oz orqali suv qoldiqlari shimdirilib olindi hamda barglarning og‘irligi o‘lchandi va barglar ikki soatga quritish shkafiga qo‘yildi. Tegishli muddat tugagandan so‘ng barglar quritish shkafidan olinib yana o‘lchandi va hisoblash ishlari amalga oshirildi. 2021-yilning aprel oyida esa havo haraorati nisbatan yuqori bo‘lganligi sabab barglarda suv tanchilligi sezilarli darajada o‘zgardi, soat 10:30 da havo harorati 11 0 C bo‘lganda suv taqchilligi 11,15 % ni tashkil qildi. Asosan, 65 kunning 12:30 da havo harorati 13 0 C bo‘lganda suv taqchilligi 12,3 %, soat 14:30 da kun harorati 22 0 C da suv taqchilligi 15,9 % va soat 16:30 da kun harorati 20 0 C bo‘lganda suv taqchilligi 15,2 % ni tashkil qilganligini ko‘rdik. Kech soat 18:30 da havo harorati 18 0 C bo‘lganda barglarda suv taqchilligi 10 % ni tashkil etdi. 9-jadval Jumratsimon chakanda barglarining kun maboynidagi suv taqchilligi (aprel, 2021-yil) T/r Soat Havo harorati ( 0 C) Barglarda suv taqchilligi (%) 1. 8:30 9 6,5 2. 10:30 1 1 11,15 3. 12:30 13 1 2,3 4. 14:30 22 15,9 5. 16:30 20 15,2 6. 18:30 1 8 10 Jadvalda keltirilgan ko‘rsatgichlar shuni ko‘rsatadiki, 2022-yilning aprel oyida havo haraorati past bo‘lganligi sabab barglarda suv tanchilligi uncha sezilarli darajada emasligini ko‘rishimiz mumkin. Masalan, soat 8:30 da havo harorati 10 0C bo‘lganda suv taqchilligi 7,7 %ni tashkil qildi. Suvning taqchillik 10 % dan yuqori bo‘lmasa bu ko‘rsatgich normal hisoblanadi va barcha fiziologik jarayonlar normada amalga oshadi. Asosan, o‘simlik barglarida suv taqchilligi kun davomida o‘zgaradi. Masalan, kunning 14:30 da havo harorati 22 0C bo‘lganda suv taqchilligi 11,2 %, qilganligini ko‘rish mumkin . Kechga kelib 18:30 da esa 8% tashkil etdi, bu davrda havo harorati 16 0C ni tashkil qilganligini ko‘rdik. 10-jadval 66 Jumratsimon chakanda barglarining kun maboynidagi suv taqchilligi (aprel, 2022-yil) T/r Soat Havo harorati ( 0 C) Barglarda suv taqchilligi (%) 1. 8:30 10 7,7 2. 10:30 13 9,0 3. 12:30 20 1 0,8 4. 14:30 22 11,2 5. 16:30 20 10,5 6. 18:30 16 8 2021-yilning may oyida olib borgan tajribamizda havo harorati aprel oyiga nisbatan biroz yuqoriligi natijalarimizda sezilib turdi. Masalan, soat 8:30 da havo harorati 12 0 C bo‘lganda suv taqchilligi 12 % ni tashkil qildi. Kunning 14:30 da havo harorati 26 0 C bo‘lganda suv taqchilligi 16,2 % qilganligini ko‘rish mumkin. 11-jadval Jumratsimon chakanda barglarining kun maboynidagi suv taqchilligi (may, 2021-yil) T/r Soat Havo harorati ( 0 C) Barglarda suv taqchilligi (%) 1. 8:30 12 12,0 2. 10:30 18 14,0 3. 12:30 25 15,5 4. 14:30 26 16,2 5. 16:30 23 13,0 6. 18:30 19 11,2 May oyida havo harorati aprel oyiga nisbatan yuqori bo‘lganligini ertalab 67 soat 8:30 da olingan natija asosida ko‘rish mumkin. Aynan shu 8:30 da kun harorati 14 0 C da suv taqchilligi 12,5 tashkil qilgan bo‘lsa, soat 12:30 da havo harorati 20 0 C bo‘lganda suv taqchilligi keskin o‘zgarganligini, ya’ni, 15,0 % ga yetganligi ko‘rish mumkin. Kunning 14:30 dan to 18:30 gacha bo‘lgan oralig‘dagi muddatda havo harorati 26 0 C dan 22 0 C gacha tushsada, suv taqchilligi atigi 0,4 % ga farq qilganligi aniqlandi. 12-jadval Jumratsimon chakanda barglarining kun maboynidagi suv taqchilligi (may, 2022-yil) T/r Soat Havo harorati ( 0 C) Barglarda suv taqchilligi (%) 1. 8:30 14 12,5 2. 10:30 17 13,8 3. 12:30 20 15,0 4. 14:30 26 16,6 5. 16:30 25 16,2 6. 18:30 22 16,0 Yuqoridagi keltirib o‘tilgan natijalardan ko‘rinib turibdiki, may oylarida harorat uncha yuqori bo‘lmaganini va asosan suv taqchilligi kunning issiq qismida sezirarli ekanligini kurishimiz mumkin. Olib borilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, suv taqchilligi o‘simlikning vegetatsiya davrida sezirarli darajada bo‘lishi mumkinligi hamda suv taqchilligining miqdori doimiy bo‘lmay havo harorati bilan bog‘liq ekanligi kuzatildi. Iyun oyining 10 kunida havo harorati kun davomida ko‘tarilib, so‘ng pasayganligi aniqlandi, 8:30 da harorat 23 0 C bo‘lganda bargning suv taqchilligi 13,2 % ni tashkil qilgan bo‘lsa, suv taqchilligining eng yuqori ko‘rsatgichi soat 14:30 da 20,7 % ni ko‘rsatdi. 13-jadval 68 Jumratsimon chakanda barglarining kun maboynidagi suv taqchilligi (iyun, 2021-yil) T/r Soat Havo harorati ( 0 C) Barglarda suv taqchilligi (%) 1. 8:30 23 13,2 2. 10:30 31 15,8 3. 12:30 33 16,32 4. 14:30 35 20,7 5. 16:30 30 19,3 6. 18:30 26 17,5 Iyul oyida soat 8:30 da havo harorati 25 0 C bo‘lganda suv taqchilligi 15,9 % ni tashkil qildi. Kunning 12:30 da havo harorati 39 0 C 27 % ni, 14:30 da esa havo harorati 40 0 C bo‘lganda suv taqchilligi 28 % ni tashkil qilganligini ko‘rish mumkin. 14-jadval Jumratsimon chakanda barglarining kun maboynidagi suv taqchilligi (iyul, 2021-yil) T/r Soat Havo harorati ( 0 C) Barglarda suv taqchilligi (%) 1. 8:30 25 15,9 2. 10:30 33 17,23 3. 12:30 39 27,0 4. 14:30 40 28,0 5. 16:30 36 22,0 6. 18:30 31 16,0 Tajriba davomida iyul oyining 10 kunida havo harorati aynan iyun oyiga 69 nisbatan yuqori bo‘lgan, ya’ni soat 8:30 kun harorati 25 0 C bo‘lganda barglarda suv taqchilligi 15,9 % teng bo‘lgan bo‘lsa, 10:30 da harorat 33 0 C ga ko‘tarilganda suv taqchilligi 17,23 % ga teng bo‘lgan. Soat 12:30 da 39 0 C da suv taqchilligi 27,0 % bo‘lganini ko‘radigan bo‘lsak, 14:30 da esa harorat 40 0 C ga ko‘tarilgan va barglardagi suv taqchilligi 28,0% ga bo‘lib chiqqan. 16:30 da harorat 36 0 C tushganda suv taqchillihi 22,0 % tashkil etgan va kechga borib soat 18:30 da esa harorat yana 5 0 C ga tushgan, bunda, barglarning suv taqchilligi 16,0 % ni ko‘rsatgan. bu esa suv taqchilligining o‘rtacha qiymati shu oyda 21,02 % ni tashkil qilganligi ko‘rsatdi. Avgust oyiga kelib ertalab 8:30 da kun harorati 25 0 C bo‘lganda, barglarda suv taqchilligi 15,8 % ni, 10:30 da harorat 27 0 C ga ko‘tarilganda 18,0 % ni, 12:30 da 30 0C da 19,0 % ni ko‘radigan bo‘lsak, 14:30 da havo harorati 34 0 C bo‘lganda bargdagi suv taqchilligi 19,5 % ni, 16:30 da harorat 30 0 C da 18,8 % ni hamda kechga borib soat 18:30 da havo harorati 28 0 C bo‘lganda 18,0 % tashkil etdi. 15-jadval Jumratsimon chakanda barglarining kun maboynidagi suv taqchilligi (avgust, 2021-yil) T/r Soat Havo harorati ( 0 C) Barglarda suv taqchilligi (%) 1. 8:30 25 15,8 2. 10:30 27 18,0 3. 12:30 30 19,0 4. 14:30 34 19,5 5. 16:30 30 18,8 6. 18:30 28 18,0 Bizga ma’lumki, barglarning suv taqchilligi 25% ni tashkil etsa, barglarda 70 fiziologik jarayonlar sekinlashadi, buning oqibatida barg so‘liydi, barga og‘izchalari yopiladi, fotosintez jarayoni sustlashadi, energetik almashinuv buziladi..Yuqorida keltirilgan natijalarga ko‘ra, suv taqchilligi kun davomida sezilarli darajada o‘zarishiga haroratining ko‘tarilishi sabab bo‘lgan, bu holatni iyul oyining 12:30 da kun harorati 39 0C bo‘lganda suv taqchilligi 27 %, 14:30 da harorat 40 0C bo‘lganda esa 28 % ni tashkil etganligida ko‘rish mumkin. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, 2021- va 2022-yillarning aprel-may oylaridagi barglarning suv taqchilligi aprel oyining 2021-yilida 11,84 %, 2022- yilida esa 9,5 % bo‘lgan, may oyining 2021-yilida 13,71 % ni, 2022-yilida esa 14,98 % ni tashkil etgan va bu olingan natijalarini agar solishtiradigan bo‘lsak, 2021-yilning aprel oyidagi ko‘rsatkich 2022-yilning aprel, 2022-yilning may oyidagi ko‘rsatkichi 2021-yilning may oyidagi natijaga nisbatan yuqori ekanligini ko‘rish mumkin. 4-diagramma 5-diagramma 71 Хulosa 72 1. Jumratsimon chakanda o‘simligining 30 sm li qalamchalardan yetishtirilgan ko‘chatlarning vegetatsiya oxirida saqlanish ko‘rsatkichi 77,2 % ni tashkil etgan bo‘lsa, 20 sm li qalamchalardan yetishtirilgan ko‘chatlarning vegetatsiya oxirida saqlanish ko‘rsatkichi 65,4% ni, 15 sm li qalamchalardan yetishtirilgan ko‘chatlar esa eng past ko‘rsatkich, ya’ni 50 % ni tashkil etganligi aniqlandi. 2. Yozning eng issiq bo‘lgan iyul oyida o‘simlikda taranspiratsiya jadalligi yuqori bo‘lganligi uchun jumratsimon chakandani yetishtirishda o‘simlikni suv bilan ta’minlashni nazoratga olish zarur ekan. 3 . Jumratsimon chakandaning suv saqlash qobiliyati yozning eng issiq vaqtlarida ham 32 ,995 % tashkil qilganligi aniqlandi. 4. Tajribada suv taqchilligi 28 % bo‘lganda ham o‘simlik o‘sishda davom etdi. Shunga ko‘ra, chakanda qurg‘oqchilikka chidamli o‘simlik degan xulosaga kelindi. Tavsiya: 73 Zarafshon milliy tabiat bog‘idagi chakandazorlarni asrab qolish uchun daryodan shag‘al - toshlarni qazib olishni to‘xtatish hamda daryo suvidan tejamkorlik bilan foydalanish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 74 1. Mirziyoyev Sh.M. PQ-17247 son qarori “Yovvoyi holda osuvchi dorivor osimliklarni muhofaza qilish, madaniy holda yetishtirish, qayta ishlash va mavjud resurslardan oqilona foydalanish chora-tadbirlari tog‘risida” Toshkent 2020. 2. Mirziyoyev Sh.M. PQ-4901 son qarori “ Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va va qayta ishlash, ularning urug‘chiligini yo‘lga qo‘yishni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar ko‘lamini kengaytirishga oid chora – tadbirlar to‘g‘risida” Toshkent 2020. 3. Абдул Сахим Ансари. Облепиха как потенциальный ресурс сохранения биоразнообразия Непальских Гималаев. // Вопросы сохранения и использования биоразнообразия в Центральной Азии (с фокусом на недоиспользуемые виды растений): Региональная конференция молодых ученых 11-12 октября 2005 г. Самарканд 2005.-С. 1-8. 4. Аллаяров М.У., Сарымсаков З.Х. Облепиха в пойме Зеравшан // Вопросы ботанических исследований в Узбекистане: Тезисы докладов Ι Республиканской конференции молодых ученых. ФАН. Ташкент, инс-т Ботаники АН УзССР. 1977. С.-222-224. 5 . Альтмышев А.А., Горелкина О.И. Облепиха крушиновидная // Облепиха крушиновидная: Сборник научных трудов. Фрунзе, Илим. 1983.- С 3- 5. 6 . Асланов С.М., Новрузов Э.Н. Масло из жома Hippophae rhamnoides L. // Химия природных соединений ФАН, №5. 1976.-с 652-653. 7 . Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР ВИЛР, БИН и 63. Абдуллаев Р., Ягудина С. Приусадебные ягодники Т ашкент: Мехнат, 1988. — 128 с. м. Комарова АН СССР.-М.: Наука,-1976-336 с. 8. A.Muxammadjonov. Quyi Zarafshon vodiysining sug‘orilish tarixi 1972. 9. A.И.Трунов, А.А.Котельников, И.А Касимовская. Сортовые особенности водного режима облепихи. Проблемы устойчивого развития 75 садоводства Сибири: материалы научно-практической конференции (г. Барнаул, 18-23 августа 2003 г.), 260, 2003. 10 . А.В.Шишкин, С.В.Макарычев Особенности формирования водного режима чернозема под насаждениями облепихи и возможности его регулирования орошением. Вестник Алтайского государственного аграрного университета, 39-45, 2020 г. 11 . А . Ю.Зубарев, А.В Гунин, А.В Воробьева. Особенности водного режима зеленых черенков облептихи. Российская сельскохозяйственная наука, 38-42, 2021 г. 12 . Б.А. Кентбаева, А.С.Кулиев, Особенности водного обмена интродуцированных сортов облепихи. KazNU Bulletin Biology series . № 3 (62). 2014 г. 13 . Бессчетнов В.П. Облепиха: В кн.: Облепиха. Шиповник. Черноплодная рябина. Изд-во Кайнар, Алма-Ата, -1989.-С. 5-134. 14 . Бессчетнов В.П., Кентбаев Е.Ж. Внутривидовое разнообразие природных популяций облепихи // Селекция, интродукция плодовых и ягодных культур, Нижний Новгород 2003-С. 57-59. 15 . Букштынов А.Д., Трофимов Т.Т., Ермаков Б.С. и др. Облепиха.-2-е изд. перераб. и доп.-М.: Лесная промышленность, 1985.-183 с., ил. 8 л.ил. 16 . Бажецкая А.А. Плодоношение облепихи крушиновидной в природе и культуре (Чуйская долина) // Облепиха крушиновидная: Сборник научных трудов, Фрунзе. Изд-во Илим. 1983.-С. 45-58. 17 . Бурмистров А.Д. Облепиха – Шиповник // Ягодные культуры.-2 е изд. перераб. и доп.-Л.: Агропромиздат. Ленинград отд. 1985.-272 с., ил. 18. Berdiyev E.T., Turdiyev C.A. Jiyda va chakanda. Toshkent, 2013. 19 . Дедков В.П., Фещенко Ю.В. Новые данные о продуктивности плодов облепихи (Hippophae rhamnoides L), произрастающей в Калининградской области // Ботан. исследования в азиатской России. Барнаул, 2003. С 81-82. 76 20 . Джаббарова Н., Кабулова Ф.Д. Изучение фенологии облепихи крушиновидной в условиях Зарафшанского заповедника // Сохранение и устойчивое использование биоразнообразия лесных и плодовых пород. 21 мая 2010 г. Ташкент, 2010.-С 17-2 21 . Э.Н.Тотубаева, Б.С. Дуйшебекова, К.А.Кожобаев, Водный режим зарослей облепихи крушиновидной побережья озера Иссык-куль. № 4, 2021 г. 22. Файман Б.А., Кошелев Ю.А. Облепиховое масло и его применение в медицине. Барнаул. Алтай. Книж. Изд-во, 1975.-72 с. 23 . Фефелов В.А. Биологические особенности семян облепихи крушиновидной (Hippophae rhamnoides L.) // Ботанические исследования в азиатской России. Барнаул, 2003. - С. 124-125. 24 . Фефелов В.А. Хозяйственно-биологическая характеристика новых сортов облепихи селекции Нижегородской СХА // Основные итоги и приоритеты научного обеспечения АПК Европейского Северо-Востока России. Нижный Новгород, 2005.- С 93-97. 25 . Гаффаров Г. Запасы сырья Hippophae rhamnoides L в бассейне реки Ходжа - Бакирган // Состояние и перспективы развития лекарственного растениеводство в Узбекистане: Материалы Первого Республиканского семинара (19-21 февраля 1986 г.) Ташкент, ФАН, 1986.- С-50-52. 26. Гатин Ж.И. Облепиха. Москва, изд-во сельхоз литературы, 1963.- 153 с. 27. Гачечиладзе Н.Д., Корзинников Ю.С., Глазунова Е.М., Юсуфбеков Х.Ю., Бондарь В.В., Крымская Н.Б., Потапова И.М. Биохимиче ская и морфологическая характеристика форм облепихи крушиновидной, произрастающей на западном Памире // Растительные ресурсы т. XVΙΙ. вып. 1. Наука Москва,1981. С. 37-42. 28 . Головатый А.И. Размножение облепихи крушиновидной 77 одревесневшими черенками // Материалы Республиканской школы семинара мо- 117 лодых ученых и специалистов по проблемам повышения эффективности сельскохозяйственного производства. Ташкент, 1979.- С.- 65-70. 29 . Головатый А.И. Состояние естественных зарослей облепиха на Западном Памире // Лесное хозяйство и лесомелиорация в Средней Азии: Труды СредазНИИЛХ, Ташкент, 1989.-вып 2.-С. 49-53. 30 . Глазунова Е.М., Гачечиладзе Н.Д., Бондарь В.В. Корзинников Ю.С. Биохимическое изучение облепихи западного Памира // Биология, химия и фармакология облепихи // Сборник научных трудов. Новосибирск. Изд-во Наука Сибир. Отд. 1983.-С. 31-36. 31 . Имамалиев Г.Н. Облепиха в Азербайджане // Биология, химия и фармакология облепихи: Сборник научных трудов, Новосибирск. Изд-во Наука Сибирь отд. 1983.- С 16-19. 32. И.Г.Дудкин. Особенности цветения облипхи крушеновидной в низовьев Амударьи Тошкент 2009. 83-86 с 33. I.Sanayev. XIX asr oxiri XX asr boshlarida Zarafshon vodiysi 2001 yil 34 . И.А. Трунов, А.А. Котельников, И.А. Касимовская, Сортовые особенности водного режима облепихи. Проблемы устойчивого развития садоводства Сибири: Материалы науч.-практ. конф., посвящ. 70-летию НИИСС им. М.А. Лисавенко. г.Барнаул, 18-23 августа 2003 г. - Барнаул, 2003. - С. 260-264. 35. Жмырко Т.Г., Гигиенова Э.И., Умаров А.У. Витамины масел плодов Hippophae rhamnoides L. // Химия природных соединений, №3, Изд- во ФАН. Ташкент, 1978.-С. 313-317. 36. Каден Н.Н., Кондорская В.Р. Морфология цветка и плода лоховых // Морфология растений. Изд-во. АН СССР, Москва, 1967.-С. 102-118. 37 . Каримов С.Б., Бердиев Э.Т., Абдужалилов А.А., Гулиев В.Б. 78 Плантационное выращивание облепихи в горных районах Узбекистана // Экология и лесное хозяйство Средней Азии: Труды СредазНИИЛХ. – вып. 30, Ташкент, 1992. – С. 110-115. 38 . Кабулова Ф.Д. Характеристика и пути комплексного сохранения облепихи в Узбекистане // Биоразнообразие территории Центральной Азии – как природное наследие (проблемы сохранения и восстановления биоразнообразия). Сборник материалов Международной конференции. Бишкек, 2009. – С. 95-97. 39 . Кабулова Ф.Д., Турдиева М.К. Биохимический состав плодов Зарафшанской популяции облепихи крушиновидной Hippophae rhamnoides L // Современные проблемы геоэкологии и сохранения биоразнообразия: Сбор. материалов ΙΙ Международной конференции, Бишкек. 2007.- С 60-62. 40 . Каримов Г., Сарымсаков З.Х., Аллаяров М.У., Кабулов А.Д. Облепиха крушиновидная и ее красильные свойства // Узбекский биологический журнал, Ташкент. №6, 1977.-С 43-45. 119 41 . Кабулова Ф.Д., Кабулов А.Д., Сарымсаков З.Х. К биологии цветения и плодообразования облепихи крушиновидной в Самаркандской области. В кн.: Перспективные сырьевые растения Узбекистана и их культура. Изд-во. ФАН УзССР, Ташкент, 1979.- С 95-97. 42 . Казанцев В.Г., Шмонов А.И. Облепиха в Кузбассе // Новые лекарственные препараты из растений Сибири и Дальнего Востока: Тезисы Всесоюзной конференции, Томск. 1986.- С 70-71. 43 . Кожевников А.П. Облепиха крушиновидная на Урале. Интродукция и популяции // Проблемы стабилизации и развития сельхоз. производства Сибири, Монголии и Казахстана в XXΙ веке. Барнаул, 1993.- С 221. 44 . Кузьмина А.А. Красноплодные сорта облепихи // Садовод и виноградарь № 4 2005.- С 22-23. 45 . Корзинников Ю.С., Крымская Н.Б., Гачечиладзе Н.Д. 79 Особенности биологии и морфологии облепихи Западного Памира // Биология, химия и фармакология облепихи: Сборник научных статей. Новосибирск. Изд-во Наука Сибирь. Отд. 1983. - С 19-24. 46 . Крайнов С.Н. Задачи по охране насаждений облепихи и внедрение ее в культуру // Витаминные растительные ресурсы и их использование. Москва Изд-во Московского университета, 1977. - С 70-75. 47 . Ковалев С.Н. Облепиха в средней полосе Европейской части СССР // Витамин. раст. ресурсы и их использование: М.: МГУ.: 1977.- С. 262- 266. 48 . Койков Н.Т. Создание промышленных плантаций облепихи и уход за ними – В кн.: Облепиха. М.: изд-во Лесн. пром-сть 1985.-С. 122-139. 49 . Козловская Н.В. Обзор видов рода Elaeagnus, встречающихся в СССР // Труды Ботанического института им. В.Л. Комарова АН СССР, Москва, 1958 сер. 1 вып. 12-.С. 84-131. 50 . Кравцов Б.И. Свойства клубеньков лоха и облепихи. // Лес и степь, № 9 М. 1950.-С. 9-11. 51 . Куминов Е.П., Жидёхина Т.В. Введение в культуру дикорастущих плодовых растений // Нетрадицион. сельскохоз-ные, лекарственные и декоративные растения. Научно-производ. журн. №1, 2003.- С. 44-54. 52 . Кумзуллаев Г.К. Пути повышения устойчивости лесных полос в богарных условиях Средний Азии // Научные Труды ТашСХИ, вып. 71. Вопросы повышения продуктивности лесов Средней Азии. Т., 1977.- С. 3- 9. 120 53 . Лисавенко М.А. Очередные задачи научно–исследовательской работы в Сибирском садоводстве. В кн: Садоводство Сибири и северных областей Казахстана, Барнаул, 1967.- С. 9-35. 54 . Лим В.П. Мусаев Д.А., Ан Э.С. Заповедник Бадай-Тугай. Ташкент, 2006. -22 с. 55 . Малинковский В.В. Ресурсы шиповника и облепихи в СССР // 80 Ресурсы дикорастущих лекарственных растений СССР. Изд-во Наука, Ленинград отд. Л.: 1968. - С 147-153. 56 . Малёна Т.В. Формовое разнообразие облепиха в Иссык–Кульской котловине // Облепиха крушиновидная: Сборник научных трудов. Фрунзе, Изд-во Илим, 1983.-С 36-40. 57 . Малена Т.В. Боцманова М.С. Алтайская облепиха в Прииссыкуле // Облепиха крушиновидная: Сборник научных трудов. Фрунзе, Изд-во Илим 1983. –С. 41-44. 58 . Малинковский В.В. Вопросы организации сырьевой базы витаминной промышленности // Витаминные растительные ресурсы и их использование. Москва. Изд-во Московск. университета. 1977.-С 76-85. 59 . Михайлова Н.В. Прогрессивные способы возделывания облепихи в условиях Западной Сибири // Садовод и виноградарь М.: № 4. С 17-20. 60 . Морозов В.И. Селекция и элементы технологии возделывания облепихи крушиновидной на лист // Материалы V международного симпозиума, том III. Новые и нетрадиционные растения и перспективы их использования. Москва, 2003.- С. 410-412. 61 . Морозов В.И. Перспективные сорта облепихи крушиновидной для условий Нечернеземной зоны Российской федерации //Агро XXΙ. №1- 3. 62 . Мяханова Н.Т. Новые сорта облепихи // Состояние и проблемы садоводство России. М.: 1997.- С. 112-114. 63 . Мяханова Н.Т. Особенности популяции облепихи из Тункинской долины // Проблемы стабилизации и развития сельскохозяйственного производства Сибири, Монголии и Казахстана в XXΙ веке. Барнаул, 1999. 64. Набиев М.Н., Шальнев В.Г., Ибрагимов А.Я. Шифобахш неъматлар. Тошкент.: Меҳнат, 1986. -136 б. 65 . Набиев М. Лечебные дары Чаткала. Ташкент, Изд-во мед. литер. им. Абу Али Ибн Сино. 2004.-176 с. 121 81 66 . Набиев М., Мухторов М. Туркона даво ва содда муолажалар. Тошкент, Абу Али Ибн Сино номидаги тиббиёт нашриёти, 2003.-168 б. 67 . Остроухова С.А., Джананбекова А.Т. Размножение облепихи зелеными черенками // Защитное лесоразведение и вопросы улучшения лесов Узбекистана: Научные труды ТашСХИ. Вып. 99., Ташкент – 1982.-С 51- 57. 68 . Пантелеева Е.И., Шишкина Е.Е. Новые перспективые гибриды облепихи селекции НИИ садоводства Сибири им. М.А. Лисавенко // Новое в биологии, химии и фармакологии облепихи: Сборник научных трудов. Новосибирск, Сибирь. Отд. изд-во Наука 1991. - С 13-16. 69 . Пащук А.Ю., Кострикова Э.В., Шрайбер М.С. Лекарственные препараты облепихи // Врачебное дело, 1979, №9, Киев.– С 3-7. 70 . Потанова И.М., Гачечиладзе Н.Д., Юсуфбеков Х.Ю. Флавоноиды облепихи западного Памира // Биология, химия и фармакология облепихи: Сборник научных трудов. Новосибирск, Наука Сибирь отд. 1983.-С. 36- 38. 71 . Потапов Ф.Ф., Кошелев Ю.А., Гребцова З.Г. Сырьевая база Бийского витаминного завода по облепихе // Витам. раст. ресурсы и их использ. М.: Москов. ун-т. 1977.- С 126-129. 72 . Потапов Ф.Ф. Агротехника выращивания посадочного материала облепихи и ее совершенствование // Витам. раст. ресурсы и их использ. М.: Москов. ун-т 1977. – С 254-260. 73 . Потапов Ф.Ф., Гребцова З.Г., Агеева Л.Д. Отбор перспективных форм облепихи в Алтае // Витам. раст. ресурсы и их использ. М.: Москов. унт, 1977. – С 267-271. 74. Рекомендации по выращиванию посадочного материала и созданию промышленных плантаций шиповника, барбариса и облепихи в среднегорьях Узбекистана (Составители: Каримов С.Б., Бердиев Э.Т., Абдужамилов А.) УзНИИЛХ. -Госкомлес РУз, Ташкент, 1993.-16 с. 75 . Сарымсаков З.Х., Кабулов А.Д. Распространение и запасы 82 облепихи крушиновидной на юге Узбекистана. В кн.: Перспективные сырьевые растения Узбекистана и их культура, Изд-во. ФАН УзССР, Т., 1979.- С. 25-29. 76 . Саданов А.К., Кентбаев Е.Ж. Культуры облепихи в Казахстане (монография) Алматы, 2010.-170 с. 77 . Серебряков И.Г. Экологическая морфология растений. -М.: Высшая школа, 1962.-362 с. 78 . Семена деревьев и кустарников. Методы определения массы 1000 семян // Правила отбора образцов и методы определения посевных качеств семян. введен с 01.07.68.-Изд-во стандартов, Москва, 1988.-С.60-62. 79 . Семена деревьев и кустарников Методы определения жизнеспособности // Правила отбора образцов и методы определения посевных качеств семян. Введен С. 01.07.068. -Изд-во стандартов, Москва, 1988.-С 125-144. 80 . Седов В.В. Пойменная растительность долины Зеравшан и пути её реконструкции, Самарканд – Нукус, Изд-во СамГУ, 1959. 81 . Соколов С.Я. Род Облепиха – Hippophae L. // Деревья и кустарники СССР, Изд-во АН СССР. М.: - Л.: 1958. Т. ΙV. С 897-898. 82 . Сумневич Г.П. Род Hippophae L. – Облепиха, Чаканда // Флора Узбекистана том ΙV. Изд-во АН УзССР., Ташкент, 1959. -С. 229. 83 . Собиров Б.З. Дикие плодовые Западного Гиссара // Пути улучшения продуктивности лесной растительности Узбекистана: Научные труды ТашСХИ, Ташкент, вып. 112. -1984.-С.66-71. 84 . Соколов С.Я. Род Лох - Elaeagnus L // «Деревья и кустарники СССР», Изд-во АН СССР М.:-Л.: 1958. том ΙV С 900-907. 85. Сумневич Г.П. Elaeagnaceae - Лоховые в кн.: Флора Узбекистана № 4 Изд-во АН УзССР, Ташкент, 1958. 86. С . В.Макарычев. В опросы о формировании водного режима и его регулировании под насаждениями облепихию. г. Владимирский 2002 г. 83 87 . С.В.Макарычев, А.В.Шишкин. Влияние агротехнологий на водный режим почвы и продукционный процесс облепихи. Вестник Алтайского государственного аграрного университета, 48-54, 2018 г. 88 . С.В.Макарычев. Оценка условий произрастания насаждений облепихи при лиманном орошении. Вестник Алтайского государственного аграрного университета № 9 (203), 2021г. 89 . С.В.Марычев, К вопросу о формиовании водного режима и его регулировании под насаждениями облепихи. Владимирский Земледьлець, № 1 (99) 2022 90 . Трофимов Т.Т. Облепиха в культуре. Изд-во Московск. университета М.: 1976.-160 С. 91 . Трофимов Т.Т. Облепиха М.: Изд-во Московск. Университета 3-е изд. Перераб. и доп.1988. – 224 с. 92 . Тиркашева М. Чаканданинг Туркистон тоғ тизмасидаги янги макони // ЎзР ФА маърузалари. Тошкент, №5, 2010.-Б 31-33. 93 . Трофимов Т.Т. Введение облепихи в культуру. – В кн.: Облепиха. М.: Изд-во Лесн. пром-сть. 1985. – С 68-74. 94 . Усмонов А.У. Тугайная растительность долины р. Ангрен и ее особенности. Изд-во АН УзССР, Ташкент, 1953. - 62 с. 95 . Васильченко Г.В. Экологические основы культуры облепихи // Витам. раст. ресурсы. Москва, 1977.-С. 243-254. 96 . В.Н. Михайлова, Прогрессивные способы возделывания облепихи в условиях заподной сибири. Автореферат, Алтайский государственный аграрный университет, г. Барнаул, 2005 г. 97. Воробьева Г.М. Размножение облепихи // Садовод и виноградар № 1. 1997. С. 13-14. 98 . Холматов Х.Х., Қосимов А.И. Доривор ўсимликлар Тошкент, Ибн Сино ном. нашриёти, 1994.-363 б. 99. Ерма к ов Б.С., Фаустов В.В. Технология выращивания облепихи. 84 М.: Россельхозиздат, 1983.-63 с. 100 . Елисеев И.П. Формирование популяций и экотипов Hippophae rhamnoides // Биология, химия и фармакология облепихи: Сборник научных трудов, Новосибирск, 1983. – С. 4-10. 101 . Ермаков Б.С. Облепиха – (88-96 с) // Лесные растения в Вашем саду: плодово-ягодное деревья и кустарники – М.: Лесн. пром-сть, 1987.- 150 с. 102 . Ермаков Б.С., Фаустов В.В. Биологические особенности и технология размножения облепихи черенками и семенами. – В кн.: Облепиха. М.: Изд-во Лесн. пром-сть. 1985.-С. 87-122. 118 103 . Елисеев И.П. Экологические особенности облепихи. – В кн.: Облепиха. М.: Изд-во Лесн. пром-сть. 1985.-С. 35-57. 104 . Елисеев И.П. Селекция облепихи. – В кн. Облепиха М.: Изд-во Лесная пром-сть, 1985. – С. 74-87. 105 . Закиров К.З. Флора и растительность бассейна реки Зеравшан // Растительность часть 1. Ташкент, Изд-во АН УзССР, 1955.-206 с. 106 . Закиров К.З. Флора и растительность бассейна реки Зеравшан. Часть ΙΙ. Конспект флоры. Изд-во АН УзССР. Ташкент, 1961. -445с. 107 . Захаров А.М., Пакалн Д.А. Ресурсы облепихи крушиновидной в СССР // Облепиха крушиновидная: Сборник научных трудов. Фрунзе. Изд- во Илим 1983. – С 6-11 108 . З.Е.Ожерельева, Засухоустойчивость сортов облепихи крушиновидной. Сортовивчення та сортознавство 2011г. 109. Яковлев-Сибиряк И.И. Облепиха и лох. Госиздат сельхоз литературы. Москва, 1954.-35с 1 1 0. http:// google.School 111. www.Ziyonet.uz 112. www.bio.cite Ilovalar 85 1-ilova Chakanda o‘simligida dastlabki barglarning hosil bo‘lishi. 2-ilova Daladan yig‘ib kelingan mevalar 3-ilova 86 Chakandaning urug‘lari 4-ilova Kimyoviy moddalarning davriy aylanishi 87 5-ilova Chakanda o‘simligining suv almashinuvini laboratoriyada o‘rganish 6-ilova Chakandaning qalamchalari 88 Chakandazorlarning holati 89 Qalamchalar tayyorlash jarayonidan lavhalar 90

Zarafshon vodiysi sharoitida jumratsimon chakandaning suv almashinuv xususiyatlari

Купить