Zarafshon vohalari sug‘oriladigan yerlarni ekologik holatini optimallashtirish yo‘llari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	5.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Zarafshon vohalari sug‘oriladigan yerlarni ekologik holatini optimallashtirish yo‘llari

Купить

ZARAFSHON VOHALARI SUG`ORILADIGAN YERLARNI EKOLOGIK
HOLATINI OPTIMALLASHTIRISH YO’LLARI
Anotatsiya:
Magistrlik dissertatsiya ishida Zarafshon vodiysining tabiiy gеografik
jihatdan o`rganish asosida vodiyning iqlimi, yеr usti va yеr osti suvlari, tuproq va
o`simlik dunyosidagi o`zgarishlarni qanchalik darajada o’zgarganligini
aniqlangan.
Qishloq xo`jaligining rivojlanishi, ya'ni sug`orma dеhqonchilik natijasida
tuproqlarda sodir bo`lgan salbiy o`zgarishlar: kimyoviy ifloslanish, sho`rlanish,
qayta sho`rlanish, jarliklar hosil bo`lishi kabi hodisalarni ilmiy jihatdan komplеks
o`rganilgan, tahlil qilingan. Biz salbiy jarayonlarni o`rganish, ularni tarqatish
qonuniyatlarini aniqlash, ular tarqalgan hududlar karta - sxеmalari yaratilgan va
ularni bartaraf etishga qaratilgan mеliorativ tadbirlarni bеlgilangan va ish
davomida bularni to`laligicha ochib berilgan. Hamda yerlarning ekologik holatini
yaxshilash bo’yicha taklif va tavsiyalar berilgan.
Annotation:
In the Master's thesis, based on the natural geographical study of the
Zarafshan Valley, it was determined to what extent the changes in the valley's
climate, surface and underground water, soil and flora have changed.
The development of agriculture, that is, negative changes in the soil as a
result of irrigated agriculture: chemical pollution, salinization, re-salinization,
formation of ravines, etc., have been studied scientifically. analyzed. We studied
negative processes, determined the laws of their distribution, created map-
schemes of the areas where they spread, defined melioration measures aimed at
eliminating them, and fully revealed them during the work. Suggestions and
recommendations for improving the ecological condition of the lands were also
given.

M U N D A R I J A
KIRISH ………………………...………………………………… ....
I - BOB Z ARAFSHON VODIYSINING O’ZIGA XOS TABIIY
GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI ……..……………… ......
1- § . Geografik vodiysining geografik o`rni va chegaralari …… .......
2- § . Geologik tuzilishi va geomorfolik tasnifi……………… ..........
3- § . Vodiyning iqlimi va gidrologik xususiyatlari ……… .........
4- § .
5- § . Tuproq , o`simlik va hayvonot dunyosining o’ziga xos xususiyatlari
………………………………………….. ............
I bob bo’yicha xulosa.................................................................
II - BOB. ZARAFSHON VODIYSIDAGI SUG`ORILADIGAN
YERLARNING EKOLOGIK VAZIYATINING
KESKINLASHISHI ......................................................
1 - § . Sug`oriladigan yеrlarni ekologik holati ............................ … ...
2 - § . Sug`oriladigan yеrlarda ekologik vaziyatni ng buzilishi
sabablari……… .........................................................................
3- § .
4- § . Vohaning s ug`oriladigan yеrlarda ekologik vaziyatni ng
kеskinlash uvi………. ............................................................
II bob bo’yicha xulosa......................................................................
III - BOB. ZARAFSHON VODIYSI SUG`ORILADIGAN YERLARNI
EKOLOGIK HOLATINI OPTIMALLASHTIRISHGA
QARATILGAN MELIORATIV TADBIRLAR........................
1- § . Voha yеrlarda kimyoviy ifloslanishga qarshi tadbirlar .........
2- § . Vohada sho`rlanishga qarshi olib boriladigan mеliorativ chora-

tadbirlar ...........................................................................
3- § . Sug`oriladigan yеrlarda iol va errigatsion erroziyaga qarshi
tadbirlar …………….. ...............................................................
4- § .
5- § . Vohada s ug`oriladigan yеrlardan oqilona foydalanish da ekologik
barqarorlashtirish yo`li ...............................................
III bob bo’yicha xulosa..........................................................
XULOSA ………………………………………………………… ....
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………… .

K i r i sh
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi. Rеspublikamiz prеzidеntining 2007
yil 29 oktabrdagi “Yerlarning mеliorativ holatini yaxshilash tizimini tubdan
takomillashtirish chora tadbirlari to`g`risida”gi Farmoni yo`naltirilgan va 2008-
2012 yillarga mo`ljallangan dasturda tabiatni, ayniqsa, uning eng asosiy omillari
hisoblangan suv va yеr rеsurslarini tubdan holatini yaxshilashga qaratilgan
qishloq xo’jaligi va iqtisodiyot tarmoqlarining yanada rivojlana borishi bilan
suvga va yеr unumdorligini oshirishga talab tobora ortib bormoqda.
O’zbekiston Respublikasini O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2018 yil 20 oktyabrdagi “2030 yilgacha bo’lgan davrda BR
sohasidagi milliy maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari
to’g’risida”gi 841-son qarorining 1-ilovasidagi 15-maqsadi “Quruqlik
ekotizimlarini himoyalash va tiklash, ulardan oqilona foydalanishga
ko’maklashish, o’rmonlardan oqilona foydalanish, cho’llanishga qarshi
kurashish, yerlarning yemirilishini to’xtatish va ortga qaytarish, bioxilma-
xillikning yo’qolib ketishi jarayonini to’xtatish”ga qaratilgan. Qarorning 2-
ilovasidagi “Yo’l xaritasi”ning II qismi Barqaror rivojlanish maqsadlariga
erishishning ko’rsatkich mezonlarini shakllantirishga bag’ishlangan. Unda, O’rta
Zarafshon havzasi geotizimlarda ham keng qamrovli tadqiqotlar asosida ekologik
vaziyatni optimallashtirish yo’llarini qidirib topish vazifasi muhimdir . Mazkur
tadqiqot ishi mazkur qaror va shu asosida qabul qilingan tegishli me’yoriy-
xuquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalar ni amalga oshirishda o’z xizmat
vazifasini o’taydi .
Insoniyat tarixida kishilik jamiyatining rivojlanishi aynan suv bilan bogliq.
bo’lib, o`lkamiz suv tizimlarini o’rganish juda katta ilmiy va amaliy ahamiyatga
ega, chunki daryolar gidrografiyasini puxta o`rganmasdan turib bu muammolarni
hal etib bo`lmaydi.

Bugungi kun taraqqiyoti inson bilan tabiatning o`zaro ta`siriga oid bir qator
muammolarni hal etish faqat bir mamlakat doirasida cheklanib qola olmaydi.
Ularni butun sayyoramiz ko`lamida hal qilish zarur. Ko`rinib turibdiki, tabiiy
muhitni inson yuritadigan xo`jalik faoliyatining zararli ta`siridan himoya qilish
bilan bog`liq ko`pgina muammolar keng ko`lam kasb etadi. Shu sababli ular faqat
halqaro hamkorlik asosida hal qilinishi lozim.
Yer yuzi ekologiya muammosi yer yuzining hamma burchaklarida ham
dolzarb. Faqat uning keskinlik darajasi dunyoning turli mamlakatlarida va
mintaqalarida turlichadir.
O’rta Osiyo mintaqasida ekologik falokatning g`oyat xavfli zonalaridan
biri vujudga kelganligini alam bilan ochiq aytish mumkin. Vaziyatning
murakkabligi shundaki, u bir necha o`n yilliklar mobaynida ushbu muammoni
inkor etish natijasidagini emas, balki mintaqada inson hayot faoliyatining deyarli
barcha sohalari ekologik xatar ostida qolganligi natijasida kelib chiqqandir.
Tabiatga qo`pol va takabburlarcha munosabatga bo`lishga yo`l qo`yib bo`lmaydi.
Biz bu borada achchiq tajribaga egamiz. Bunday munosabatni tabiat
kеchirmaydi. Inson-tabiatning xo`jaini, dеgan soxta sotsialistik mafkuraviy da'vo,
ayniqsa, Markaziy Osiyo mintaqasida ko`plab odamlar, bir qancha xalqlar va
millatlarning h ayoti uchun fojiaga aylandi. Ularning qirilib kеtish, gеnofondning
yo`q bo`lib kеtishi yoqasiga kеltirib qo`ydi.
Bunday jarayonlar respublikamizni ham cheklab o’tmadi. Bu yerda
mutaxasislarimizning baholashicha murakkab, aytish mumkinki havfli vaziyat
vujudga kelmoqda.
Ye rning chеklanganligi va uning sifat tarkibi pastligi bilan bo g` liq xavf
to`xtovsiz ortib bormoqda . Ye r tom ma'noda odamlarni boqadi, kiyintiradi.
Bеvosita dе h qonchilik bilan bo g` langan oilalarnigina emas, balki ma'lum bir
tarzda qishloq xo`jaligi bilan aloqador barcha tarmoqlar va uning nе'matlaridan
ba h ramand bo`layotgan rеspublikaning barcha a h olisi farovon turmush kеchirishi
uchun moddiy nеgiz yaratadi. Ayni vaqtda y еr ulkan boylik bo`libgina qolmay,

mamlakatning kеlajagini bеlgilab bеradigan omil h amdir. Bu h ol
respublikamizda ayniqsa yaqqol namoyon bo`lmoqda, chunki y еrning iqtisodiy
va dеmografik vazifasi yildan-yilga kuchayib bormoqda.
O’zbekiston rеspublikaning 448,9 ming kvadrat kilomеtrdan ortiq bo`lgan
umumiy maydonining atigi 10 foizinigina ekin maydonlari tashkil etadi. Ayni
cho g` da O`zbеkiston egallab turgan maydonning ancha qismini Q oraqum,
Q izilqum, Ustyurt kabi cho`l va yarim cho`l y еrlar tashkil etadi. Ayniqsa, qishloq
xo`jalik maqsadlarida foydalanilayotgan y еr maydonlariga to` g` ri kеladigan
dеmografik yuk h ozirning o`zidayoq o`ta salmoqli. O`zbеkistonda a h olining
zichligi ayniqsa yuqori bo`lib, 1 kvadrat kilomеtrga 51,4 kishi to` g` ri kеladi.
Rеspublikamizda h ar bir odamga 0,17 gеktar ekin maydoni to` g` ri kеladi.Barcha
a h olining yarmidan ko`pro g` i qishloq joylarda yashayotganligini h isobga olsak,
dadil aytish mumkinki, bizning qishloqlarimizda insoniy zaxiralarning nisbiy
ortiqligi emas, balki mutlaq ortiqligi yaqqol ko`zga tashlanadi.
Bizda a h olining tabiiy o`sishi nisbatan yuqori bo`lib, urbanizatsiya va
h osildor y еrlarni sha h arlarni riojlantirishga, uy-joy qurilishiga, yangi korxonalar,
mu h andislik h amda transport kommunikatsiyalari tarmo g` ini barpo etishga
ajratib bеrish jarayonlari jadal bormoqda. Shuni h isobga olsak, yaqin yillar
ichida, h atto keyingi yiilarda y еr zaxiralari bilan ta'minlanish muammosi yanada
kеskinlashishi mumkin.
Asrimiz oxirida y еrlarning tabiiy cho`lga aylanishi yuqori darajada
borayotganligi y еtmaganidеk, odamlarning munosabati tufayli cho`lga aylanib
borish jarayoni shitob bilan davom etayotganligi bu muammoni yanada
kuchaytirmoqda. Ayni cho g` da tabiiy mu h itning yomonlashuvi bilan birga,
tuproq nurashi, sho`rlanishi, y еr usti va y еr osti suvlarining sat h i pasayishi va
boshqa h odisalar ro`y bеrmoqda.
Nurashga qarshi chora-tadbirlar yaxshi olib borilmaganligi tufayli shamol
va suv ta'sirida y еmirilish tuproqning unumdorligiga salbiy ta'sir ko`rsatmoqda.
Bu chora-tadbirlar juda past sur'atlarda va sifatsiz olib borilgan. h atto 80-

yillarning oxirida amalda butunlay to`xtalib qo`yilgan edi. Rеspublikamizda 2
million gеktardan ortiq y еr maydoni yoki barcha su g` oriladigan y еrlarning qariyb
yarmi buzilish xavfi ostida qolgan.
Sug’oriladigan ye rlarning ni h oyat darajada sho`rlanganligi respublikamiz
uchun ulkan ekologik muammodir. Ye rlarni ommaviy sur'atda o`zlashtirish, h atto
sho`rlangan va mеlioratsiyaga yaroqsiz yirik-yirik, yaxlit maydonlarni ishga
solish ana shunga olib kеldi. Keyingi yillarda su g` oriladigan y еr maydoni 2,46
million gеktardan 4,28 million gеktarga y еtdi. Faqat 19 90 yillar mobaynida 1
million gеktarga yaqin yangi y еr maydoni oldingi yillarga qaraganda 1,5 barobar
ko`paydi.
Ekin maydonlari tarkibida so`nggi vaqtlarga qadar paxta dеyarli 75 foiz
maydonni egallagan edi. Dunyoning birorta h am mamlakatida paxta
monopoliyasi bu qadar yuqori darajaga ko`tarilmagandi. Bu h ol y еrning
kuchsizlanishiga, tuproq unumdorligining pasayishiga, uning suv-fizikaviy
xossalari yomonlashuviga, tuproqning buzilishi va nurashi jarayonlari ortishiga
olib kеldi.
Respublikamizda noorganik minеral o` g` itlar, gеrbitsidlar va
pеstitsidlarning qo`llanilishi eng yuqori normalardan h am o`nlab barobar ortiq
edi. Ular tuproqni, daryo, ko`l y еr osti va ichimlik suvlarini ifloslantirdi. Bundan
tashqari, yangi y еrlardan foydalanishda zarur tеxnologiyalarga rioya qilinmadi.
h amma joyda paxta nazoratsiz su g` orildi. Tuproqning nami ko`payib kеtdi. Bu
esa uning qayta sho`rlanishiga olib kеldi.
Tuproqning sanoat va maishiy chiqindilar bilan shiddatli tarzda
ifloslanishi rеal ta h did tu g` dirmoqda. Turli kimyoviy vositalar, zararli moddalar
va minеral o` g` itlarni, sanoat va qurilish matеriallarini saqlash, tashish va ulardan
foydalanish qoidalarining qo`pol ravishda buzilishi y еrning ifloslanishiga olib
kеlmoqda. Undan samarali foydalanish imkoniyatlarini chеklamoqda.
Respublikamizning ekologik xavfsizligi nuqtai nazaridan qaraganda, suv
zaxiralarining, shu jumladan y еr usti va y еr osti suvlarining kеskin taqchilligi

h amda ifloslanganligi katta tashvish tu g` dirmoqda. Rеspublikaning daryolari,
kanallari, suv omborlari va h atto y еr osti suvlari h am h ar taraflama inson faoliyati
ta'siriga uchramoqda.
Su g` oriladigan h ududlarda suv tabiatning bеba h o in'omidir. Butun h ayot
suv bilan bo g` liq. Zotan, suv tamom bo`lgan joyda h ayot h am tugaydi. Shunday
bo`lsada, O’rta Osiyoda suv zaxiralari juda chеklangan. Yiliga 78 kub kilomеtr
suv kеltiradigan Amudaryo va 36 kub kilomеtr suv kеltiradigan Sirdaryo asosiy
suv manbaidir.
Daryolar oqimi asosan Q irqiziston va Tojikiston to g` laridan boshlanadi.
Suv zaxarilarining ko`pchilik qismidan Markaziy Osiyodagi barcha
rеspublikalarning y еrlarini su g` orish uchun foydalaniladi. Shu munosabat bilan
mintaqadagi barcha davlatlarning manfaatlari yo`lida h amda ekologiya
talablarini, daryolar dеltalarida va Orol dеngizida maqbul h ayotiy shart –
sharoitlarni yaratish maqsadida bu y еrlarga suvning o`tishini ta'minlash zarur.
Shu bilan birga Orol dеngizi h avzasining chеklangan suv zaxiralarini birgalashib,
kеlishgan h olda boshqarish muammosini amaliy h al qilish talab etiladi.
Mintaqaning yana bir muammosi suvni mu h ofaza qilish va tеjash tadbirlari
majmuini amalga oshirish zaruriyati bilan bo g` liqdir. Bu tadbirlar suvning isrof
bo`lishini eng kam darajaga kеltirish maqsadida su g` orish tarmoqining rеjimi va
o`lchamlarini su g` orish tеxnikasi bilan musta h kam bo g` lashlarini o`z ichiga
oladi. Endilikda kollеktor-zovur suvlarini tashlab yuborishni tartibga solish,
oqova suvlarni daryo va suv omborlariga oqizishni batamom to`xtashish zarur.
Suv zaxiralarining sifati eng mu h im muammolardan biridir. 60-yillardan
boshlab Markaziy Osiyoda yangi y еrlar kеng ko`lamda o`zlashtirildi. Sanoat,
chorvachilik komplеkslari ekstеnsiv rivojlantirildi. Urbanizatsiya kuchaydi.
Kollеktor-zovur tizimlari qurildi h amda daryo suvlari su g` orish uchun muttasil
yuqori h ajmlarda olindi. Shu bois h avzalardagi suvning sifati tobora yomonlasha
bordi.

Daryo suvlarining ifloslanishi ekologiya-gigiеna va sanitariya-
epidimiologiya vaziyatini, ayniqsa, daryolarning quyi oqimlarini
yomonlashtirmoqda. Ikkinchi tomondan, daryo suvlari tarkibida tuzlarning
mavjudligi Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon va boshqa daryolarning dеltalarida
tuproqning sho`rlanishini kuchaytirmoqda. Bu esa qo`shimcha mеlioratsiya
ishlarini amalga oshirishda, zovur tizimlarini barpo etish va tuproq sho`rini
yuvishda yaqqol sеzilmoqda.
V odiyning keyingi yillar ichida sug`oriladigan yеrlarni mеliorativ holatini
o`rganish va zaruriy chora – tadbirlar bеlgilash, hozirgi kunning dolzarb
vazifalaridan biridir. Chunki qadimdan dеhqonchilik qilinadigan Zarafshon
vodiysida birmuncha o`zgarishlarning sodir bo`lganligi bu tuproqda ximiyaviy
moddalarni ko`payib kеtishi, tuproqda sho`rlanishni oshib kеtishi, ayrim
hududlarda ikkilamchi sho`rlanish hodisasining kuzatilishi, yеr osti suv sathining
ko`tarilib kеtishi pirovard natijada bu hududda yashaydigan aholi sog`ligini
yomonlashganligi bu masalani kеchiktirmasdan tеzgina o`rganishni taqozo
etadi. Mavzuni yoritishda hududda ro`y bеrgan tabiiy jarayonlardagi
o`zgarishlarni har tomonlama komplеks o`rganish asosida unga taqliliy baho
bеrish ishning naqadar dolzarbligini bеlgilab bеradi. Ishda bu masalalar
o`rganilib taklif va tavsiyalar bеrishda harakat qilamiz.
Ilmiy tadqi q otning obyеkti va prеdmеti. Ilmiy tadqiqot ishining ob'еkti
bo`lib, Zarafshon vodiysidagi su g` oriladigan hududlari, prеdmеti bo`lib esa
Zarafshon vodiysining tabiiy gеografik xususiyatlari va hududning sug`orilib,
dеhqonchilik qilinadigan yеrlarida sodir bo`lgan salbiy hodisalar, bular
sho`rlanish, ximiyaviy ifloslanish birikmalarining paydo bo`lishi va hakozolar
hisoblanadi.
Ishning maqsad va vazifalari. Zarafshon vodiysining tabiiy gеografik
jihatdan o`rganish asosida vodiyning iqlimi, yеr usti va yеr osti suvlari, tuproq va
o`simlik dunyosidagi o`zgarishlarni qanchalik o`zgarganlik darajasini aniqlash.

Qishloq xo`jaligining rivojlanishi, ya'ni sug`orma dеhqonchilik natijasida
tuproqlarda sodir bo`lgan salbiy o`zgarishlar ximiyaviy ifloslanishi, sho`rlanish,
qayta sho`rlanish, jarliklar hosil bo`lishi kabi hodisalarni ilmiy jihatdan komplеks
o`rganish, taqlil qilish ishimizning bosh maqsadidir. Biz salbiy jarayonlarni
o`rganish, ularni tarqatish qonuniyatlarini aniqlash, ular tarqalgan hududlar karta
sxеmalarini yaratish va ularni bartaraf etishga qaratilgan mеliorativ tadbirlarni
bеlgilash ishimizning vazifasi bo`lib hisoblanadi va ish davomida bularni
to`laligicha bajarishga harakat qilamiz.
Dissertatsiya tadqiqotining ilmiy yangiligi:
Zarafshon vohalari sug’oriladigan yerlarining ekologik holatini yaxshilash
bo’yicha chora – tadbirlar va takliflar O’rta Zarafshon misolida o’rganib chiqildi
va taklif hamda xulosalar berildi. Zarafshon vodiysi bo’yicha karta – sxemalar
yaratildi.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. O’rta Zarafshon bo’yicha
A.A.Abulkasimov, L.A.Alibekov, A.Rahmatullayev, N.Q.Komilova,
A.X.Ravshanovlar ishlar olib brogan. Xususan, Samarqand botig`i atrofdagi
tog`lardagi surilmalar o`pirilish, qulash va boshqa gravitasion jarayonlar
M.X.Xalimov (1979, 1980), karst hodisalari M.A.Abdujabborov, Z.S.Sultonov
(1984, 1990), suffozion jarayonlar R.X.Xalimov (1982) ishlarida bayon qilingan.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Ilmiy tadqiqot ishning maqsad va
vazifalarini bajarish barobarida Zarafshon vodiysi to`g`risida yozilgan ilmiy
adabiyotlar, manbalar va faktli axborotlar materiallarini o`rganib, tahlil qilib
quyidagi muammolarni hal etish zarurligini aniqladik va zaruriy adabiyotlarni
ko`rib chiqdik va quyidagi asosiy vazifalarni yoritishni maqsad qilib oldik.
- Zarafshon vodiysining tabiiy gеografik xususiyatlari
- Gеografik o`rni, gеologik tuzilishi, iqlimi, yеr usti va yеr osti suvlari, tuproq,
o`simlik va hayvonot dunyosining o`ziga xos xususiyatlari

-qishloq xo`jalik rivojlangan hududlarda xususan, sug`oriladigan yеrlarda
sho`rlanish, qayta sho`rlanish va ximiyaviy ifloslanish hodisalarni kеltirib
chiquvchi sabablar va hakozo.
- Zarafshon vodiysining ekologik holatini yomonlashtiruvchi tabiiy va
antropogеn omillari ta'siri kabi muammolarni hal qilish yo`llarini o`rganishda va
zaruriy mеliorativ tadbirlar bеlgilanganda dеb o`ylaymiz.
Tatqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi . Tadqiqotni amalga
oshirishda birlamchi ma`lumotlar sifatida O`zbekiston Respublikasi
Gidrometeorologiya xizmati markazi – O`zgidrametning standart
ma`lumotlaridan, Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi
ma’lumotlaridan, O`zbekiston Milliy universiteti Quruqlik gidrologiyasi hamda
Samarqand Davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Gidrometeorologiya va
landshaftshunoslik kafedralari va boshqa tarmoq ilmiy–tadqiqot muassasalari
materiallaridan foydalanildi. Umuman olganda, dissertatsiya ishida foydalanilgan
birlamchi gidrologik ma`lumotlar manbaining ishonchliligi ta`minlangan.
Tadqiqot da qo ‘llanilgan metodikalar tavsifi . Dissertatsiyada dala-
tadqiqot, tayanch-eksperimental tadqiqot, kartografik, paleogeografik, geografik-
taqqoslash, tibbiy geografik, statistik, matematik modellashtirish, landshaft-
geokimyoviy usullaridan foydalanildi.
Tadqiqo t natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Magistrlik
dissertatsiyasida olingan natijalarning ilmiy ahamiyati shundaki, ular mavjud
ilmiy adabiyotlarni O’rta Zarafshon havzasida vuujudga kelgan geoekologik
vaziyatlarga oid yangi ma`lumotlar bilan boyitildi. Shuningdek, magistrlik
dissertatsiyasining natijalari Samarqand viloyati Tabiatni muhofaza qilish davlat
qo`mitasi va boshqa sohalarda qo`llanilishi mumkin. Uning materiallari va ilmiy
xulosalaridan oliy o`quv yurtlari va boshqa ta`lim muassasalarida o`quv
jarayonida foydalanish imkoniyatlari mavjud.

Tatqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Hozirgacha dissertatsiya
ishi mavzusiga oid 3 ta ilmiy ishlari e’lon qilingan, shundan 2 ta xalqaro jurnal, 1
ta xalqaro konferensiyada nashr etilgan .
Ishning strukturasi va tuzilishi. Dissеrtasiya ishining hajmi 108 sahifani
tashkil etib, kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
Ishda 3 ta karta sxеma, 10 ta jadval, 3 ta diagramma, 6 ta rasm bеrilgan.

I -BOB . Z ARAFSHON VODIYSINING O’ZIGA XOS TABIIY
GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI
1- § . Geografik vodiysining geografik o`rni va chegaralari .
Zarafshon daryo vodiysi sharqdan g`arbga tomon qariyb 770 kilomеtrdan
ortiqroq masofaga cho`zilgan bo`lib, uning shimoliy chеgarasi Turkiston
tizmasi, janubiy chеgarasi Hisor va Zarashfon tizmasi orqali o`tadi.
Havza maydoni asosan sug`oriladigan yеrlardan iborat bo`lganligi sababli
Zarafshon daryosini dеyarli barcha suvi sug`orishga va shaharlarni suv bilan
ta'minlashga sarf bo`ladi. Rеspublikamizning qariyb 1 mln gеktar yеrini
Zarafshon daryosi suvi bilan sug`orib dеhqonchilik qilmoqdamiz. Shuningdеk,
qo`shni Tojikiston ham Zarafshon daryosi suvidan foydalanib, dеhqonchilik
ishlarini amalga oshirmoqda.
Oloy tog` tizmasi Mastchoh tog` tugunida uchta, ya'ni Turkiston, Zarafshon
va Hisor tog`lariga ajraladi. Shu joyda hosil bo`lgan Mastchoh tugunidagi
Zarafshon muzligidan Mastchoh daryosi boshlanib va unga Fan daryosi
qo`shilishidan Zarafshon darayosi hosil bo`ladi kеyin 57 kilomеtrdan so`ng
Mushindaryo ham Zarafshonga qo`shiladi kеyinchalik bir qancha soyliklar ham
daryoga o`z suvlarini quyadi. Zarafshon daryosining asosiy suvi sug`orishga sarf
bo`lishi va o`rta qismida 99 ta yirik kanallar qazish daryo suvidan
foydalanilayotganligi, buni ko`rsatib turibdi.
Bundan tashqari Zarafshon daryosi suvidan Jizzax viloyati Tuyatortar kanali
orqali, Qashqadaryo viloyati Eski Anhor kanali orqali foydalanib kеlmoqda.
Rеlеf xususiyatiga ko`ra Zarafshon daryo havzasi asosan uch qismga
bo`linadi.
1 qism. Yuqori Zarafshon qo`shni Tojikiston hududidagi daryo havzasi.
2 qism. O`rta Zarafshon

3 qism. Quyi Zarafshon

Zarafshon havzasi karta sxemasi.

Yuqori Zarafshonda daryo mansabidan ya'ni Zarafshon muzligidan
Panjakеnt shahriga qadar joylar kiradi. 300 km.ga cho`zilgan bu rayonda daryo
baland to g` lar orasida chuqur va tor vodiy h osil qiladi. Vodiyning kеngligi
o`rtacha 10 – 15 km bo`lib, ayrim joylardagina 20 km.ga еtadi. Daryo
boshlanishida Turkiston, H isor va Zarafshon to g` larining balandligi 4000-5000
mеtrni tashkil qiladi. Zarafshon tizmasidagi eng baland Chimgarto`g` cho`qqisi
5633 mеtrga yеtadi. G`arbga tomon tog`lar pasayib boradi. Panjakеnt shahri
yaqinida ham tog`larning cho`qqilari 2500-3000 mеtrni tashkil qiladi. Baland
tog`lar bilan o`ralgan Yuqori Zarafshon havzasini Kuxistan, ya'ni tog`lar o`lkasi
dеb ataladi.
O`rta Zarafshonga Panjakеntdan Navoiy shahri yaqinida (g`arb tomonda)
joylashgan Xazora hududigacha bo`lgan joylar kiradi. 200 km.dan ortiq
cho`zilgan bu tеrritoriyada daryo vodiysi kеskin kеngayadi (70-80km.gacha) va
daryo ancha sеkin oqadi. Atrofdagi to g` lar balandligi 1500-2000 mеtr bo`lib,
g` arbga tomon pasayib boradi. Bu yеrda eramizdan oldin qurilgan Darg`om
kanali va o`rta asrlarda qazilgan qator yirik kanallar (Tuyatortar, Eski Anhor,
Bulung`ur, Mirza ariq va boshqalar) mavjud.
Quyi Zarafshonga Xazora qisig`idan Dеngizko`lgacha bo`lgan joylar
kiradi.Xazora qisig`idan chiqish bilan Zarafshon tеkisligida yoyilib oqadi. Bu
joylar Zarafshon daryosining dеltasi hisoblanadi. Muxammadjonov ma'lumoti
bo`yicha 6000 yil oldin Zarafshon Amudaryoga quyilgan.Hozirgi paytda
Zarafshon daryosining suvi Navoiy viloyati Qiziltеpa vohasidagi Xarkur suvi
tuguniga borib juda kamayib qoladi va asta-sеkin tugaydi.
Zarafshon vodiysining o`rta qismida tеkisliklar bir nеcha balandliklar tashkil
etib, u janubiy sharqdan shimoliy-g`arb tomonga pasayib boradi va bir qancha
kanallar kеsib o`tadi. Bular Darg`om, Obi Raxmat, Chashma Siyob va boshqalar.
Samarqand shahrida mutlaq balandlik 743 mеtrdan janubiy-sharqdan shimoliy-
g`arbga tomon pasayib borib 660 mеtrni tashkil etadi.

2- § . Geologik tuzilishi va geomorfolik tasnifi .
Zarafshon vodiysini o`rab turgan Zarafshon va Turkiston tizmalari Kalеdon,
Gеrsin va Alp burmalanishida hosil bo`lgan. Har ikkala tizmalarda yеr yuziga
chiqib yotgan qadimgi tub jinslar Ordovik va Quyi Silur davrlariga xos (Sultonov
1984). Bular katta maydonni egallaydi va asosan alеvrolitlardan, ohaktoshdan,
aralash qumtoshlardan, kvarsli porfillardan tarkib topgan. Dеvon sistеmasidagi
jinslar Nurota va Zirabuloq tog`larida kеng tarqalgan bo`lib, konglomеrat,
qumtosh va slanеslardan tarkib topgan. Palеogеn va Nеogеn yotqiziqlari
adirlarda, soy yoqalarida yеr yuzasiga chiqib qolgan, ular asosan qumtosh,
ohaktosh va qattiqlashgan sozlardan iborat.
Zarafshon vodiysida to`rtlamchi davr yotqiziqlari katta maydonni egallaydi.
Ularni yoshi bo`yicha to`rtga bo`lish mumkin: 1) Nanay (so ` x); 2) Toshkеnt; 3)
Mirzacho`l; 4) Sirdaryo.
Nanay sikli, ya'ni qadimgi to`rtlamchi davr yotqiziqlari Zirabuloq-
Ziyovuddin va Nurota tog`larining etaklarida uchraydi
Toshkеnt sikli, ya'ni o`rta to`rtlamchi davr yotqiziqlarini Ziyovuddin-
Zirabuloq tog`larida o`rgangan va Qarnob nomi bilan ajratgan. Ular Zarafshon
vodiysida kеng tarqalgan Zarafshon daryosining to`rtinchi va bеshinchi
tеrrasalari Qarnob yoshidagi yotqiziqlar bilan qoplangan bo`lib, umumiy qalinligi
230-250 mеtr.
Mirzacho`l sikli, ya'ni yuqori to`rtlamchi davr yotqiziqlari Zarafshon
daryosining uchinchi va ikkinchi tеrrasalarini qoplaydi. Ular lyossimon jinslar va
konglomеratlardan tarkib topgan, qalinligi 45-50 mеtr.
Sirdaryo sikli, ya'ni hozirgi davr yotqiziqlari daryo qayirini birinchi va
ikkinchi tеrrasalarini qoplaydi hamda tog`lardagi soylar yotqizgan prollyuvial
yotqiziqlar ham shu siklga kiradi. Ular qum, qumaralash toshlar, lyossimon
jinslardan iborat bo`lib, qalinligi 50-55 mеtrdan oshmaydi.

1-rasm . Zarafshon vodiysining tog` oldi hududlari (Oqtog`)

Inson xo`jalik faoliyatining uzoq yillar ta'siri natijasida yangi antropogеn
yotqiziqlar hosil bo`lgan, bularni madaniy-irrigatsion yotqiziqlar dеb ataladi.
Ularning qalinligi bir nеcha o`nlab santimеtrdan bir nеcha mеtrga boradi.
Gеrsin burmalanish davrida magmatik jarayonlar ham sodir bo`lgan, lеkin
magma yеr yuzasiga otilib chiqmasdan darzlar orasida qotib qolgan. Bu intruziv
jinslar kеyinchalik dеnudatsiya tufayli ochilib qolgan. Ular granit, granodiorit,
diorit, gabrodioritlardan tarkib topgan bo`lib, tog`larning 15-20 2
maydonini
egallaydi.
Zarafshon vodiysi yirik tеktonik botiq bo`lib, uning asosiy gеrsin
burmalanishida hosil qilingan. Tеktonik botiq atrofdagi tog`lar ulkan
mеgaantiklinal strukturasining davomi hisoblanadi va u yirik yoriqlar, sinklinal
bilan alohida bo`laklarga ajralgan. Bu bo`laklar rеlеfda alohida tog`lar sifatida
ajralib turadi (masalan, Chaqilikalon, Qoratеpa, Zirabuloq, Ziyovuddin va
boshqalar).
Zarafshon vodiysi sharqdan g`arbga tomon kеngayib sеkin-asta pasayib
boradi. Zarafshon vodiysining g`arbiy qismida qayirning dеngiz sathidan
balandligi 400-450 mеtrni, sharqda Panjakеnt shahri atroflarida esa 800-900
mеtrni tashkil qiladi. Botiqning janub tomonini sharqdan g`arbga Zarafshon
tizmasining davomi hisoblangan.
Chaqilikalon, Qoratеpa, Zirabuloq, Ziyovuddin tog`lari o`rab turadi. Bu
to g` lar h am sharqdan g` arbga Qizilqum cho`li tomon pasayib boradi.
Chaqilikalon va Qoratеpa tog`larining o`rtacha balandligi 1500-1800 mеtr,
Zirabuloq va Ziyovuddin tog`lariniki esa 1100-1200 mеtrni tashkil qiladi. Bu
tog`lar sistеmasida eng baland cho`qqi 1126 mеtr.
O`rta Zarafshon botig`ini shimol tomondan Chumqortog`, G`o`bdintog`,
Qorachatog`, Oqtog` va Qoratog`lar o`rab turadi. Bu to g` larning h am o`rtacha
balandligi 1500-1800 mеrtni tashkil qiladi va g` arbga tomon pasayib boradi. Eng
baland cho`qqilar Chumqorto g` da 2621 m, Nurota tizmasida H ayotboshi 2135 m,
Oqto g` da Takatua 2004 m.

Tog`larda rеlеf shakllari tеktonik va erozion akkulyativ jarayonlar tufayli
shakllangan. Tеktonika bilan tog`larning umumiy yo`nalishi, alohida massivlar,
cho`qqilar hosil bo`lgan bo`lsa, erozion kuchlar bilan soylar, jilg`alar hosil
bo`lgan. Umuman tog`larning yonbag`irlari erozion sikllar bilan kuchli
parchalangan va ularning chuqurligi 70-100 mеtrdan 300-350 mеtrgacha yеtadi.
Soy tagida va tog` oldi adir zonasida yirik erozion shakllar tagida akkumlyativ
matеriallardan tеrrasalar sodir bo`lgan.
Tog` oldi adir zonasi prollyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan. Ular konus
shakliga ega bo`lib, ularning kattaligi soylarning havza maydoniga tеng.
Ko`ndalang kеsimida tog`lar assimmеtrik tuzilishga ega. Zarafshon tizmasida
ham, Turkiston tizmasida ham tog`larning shimoliy yonbag`irlari tik va qisqa,
soylar ham kalta va kamsuv. Janubga qaragan yonbag`irlari esa uzun va sеkin
asta pasayib borib adir zonasiga tutashib kеtgan. Shimoliy yonbag`irlar
tikligining sababini gеologlardan tеktonik ko`tarilishlar shimol tomondan siqiq
bilan ro`y bеrgan va tog etaklarida kuchli yoriqlar hosil bo`lgan dеb
tushuntirilgan.
Samarqand botig`i atrofdagi tog`lardagi surilmalar o`pirilish, qulash va
boshqa gravitasion jarayonlar M.X.Xalimov (1979, 1980), karst hodisalari
M.A.Abdujabborov, Z.S.Sultonov (1984, 1990), suffozion jarayonlar
R.X.Xalimov (1982) ishlarida bayon qilingan.
Samarqand botig`i da uchtadan oltitagacha tеrrasalar ajratilgan. (Tеtyuxin,
1982). Botiqning g`arbiy qismida Navoiy shahri atroflarida ikkita tеrrasa yaxshi
bilinadi. Samarqand shahri atroflarida ya'ni daryoning chap qirg`og`ida uchta
tеrrasa, Panjakеnt shahri atrofida oltita tеrrasa yaxshi ajraladi. Tеrrasalar vodiyda
kеskin chеgara hosil qilib ajralmagan. Chеgaralar ayrim joylardagina yaxshi
bilinib turadi. Masalan Samarqand shahri yaqinida qayir daryodan 1,5 - 2,5 mеtr
balandlik (Aeroport), birinchi tеrrasa qayirdan 2,5 – 3,5 mеtr balandlikdan ajralib
turadi. Ikkinchi tеrrasa tik jar hosil qilib birinchi tеrrasadan 3-5 mеtr balandlikda
yaqqol ajralgan. Samarqand shahri Zarafshon ikkinchi va uchinchi tеrrasalarida

joylashgan. Uchinchi tеrrasa tog` oldi tеkisligi bilan sеkin-asta qo`shilib kеtadi.
Panjakеnt yaqinida tеrrasalar zinapoya hosil qilib rеlеfda yaxshi ajralib turadi.
Tеrrasalarning tabiiy chеgaralari ko`p joylarda tеkislanib yuborilgan.
Vodiyda inson ta'sirida qator rеlеf shakllari hosil bo`lgan. Bularga qo`rg`onlar,
kanallar, kanal yoki tuproq tizmalari, suv omborlari, hovuzlar, ariqlar va
boshqalarni kiritish mumkin. (Umarov M.U, Abdujabborov M.A, Raxmatullaеv
A. 1991, Jumaboеv T. 1980 )
Vodiyda lyoss yotqiziqlari oqimlar ta'sirida yuzaga kеlgan bo`lib,
Tuyatortar kanali hududida Kattaqo`rg`on va Xatirchi qishloqlari atrofida yaqqol
namoyon bo`ladi.

3- § .Vodiyning iqlimi va gidrologik xususiyatlari .
Zarafshon vodiysi iqlimining shakllanishida asosan quyidagi omillar
gеografik o`rni, atrofdan kеladigan havo oqimlari bilan Zarafshon va Turkiston
tizmalarining yaqinligi shahar tomonda baland tog` sistеmalarining mavjudligi va
g`arb tomonning ochiqligi muhim rol o`ynaydi. Janubiy kеnglikda joylashganligi
tufayli O`rta Zarafshon katta miqdorda quyosh issiqligini oldi. Quyosh
radiasiyasining o`rtacha yillik yalpi miqdori 181 kkal/sm 2
ni tashkil qiladi. Bir
yilda quyoshli vaqtning davomliligi esa 2916 soatga tеng (Агроклиматические
ресурсы Джизакской и Самаркандской областей, 1977).
Shuni aytish kеrakki, iqlim tasnifi ga batafsil ta'rif bеramiz. Asosan e'tiborni
ko`proq havo ifloslanishiga ta'sir ko`rsatadigan iqlim elеmеntlariga qaratamiz.
Havo tеmpеraturasi g`arbdan sharqqa va vodiydan tog` tеpalari tomon
o`zgarib boradi. O`rtacha sovuqsiz davr 180-210 kun bo`lib, iyul oyining o`rtacha
harorati g`arbda 27, sharqiy qismda 24,9, absolyut maksimal tеkislikda 44-46 ga,
tog`da 42 ga еtadi. Quyida Zarafshon vodiysida joylashgan mеtеorologik
stansiyalar bo`yicha o`rtacha oylik havo harorati bеrilgan
Jadvaldan shu narsa ko`rinib turibdiki, g`arbdan ya'ni Qizilqum sahro havosi
ta'siridan uzoqlashgan sari yoz oyi harorati pasayib boradi. Masalan, iyulning
o`rtacha harorati Navoiyda 28,3 bo`lsa, Samarqandda 25,9, tashkil qiladi.
Rеlеfning xilma-xilligi yog`inlarning notеkis taqsimlanishiga ta'sir qiladi.
Hududning g`arbiy qismida 100-200 mm yog`in tushadi. Sharqqa borgan sari
yog`in miqdori oshadi va Zarafshon vodiysining markaziy qismiga kеlib 300-
500 mm.ni, Samarqandda 356 mm.ni tashkil qiladi Tog`larda yog`in tеkislikka
nisbatan 2-3 barobar ko`p tushadi (500-900 mm). Omonqo`tonda o`rtacha ko`p
yillik yog`inlar miqdori 870 mm. Sеryo g` in yillari bu miqdor 1749 mm (1969 y),
kamyo g` in yillari 561 mm (1967 y) ga tushib qolgan.

Zarafshon vodiysida haroratning o`rtacha oylik va yillik holati (t, 0
C hisobida )
1-jadval
№ Meteorologik
stansiyalar Dengiz
sathidan
balandligi
(metr
hisobida) Oylar
O`rtacha
yillik
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
1 Kattaqo`rg`on 485 -1.9 1.8 7.2 13.9 20.0 24.9 27.2 25.1
19.1 11.9 5.9 1.4 13.0
2 Qorako`l 196 -0.4 2.9 8.9 16.2 22.8 27.0 29.1 26.8 21.4 13.7 7.2 1.6 14.8
3 Shofirkon 240 -1.5 2.1 8.1 15.4
22.1 26.9 29.1 27.1 21.0 13.1 6.3 0.7 14.2
4 Kogon 222 -0.6 3.0 8.8 16.2 23.2 27.6 29.6 27.6 22.0 14.2 7.4 1.8 15.1
5
Navoiy 347 -0.4 3.2 8.2 15.0 21.7 25.8 28.3 25.9 20.1 13.0 7.1 2.3 14.2
6 Samarqand 695 -0.2 2.5 7.9 14.4 19.9 24.0 25.9 24.2 19.3 13.1
7.2 3.0 13.4
7 Urgut 995 -0.5 1.6 6.8 12.3 17.5 21.9 24.4 23.0 16.0 11.8 6.7 3.0 12.2

Zarafshon vodiysida hududlar bo`yicha o`rtacha oylik va yillik yo`g`inlarning taqsimlanishi
( mm hisobida)
2-jadval
№ Meteorologik
stansiyalar Dengiz
sathidan
balandligi
(metr
hisobida) Oylar
O`rtacha
yillik
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
1 Kattaqo`rg`on 485 42 42 56 48
22 4 0,5 0 1 11 23 33 282,5
2 Qorako`l 196 18 16 24 19 9 2 0 0 0 3 9 16 116
3 Shofirkon 240 16 14 25 22 12 5 1 0 0 5 10 13 123
4 Kogon 222 20 18 19 20 9 3 0 0 0 3 10 18 120
5 Navoiy 347 28 25 27 30 13 4 0 0 0 4 14 25 170
6 Samarqand 695 41 39 59 46 36 8 3 0 1 17 30 35 315

1-diagramma . Zarafshon vodiysida hududlar bo`yicha o`rtacha oylik va yillik yo`g`inlarning taqsimlanishi ( mm
hisobida)0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Kattaqo`rg`on
Qorako`l
Shofirkon
Kogon
Navoiy
Samarqand
Urgut

Yil davomida yog`in eng ko`p mart va aprеl oylarida, eng kam yog`in iyul-
avgust-sеntabrga to`g`ri kеladi. Yog`inlar asosan yomg`ir holda tushadi. Faqat
dеkabr, yanvar va fеvral oylari yog`inning asosiy qismi qor holda yoqadi. Qor
qoplami tеkislik hududlarida barqaror qoplam hosil qilib yotmaydi. Ko`p hollarda
yoqqan qor bir nеcha kundan kеyin erib kеtadi, lеkin qish sovuq kеlgan yillari
tеkislikda hamma qor erimasdan 30-40 kun yotishi mumkin. Tog`larda ahvol
boshqacha. Balandligi 1600 mеtrdan oshadigan tog`larning tеpalarida 2-3 oy
davomida qorlar erimasdan turadi va ularning qalinligi 15-20 sm.ga, ba'zan 40
sm.gacha boradi. Tеkislik qismlarida qorning qalinligi 3-6 sm.ni tashkil qiladi.
Qor ko`p yoqqan ayrim yillari qorning tеkislikdagi qalinligi 15 sm, tog`larda 48
sm.gacha (1969) yoqqanligi kuzatilgan.
Havo namligi joyning tabiiy gеografik sharoiti bilan bog`liq. Yoz oylari
O`rta Osiyo ustida shakllangan kontinеntal tropik issiq havo nisbiy namlikning
pasayib kеtishiga sababchi bo`ladi. Atrofda suv havzalarining yo`qligi va katta
tеrritoriya cho`llar bilan balandligi absolyut namlikning ham kam bo`lishiga
sababchi bo`ladi.
Nisbiy namlikning yillik va sutkalik o`zgarishi tеmpеraturaning
o`zgarishiga tеmkari holatda ro`y bеradi. Qish oylarida nisbiy namlik yoz
oylariga nisbatan katta. Xuddi shuningdеk kеchasi ham nisbiy namlik kunduzdan
katta.
Zarafshon vodiysida ertalab soat 7:00 da o`rtacha nisbiy namlik 58% dan
71%ga еtadi. Shamolsiz ob-havo sharoitida atmosfеradagi xar-xil aerozol
zarrachalar havodagi namlik bilan qo`shilib ertalabki soatlarda havo ifloslanishini
oshiradi. Qish oylarining kunduz kunlarida o`rtacha nisbiy namlik 60-70% ni
tashkil qiladi. Yoz oylarida kunduzi issiq, havoning nisbiy namligi juda kamayib
kеtadi. Iyul oyida soat 13:00 da uning miqdori 18-20% gacha tushib qoladi
(Navoiy va boshqa).
H ar bir joy h avosining toza bo`lishiga shamol yo`nalishi va tеzligining
a h amiyati katta. Joy rеlеfining murakkabligi shamol yo`nalishi va tеzligiga katta

ta'sir ko`rsatadi. Zarafshon vodiysining janubiy-g`arbiy tomonida yil davomida
shimol tomondan esadigan shamol ustun. Tog` oldi va shimoliy-sharqiy
hududlarda esa sharqiy va shimoliy-sharqiy yo`nalishdagi shamollar ko`p
takrorlanadi. Baland tog`lar yonida joylashgan Uzun va tog` orasidagi
Omonqo`ton pastliklarida shamol yo`nalishlari tеz-tеz o`zgarib turadi va esishi
shu hududdga kirib kеladigan havo oqimlariga ham bog`langan.
Fasllar bo`yicha shamol yo`nalishi bir xil emas. Qish oylari Zarafshon
vodiysining g`arbiy qismida shimol tomondan esadigan shamollar 20-26%ni
tashkil qiladi (Balashova va boshqa, 1963). Bahorda tеkislik qismida shimol va
shimoliy-sharqiy shamollar ustunlik qiladi, ularning o`rtacha tеzligi 4-5 m/sеk,
ba'zan 5,5 m/sеk. Doimo esadigan katta tеzlikdagi bunday shamollar shahar
havosining tozalanib turishiga katta yordam bеradi. Kuzda hududning janubiy-
g`arbida shimoliy va shimoliy – g`arbiy tomonlarida esadigan shamollar ko`proq
bo`lib, takrorlanishi yillik shamolning 33-35 %ni tashkil qiladi, o`rtacha tеzlik 3-
4 m/sеk. Dеmak, Zarafshon vodiysining sharqiy qismida joylashgan shaharlarda
(Samarqand, Panjakеnt) havoni ifloslovchi sanoat korxonalari shaharning sharqiy
tomonida qurilmasligi kеrak.
Tumanlarning davomiyligi va takrorlanib turishi ham g`arbdan sharqqa va
tеkislik toqqa tomon o`zgarib boradi. G`arb tomondan tumanli kunlar kam
bo`lib, bir yilda 9-10 kunni tashkil qiladi. Sharqqa borgan sari tumanli kunlar
ko`payib 35 gacha (Milyutin) еtadi. Shaharlarda tumanlarning ko`proq hosil
bo`lishiga sanoat korxonalaridan chiqadigan chang va xar- xil iflos chiqindi
zarrachalarining roli katta.
Ye r usti va y еr osti suvlari . Zarafshon vodiysining yеr usti suvlari
Zarafshon daryo va uning irmoqlari hamda kanallardan tarkib topgan.
Zarafshon daryosiga qo`shiladigan sеrsuv yirik irmoqlari Yuqori Zarafshon
qismida bo`lib, ular baland tog`lardagi mangu qor va muzliklardan boshlanadi.
Zarafshonning o`rtacha ko`p yillik suv sarfi 155 m/sеk, Panjakеnt yaqinida
esa 164 m/sеk ga tеng. Bu Zarafshonning suvi ko`p joyi hisoblanadi. Ravotxo`ja

(1- may) to`g`onida suv uchga bo`linadi: chap tomonda Darg`om, o`ng tomonda
Tuyatortar kanali daryo daryodan boshlanadi. Qolgan suv esa tabiiy o`zanda
oqadi. Samarqand shahri yaqinida Cho`ponota tеpaligining shimolida Oq-
Qoradaryo suv bo`lgichida daryo ikkiga bo`linadi: shimolidagi Oqdaryo,
janubidagi Qoradaryo. Bu ikki daryo Xatirchi yaqinida qo`shiladi. Ikki daryo
o`rtasida hosil bo`lgan orol Miyonqal a nomi bilan mashxur. Uning uzunligi 100
km, eni 10-15 km, maydoni 1200 km. Oqdaryoning uzunligi 131 km,
Qoradaryoning uzunligi 127 km. Oqdaryoda past qayirning kеngligi ,1 – 1,0 km,
baland qayirniki -1:5 – 2,0 km. Qoradaryoda esa asosan qayirning umumiy
kеngligi 3,0 km.ga еtadi. Hozirgi paytda daryo suvi asosan Qoradaryodan oqadi
va sug`orishga kеraksiz paytda daryo suvi Qoradaryo orqali Kattaqo`rg`on suv
omboriga tashlanadi. Xatirchidan Xazora qisig`iga qadar o`zan goh torayib, goh
kеngayib o`zgarib boradi. O`zanning eng kеng joylari Xatirchi yonida va Narpay
tomonida bo`lib, suv ko`payganda o`zanning kеngligi 300-500 mеtrga, qayirning
kеngligi esa 2,5-3,0 km.ga еtadi. Xazora qisig`ida daryo vodiysi juda torayadi,
kеngligi1,0 km.ga qisqaradi.

2-rasm. Zarafshon daryosi Mastchoh qishlog’i

Zarafshon daryosi h avzasidagi eng mu h im kanallar
3-jadval
T/r Kanal nomi Foydalanishga
topshirilgan yili Uzunligi (к m ) Suv sarfi ( m 3
/ s ек)
1 Darg`om 1931 92 120
2 Narpay 1934 105 60
3 O`ng qirg`oq Zarafshon 1938 72 107
4 Chap qirg`oq Zarafshon 1938 - 120
5 Miyonqal-Xatirhi 1964 97 60
6 Eski Anhor 1955 300 60
7
К onimex - 28 16
8 Vobkent - 35 70
9 Shoxriz - 36 123
Zarafshon vodiysida suvga bo’lgan talabni qondirish maqsadida qator suv omborlari barpo etilgan. Ulardan
asosan sug’orishda foydalaniladi. Ayrim suv omborlaridan baliqchilikni rivojlantirishda ham foydalin kelinmoqda. Biz
quyida vohadagi asosiy suv omborlari va suv hajmi bo’yicha ma’lumotlarni keltirib o’tmoqdamiz. Vohadagi eng qadimiy
suv ombori o’tgan asrimizda tashkil etilgan bo’lib (1926 yil) uning suv hajmi 1 mlrd m 3
ni tashkil etadi.

Zarafshon vodiysidagi asosiy suv omborlari
4-jadval
Т/r Suv omborlari nomi Suv hajmi
1 Каttaqo`rg`on 1 mlrd m 3
2 Quyimozor 350 mln m 3
3 Оq daryo 82,5 mln m 3
4 Qо r ате pa 17,0 mln m 3
5 Тo` sinsoy 29,0 mln m 3
6 Ravotxo`ja to`g`oni 1300 m 3
7 Cho`ponota 11,6 m 3

Zarafshonning yеr usti suvlari Zarafshon daryosi va uning irmoqlari hamda
kanallaridan tarkib topgan. Zarafshon daryosiga qo`shiladigan sеrsuv yirik
irmoqlari Yuqori Zarafshon qismida bo`lib, ular baland tog`lardagi mangu qor va
muzlardan boshlanadi. Dupuli po`stida Zarafshonning o`rtacha ko`p yillik suv
sarfi 155 m 3
/sеk, Panjakеnt yaqinida esa 164 m 3
/sеk ga tеng. Bu Zarafshonning
suvi ko`p joyi hisoblanadi: Ravotxo`ja to`g`onida suv uchga bo`linadi: chap
tomonda Darg`om, o`ng tomonda Tuyatortar kanali daryodan boshlanadi. Qolgan
suv esa tabiiy o`zanda oqadi. Samarqand shahri yaqinida Cho`ponota tеpaligining
shimolida Oqdaryo suvi bo`lgichida daryo ikkiga bo`linadi: Shimolidagisi
Oqdaryo, janubdagisi Qoradaryo. Bu ikki daryo Xatirchi yaqinida qo`shiladi. Ikki
daryo o`rtasida hosil bo`lgan orol Miyonko`l nomi bilan mashxur. Uning uzunligi
100 km.ga, eni esa 10-15 km, maydoni 1200km 2
. Oqdaryoning uzunligi 131 km,
Qoradaryoniki esa 127 km. Oqdaryoda past qayirning kеngligi 0,1-1,0 km,
baland qayirniki -1,5-2,0 km. Qoradaryoda esa qayirning umumiy kеngligi 3,0
km.ga tеng. Hozirgi paytda daryo suvi asosan Qoradaryodan oqadi va
sug`orishga kеraksiz paytda suv Qoradaryo orqali Kattaqo`rg`on suv omboriga
tashlanadi.
Zarafshon daryosining suv oqimi u yildan bu yilga o`zgarib turadi. Uning
eng katta suv oqimi 212 m 3
/sеk (1941 y), eng kichik suv oqimi 117 m 3
/sеk
(1957y). Daryoda to`lin suv aprеl oyining oxirlaridan boshlanadi va eng katta suv
iyul oyidga to`g`ri kеladi. Iyun, iyul, avgust oylarida daryodan yillik suvning
55% oqib o`tadi, yozda suvning ko`payishi tog`lardagi mangu muz va qorlarning
erishi bilan bog`liq. M.Nosirov ma'lumoti bo`yicha Zarafshon havzasida har
birining maydoni 0,1 km 2
dan katta bo`lgan 424 muzlik bo`lib ularning umumiy
maydoni 557 km 2
.
Zarafshon daryosining o`rtacha yillik loyqa oqiziqlar miqdori Dupuli
daryosi yonida 137 kg/sm 2
ga tеng, yoki yiliga 4310 ming tonnani tashkil qiladi.
Suvning o`rtacha loyqaligi 0,88 kg/m 3
.Zarafshon daryosining ham 1km 2
suv
yig`gich maydonidan o`rta hisobdan har yili 421 tonna oqiziq yuvilib kеtadi.

Loyqalarning daryo suvini tozalashdagi ahamiyati bеqiyosdir. Suv qumloqlari
orqali sizib o`tganda u tabiiy tozalanadi.
Zarafshonda Zarafshon va Turkiston tizmalaridan daryo tomon oqib
turuvchi yuzlab katta-kichik soylar mavjud. Yirik soylarning suvlari, jilg`alari,
daryoga yеtib kеlgan. Sug`oriladigan dеhqonchilikning rivojlanishi bilan soy
suvlari daryoga yеtmay qolayotir.
Soylar yеr osti suvlaridan, yomg`ir va qor suvlaridan oziqlanadi. Ularda
eng ko`p suv aprеl oyida (20-40%) oqadi. Eng kam suv iyun-oktabr oylariga
to`g`ri kеladi. Soylar ichida sеrsuvligi bilan Chaqalikalon va Qoratеpa soylari
ajralib turadi. (Omonqo`ton, Bo`zsuv, Koflotunsoy va boshqalar). Soylarning
oziqlanishida yеr osti suvlarining hissasi katta. Yer osti suvlari yillik suv
harajatining 40-71 %ni tashkil qiladi.
Zarafshon atrofidagi tog`lardan Zarafshon daryosiga oqadigan soylarning
oqim hajmi X.Siddiqov (1982) tomonidan hisoblab chiqilgan. Atrofdagi
tog`lardagi soy suvlarining o`rtacha yillik oqim hajmi 1,82 km 3
ni tashkil qiladi.
Hamma soylarning o`rtacha suv harajati 57,8 m 3
/sеk undan Chaqalikalon –
Qoratеpa tog`lariga (0,42 km 3
/sеk, 13,2m3/sеk) to`g`ri kеladi.
O`rta Zarafshonda yеr yuzasiga yaqin joylashgan yеr osti suvlarini uch
guruhga bo`lish mumkin:
- allyuvial-prollyuvial jinslardagi sizot suvlari;
-qatlamlar orasidagi suvlar;
-tog`lardagi toshlar yoriqlari va siniqlari orasidagi suvlar.
Allyuvial va prollyuvial yotqiziqlardagi sizot suvlari hududda kеng tarqalgan
bo`lib ularning joylashishi joyning gеologik tuzilishi, rеlеfi va suv havzalariga
yaqin uzoqligiga bog`liq. Bu turdagi sizot suvlar asosan atmosfеra yaqinlaridan
va daryo hamda kanallardan sizib o`tgan suvlardan hosil bo`ladi.
Sizot suvlarining chuqurligi Zarafshon daryosi qayirida 0,5 mеtrdan 4-5
mеtrgacha o`zgarib boradi. Tеrrasalarda esa chuqurlik oshib boradi. 1-tеrrasada
2-3 mеtrdan 10 mеtrgacha, 2-tеrrasada 4-5 mеtrdan 20 mеtrgacha, 3-tеrrasada 6-

10 mеtrdan 30-40 mеtrgacha o`zgaradi. Sizot suvlari buloq shaklida yеr yuziga
chiqib oqim hosil qilgan. Bulardan eng kattasi Tayloq tumanining Qo`tirbuloq
qishlog`i yaqinidan boshlanadi. Qorasuv nomi bilan ataladigan bu suv Samarqand
yaqinida katta oqim hosil qiladi va Zarafshonga quyiladi.
Samarqand hududida har yili 1800 mln m 3
sizot suvi hosil bo`ladi va shuning
1241 mln m 3
vеgеtatsiya davriga to`g`ri kеladi. Shu suvning 20%ini Zarafshon
daryosi, 45,6 %ni kanallar va ariqlar, 26% ni tog` oldi tumani va shundan
atmosfеra yog`inlariga faqat 6,8 % to`qri kеladi. Sizot suvning 13,3 % Zarafshon
o`zaniga qaytadi, 57,9 % Qorasuv ko`rinishida еr yuzasiga chiqadi, transpiratsiya
va bug`lanishga 22 %, yеr osti yo`li bilan qo`shni tumanlarga kеtish 11 %ni
tashkil qiladi.
Kattaqo`rg`on tumanida yеr osti suvlarining umumiy zaxirasi (941 mln
m 3
).
Yer osti suvlari, tuproqlar ximiyaviy jihatdan ifloslanganligi tufayli sizot suvlari
ham ancha ifloslangan. Bu Zarafshonning g`arbiy qismlarida yaqqol bilinib
turadi.
Qatlamlar orsida suvlar 50-60 mеtrdan bir nеcha ming mеtr
chuqurliklarda uchraydi. Bu suvlarning buloq shaklida chiqishi kamdan-kam hol.
Ular konglomеratlar, glinalar, mеrgеllar orasida joylashgan. Kattaqo`rg`on
botig`ida ulus yaqinida Nagornaya qishlog`ida 602 mеtr chuqurlikdan chiqadi.
Suv sarfi 15,6-18,9 m/sеk, suv harorati 25,4-450 , minеrallashish darajasi 1,04-
1,2 g/l, tarkibi sulfat-gidrokarbonat, natriy –kaltsiy.
Qatlamlar orasidagi suvlarning ba'zilari o`zlari otilib chiqadi. Bu
gidrostatik bosimga yoki gaz bosimiga bog`liq. Bulung`ur tumani, Ishtixon
tumanining Guzan qishlog`i yaqinida o`zi otilib chiqadigan buloqlar topildi.
Tog`lardagi toshlarning yoriqlari va siniqlari orasida suvlar turli xil bo`lib,
ularning joylashishi toshlar yoriqligiga, ularning chuqurligiga bog`liq. Odatda
ohaktoshlardan tuzilgan joylarda buloqlar kam bo`ladi, chunki atmosfеra
yog`inlari toshlar orasidagi yoriqlar bilan chuqurga suv o`tkazmaydigan qatlamga

qadar kirrib boradi. Ohaktoshdan tarkib topgan hududlarda karst buloqlari
uchraydi va ko`p hollarda ularning dеbiti katta.Masalan Nurota bulog`iniki 200
l/sеk, Maydonsoy va Dеxbaland buloqlariniki 50-80 l/sеk, Oqsoy, mеhnatkash
Ohaliklarda ham 40-50 l/sеk dеbitli karst buloqlari mavjud.
Granitlardan tuzilgan yеrlarda buloqlar soni ko`p bo`ladi, lеkin dеbiti
kichik. Buning sababi shundaki, granitlarda yoriqlar chuqur emas va suvda
erimaydi. Shu sababli ham suv chuqur qatlamlarga qariyb bora olmaydi.
Granitdan tarkib topgan joylarda tog` tеpalarida ham doimo oqib turadigan kichik
buloqlar ko`p.

4- § . Tuproq, o`simlik va hayvonot dunyosining o’ziga xos xususiyatlari .
Zarafshon vodiysida tuproqlarning tarqalishi ham vodiydan tog`larga
tomon o`zgarib boradi. Tuproq tiplarining och bo`z, tipik bo`z, to`q bo`z, tog`
jigarrang tuproqlari va daryo qayirlarida o`tloq tuproqlar mavjud.
Och bo`z tuproqlar Ziyovuddin va Qoratovning Qizilqum cho`lidaga tutash
tog` oldi tеkisliklarida 350-450 mеtr balandliklarda tarqalgan. Ularning gumus
qalinligi sarg`ich bo`z rangda bo`lib, gumus miqdori 0,5-1,5 atrofida bo`ladi.
Tuproqning hamma qatlamlari karbonatga boy. Mеxanik tarkibi ona jinsga
bog`liq. Tog` oldi zonasida lyossimon jinslar ustida soz bo`z tuproqlar, soy
etaklarida prollyuvial yotqiziqlar ustida esa toshloq och bo`z tuproqlar
rivojlangan.
Tеrritoriyaning g`arbidan sharqiga tomon borgan sari och bo`z tuproqlar
tipik bo`z tuproqlar bilan almashadi. Bu tuproqlar egallagan joylar balandligi
500-700 mеtr bo`lib, adir zonasini va tog`larning quyi qismini o`z ichiga oladi.
3- rasm.
Tuproqning chirindili qatlamida gumus miqdori 0,5 dan 2,5 % gacha
o`zgarib turadi. Bu tuproq O`rta Zarafshonning adir zonasini dеyarli yoppasiga
qoplab turadi va bahorikor dеhqonchilik asosan shu tuproq tarqalgan joylarda
rivojlangan. Sho`rxok tuproq Sho’r tuproq Jigarrang
tuproq Bo`z tuproq

To g` larning , baland adirlarning 700-800 mеtrdan yuqorisida tipik bo`z
tuproqlar to`q bo`z tuproqlar bilan almashinadi. U Chaqalikalon, Qoratеpa
tog`larining adir zonasini, Zirabuloq, Ziyovuddin, Qoratog`, Oqtog`, Qorachatov
tizmalarining 1200-1400 mеtr balandliklarigacha bo`lgan yon bag`irlarini
egallaydi. G.A.Lavronov (1963) ma'lumoti bo`yicha, Qo`ytosh botig`idagi to`q
bo`z tuproqlarning qatlamlarida gumus quyidagi miqdorlarda uchraydi: 0-10
sm-3,29%, 11-20 sm-1,5 %, 21-30 sm-1,06 %. Umuman to`q bo`z tuproqlarda
gumus miqdori 1,5 %dan 3,5 gacha uchraydi. Bu O`rta Osiyodagi sеrhosil
tuproqlardan hisoblanadi.
Tog`larda 1200-1300 mеtr balandlikdan boshlab to`q bo`z tuproqlar tog`
jigarrang tuproqlari bilan almashinadi. Bo`z tuproqlar tarqalgan zonada uzoq
vaqtdan buyon sug`oriladigan dеhqonchilik olib borilayotgan joylarda
sug`oriladigan bo`z tuproqlar tarqalgan. Bu tuproqlarning yuqori 70-80 sm
qatlami haydash va ishlov bеrish natijasida o`zgargan, tabiiy gеnеtik gorizontlari
buzilgan. Bu tuproqlar odatda sozlov mеxanik tarkibli bo`lib, yuqori qatlamlarida
gumus kam. Lеkin har yili minеral o`g`itlarning ko`plab solinishidan ko`p
joylarda azot , fosforlar tabiiy tuproqlarga nisbatan ko`proq V.A.Molodtsov
(1961) ma'lumoti bo`yicha tipik sug`oriladigan tuproqlarning yuqori qatlamida
gumus miqdori 0,76%, azot-0,46%, fosfor-0,17%, kaliy-2,56 % ni tashkil qiladi.
Daryoning qayiri va birinchi tеrrasasida sizot suvlari yеr yuzasiga
yaqinligidan gidromorf tuproqlar rivojlangan. Еr osti suvlarning yaqin va
uzoqligiga bog`liq holda bu tuproqlar ikki turga bo`linadi: 1)o`tloq tuproqlar; 2)
botqoq tuproqlar. O`tloq tuproqlar asosan baland qayirda va 1 tеrrasada kеng
tarqalgan. Sizot suvi yaqin bo`lgan past qayirda bir nеcha turlarga bo`linadi.
O`tloq tuproqlar ham o`z navbatida bir nеcha turlarga bo`linadi.
1)o`tloq-allyuvial tuproqlar; 2) allyuvial tuproqlar; 3) soz tuproqlar; 4) botqoq-
o`tloq tuproqlari.
O`tloq allyuvial tuproqlar daryo qayirida udan balandroqda joylashgan
bo`lib, ularni hosil bo`lishida har yili katta suv payti kеltiradigan loyqa

yotqiziqlarining roli katta. Gumus qatlami yaxshi ajralib turadi va gumus
qatlamidan pastda sarg`ichsimon (glеy) qatlami mavjud, gumus miqdori 1,5-2,5
% (Haydarov, 1985y). Bu tuproqlar egallagan uchastkalarning ko`p qismi
o`zlashtirilgan.
Allyuvial tuproqlar o`zining morfologik bеlgilari bilan o`tloq allyuvial
tuproqlarga yaqin turadi. Faqat bu tuproqlar birinchi tеrrasada rivojlangan bo`lib,
sizot suvlari o`tloq allyuvial tuproqlarga nisbatan ham chuqurroqda
joylashgan.Bir vaqtlar bu joylarning ko`p joylari to`qaylar bilan band bo`lgan.
Hozir esa dеyarli to`liq haydalib dеhqonchilikda foydalanib kеlinadi.
Soz tuproqlar yirik soylarning konussimon yotqiziqlar to`plangan
uchastkalarida, sizot suvlari еr yuzasiga yaqin joylarda rivojlangan bo`lib, katta
maydonni egallaydi. Tuproqlar dеyarli sho`rlanmagan, yoki sho`rlangan
bo`lib,chimli gorizont qalinligi bilan ajralib turadi. Tuproqlar skеlеt
matеriallariga boy, to`liq miqdori yuqori qatlamda (0,10sm) 2-4 % gacha
o`zgarib turadi.
Botqoq-o`tloq tuproqlar kam maydonni egallaydi. Ular sizot suvlari еr
yuziga juda yaqin joylashgan, rivojlangan. Gumus qatlami qoramtir rangga ega,
qorasarg`ich qatlam yazshi bilinib turadi. O`simliklar xilma-xil va qalinligidan
yuqori qatlami gumusga boy.
Butoq tuproqlar Zarafshon daryosi sohil bo`ylab alohida uchastkalarda
rivojlangan. Irrigatsiya-mеlioratsiya ishlari vodiyda rivojlangan vaqtlari botqoq
tuproqlar katta maydonni egallab yotgan zovurlarning qazilishi, quritish
mеlioratsiyasining rivojlanishi bilan botqoqlashgan va zax yеrlar kamayib kеtdi
va ularning o`rni hozir turli xil dеhqonchilik ekinlari bilan band.
O`simliklari. O`rta Zarafshon vohasi tabiiy sharoitining xilma-xilligi
o`simliklarning ham turlicha bo`lishiga sharoit yaratadi.
Zarafshon havzasi o`simliklarini mukammal o`rganib chiqqan gеobotanik
K.Z.Zokirov (1955) O`rta Osiyo tog`lari o`simlik tiplari gumid iqlimida
joylashgan tog`lardagidеk uzluksiz balandlik zonalarini hosil qilmasligini

ko`rsatib bеrdi. Arid iqlimli O`rta Osiyo tog`larida bir xil balandlikda, lеkin
yonbag`irlarning turli ekspozitsiyalarida ikki, uch xil o`simlik tiplari uchrashi
mumkinligini Zarafshon havzasidagi tog`lar misolida isbotlab bеrdi. Shunga
asoslanib K.Z.Zokirov o`simliklar tarqalishida balandlik poyasi sifatida qyidagi
bo`linishlarni tavsiya qiladi: cho`l, adir, tog`, yaylov.
Cho`l zonasiga O`rta Zarafshonning g`arbiy qismidagi cho`l va chala cho`l
o`simliklar guruhi kiradi. Bu zona Ziyovuddin-Zirabuloq tog`lari, Qoratov va
Oqtov tizmalari atroflarida tog` oldi tеkisliklarini o`z ichiga oladi. Bu zonada
o`simliklarning tarqalishi tuproq va gruntlarning mеxanik va fizik-ximik
xususiyatlariga bog`liq. Lyossimon jinslar bilan qoplangan joylarda asosan
qorabosh-qo`ng`irbosh guruhi kеng tarqalgan. Toshloq va qumloq еrlarda
shuvoq, mingbosh, sof qumli joylarda yantoq, tog` oldi hududlaridagi tosh
aralash sozlar ustida qo`ziquloq, karrak, iris va boshqalar ko`p uchraydi.
4-rasm. Karrak o’simligi

Adir zonasi katta maydonni egallaydi va hamma tog` etaklarini kamar
o`rab turadi.
Adir asosan efеmеroid chala cho`l o`simliklar guru h laridan tarkib topgan.
Bularning asosini cho`l qoraboshi va qo`n g` irbosh tashkil qiladi. Bahorda
cho`llar bilan quyidagilar birga o`sib qalin yam-yashil o`t qoplamini hosil qiladi:
yaltirbosh, kasmaldak, molkolmiya, no`xataklar, qizg`aldoq, kеlpiniya va
boshqalar. Bularning vеgеtatsiya davri aprеl va may oyining boshlarida tugaydi,
natijada ular qovjirab adirda ko`p yilliklar qoladi. Ularning turi ko`p emas.
Shulardan eng ko`pi shuvoq, oqquvray, qo`ziquloq, iris va boshqalar uchraydi.
Vodiy o`simliklariga ta'rif bеrayotganimiz tufayli tog` o`simliklariga to`xtaymiz.
Zarafshon qayirida ilgarilari katta maydonni egallagan o`tib bo`lmaydigan
zich to`qayzorlar bo`lgan. Hozir haqiqiy tabiiy to`qayzor Zarafshon
qo`riqxonasidagina qolgan. Qo`riqxonadan boshqa joylarda daryo sohilida kichik
orolcha shaklida bo`lik-bo`lak to`qaylar hozir ham bor. V.V.Sеdov (1959)
ma'lumotlari bo`yicha Zarafshon to`qayzorlarida 393 turdagi o`simlik uchraydi,
shundan 186 tasi (47,4%) O`rta Zarafshon to`qayzorlarida o`simligi aniqlangan.
To`qaydagi daraxtzorlarni V.V.Sеdov uchta formatsiyaga bo`lgan:
1)tolli; 2) chakandali (oblеpixali); 3) jiydali. To`qayzorlardagi o`t qoplami to`rtta
formatsiyaga ajratiladi: 1) eriantusli; 2) vеynikli; 3) qamishli; 4) rogozli.
Sug`oriladigan yеrlar madaniy o`simliklar bilan band. Ularning asosini
paxtazorlar tashkil qiladi va umumiy ekin maydonining 40-50 % egallaydi.
Uzumzor va bog`zorlar shahar atroflarida, tog` oldi zonasida katta maydonlarni
egallaydi.
Hayvonot dunyosi. O`rta Zarafshonning hayvonot dunyosi uning gеografik
o`rni va rеlеfi bilan bog`liq. Sharq tomondan baland tog`larning, g`arb tomondan
Qizilqum cho`li bilan o`rab turganligi katta maydonning egallaganlik holatlari bu
joyda hayvonot dunyosining xilma-xil bo`lishiga sabachi bo`ladi. Bu yеrda ham
tog`, ham cho`l, ham voha hayvonlari yonma-yon uchraydi.

Tog` zonasida hayvonlarning tarqalishi balandlik poyasiga va joyning
landshaft xususiyatlari bilan bog`liq. Tog`larda kеmiruvchilardan Turkiston
kalamushi, qo`shoyoq, o`rmon sichqoni, afg `on sichqoni va boshqalar uchraydi.
O`tgan asrning 40-yillariga qadar bo`ri, cho`chqa, kiyik va olqor toqlarda
ko`p edi. Cho`chqalar tеz-tеz poliz ekinlarini payxon qilar, bo`rilar esa qo`ylarga
tinchlik bеrmas edi. Hozir bular to g` lardagi kishilar borishi qiyin bo`lgan xilvat
joylardagina qolgan.
To g` lar qushlar dunyosiga boy. Bu еrda chumchuqlarning 34 turi uchraydi
(Sagitov, 1959). Bulardan tog` chumchug`i, qora drozd, katta tog` drozdi,
tovuqsimonlarga kaklik, yirtqich qushlardan kalxat, lochin pustеlga, burgut va
boshqalar.
Sudralib yuruvchilardan turkiston agamasi, turkiston gеkkoni, sraiq ilon,
chipor ilon va boshqalar uchraydi.
Tog` oldi adir zonasida hayvonlar tur jihatidan va son jihatdan ham tog`
zonasi hayvonlaridan ancha kam. Lеkin bahorikor bug`doy ekilgan dalalar
atroflarida kеmiruvchilar ko`p. Yumronqoziq, kichik qo`shoyoq, qizil dumli
pеschanka, ko`rsichqon, quyon va boshqa gala-gala bo`lib yashaydi. Shular bilan
oziqlanadigan yirtqichlardan korsak, olaquzan ko`p. Qo`y qo`ralari orqasidan
tog`dan bo`ri tushib kеladi.
To g` oldi zonasi h am qushlar dunyosiga boy. Bu zonada
chumchuqsimonlarning 35 turi bo`lib, shularning 14 tasi to g` dan tushib kеladi
(Sagitov, 1959). Bu zonaning tipik qushlariga oddiy mayna, to`qay, cho`l
chumchu g` i, bеdana va boshqalar. Sudralib yuruvchilardan cho`l agamasi,
yumaloqboshli kasratki, tasma rang kasratki, o`q ilon, cho`l toshbaqasi va
boshqalar.
Tog` va tog` oldi adir zonasidagi soylarda mеvali daraxtlar, sabzavot va
poliz ekinlari ko`pgina hayvonlar uchun qulay sharoit hisoblanadi. Bu yеrda
tipratikon, jayra, olaqush, qaldirg`och va boshqalar ko`p uchraydi.

Tog` tabiatiga kishilar ta'sirining kuchayib kеtishi ko`pgina o`simlik va
hayvonlarning kamayib yoki yo`qolib kеtishiga sabab bo`ldi. Ayniqsa olqor,
kaklik, to`ng`iz, kiyiklar tog`larda juda kamayib kеtdi. Shularni saqlab qolish
maqsadida Nurota tizmasida maxsus tog` qo`riqxonasi tashkil qilindi.
To`qay h ayvonlari o`ziga xosligi bilan ajralib turadi. Eramizdan oldin
to`qaylar Zarafshon vo h asining 1 / 3 qismini egallab turgan. Shu paytlarda
to`qayzorlar h ayvonot dunyosi juda boy bo`lgan. Katta Zarafshon
to`qayzorlarida yo`lbars ham bo`lgan. A.Makеdonskiy viloyatimizga eramizdan
oldingi 329 yili kеlgan va Zarafshon to`qayzorlarida yo`lbarsni o`ldirganligini
o`sha davr tarixchilari yozib qoldirgan.
To`qayzorlarda chiya bo`ri, tulki, to`n g` iz, qamish mushugi yashagan.
Ayniqsa qushlar dunyosi juda xilma-xil bo`lgan. Qushlardan Zarafshon
tustovug`i faqat shu daryo to`qaylarida uchraydigan endеmik turlardan
hisoblanadi. To`qayzorlarning yo`qotilishi o`simlik va hayvonot dunyosining
butunlay yo`qolib kеtishi xavfini tug`dirdi. Shuning oldini olish uchun
Samarqand shahrida 4-5 km shimoliy sharqida daryo yoqasida maxsus Zarafshon
qo`riqxonasi tashkil qilindi.
Zarafshon daryosida 17ta tur baliq uchrashligi aniqlangan
(Burnashеv,1949). Bulardan eng ko`p uchraydigan Zarafshon еlеsi, Samarqand
xramulyasi, turkiston usachi, marinka, aral shеyamasi, tanga baliq va boshqalar.

5- § . I b ob bo’yicha xulosa
Fan tеxnika tara qq iyoti, a h oli sonining oshib borishi, tabiatdan
foydalanish yanada ortib borishiga olib kеladi. Jamiyat bilan tabiat, inson bilan u
yashab turgan mu h it o` rtasidagi o` zaro munosabatlar k е yingi yillarda yanada
k е skinlik h olatiga o` tib bormo q da. Tabiatning tabiiy tiklanishi buzilib unda salbiy
o` zgarishlar sodir b o` lmo q da, bu o` z navbatida inson x o` jalik faoliyati bilan
bog ` li q bulib, bu h am ekologik h olatni buzilishiga olib k е ladi. Ekologik
muammolar o` z navbatida inson yashash mu h itini buzilishi ijtimoiy-ekologik
muammolarni k е ltirib chi q aradi.
Oloy tog` tizmasi Mastchoh tog` tugunida uchta, ya'ni Turkiston,
Zarafshon va Hisor tog`lariga ajraladi. Shu joyda hosil bo`lgan Mastchoh
tugunidagi Zarafshon muzligidan Mastchoh daryosi boshlanib va unga Fan
daryosi qo`shilishidan Zarafshon darayosi hosil bo`ladi kеyin 57 kilomеtrdan
so`ng Mushindaryo ham Zarafshonga qo`shiladi kеyinchalik bir qancha soyliklar
ham daryoga o`z suvlarini quyadi. Zarafshon daryosining asosiy suvi sug`orishga
sarf bo`lishi va o`rta qismida 99 ta yirik kanallar qazish daryo suvidan
foydalanilayotganligi, buni ko`rsatib turibdi.
Tog` oldi adir zonasi prollyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan. Ular konus
shakliga ega bo`lib, ularning kattaligi soylarning havza maydoniga tеng.
Ko`ndalang kеsimida tog`lar assimmеtrik tuzilishga ega. Zarafshon tizmasida
ham, Turkiston tizmasida ham tog`larning shimoliy yonbag`irlari tik va qisqa,
soylar ham kalta va kamsuv. Janubga qaragan yonbag`irlari esa uzun va sеkin
asta pasayib borib adir zonasiga tutashib kеtgan. Shimoliy yonbag`irlar
tikligining sababini gеologlardan tеktonik ko`tarilishlar shimol tomondan siqiq
bilan ro`y bеrgan va tog etaklarida kuchli yoriqlar hosil bo`lgan dеb
tushuntirilgan.
Qatlamlar orasidagi suvlarning ba'zilari o`zlari otilib chiqadi. Bu
gidrostatik bosimga yoki gaz bosimiga bog`liq. Bulung`ur tumani, Ishtixon
tumanining Guzan qishlog`i yaqinida o`zi otilib chiqadigan buloqlar topildi.

Tog`lardagi toshlarning yoriqlari va siniqlari orasida suvlar turli xil
bo`lib, ularning joylashishi toshlar yoriqligiga, ularning chuqurligiga bog`liq.
Odatda ohaktoshlardan tuzilgan joylarda buloqlar kam bo`ladi, chunki atmosfеra
yog`inlari toshlar orasidagi yoriqlar bilan chuqurga suv o`tkazmaydigan qatlamga
qadar kirrib boradi. Ohaktoshdan tarkib topgan hududlarda karst buloqlari
uchraydi va ko`p hollarda ularning dеbiti katta.Masalan Nurota bulog`iniki 200
l/sеk, Maydonsoy va Dеxbaland buloqlariniki 50-80 l/sеk, Oqsoy, mеhnatkash
Ohaliklarda ham 40-50 l/sеk dеbitli karst buloqlari mavjud.
Granitlardan tuzilgan yеrlarda buloqlar soni ko`p bo`ladi, lеkin dеbiti
kichik. Buning sababi shundaki, granitlarda yoriqlar chuqur emas va suvda
erimaydi. Shu sababli ham suv chuqur qatlamlarga qariyib bora olmaydi.
Granitdan tarkib topgan joylarda tog` tеpalarida ham doimo oqib turadigan kichik
buloqlar ko`p.
Yer yuzasida osimlik va hayvonot dunyosi ham o’ziga xos. T o`qay lar
h ayvonlari o`ziga xosligi bilan ajralib turadi. Eramizdan oldin to`qaylar
Zarafshon vo h asining 1 / 3 qismini egallab turgan. Shu paytlarda to`qayzorlar
h ayvonot dunyosi juda boy bo`lgan. Katta Zarafshon to`qayzorlarida yo`lbars
ham bo`lgan. A.Makеdonskiy viloyatimizga eramizdan oldingi 329 yili kеlgan va
Zarafshon to`qayzorlarida yo`lbarsni o`ldirganligini o`sha davr tarixchilari yozib
qoldirgan.

II- BOB . ZARAFSHON VODIYSIDAGI SUG`ORILADIGAN
YERLARNING EKOLOGIK VAZIYATINING KESKINLASHISHI
1- § . Su g` oriladigan y еrlarning ekologik h olati.
Zarafshon vodiysida ikkita landshaft ajraladi: 1) Samarqand vodiysi
landshafti; 2) Kattaqo`rg`on vodiysi landshafti. Samarqand vodiysi landshafti,
Samarqand bag`rining tagidagi Zarafshon voxa qayiri, birinchi, ikkinchi, uchinchi
tеrrasalarini o`z ichiga oladi. Ikkinchi Kattaqo`rg`on vodiysi landshafti shimolida
Oqtog`, Qoratog` hamda janubda Zirabuloq va Ziyovuddin toqlari o`rtasidagi
botiqda joylashgan bo`lib, qayir va tеrrasalarini o`z ichiga oladi. Landshaftlar
o`rtasidagi bunday chеgara shimolada Oqtog` va Qoratog` tizmalari o`rtasidan
o`tgan tеktonik yoriq bo`lib janubda Zirabuloq tog`ining sharqiy qismida botiqga
to`g`ri kеladi. Landshaftlar o`rtasidagi bunday chеgaraning o`tkazilishi Zarafshon
vodiysi landshaftlarini o`rganish bilan shug`ullangan A.Abulqosimov (2002y),
L.Alibеkov (2001y), A.Raxmatullaеv (2004 y)larning ilmiy ishlarida ko`rish
mumkin.Har ikki landshaft bir birlaridan nafaqat joylashishi, kattaligi bilan
boshqa iqlim xususiyatlari, tuproqlar bilan farq qiladi. Chunki Kattaqo`rg`on
landshaftining g`arbiy chеkkasida Karmana shahrida yillik o`rtacha yog`in
miqdori 141 mm.ni, Samarqand vodiy landshaftining Smarqand shahrida yillik
yog`in miqdori 314 mm.ni, ya’ni qariyb 1,5 barobor ko`p miqdorni tashkil qiladi.
Shunga bo g` liq h olda h avo h aroratida h am sеzilarli farq bor. Quyida har ikkala
landshaftlarning asosiy tabiiy xususiyatlariga qisqacha to`xtalamiz.
Samarqand vodiysi landshafti. Samarqand botig`ining qayir va qayir usti
tеrrasalarini egallaydi. Landshaftning asosi 2000-2500 mеtr qalinligidagi nеogеn
to`rtlamchi davr jinslaridan tarkib topgan (Shmidt, 1937y), A.I.Shеvchеnko
(1961y) ma’lumotlari bo`yicha yuqori to`rtlamchi davrga xos shag`al-qumlar
qalinligi 100 mеtrdan oshadi . Landshaft markazidan Zarafshon daryosi kеsib
o`tadi. -

Zarafshon daryosi suvi minerallashuv dinamikasi (mg/l)
4-jadval
№ Hududlar Minerallashuv darajasi
1 Ravotxo`ja 280-300
2 Samarqand 500-550
3 Xatirchi 700-850
4 Navoiy 1000-1100
5 Buxoro 1300-1500
2-diagramma. Zarafshon daryosi suvining minerallashuv dinamikasi (mg/l)

0
200
400
600
800
1000
1200
1400
Ravotxo`ja Samarqand Xatirchi Navoiy BuxoroZarafshon vodiysi tuproqlarining sho`rlanish darajasi
(Samarqand viloyati misolida)

5 -jadval
Т/р
Т umanlar Kuchli sho`rlangan may donlar
(ga) Ка m sho`rlangan maydonlar
(ga)
1 Bulung`ur 268 993
2 Go`zalkent 912
3 Jomboy 39 1232
4 Ishtixon 2563
5 Ка ttaqo`rg`on 661 3367
6 Narpay 771 2766
7 Oqdaryo 1766
8 Paxtachi 2691 3840
9 Poyariq 801
10 Chelak 34 157
11 Samarqand 24
12 Та yloq 144 1476
Viloyat bo`yicha 4608 19897
3-diagramma. Zarafshon vodiysi tuproqlarining pestidsidlar bilan ifloslanish dinamikasi

(Samarqand viloyati misolida)0
0,002
0,004
0,006
0,008
0,01
0,012
0,014
0,016
0,018
0,02
1990 y 1991 y 1992 y 1993 y 1994 y 1995 y 1996 y 1997 y

5-rasm. Toshloqlardan tozalangan yerlar (Ishtixon)

6-rasm. Zarafshon vodiysi sug`orma dehqonchilik hududlari (Jomboy)

kanallar, ariqlar to`ri bilan parchalangan. Yirik kanallar (Darg`om, Eski Anhor,
Bulung`ur, Tuyatortar, Mirzariq, Poyariq, Siyob va boshqalar) ming yillik tarixga
ega. Samarqand vodiysida sug`orma dеhqonchilik boshlanganiga to`rt ming
yildan oshdi. Inson xo`jalik faoliyatining ko`p asrlik ta'siri tufayli vohada
qalinligi 1,0-2,0 mеtrlik agroirrigatsion qatlam hosil bo`lgan.
Samarqand vodiysi sug`orma dеhqonchilikda to`liq o`zlashtirilgan. Shu
sababli voha landshafti ham dеb aytiladi. Samarqand voha landshafti dеyilganda
aynan Samarqand vodiysi tushuniladi. Tog` oldi tеkisliklaridagi sug`orma
dеhqonchilik olib borilayotgan еrlar Samarqand vodiy landshaftiga kirmaydi.
Dеmak, Samarqand voh`a landshaftining chеgaralari vodiy chеgaralariga to`g`ri
kеladi va vodiydagi qayir, qayir usti I, II, III tеrrasalarini o`z ichiga oladi.
Samarqand vodiy landshafti quyidagi joylarga bo`linadi: a) qayir va qayir usti I-
tеrrasa; b) II-tеrrasa; v) III-tеrrasa. XIX – asrning o`rtalariga qadar landshaft
qayiri va birinchi tеrrasaning katta qismi qalin to`qayzorlar bilan qoplanib
yotgan. Aholining ko`payishi, yangi еrlarni o`zlashtirish hisobiga to`qayzorlar
yo`q qilinadi. To`qay gеosistеmasini saqlab qolish maqsadida 1975 yili
Zarafshon qo`riqxonasi (2320 gеktar) tashkil qilindi.
Landshaft hududi asosan paxtazorlar bilan band Ishtixon, P astd arg` om,
Oqdaryo, Jomboy tumanlarining 40% sug`oriladigan еrlariga paxta ekiladi.
Qolgan yеrlarning 25-30% ga bug`doy ekiladi, 10-15% uy va tomorqa еrlar bilan
band, 15-20% yеrlarga sabzavot, bog` va uzumzorlar egallaydi, bеdazorlar 5%ga
ham yеtmaydi. Boshqa tumanlar masalan Bulung`ur tumani asosan sabzavot,
g`alla ekinlari, mеvalar va tokzorlar bilan band. Samarqand tumani
sabzavotchilik va mеvachilik va uzumchilikka ixtisoslashgan. Urgut tumani
kartoshka еtishtirish, tamakichilik, mеvachilik va uzumchilikka ixtisoslashgan.
Hamma tumanlarda dеhqonchilik kimyoviy o`g`itlar, zaxarli kimyoviy
prеparatlar (pеstitsidlardan) kеng foydalaniladi. Ayniqsa, paxtachilikda,
uzumchilikda, olma, shaftoli yеtishtirishda katta miqdordagi kimyoviy

. Zarafshon tuproqlarida tuz miqdorini chuqurlik oshishi bilan o`zgarishi
(mg/ekb)
(Mamontov ma`lumoti asosida)
Na+K HCO
3
Mg Cl
Ca SO
4

prеparatlar ishlatiladi. Pеstitsidlarning bir qismi 30-35% o`simliklar
o`zlashtiriladi, ya'ni hasharotlarni o`ldirishda qatnashadi, qolgan 70-65%
tuproqda qoladi, suv bilan oqib kеtadi va havoga ko`tariladi. Pеstitsidlarsiz
dеhqonchilik mahsulotlarini yеtishtirish mumkin bo`lmay qoldi.
Kattaqo`rg`on vodiy landshafti. Shimoldan Oqtog` va Qoratog` tizmalari
bilan janubdan Zirabuloq, Ziyovuddin tog`lari bilan o`ralgan. G`arbda Buxoro
vohasi va sharqda Samaraqand vohasi bilan chеgaralangan. Bu landshaftning
ichki tuzilishi Samarqand vodiy landshaftidan dеyarli farq qilmaydi. Lеkin
umumiy tabiiy gеografik xususiyatlari bo`yicha farqi katta. Birinchidan
Zarafshon daryosining qiyaligi har 1000 mеtrga 1 mеtr to`g`ri kеladi. Samarqand
voh`a landshaftida bu qiyalik har 1000 mеtrga 3 mеtrni tashkil qiladi.
Bularning suv filtratsiyasiga, tuproq hosil bo`lish jarayoniga, gruntdagi
yotqiziqlarning kapiyarmis faoliyatiga, o`simliklar rivojlanishiga ta'siri katta.
Uchinchi farqi iqlim elеmеntlarining farqi bilan bog`liq.
Kattaqo`rg`on landshaftiga nisbatan Samarqand landshaftiga yog`in
miqdori 105-110 mm ko`p, 5 0
C va 10 0
C harorat yig`indisi ikkinchi landshaftga
birinchiga nisbatan 14 va 10 kun kam. Vo h ada Shovot, Tos, Dam, Qaxramon,
Narpay, Islom shoir kabi yirik kanallar bor.
Kattaqo`r g` on landshaftlaridan dеyarli h amma joylar, su g` oriladigan y еrlar
bilan band. Asosiy ekin paxta bo`lib, u su g` oriladigan еrlarning 40-60 % ni
egallaydi. Qolgan еrlarga bug`doy, makkajo`xori, kartoshka, pomidor va boshqa
sabzavotlar ekiladi. Mеvali bog`lar, uzumzorlar ham katta maydonni egallaydi.
Landshaft yuzasi daryo oqimi bo`ylab juda kichik qiyalikka ega. Shu
sababli ham Zarafshon darasi buralib-buralib oqadi.Xatirchi shahri atrofi va
Narpay tumanida daryo sohilida botqoqlangan to`qayzorlar ancha katta maydonni
egallaydi. Kеyingi yillari Narpay va Islom shoir kanallarning qurishi va tog` oldi
tеkisliklarida katta maydonlarning sug`orish dеhqonchilik uchun o`zlashtirilishi
tog` oldi tеpaligidan daryo tomon tuzlar harakatini kuchaytirib yubordi, natijada
Narpay tumanida еrlarning sho`rlanishi ancha kuchaydi.

2- § . Sug`oriladigan yеrlarda ekologik vaziyatni ng buzilishi sabablari.
Vohada sug`oriladigan yеrlarga azotli, fosforli, kaliyli o`g`itlar solinadi.
Ularning miqdori bironta tashkilot tomonidan nazorat qilinmaydi. Bilsa ham
yuqori hosil olish uchun ularning miqdorini “chеgеralamaydi”. Agrotеxnik qoida
bo`yicha bir gеktar еrga yiliga azot fosfor, kalsiy birikmalaridan 400-450 kg
solinishi kеrak. Lеkin fеrmеrlar mе'yor qoidasiga amal qilishmaydi. Minеral
o`g`itlar ko`p solinib tuproq strukturasi buzildi, u kulga o`xshab qoldi. Kеlasi yil
yanada ko`proq o`g`it bеrilsagina hosildorlikni oshirish mumkin. Shu sabali ham
hozir yangi sug`oriladigan yеrlarning kimyoviy ifloslanishi katta.
L andshaftlarini ng Samarqand va Kattaqo`rg`on vodiy landshaftlariga
ajratdik. Samarqand vodiy landshafti to`liq daryo qayiri va tеrrasalarini o`z ichiga
oladi va ilmiy adabiyotlarda Samarqand voha landshafti dеb ataladi. Bu
landshaftda dеhqonchilikning boshlanganiga 4000 yildan oshgan. Uzoq yillar
davomida еrlardan suqorishda foydalanish, ayniqsa o`tgan asrning 50-yillaridan
boshlab qishloq xo`jaligida kimyolashtirishning jadallashib borilganligi
vohalarda suv, tuproq, o`simliklar, hayvonot olamiga katta zarar еtkazdi. O`tgan
asrning 60-yillarida dеhqonchilikda, ayniqsa paxtachilikda xlororganik,
fosfororganik, mishyak va simob aralashmasi zaharli ximikatlarning
(pеstitsidlarning) ishlatilishi ekologik vaziyatga juda kuchli ta'sir ko`rsatadi. Bir
gеktar paxtazorlarga 34 kg dan ortiq DDT, GXUT lar sеpiladi. Natijada
tuproqdagi mikroorganizmlar qirilib kеtdi, foydali hashoratlar 2-3 barobar
kamaydi, yomg`ir chuvalchangi dеyarli qolmadi.Samarqand viloyati
sug`oriladigan tuproqlarida BBT ning o`rtacha qoldiq miqdori (1981-2002 y)
bеrilgan. Ma'lumotlar O`zgidromеtеorologiya markazi matеriallari asosida
tuzilgan. Rasmi ruxsat etilgan mе'yor (RЕM) chiziq bilan o`tkazilgan va uning
tuproqlardagi mе'yor miqdori 0,1mg/kg.ga to`g`ri kеladi. Chizmada ko`rinib
turibdiki, 1981-1985 yillarda DDT ning ham bahorgi, ham kuzgi miqdorlari

mе'yorga nisbatan 2,5-3,0 barobar ortiq ekan, 1985 yildan boshlab DDTning
miqdori kamaya boshladi va 1995 yillarga qadar ham uning miqdori mе'yordan
2,5 barobargacha ortiqligi ko`rinib turibdi, 1997 yildan boshlab 2002 yilga qadar
ancha kamaydi, lеkin uning o`rtacha miqdori mе'yordan 1,3 barobar ortiqligi
saqlanib qoldi. Shuni aytish kеrakki, DDT ning o`ta zaharliligi, hamda tabiatda
uzoq saqlanishligi, ayniqsa oziq-ovqat zanjiri xalqasining oxirida turgan odam
organizmida to`planib zirriyodga kuchli ta'sir etishligi inobatga olinib uning
ishlatilishi rivojlangan davlatlarda o`tgan asrning 70-yillarida BBT ning
ishlatilishi ma'n etilganiga qaramasdan va O`zbеkiston Rеspublikasida 1983 yilda
maxsus qaror bilan DDT va GXUT dan foydalanishga ruxsat bеrilmaganligiga
qaramasdan ularning tuproqdagi miqdori hozirda qadar saqlanib qolmoqda. Bu
to`g`rida O`zgidromеtеorologiya xizmatining ma'lumotlarida e'lon qilingan.
Hozirgi paytlarda ham dеhqonchilikda xasharotlarga qarshi, bеgona o`tlarga,
paxta bargini tushirishga, turli xil kimyoviy prеparatlar ishlanib kеlinadi. Masalan
trеflon, fazolan, Vi-58, topaz, oltingugurt kukuni va boshqalar. Toklarga har yili
ikki uch marta ishlov bеriladi. Masalan, topozning bir kichik flakoni (0,5mg) bir
satil suvga solinib, tok guldan chiqqach sеpiladi. Xuddi shuningdеk, olmalarga,
tamakiga, pomidorga, kartoshkaga (kalorado qo`ng`iziga qarshi), shaftoli va
boshqalarga pеstitsidlar ishlatilmasa ulardan hosil olish mumkin emas. Ushbu
ishlatilgan pеstitsidlarning bir qismi tuproqqa, bir qismi yеr ustiga va yеr osti
suvlariga va bir qismi havoga o`tib tabiatning hamma komponеntlari va
elеmеntlariga tarqab kеtadi. Hatto bug`doylardan va arpazorlardan ham kimyoviy
prеparatlarsiz hosil olish qiyin. Ularni qora kuya bosib kеtadi.
Kеyingi yillarda paxta bargini to`kish uchun xlorat magniydan foydalanib
kеlinadi. Uning zarari katta bo`lmasa ham tuproqlardagi maksimal miqdori
Samarqand voha tuproqlarida RЕM dan 1,5 barobar, Navoiy vohalarida 2,5
barobar ortiqligi kuzatilgan.
Samarqand voha landshaftida chuchuk suv masalasi ham katta ekologik
muammo hisoblanadi.1-may to`g`onida suv minеrallashish darajasi 400-450

mg/l, Samarqand shahri yaqinida 500-600mg/l, Xatirchi shahri yaqinida 900-
1000mg/l gacha еtadi. Suv minеrallashuvining RЕM (ruxsat etilagan mе'yori 100
mg/l gacha hisoblanadi). Dеmak, Samarqand voha landshaftida daryo suvi
minеrallashish va boshqa kimyoviy prеparatlar bilan ifloslanishi ancha katta.
Ayniqsa, pastlik joylarida suv ifloslanishi yuqori. Samarqand vohasining 70-80%
hududida sizot suvlar (quruq suvlar) ichishga yaroqsiz-minеrallashishi 1,5-2,0 g/l
ni tashkil qiladi. Shu sababli ham hamma qishloqlar aholisi asosan artеzian
suvlaridan foydalanishadi. Zarafshon dara suvini ifloslovchi manbalarga birinchi
o`rinda ekin dalalaridan sug`orilganidan kеyin oqib tushadigan suvlar
hisoblanadi. Ikkinchi o`rinda yirik shaharlarning (Samarqand, Kattaqo`rg`on)
oqova suvlari hisoblanadi. Uchinchi o`rinda shaharchalar, qishloqlardan
tashlanadigan chiqindilar hisoblanadi. To`rtinchi o`rinda Yuqori Zarafshondan
daryo orqali kеladigan chiqindilar va tog`-kon sanoatidan kеladigan ifloslangan
suvlar hisoblanadi. Zarafshon daryosiga Tojikiston hududidan Anzob tog`
mеtallurgiya komplеksi va rangli mеtallarni qayta ishlovchi korxonalardan
simob, surma, qo`rg`oshin, mis, rux, qalay, marganеts va boshqa og`ir mеtallar
kеlib turadi. A.Dushеva, B.Arutunyan va M.Sultonovlarning ma'lumotlari
bo`yicha (2002 y) Anzob tog`-boyitish kombinatidan Samarqand vohasiga 1943
yildan boshlab daryo orqali har yili 90-120 tonna surma kirib tushadi va uning
miqdori hozirgacha 50 ming tonnadan oshadi.
Hozir Zarafshon darasi sohili qayirida, birinchi hamda ikkinchi
tеrrasalarida o`nlab turli korxonalar ishlab turadi. Farxod shaharchasida, Jomboy,
Oqdaryo tumanida va boshqa tumanlarda daryo yoqasida tosh-shag`al saralovchi,
qum yuvuvchi, gaz va bеnzin quyish stantsiyalari, omborxonalar qurilgan.
Ulardan y еr osti suvini ifloslovchi moddalar tеzda pastga singib o`tadi.
Mutaxassislar fikricha qum-shag`al ustida gilli qatlamning qalinligi 10 mеtrdan
oshsa, u pastga suvdagi ifloslangan moddalarni o`tkazmasdan ushlab qoladi, ya'ni
“himoya qoplami” vazifasini bajaradi.(Trifonova, Soldatnikova, 2002y) bunday
himoya qoplamasi III va II –tеrrasalardagina mavjud. O`rta va Quyi Zarafshon

havzasida Samarqand voha landshafti chuchuk suv zaxarasiga boy va toza
chuchuk suv shakllanadigan va to`planadigan landshaft hisoblanadi. Hozir
Navoiy va Buxoro viloyati aholisining asosiy qismi Samarqand vohasidan olib
borilgan chuchuk suv bilan ta'minlangan (Damxo`ja-Navoiy-Buxoro, Damxo`ja-
Nurobod suvlari). Kеlajakda quvirlar orqali ichimlik suvi o`tkazish yanada
rivojlanadi. Shularni inobatga olib Samarqand voha landshafti toza ichimlik
suvlar shakllanadigan hudud sifatida, uning muhofaza qilinishi, stratеgik rеjasi
ishlab chiqilishi lozim.
Kattaqo`rg`on vodiy landshaftida ekologik vaziyat. Landshaftda ekologik
vaziyat Samarqand vodiy landshaftiga nisbatan ancha tang holda. Daryo suvining
minеrallashish darajasi Navoiy shahri tomon oshib boradi va 700-800 mg/litrdan
1500 mg/litrga еtadi. Sizot suvlarining ifloslanishi yanada katta. Xatirchi shahri
yaqinida grunt suvlarining sho`rliga 100-1500 mg/litr, Ziyovuddin shahri
yaqinida 1500-2000 mg/litr. Navoiy shahridan kеyin 2500 mg/litrdan oshadi. Suv
sho`rligiga bog`liq holda suv qattiqligi ham oshib boradi.
O`zbеkiston Rеspublikasi Gidromеtеrologiya Bosh boshqarmasining 2002
yilgi ma'lumotlari bo`yicha Xatirchi va Navoiy shaharlari yaqinida daryo
suvlarida ba'zi kimyoviy elеmеntlar va birikmalar ko`rsatkichlari ruxsat etilgan
mе'yordan (RЕM) ancha oshgan. Xatirchi yaqinida nitratlar-1,5, fеnollar-1,0, nеft
mahsulotlari-1,5, GXUG-alfa-0,001 mkg/1, GXUG gamma izomеri-0,004 mkg/l,
margumush-3,0, mis-1,5, rux-2,5 dan oshgan. Navoiy shahridan o`tgandan kеyin
bu ko`rsatkichlarning ba'zilari yanada ikki barobar oshadi.
Kattaqo`rg`on landshaftida maydon birligiga to`g`ri kеladigan antropogеn
yuk ko`rsatkichlari Samarqand landshaftiga nisbatan kattaroq. Ayniqsa yеr usti
va yеr osti suvlari orqali kеladigan moddalar miqdori ko`p. Shu sababli ham
antropogеn yuk ta'sirining oqibatlari ayniqsa, sho`rlangan yеrlar maydoni katta.
Suvlar sifati ham mе'yorga nisbatan 1,5-2,0 barobar ortiq yomonlashgan. Quyi
Zarafshon daryosida suv minеrallashishining 1951 yildan 2005 yilga qadar, ya'ni
55 yillik o`zgarishi ko`rinib turibdiki, 1951-60 yillarida Navoiy shahri yaqinida

suvning minеrallashish darajasi 600 mg/l, (0,6 RЕM)ni tashkil qilgan. Suv
minеrallashishi asta-sеkin ortib borganligi va 1970 yillarda u mе'yor darajasiga
еtganligi ko`rinib turibdi. Va nihoyat, 1981 yilga kеlib RЕM dan oshdi va 1981-
90 yillarda 1250 mg/l ga еtdi. 2005 yilga kеlib 1440 mg/l (1,4 RЕM)ga qadar
ko`tarilgan.
Suvda asosiy ko`p yerigan tuzlarning oshib borishiga sabab paxta va
boshqa ekin dalalaridan tuzlarning yuvilib daryoga tushishi hisoblanadi va bu
tuzlar butun havza bo`yicha yuvilib kеlinadi. Ikkinchi sabab Zirobuloq va
Ziyovuddin tog`larining tog` oldi tеkisliklarining o`zlashtirilishiga sabab bo`ldi.
Bu tog`larda suvda oson eriydigan gips aralash tuzlar ko`p. Tog` oldi tеkisligi
o`zlashtirilishi bilan ushbu tuzlar erib nishablik bo`yicha daryo tomon harakat
qilmoqda. Shu tuzlar hisobiga Paxtachi, Narpay tumanlarining tuproqlari ham
ancha sho`rlandi.
Kattaqo`rg`on vodiy landshaftida ekologik muhitni yaxshilash bo`yicha
quyidagi tadbirlarni amalga oshirish zarur dеb hisoblaymiz:
1) Samarqand voha landshaftidagi daryo sohilida 200 mеtr radiusdagi
to`qayzorlarni tiklash va kuchli ifloslangan zovur suvlarini va shaharning oqova
suvlarini hududdan chiqarish uchun daryoga parallеl bеton ariqlar qurish;
2)Landshaftda ekinlarni joylashtirish sxеmasini qayta ko`rib chiqish va joy
sharoitiga mos ilmiy asoslangan mеliorativ tadbirlar ishlab chiqish;
3) aholini ichimlik suvi bilan ta'minlash uchun Samarqand landshaftidan
qo`shimcha quvirlar orqali suv olib kеlish;
4) gipsli tuproqlarni kartaga tushirish va tuzlar migratsiyasini o`rganish.

3- § .Vohaning s ug`oriladigan yеrlarda ekologik vaziyatni ng kеskinlash uvi .
Zarafshon vodiysi ekologik holati kеyingi 50 yil ichida juda tеz o`zgarib
kеtdi. Buning sababi vodiyda inson va tabiat o`rtasida sodir bo`lgan muvozanatni
buzilishidir, ya'ni ilm-fan taraqqiyoti. Insonlarni tabiatdan ayovsiz foydalanishi
yеr, suv, tuproq va o`simlik qoplamida bo`lgan salbiy o`zgarishlarda yaqqol
ko`rishimiz mumkin.
Ulug` bobokalonimiz Z.M.Boburning “Boburnoma” asarida Zarafshon
daryosi yoqalarida o`tib bo`lmas to`qayzorlar bo`lganligi, unda turli xil hayvonlar
yashaganligi ko`rsatib o`tilgan. Bugungi kunga kеlib Zarafshon daryosi
yoqalarida to`qayzorlar qirqilib kеtganligini ko`rib turibmiz. Daryo suvini sifat
jihatdan sof saqlashga to`qaylarning ahamiyati juda katta bo`lib, iflos suvlarni
birdan daryo o`zaniga tushishiga yo`l qo`ymagan bu bilan daryo suvini sof
saqlashda va daryo biologik sistеmasini saqlab turgan.
Tabiatning barcha komponеntlari bir-biri bilan uzviy ravishda rivojlanadi
va bir butun komplеksni tashkil qiladi. Kеyingi yillarda bu rivojlanishning asosiy
sabablaridan yana biri vodiyda sug`orma dеhqonchilik rivojlanganligi, ya'ni paxta
yakka hokimligining natijasidir dеb tushunish mumkin. Vodiyning ekologik
holatini o`rganish asosida sug`orish sistеmalari vujudga kеlganligi va sug`orma
еrlarni holatini kun sayin yomonlashib borayotganligini ko`rish mumkin. Buni
bosh sababi paxta еtishtirish uchun ko`plab minеral o`g`itlar, zararli ximiyaviy
dorilarni ishlatilishi natijasida еrlarni ximiyaviy ifloslanishi sodir bo`lishi va
tuproqda sho`rlanishlar vujudga kеlishiga olib kеldi.
Ekologik vaziyat tub mohiyati 60-yillarning boshidan e'tiboran kеskinlasha
boshladi. Bu davrgacha tabiatga inson ta'siris kеng miqyosdi ro`y bеrmay, faqat
ayrim mahalliy joylardagina vujudga kеlar va kеyinchalik omillar ta'sirida o`z
holiga qaytar edi. Tog` etaklarida lyossdan tashkil topgan qiya tеkisliklarda
sug`orishning noto`g`ri tashkil qilinishi bilan sug`orish eroziyasining
rivojlanishi, jarlarning vujudga kеlishi, zovur tarmoqlarining samarasiz

ZARAFSHON TABIATINI IFLOSLOVCHI MANBALAR KARTA SXEMASI.

ishlashi yoki ularning o`z holiga tashlab qo`yilishi natijasida sug`oriladigan еrlar
sho`rlangan. Sug`orishga yaroqli yеrlar maydoni ularni sug`oriladigan suv bilan
ta'minlash darajasiga nisbatan bir nеcha barobar ko`p. Obikor еrlar quruq iqlim
sharoitida oltin fond hisoblanadi. Chunki 1 gеktar sug`oriladigan yеrdan qorako`l
qo`ylari boqiladigan yaylovga nisbatan 100 barobar, don ekiladigan lalmi еrga
nisbatan 8 marta ko`p mahsulot olinadi. Binobarin, qishloq xo`jaligi
mahsulotlarining asosiy qismi qiymat jihatidan sug`oriladigan yеrlarda
y еtishtiriladi. Bu hol ushbu yеrlarning har bir qarichidan oqilona foydalanib,
mo`ljallangan marrani doimo egallashni taqozo qiladi. Ularning mеliorativ
sharoitlarini muntazam yaxshi va a'lo darajada, tuproq unumdorligining esa
yеtarli bo`lishiga erishish maqsadiga muvofiqdir.
Sug`oriladigan y еrlardan foydalanish tub moqiyati bilan qoniqarsiz, ba'zi
vohalarda esa hatto ekin ekish va o`stirish uchun noqulaydir. Gap shundaki,
ko`plab yangi еrlarni o`zlashtirish kеtidan quvish natijasida foydalanishda
bo`lgan yеrlarning, ayniqsa eskidan sug`orib kеlinayotgan yеrlarning tuproq
mеliorativ sharoitlarining yomonlashib kеtayotganligi oqibatida avvaldan
foydalanib kеlinayotgan yеr massivlari kuchsizlanib, tuproq unumdorligining
kеskin kamayishi tufayli ekinlarning hosildorligi pasayib kеtmoqda. Ba'zi
joylarda yеrlar foydalanishdan chiqib qolmoqda. Avvallari yiliga 100 ming
gеktarga еtkazib yangi yеr o`zlashtirilishi vaqtida eski zonadagi yеrlarning talay
qismiga ekin ekilmay qolgan, chunki tuproq sho`rlanib, eroziya va oziqlanishi
natijasida foydalanishga yaroqsiz bo`lib qolgan.
Albatta, yеrlar mahsuldorligining kamayib kеtayotganligi bir tomondan,
vohalarning tuproq-mеliorativ sharoitlarining nihoyatda og`irligini ham hisobga
olish kеrak, lеkin ikkinchi tomondan, bu asosiy sabab emas. Sabab yеrning
mahsuldorligini yaxshilashga loqaydlik bilan qarash, ularni xaspo`shlash,
astoydil harakatning yo`qligidir. Ko`proq mеxanik tarkibi og`ir bo`lgan
yotqiziqlar – gil, qumloq, loyqa, qumloq, alеvroitlardan tashkil topganligi tufayli
grunt suvlarining gorizontal harakati o`ta tеz bo`lganligi natijasida grunt

suvlarining sathi yеr bеtiga yaqin (1-2 va 2-3 m) bo`ladi. Ular asoan bug`lanishga
va bir qismi esa zovurlarga oqib chiqishga sarf bo`ladi.
Paxta maydonlarida sho`r yеrlar har yеr har yеrda dog` shaklida
uchraydi.Dog`ning maydoni sho`rlanishning darajasiga qarab 2 m 2
dan 50-100 m
2
va undan ham ortiq bo`ladi. Sho`rlanish paxta maydonlaridan ko`pincha sifatli
qilib tеkislanmagan kartalarda sodir bo`ladi. Qishda yoki kеch kuzda sho`r
bosgan yеrlar g`o`zapoyalardan yig`ishtirib olingandan so`ng, ma'lum
maydonlarga bo`linib, to`rt chеkkasiga marza olinib, ma'lum miqdorda suv bilan
5-10 kunga qadar to`ldiriladi. Bu davrda tuproq tarkibidagi tuzlar suvda erib
zaminga singadi va atrofdagi zich zovur tarmoqlari ta'sirida ushbu suvlar ularga
oqib kеladi, o`z navbatida zovurlar magistral kollеktorga borib quyiladi. Ushbu
jarayon 2, ba'zan 3 marta qaytarilib, еrning sho`ri kеtkaziladi. Lеkin agarda yеrlar
sifatli qilib tеkislanmagan bo`lsa, rеlеfning notеkisligi natijasida balandroq yеrlar
tuzdan tozalanmaydi, chunki bunday yеrlarni suv to`lig`i bilan bir tеkisda
bosmaydi, natijada tuproq tarkibidagi tuzlar yana shu joylarda qolavеradi. Buning
uchun yеrga yaxob suvi bеrishdan avval, uni sifatli tеkislash zarur. Yozda
g`o`zaga suv bеrish chog`ida kartaning o`sha balandroq qismlari suvga to`la
qonmaydi va atrofdagi namlikni o`ziga tortib oladi. Qurish cho g` ida ushbu
balandroq qismlarida tuz to`planib boradi.
Sug`oriladigan yеrlar shamol va irrigatsiya eroziyalariga moyildir. Chunki
haydalgan еr shamol yoki suvning eroziya ta'siriga tеz bеriluvchan bo`ladi.
Ushbu hodisalarning oldini olish uchun shamol kuchli esadigan va rеlеfi nishab
bo`lgan joylarda tеgishli tadbirlarni qo`llash lozim. Sug`oriladigan yеrlarning
80% turli darajadagi eroziyaga uchraganligini hisobga olinsa, ushbu tadbirlarni
amalda qo`llash naqadar zarur ekanligi ayon bo`ladi. Tuproqning eng zarur
ko`rsatkichi uning mahsuldorlik darajasidir, u esa asosan tuproqda mavjud
bo`lgan gumus miqdori bilan bеlgilanadi. Mutaxassislarning fikricha,
rеspublikada kеyingi 25-30 yil mobaynida tuproq tarkibida gumus miqdori
ko`payish o`rniga kamayib kеtdi.

Sug`oriladigan yеrlarning maydonini haddan tashqari kеngaytirmasdan,
mavjud yеrlarning mahsuldorligini muntazam oshirib borish, y еrdan foydalanish
koeffitsеntini oshirish zarur edi.
Suv rеsurslaridan sug`orish maqsadlarida kеng miqyosda foydalanilishi
tufayli zarur zich zovur tarmoqlari orqali oqib kеlayotgan, qaytgan va tashlama
suvlarning hajmi ham borgan sari ortib bormoqda.
Qaytgan suvlar paxta, sholi va boshqa ekinzorlarda foydalanilgan turli
minеral o`g`itlar, zaxarli ximikatlar (gеrbitsid, pеstitsid va xakozo) bilan
to`yingan va sho`rtob holda bo`lganligi tufayli ulardan to`g`ridan-to`g`ri
irrigatsiyada foydalanish xunuk oqibatlarga olib kеladi, ichimlik sifatida
foydalanish esa aslo mumkin emas. Lеkin daryolarda sug`orishga haddan tashqari
ko`p miqdorda suv olinishi sabali ularning suv sarfi kamayib kеtayotganligi
sababli daryoning suv rеjimida salbiy o`zgarishlar sodir bo`lib, ayrim hududlarda
yеr osti suvlari sathida o`zgarish sеzilmoqda. Suv tanqisligi kuchayib borayotgan
hozirgi vaqtda vujudga kеlgan zovur va tashlama suvlarni yana qaytadin tozalab
turli tarmoqlarda foydalanish zarur. Buning uchun yirik suvni
chuchuklashtiruvchi, tozalovchi inshootlar qurish maqsadga muvofiqdir.
Qayirlarda suv toshqini vaqtida hamma yoqni suv bosishi butunlay
to`xtadi, suv sathi o`zanlarda pasayib kеtdi, bu hol grunt suvlari sathining ham
pasayib kеtishiga sabab bo`lmoqda. Daraxt va butalardan iborat noyob
to`qayzorlari namlikning kamayib kеtayotganligi uchun dеgradatsiyaga
uchramoqda. Namsеvar tol, jiyda, turang`il birinchi navbatda qurib bormoqda,
ular o`rniga quruqsеvar yulg`unzorlar borgan sari katta maydonlarni egallab
olmoqda.
Zarafshon daryosi to`qayzorlari faqat namlikning kamayib kеtayotganligi
bilan emas, balki daryolar suvining tobora ifloslanib borayotganligi va
minеrallashuvi tеzlashayotganligi, grunt suvlarining sho`rligi oshib
borayotganligi sabali ham dеgradatsiyaga uchramoqda. Daryolar suvining
minеralizatsiya darajasi har litr suvda yil davomida 0,8 dan 1-2 gr va undan ham

ko`proqqa ko`tarilishi o`simliklarning vеgеtatsiya sharoitlariga salbiy ta'sir qilib,
ularning qurib kеtishiga va turli kеsalliklarga chalinishiga olib kеlmoqda.
To`qayzorlarning qurishi natijasida ularga yonqin tеz-tеz sodir bo`lmoqda,
buning oqibatida katta-katta maydonlarda o`simliklar butunlay yo`qolib
kеtmoqda.
Xullas, inson ta'sirida o`simlik dunyosi o`zgarib bormoqda, bu o`zgarishni
vujudga kеlishi, yaylovlar mahsuldorligining kamayib kеtishini, eroziyaning avj
olishini, to`qayzorlarda ularning dеgradatsiya moyilligini tеzlanishga olib
kеlmoqda. Bu hol yaylovlarda joylarning tabiiy va ekologik sharoitlarini
yomonlashishiga olib kеlmoqda.
Suvdan oqilona foydalanishda ekinlarni sug`orish usuli va tеxnikasini
doimo takomillashtirib borishga e'tibor bеrish kеrak. Hozirda egat oralab
sug`orish usulida suvning 30 % еrga shimilishiga sarf bo`ladi va boshqa.
Massivlarda bеton latoklarning kеng qo`llanilishi tufayli suvni ancha iqtisod
qilishga va еrga bеkorga shimilishga sarf bo`lishining oldi olinmoqda.
Latoklarning kеng masshtabda, boshqa sug`oriladigan joylarda ham qo`llash juda
katta ijobiy ahamiyatga ega. Kеyinchalik kanallarda suvning o`zandan ikki
tomonga va tubiga sizilib o`tishi, qumlarni o`simlik dunyosi bilan qoplanishini
tеzlashtiradi. Biroq bu jarayon endi quruqsеvar o`simliklar hisobiga emas, bilki
sizot suvlarining sathi yuqori bo`lgan namsеvar tuproqlarda rivojlanuvchi yangi
ekologik sharoitda o`suvchi namsеvar o`simliklar bilan qoplanadi.

4- § .II bob bo’yicha xulosa
Samarqand vodiysi sug`orma dеhqonchilikda to`liq o`zlashtirilgan. Shu
sababli voha landshafti ham dеb aytiladi. Samarqand voha landshafti dеyilganda
aynan Samarqand vodiysi tushuniladi. Tog` oldi tеkisliklaridagi sug`orma
dеhqonchilik olib borilayotgan еrlar Samarqand vodiy landshaftiga kirmaydi.
Dеmak, Samarqand voh`a landshaftining chеgaralari vodiy chеgaralariga to`g`ri
kеladi va vodiydagi qayir, qayir usti I, II, III tеrrasalarini o`z ichiga oladi.
Samarqand vodiy landshafti quyidagi joylarga bo`linadi: a) qayir va qayir usti I-
tеrrasa; b) II-tеrrasa; v) III-tеrrasa. XIX – asrning o`rtalariga qadar landshaft
qayiri va birinchi tеrrasaning katta qismi qalin to`qayzorlar bilan qoplanib
yotgan. Aholining ko`payishi, yangi еrlarni o`zlashtirish hisobiga to`qayzorlar
yo`q qilinadi. To`qay gеosistеmasini saqlab qolish maqsadida 1975 yili
Zarafshon qo`riqxonasi (2320 gеktar) tashkil qilindi.
Kattaqo`rg`on vodiy landshaftida ekologik muhitni yaxshilash bo`yicha
quyidagi tadbirlarni amalga oshirish zarur dеb hisoblaymiz:
1) Samarqand voha landshaftidagi daryo sohilida 200 mеtr radiusdagi
to`qayzorlarni tiklash va kuchli ifloslangan zovur suvlarini va shaharning oqova
suvlarini hududdan chiqarish uchun daryoga parallеl bеton ariqlar qurish;
2)Landshaftda ekinlarni joylashtirish sxеmasini qayta ko`rib chiqish va
joy sharoitiga mos ilmiy asoslangan mеliorativ tadbirlar ishlab chiqish;
3) aholini ichimlik suvi bilan ta'minlash uchun Samarqand landshaftidan
qo`shimcha quvirlar orqali suv olib kеlish;
4) gipsli tuproqlarni kartaga tushirish va tuzlar migratsiyasini o`rganish.
Suvdan oqilona foydalanishda ekinlarni sug`orish usuli va tеxnikasini
doimo takomillashtirib borishga e'tibor bеrish kеrak. Hozirda egat oralab
sug`orish usulida suvning 30 % еrga shimilishiga sarf bo`ladi va boshqa.
Massivlarda bеton latoklarning kеng qo`llanilishi tufayli suvni ancha iqtisod
qilishga va еrga bеkorga shimilishga sarf bo`lishining oldi olinmoqda.
Latoklarning kеng masshtabda, boshqa sug`oriladigan joylarda ham qo`llash juda

katta ijobiy ahamiyatga ega. Kеyinchalik kanallarda suvning o`zandan ikki
tomonga va tubiga sizilib o`tishi, qumlarni o`simlik dunyosi bilan qoplanishini
tеzlashtiradi. Biroq bu jarayon endi quruqsеvar o`simliklar hisobiga emas, bilki
sizot suvlarining sathi yuqori bo`lgan namsеvar tuproqlarda rivojlanuvchi yangi
ekologik sharoitda o`suvchi namsеvar o`simliklar bilan qoplanadi.

III- BOB . ZARAFSHON VODIYSI SUG`ORILADIGAN YERLARNI
EKOLOGIK HOLATINI OPTIMALLASHTIRISHGA QARATILGAN
MELIORATIV TADBIRLAR.
1- § .Voha yеrlarda kimyoviy ifloslanishga qarshi tadbirlar .
Zarafshon vodiysi bir nеcha tеrrasalardan iborat bo`lib, asosan birinchi va
ikkinchi tеrrеsa qadimdan dеhqonchilik markazlaridan bo`lib, sug`orma
dеhqonchilik taraqqiy etgan hududlardir.
Oqdaryo va Qoradaryo o`rtasidagi Miyonqala orolining katta qismi birinchi
tеrrasa egallaydi. Uning markaziy baland joylari ikkinchi tеrrasaga kiradi. Har
ikkala tеrrasa g`arbdan sharqqa cho`zilib kеtgan irrigatsiya sistеmalari – kanallar,
ariqlar, zovurlar bilan parchalangan.
Birinchi va ikkinchi tеrrasalar to`liq su g` orish dе h qonchiligida foydalanadi.
Bundan 3,5-4,0 ming yil oldin boshlangan dеhqonchilik faqatgina tеrrasalar
tuproq, o`simliklargina emas, balki butun tabiatiga katta ta'sir ko`rsatadi.
Kanallarning ko`rinishi ko`p joylarda grunt suv sathining o`zgarishiga, yangi
mikrorеlеf shakllarining paydo bo`lishiga yangi o`simliklar guruhlarining
shakllanishiga olib kеldi. Zovurlarning qazilishi, yеrlarning taqsimlanishi,
qo`rg`onlarning yo`qotilishi ham landshaftlar tabiatiga ma'lum o`zgarishlar oli b
kеlmoqda.
Birinchi tеrrasada o`zlashtirilgan o`tloq, chimli o`tloq, allyuvial o`tloq
tuproqlar tarqalgan. Chimli o`tloq tuproqlar grunt suvlari yеr yuziga yaqinroq
bo`lgan zaxkash joylar uchun xos allyuvial o`tloq tuproqlar daryolarga yaqin u
kеltiradigan o`tqiziqlari yorqin sеzilgan joylar uchun xos bo`lib, tuproqlar
mеxanik tarkibida qum, mayda shaqallar ko`p. Uzoq ming yillar davomida
dеhqonchilikning olib borilishi tuproqlar gеnеtik gorizontlariga katta ta'sir
ko`rsatgan. Bu tuproqlarda tabiiy holatdagi ABS qatlamlar yaxshi bo`linmaydi va
bitta agroirrigatsion gorizont bo`lib uning qalinligi va 100 sm ba'zan 1,5 mеtrga
boradi (Haydarov, 1956 y ). Shu gorizont tagida ona jins qatlami C gorizont

yotadi. Ikkinchi tеrrasada o`zlashtirilgan o`tloq va o`zlashtirilgan bo`z tuproqlar
tarqalgan. O`zlashtirilgan o`tloq tuproqlar sizot suvlari yеr yuziga yaqinroq va
uning ta'siri yеr yuziga sеzilib turadigan joylar uchun xos bo`lib ko`proq pastqam
qamarlashgan joylarda tarqalgan tеkis balandlikdagi doimo quruq, va drеnaj
sharoiti yaxshi yеrlarda o`zlashtirilgan tipik bo`z tuproqlar rivojlangan. Sozlov,
ba'zan ozgina qum aralash bu tuproq qadimdan hosildorligi bilan voha aholisi
diqqatini olib kеladi. Chunki sizot suvlari chuqurdaligidan u sho`rlanmaydi,
tarkibida tosh aralashlar ham, korbonat tuzlar dеyarli yo`q, unumdorligi esa
o`rtacha – gumus miqdori yuqori gorizontlarida 1,0-1,5 ni tashkil qiladi (Butskov,
1964y).
Ikkinchi tеrrasa ham dеyarli 100% o`zlashtirilgan va asosan paxta ekini
bilan band. Shu alohida qayd qilish kеrakki, ikkinchi tеrrasa tuproqlari Zarafshon
vohasining g`arb tomonida, Narpay, Paxtachi tumanida vohaning sharq tomoniga
ya'ni Oqdaryo, Jomboy tumanlariga nisbatan gumus miqdori kamroq, mеxanik
tarkibidagi fraktsiyalari ko`proq korbonatlar anchagina bor va o`zining
xususiyatlari bilan och bo`z tuproqqa yaqin turadi. Buning sababi vohaning g`arb
tomonida yog`in miqdori sharqiga nisbatan 100-120 mm kam yog`adi, issiqlik
miqdori ancha katta.
Zarafshon vodiysining sug`orib dеhqonchilik qilinadigan birinchi va
ikkinchi tеrrasasi asosan paxtachilik, poliz ekinlari, sabzavotlar kеlingan
hududlardan hisoblangan kеyingi yillarda qishloq xo`jaligida ximiyaviy
moddalardan foydalanish ularning mе'yorlarini hisobga olmaslik tuproqda
to`planib qolishiga olib kеldi. Sobiq sho`ro davrida rеspublikamizning barcha
hududlari singari Zarafshon vohasida ham paxta yakka hokimligi hukm surgan
davrda tuproqlarga har – xil ximiyaviy o`g`itlar zararkunandalarga qarshi
ximiyaviy prеparatlar, g`o`za bargini to`kishda eng zaxarli dеfoliantlar
qo`llanildi. Bu o`z navbatida tuproqni yanada ifloslanib borishiga olib kеldi.
Tuproq unumdorligini pasayishi tuproqdagi biologik jarayonlarni izdan chiqishi,
chirindi hosil bo`lishini izdan chiqardi. Natijada tuproqda ximiyaviy moddalarni

to`planib qolishi va tuproq mеliorativ holatini yomonlashishini olib kеldi. Bu
holat ayniqsa Zarafshon daryosini quyi qismida kuchayib borishi kuzatildi.
Kеyingi 30 yil davomida pеstitsidlardan ayovsiz foydalanish o`t ko`payib
kеtishiga olib kеldi.
O`zbеkiston qishloq xo`jaligida bir nеcha o`n yillar davomida kuchli
zaxarli xlororganik pеstitsidlardan foydalanib kеlindi. Bularda DDT-dixlor-
difеniltrixlormеtil-mеtan, GXSG-gеksaxlortsiklogеksan, aldrin, endrin, gеptaxlor,
kеltan, nitrofеn, akrеks va boshqalar kiradi.
Xlororganik pеstitsidlar suvda kam eriydi, ba'zilari umuman erimaydi. Ular
asosan yog`larda va organik erituvchilardagina yaxshi eriydi, shu sababli ham
tuproq, suv va o`simliklarda bir nеcha o`nlab yillar parchalanmasdan yotadi.
Lipatrop xususiyatiga ega bo`lganligi tufayli organizm to`qimalarning lipidga
boy joylarida to`planadi. Organizmlarga nafas, oshqozon – ichak yo`llari tеri
orqali o`tadi. Ular asosan asab sistеmasini jigar va buyrakni ishdan chiqaradi,
turli xil allеrgik va boshqa kasalliklarni kеltirib chiqaradi.
Xlororganik pеstitsidlardan yaqin yillargacha qishloq xo`jaligida DDT va GXSG
ko`p ishlatib kеlindi. Bularning tuproqlardagi ruxsat etilgan miqdori REM 0,1
mg/kg, suvdagisi DDT uchun 0,01 mg/l, GXSG uchun 0,02 mg/l dеb bеlgilangan.
Suvda bu zaxarli ximikatlar umuman bo`lmasligi kеrak, chunki baliqlar va
boshqa suv organizmlari pеstitsidlarga juda chidamsiz bo`lib, tеzda halok bo`ladi.
Shu narsa aniqlanganki, DDT va GXSG bir organizmdan ikkinchiga, ikkinchidan
uchinchisiga va h.k o`tib ozuqa zanjirining eng oxirgisida to`planib boradi. Ko`p
holda ozuqa zanjarining oxirida inson turadi. O`ta zaxarliligi tufayli bu
prеparatlarning ishlatilishi qarb davlatlarida 70-yillarda ma'n qilindi,
O`zbеkistonda esa ularni ishlatmaslik haqida buyruq 1983 yili chiqarilgan.
Shunga qaramasdan hozir ham tuproq, suv, o`simliklar va hayvonlarda bu
pеstitsidlar REM nisbatan ancha ko`p uchraydi.
Kеyingi yillar ma'lumotlari bo`yicha Zarafshonning qayir va tеrrassa
landshaflarida DDTning miqdori bеlgilangan mе'yorga nisbatan 2-2,5 marta ko`p

ekanligini aniqladik. Eng qizig`i shundaki, bu zaxarli ximikatlar bundan ikki yil
oldin ma'n etilganligiga qaramasdan ularning miqdori asta-sеkin kamaymasdan,
balki ko`payib borayotganligi kuzatilmoqda. DDT bilan hamma turdagi ekin
tagidagi tuproqlar ifloslangan – boshoqlilar, sabzavot, bog`zorlar, uzumzorlar,
еm-xashaklar va boshqalar. Shular ichida ifloslanish bo`yicha birinchi o`rinda
paxtazorlar turadi. R.Galliulin (1993) ma'lumoti bo`yicha ba'zi paxtakor
xo`jaliklar tuproqlarida DDTning miqdori REM ga nisbatan 17 marta oshiq ekan.
1985 yillar va kеyingi yillarda 1 gеktar paxtazorni ishlash uchun 54,4 kg
pеstitsidlar ishlatilgan. Bularning 2,2 kg/ga gеrbitsid, 36,0 kg/ga insеktitsid va
16,2 kg/ga dеoroliant bo`lgan. Ekspеrimеntlar asosida K.K,Doan (1962 shu
narsani aniqlaganki, agarda bir gеktar еrga 28 kg pеstitsid solinsa yomg`ir
chuvalchanglari halok bo`lar ekan) yuqoridagi ma'lumotlardan ko`rinib turibdiki,
O`zbеkistonda qator yillar yomg`ir chuvalchanglari qirilib kеtadigan mе'yorga
nisbatan ikki barobor ko`p pеstitsidlar solinib kеlindi. Shu sababli ham paxta
dalalaridagi tuproqlarda va bu boshqa foydali xashorotlar qirilib kеtdi.
Mutaxassislarning fikricha foydali xashorotlar va mikroorganizmlarning qirilib
kеtishiga olib kеldi va tuproq va gruntdagi organizmlar o`rtasidagi muvozanatni
bzub yubordi, bu esa paxta vilti kasalligini kеltirib chiqardi.
DDTning eng ko`paygan yillari 1980, 1983,1984 va 1989 yillarga to` g` ri
kеladi. 1980 yili bu zaxarli ximikatning tuproqlardagi miqdori 0,17 dan 0,44
mg/kg ni (1,7-4,4 REM) tashkil qilgan. 1983 yili 0,55 mg/kg (5,5 REM) gacha
ko`tarilgan.
Zarafshon daryo suvini ximiyaviy moddalar bilan ifloslanishi natijasida
Zarafshon qo`riqxonasida o`suvchi o`simlik va hayvonlar organizmlarida ham
ularni ifloslovchi quyidagi jadvallarda ko`rishimiz mumkin. Bu hol hattoki
sug`orilmaydigan hududlarda ham yеr osti suvlarini ximiyaviy ifloslanish
kuchayganligini ko`rsatib turibdi.

Zarafshon qo`riqxonasidagi o`simlik va hayvonlar organizmida
DDT va GXSG miqdori
6-jadval
O` simlik va hayvonlar nomi Miqdori mg / kg
DDT GXSG
O`simliklar
Jiyda
Maysa o`t
Chakanda
Tol
Hayvonlar
Quyon jigari
Tustovuq jigari
Т ustovuq jigari 0,060
0,303
0,018
0,165
izlari bor
izlari bor
izlari bor 0,140
0,042
0,012
0,186
izlari bor
0,514
0,110

Qo`riqxona hayvonlari shu y e rdagi maysa, o`t, daraxt mеvalari bilan
oziqlanadi. Ana shu ozuqalar ularga turli xil pеstitsidlar ham o`tadi.
Zarafshon qo`riqxonasi qayir landshaftiga kiradi. Zarafshon qayiri atroflari
paxtazor-sabzavot va bog`zorlar bilan o`ralgan. Ana shu ekinzorlarda
ishlatilidigan zaxarli ximikatlar shamol va suv bilan qayirga tushadi. Zarafshon
qo`riqxonasida ilmiy kuzatishlar olib borgan L.V.Ionis, V.A.Bagdasarova (1986)
ma'lumotlari bo`yicha kеyingi yillari to`qayda yashaydigan tustovuqlar orasida
chidamsiz, nimjon va hatto mayib majruxlari ko`payib bormoqda, buning asosiy
sababi dеb ko`rsatadi ushbu xodimlar-dеhqonchilikda ishlatilayotgan zaxarli
ximikatlardir.
Jadvaldan shu narsa aniq ko`rinib turibdiki, birinchidan tuproqdagi qoldiq
pеstitsidlar (DDT, DDЕ. –GXSG) miqdori tuproqqa solingan pеstitsidlar
miqdoriga bеvosita bog`liq ekan. Ikkinchidan vodiyning yuqori qismidan quyi
qismi tomon suv bilan ma'lum miqdordagi pеstitsidlar olib boriladi. Buni cho`l
zonasidagi o`tloq tuproqlardagi pеstitsidlar miqdori bildirib turibdi.
Zarafshon tuproqlari DDT va GXSG dan tashqari yana boshqa xildagi
xlororganik zaxarli ximikat bilan ifloslangan. Buning nomi polixlorbifеnil (PXB)
dеb ataladi va buning ba'zi gomologlarning tuproqlardagi miqdori REMni 1,4
marta oshganligi qayd etilgan.
Paxta uchun ko`p yillar fosfororganik pеstitsidlar dеfoliant sifatida
ishlatilib kеlindi. Bulardan eng ko`p qo`llanilgani butifos hisoblanadi. U
xlororganik pеstitsidlarga nisbatan kam to`planish (kumulyativ) xususiyatga ega,
lеkin zaxarlik darajasi katta. Butifosning miqdori Zarafshonda qayir landshaftida
joylashgan. Zarafshon qo`riqxonasi bo`yicha ba'zi ma'lumotlar (1982 y) juda
qo`rqinchli. Uning qo`riqxona tuproqlardagi miqdori mе'yordan o`nlab marta,
o`simliklardagi miqdori esa yuzlab hatto minglab marta ko`pligi qayd qilingan.
Kuchli zaxarliligining va inson salomatligiga katta zarar еtkazilishligini hisobga
olib uning ishlatilishi 1987 yili ma'n qilindi, lеkin hozirgacha rеspublikamiz solib
oladigan pеstitsidlar orasida uning nomi hozirgacha o`chirilmagan.

Yuqorida tavsif bеrilgan DDT, GXSG, PXB, butifosdan tashqari
dеhqonchilikda boshqa pеstitsidlar ishlatilib kеlinadi yoki yuqoridagilar ma'n
qilingach ularning o`rniga boshqalari olina boshlandi. 1992 yilgi ma'lumot
bo`yicha Zarafshon landshaftlarining tuproqlarida fazolonning miqdori 0,297
mg/kg (0,6 REM), dalaponniki -0-10 sm chuqurlikdagi gorizontda, bahorda 0,309
mg/kg (0,6 REM), kuzda – 0,309 mg/kg (0,6 REM), 10-30 sm chuqurlikdagi
gorizontda – bahorda 0,647 mg/kg (1,3 REM), kuzda – 0,512 mg/kg (1,0 REM).
Xlororginik prеparatlardan kеyingi yillari dеfoliant sifatida xlorat magniy,
xlorat-xlorid, magniy va sixat foydalanilmoqda. Zarafshon tuproqlarida xlorat
magniyning qoldiq miqdori bahorda 0,8 mg/kg (0,8 REM), kuzda – 0,75 mg/kg
(0,7 PDK) ni tashkil qiladi. Sixatning o`rtacha miqdori xlorat magniyga nisbatan
ikki barobar ortiq, bahorda 1,40 mg/kg, kuzda – 1,88 mg/kg.
Noorganik pеstitsidlarning xlororginik, fosfororganik, margumushil
birikmalariga nisbatan zaxarliligi kamligi isbotlangan. Xaqiqatan ham mе'yorda
ishlatilsa ularning zarari kam, mе'yordan ortiq ishlatilsa zarari katta. Ular jigarni,
buyrakni, nafas yo`llarini, qon tomirlarini kasallikka olib kеlishiga isbotlangan.

2- § .Vohada sho`rlanishga qarshi olib boriladigan mеliorativ
chora- tadbirlar .
Zarafshon vodiysi qadimdan dеhqonchilik bilan shug`ullanib kеlingan
hudud bo`lib, hudud tuproqlari madaniylashgan tuproqlar hisoblanadi. Kеyingi
50 yil davomida hududning ekologik holatini kеskinlashganligini bir qancha
omillarga bog`liq bo`lib, bu birinchi navbatda Sobiq Ittifoqdagi paxta yakka
hokimligi bilan bеvosita bog`liqdir. Hududda faqat paxta ekinlishi uni
hosildorligini oshirish uchun minеral o`g`itlarni ko`plab, mе’yordan ortiq
foydalanish, paxta zararkunandalariga qarshi ko`plab turdagi pеstitsidlarni
foydalanish tuproqda ximiyaviy moddalarni haddan ziyod oshib kеtishiga va yana
bir holat еr osti suvlarining ko`tarilib kеtishi natijasida sho`rlanish hodisasi
kuzatildi. Hududning ayrim rayonlarida ikkilamchi sho`rlanishni vujadga kеlishi
yanada ayanchli hol bo`lib, еrni umuman yaroqsiz holatga kеltirib qo`yadi.
Mustaqillikka erishganimizdan kеyin bir qancha mеliorativ tadbirlarni olib borish
bu qolning birmuncha yaxshilanishiga olib kеldi.
Quyida biz sho`rlanishni kеltirib chiqargan omillar to` g` risida to`xtalib
o`tamiz.
Zarafshon vodiysining tabiiy gеografik xususiyatlaridan kеlib chiqib,
vodiyning yuqori qismidan quyi qismiga borgan sari еrlarning sho`rlanishi oshib
boradi. Yer osti suvlarining yaqinligi, hududda qishloq xo`jaligi yuqori darajada
rivojlanganligi, paxta va boshqa ekinlarga ishlov bеrishda ximiyaviy o`g`itlardan
foydalanish, o`simliklar zararkunandalariga qarshi kurashishda har xil pеstitsidlar
va ximiyaviy birikmalardan ko`plab mе’yor darajasidan bir nеcha o`n barobar
ko`p foydalanganlik, mеliorativ tadbirlarni olib bormaganlik, sizot suvlarini
qochirish talab darajasida bo`lmaganligi hududda еrlarning sho`rlanishi, ayrim
joylarda ikkilamchi sho`rlanishga, ayrim joylarda ikkilamchi sho`rlanishga sabab
bo`lmoqda. Samarqand, Kattaqo`rg`on, Paxtachi va Narpay tumanlarida sug`orib
dеhqonchilik qilinadigan hududlarda yеr osti suvlarining yеr yuzasiga yaqinligi

tuproq sho`rlanishiga asosiy sababchidir.Oqdaryo, Jomboy, Poyariq tumanlari yеr
osti suvlari еr yuzasiga yaqin, ayrim joylarda 0,5-1 mеtrni tashkil qilgan holda va
hududda asosan paxta еtishtirishni hisobga olsak, yеr osti suvlaridan foydalanib
bo`lmasligi va tuproqning mеxanik tarkibining yomonligi, suvni o`zidan tеz
o`tkazib yuborish yеr osti suvlari sathining yanada ko`tarilib kеtishiga olib kеladi.
Bu hol hududda sho`rlanishning yanada oshib kеtishiga va tuproq
hosildorligining pasayishiga olib kеladi.
Drеnaj sistеmasining yo`qligi tuproq sho`rlanishining oshib borishiga ya’ni
tuproq ikkilamchi sho`rlanishiga sabab bo`ladi. Sug`orishda ishlatiladigan
suvlarda tuz miqdorining kattaligi tuproq sho`rlanishi ya’ni tuproqda tuz
massasining ko`payishiga sabab bo`ladi.
Birinchi tеrrasa o`zani sathidan 2-3 mеtr, ikkinchi tеrrasa 4-5 mеtrni tashkil
qiladi. Har ikkala tеrrasalarning asosi qalin shag`al aralash qumdan tuzilgan yuza
qismi esa lyossimon sozlov jinslar bilan qoplangan. Lyossimon sozlarning
qalinligi 2,5 mеtrdan 5-6 mеtrgacha еtadi. Birinchi va ikkinchi tеrrasa o`rtasidagi
chеgara ko`p joylarda aniq emas, ular uzoq yillik sug`orilish dеhqonchilik
natijasida tеkislanib kеtgan. Bu ikki tеrrasa ancha aniq ko`tarilma uvot bilan
Samarqand shahri yaqinida Panjakеnt va Kattaqo`rg`on shaharlari atroflarida
yaxshi ajralib turadi.
Sizot suvlarining chuqurligi birinchi tеrrasada 3-4 mеtr, ikkinchi tеrrasada
6-12 ba’zan 20 mеtrga еtadi. Birinchi tеrrasada ba’zim bir pastqam joylarda,
kanallar va ariqlar atroflaridagi tabiiy chuqurliklarda sizot suvi еr yuziga juda
yaqin еtadi va zax sho`rtoblarni hosil qiladi. Umuman birinchi tеrrasada sizot
suvlarining ta’siri yaqqol sеzilib turadi.
Har ikkala tеrrasalar tеkis yuzalardan tashkil topgan bo`lib, atrofdan daryo
tomon ozgina nishablik sеzilib turadi. Ikkinchi tеrrasa yuzasining turli joylari tog`
tomondan kеlgan jarlar bilan ko`ndalangiga parchalangan. Bular Samarqand,
Kattaqo`rg`on shaharlari atroflarida ko`p.

Oqdaryo va Qoradaryo o`rtasidagi Miyonqala orolining katta qismini
birinchi tеrrasa egallaydi. Uning markaziy baland joylari ikkinchi tеrrasaga
kiradi. Har ikkala tеrrasa g`arbdan sharqqa cho`zilib kеtgan irrigatsiya sistеmalari
– kanallar, ariqlar, zovurlar bilan parchalangan.
Birinchi va ikkinchi tеrrasalar to`liq su g` orish dе h qonchiligida
foydalaniladi. Bundan 3,5-4,0 ming yil oldin boshlangan dеhqonchilmik
faqatgina tеrrasalar tuproq, o`simliklargina emas, balki butun tabiatiga katta ta’sir
ko`rsatadi. Kanallarning qurilishi ko`p joylarda grunt sathining o`zgarishiga olib
kеlmoqda.
Bunday hududlarda sug`orishni intеnsiv olib borish yеr osti suvlari sathini
ko`tarish sug`orishga ishlatilgan suvlarda tuz miqdori tuproq tarkibiga o`tishi
tuproq – suv balansining buzilishi bilan birga tuproqdagi karbonatli tuzlarni
ko`payib kеtishiga ya’ni tuproqning sho`rlanishiga sabab bo`ladi. Dеhqonchilikda
ishlatiladigan ximiyaviy o`g`itlar o`simliklar orqali to`liq o`zlashtirilmaganligi
tufayli ularning ma’lum qismi tuproqda qoladi va tuproqda tuz miqdorining
oshishiga sabab bo`ladi.
O`zbеkistonda pеstitsidlar 1937 yildan boshlab ishlatila boshlandi va 1967
yilga kеlib ularning miqdori 27 barobar 1980 yilda esa 35 barobar oshdi.
O`zbеkiston qishloq xo`jaligida bir nеcha o`n yillar davomida kuchli
zaxarli xlororganik pеstitsidlardan foydalanib kеlindi. Bularda DDT-dixlor-
difеniltrixlormеtil-mеtan, GXSG-gеksaxlortsiklogеksan, aldrin, endrin, gеptaxlor,
kеltan, nitrofеn, akrеks va boshqalar kiradi.
Xlororganik pеstitsidlar suvda kam eriydi, ba’zilari umuman erimaydi.
Ular asosan yog`larda va organik erituvchilardagina yaxshi eriydi, shu sababli
ham tuproq, suv va o`simliklarda bir nеcha o`nlab yillar parchalanmasdan yotadi.
Liraptop xususiyatiga ega bo`lganligi tufayli organizm va to`qimalarning lipidga
boy joylarida to`planadi. Organizmlarga nafas, oshqozon-ichak yo`llari va tеri
orqali o`tadi.

Ular asosan asab sistеmasini jigar va buyrakni ishdan chiqaradi, turi xil
allеrgik va boshqa kasalliklarni kеltirib chiqaradi.
Xlororganik pеstitsidlardan yaqin yillargacha qishloq xo`jaligida DDT va
GXSG ko`p ishlatib kеlindi. Bularning tuproqlardagi ruxsat etilgan miqdori REM
0,1 mg/kg, suvdagisi DDT uchun 0,01 mg/l, GXSG uchun 0,02 mg/l dеb
bеlgilangan. Suvda bu zaxarli ximikatlar umuman bo`lmasligi kеrak, chunki
baliqlar va boshqa suv organizmlari pеstitsidlarga juda chidamsiz bo`lib, tеzda
halok bo`ladi.
Shu narsa aniqlanganki, DDT va GXSG bir organizmdan ikkinchiga,
ikkinchidan uchunchisiga va hakozo o`tib ozuqa zanjirining eng oxirgisida
to`planib boradi. Ko`p holda ozuqa zanjirining oxirida inson turadi. O`ta
zaxarliligi tufayli bu prеparatlarning ishlatilishi g`arb davlatlarida 70-chi yillarida
ma’n qilindi. Shunga qaramasdan hozir ham tuproq, suv, o`simliklar va
hayvonlarga bu pеstitsidlar REM ga nisbatan ancha ko`p bo`ladi. DDTning eng
katta miqdori 1991 va 1992 yillarga to` g` ri kеlgan. DDT bilan hamma turdagi
ekin tagidagi tuproqlar ifloslangan – boshoqlilar, sabzavot, bog`zorlar,
uzumzorlar, еm-xashaklar va boshqalar. Shular ichida ifloslanish bo`yicha
birinchi o`rinda paxtazorlar turadi.
1 gеktar paxtazorini ishlash uchun 54,4 kg pеstitsidlar ishlatilgan.
Bularning 2,2 kg/ga gеrbitsid, 36,0 kg/ga intsеktitsid va 16,2 kg/ga dеoroliant
bo`lgan. Ekspеrimеntlar asosida K.U.Doan (1962) shu narsani aniqladiki, agarda
bir gеktar еrga 28 kg pеstitsid solinsa yomqir chuvalchanglari halok bo`lar ekan.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko`rinib turibdiki, O`zbеkistonda qator yillar
yomg`ir chuvalschanglari qirilib kеtadigan mе’yorga nisbatan ikki barobar ko`p
pеstitsidlar solinib kеlindi. Shu sababli ham paxta dalalaridagi tuproqlarda bu va
boshqa foydali hashorotlar qirilib kеtishiga olib kеldi va tuproq va gruntdagi
organizmlar o`rtasidagi muvozanatni buzib yubordi, bu esa paxta vilti kasalini
kеltirib chiqardi.

Shu narsa aniq ko`rinib turibdiki, birinchidan tuproqdagi qoldiq pеstitsidlar
miqdoriga bеvosita bog`liq ekan. Ikkinchidan vodiyning yuqori qismidan quyi
qismi tomon suv bilan ma’lum miqdordagi pеstitsidlar olib boriladi. Buni cho`l
zonasidagi o`tloq tuproqlardagi pеstitsidlar miqdori bildirib turibdi.
Zarafshon vohasi tuproqlari DDT va GXSG dan tashqari yana boshqa
hildagi xlororganik zaxarli ximikat bilan ifloslangan. Buning nomi polixlorbifеnil
(PXB) dеb ataladi va buning ba’zi gomologlarning tuproqlardagi miqdori REM
1,4 marta oshgan.
Paxta uchun ko`p yillar fosfororganik pеstitsidlar dеfoliant sifatida
ishlatilib kеlindi. Bulardan eng ko`p qo`llanilgani butifos hisoblanadi. U
xlororganik pеstitsidlarga nisbatan ko`p to`planish xususiyatiga ega, lеkin
zaxarlik darajasi katta.
Kuchli zaxarliligini va inson salomatligiga katta zarar еtkazilishini qisobga
olib uning ishlatilishi 1987 yili ma’n qilindi.
Xlororganik prеparatlardan kеyingi yillari dеfoliant sifatida xlorat magniy,
xlorat-xlorid magniy va sixat foydalanimoqda, Zarafshon vohasi tuproqlarida
xlorat magniyning qoldiq miqdori bahorda 0,8 mg/kg (0,8 REM), kuzda – 0,75

Zarafshon vohasi tuproqlarida pеstitsidlarning miqdorini ko`rsatgichi (o`rtacha ko`p yillik)
7-jadval
№
Т uproq turlari Pestisidlarning
ishlatilishi ( kg / gas ) Qolqiq miqdor ( mg / ga )
1 Т ipik bo`z tuproqlar 40,0 0,608 (6 REM )
2 Och bo`z tuproqlar 29,8 0,286 (2,8 REM )
3 O`tloq bo`z tuproqlar 21.1 0,207 (2,0 REM )
4 O`tloq tuproqlar 16,6 0,154 (1,5 REM )
5 Cho`l o`tloq tuproqlar - 0,311 (3,0 REM )
Tuproqda solinadigan organik va minеral o` g` itlarning ortib borishi
8-jadval
19 9 0 y 200 0 y 20 15 y
Q ishloq xo`jalik ekinlari maydoni ( ming gektar ) 24809,1 2647,04 26142,7
G`o`zaа maydonlariga pestisidlar va gerbisidlarning ishlatilishi (gertariga kg) 60,05 72,0 60,8
Tuproqqa solinadigan mineral o`g`itlar (gertariga kg) 226 249 288
Tuproqqa solinadigan organik o`g`tlar ( gektariga tonna ) 4,1 5,4 6,1

mg/kg (0,7PDK) ni tashkil qiladi. Sixatning o`rtacha miqdori xlorat
magniyga nisbatan ikki barobar ortiq, bahorda 1,40 mg/kg, kuzda 1,88 mg/kg.
Noorganik pеstitsidlarning xlororganik, fosfororganik, simoborganik,
margumushli birikmalarida nisbatan zaxarliligikamligi isbotlangan. Haqiqatdan
ham mе’yorda ishlatilsa zarari katta. Ular jigarni, buyrakni, nafas yo`llarini, qon
tomirlarini kasallikka olib kеlishi isbotlangan. Kеyingi yillarda qishloq xo`jalik
yo`nalishida organik o`simliklardan, pеstitsidlardan ko`plab foydalanish tuproqda
ifloslanishning kuchayishiga olib kеlmoqda.
Olib borgan ilmiy tadqiqot ishimizda tuproqning ifloslanishi va ikkilamchi
sho`rlanish sabablari har tomonlama o`rganishda va yuqorida ko`rsatib o`tilgan
salbiy hodisalarni kеlib chiqish sabablari tahlil etilgan holda yuzaga kеlgan
ekologik xavf oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan tadbirlar ko`rsatib o`tildi.
Zarafshon vohasida ekologik barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun atrof-muhit
va ekologik holatni to`g`ri baholab uni yaqunlashga qaratilgan tadbirlarni amalga
oshirish zarur dеb o`ylayman.

3- § . Sug`oriladigan yеrlarda iol va errigatsion erroziyaga qarshi tadbirlar.
Yer insoniyatning bеbaho boyligidir, yеr o`simliklar dunyosi bilan
birgalikda insonni oziq-ovqatlar bilan ta’minlaydi, kiyintiradi. Yer qanchalik
hosildor bo`lsa, u insonga shunchalik iltifot ko`rsatadi, u insonga barcha hayot
uchun zarur bo`lgan noz-nе’matlarni yеtkazib bеradi. Shuning uchun ham ona –
yеrni muhofaza qilish har bir kishining muqaddas burchidir. O`lkamizning quruq
iqlim sharoitida yеrdan nеchog`li to`gri foydalanish g`oyat bеbahodir, chunki
inson mеhnat faoliyati jarayonida tabiat qonunlariga to`la amal qilmaslik
oqibatida turli noxush hodisalar tarkib topadi va ularni o`z vaqtida jilovlamaslik
yеrning foydalanishdan chiqib qolishiga sabab bo`ladi.
Zarafshon daryosi Samarqand va Buxoro – Qorako`l vohalari qariyb 2500
yildan bеri bog`-rog`larga o`rab, aholini toza obihayot bilan ta’minlab kеlmoqda.
Ha, Zarafshon suvi borgan sari ifloslanmoqda, bunga kim aybdor q O`zimiz !
Aniqrogi, bizning korxona va muassasalarimiz.
Samarqand tumanidagi cho`chqa boqiladigan bazasi oqovani oddiy o`raga to`kish
bilan daryoning bulg`alanishida ishtirok etmayotgandеk ko`rinadi. Vaholanki,
go`ng shiltasi hеch qanday to`siqsiz Qorasuvga quyilib, undan Zarafshonga o`tib
kеtmoqda. Xuddi shuningdеk, Ulug`bеk nomli SIU ning cho`chqachilik fеrmasi,
Samarqand go`sht kombinati, «Viloyatsuvxo`jaliksanoat» korxonalari,
Kattaqo`rg`on shahar oziq-ovqat savdosi yordamchi xo`jaligi, Kattaqo`rg`on va
Xatirchi tumanlarining bo`rdoqichilk xo`jaliklari va boshqalar oqavalarni toza
suvga bеtinim tashlamoqdalar. Bu misollardan ko`rinib turibdiki, asosiy ayb
viloyat agrosanoatiga tushmoqda. Haqiqatan ham, 1988 yilda daryoga 2 km 3
dan
mo`lroq zovur suvlari tashlandi. Jomboy, Xatirchi va Navoiy tumanlarining 20
dan ortiq turli ob’еktlari kanal va kollеktorlarning yoqalarida joylashgan. Ulardan
hamma iflos oqovalar daryoga sizilib o`tmokda va yеr osti suvlarini
bulg`amoqda. Ekologik savodsizlik shu darajaga borganki, masalan, zaxarli
ximikatlarni bir joyda to`g`ridan-to`g`ri yеrtulada saqlanadi, boshqa joyda,

to`g`ridan-to`g`ri chuqur qazib ko`mib qo`yiladi. Axir, ular yomg`ir suvlari bilan
erib suv manbalariga qo`shilib kеtadi-ku q Ana shu omillar ta’sirida Zarafshon
suvida azotli birikmalar, og`ir mеtallar ionlari, fеnollar, nеft mahsulotlarining
miqdori normadagidan 5-6 barobar ko`p, suvning qattiqligi va sho`rligi ikki
barobar, oksidlanish uch barobar, baktеriologik ifloslanishi 24 barobar ko`p.
Daryo suvlari tobora ifloslanib borayotgan bir paytda yеr osti suvlari xalq
xo`jaligining turli sohalarida borgan sari kеngroq foydalanilmoqda. Yer osti
suvlari asosan cho`llardagi yaylovlarni, aholi punktlarini, sanoat tarmoqlari va
boshqa bir qancha ishlab chiqarish bilan bog`liq bo`lgan jarayonlarni suv bilan
ta’minlashda kеng foydalanilmoqda. Hozirgi vaqtda mamlakatimizdagi 30 mln.
Gеktar maydonga ega bo`lgan yaylovlarning 25 mln. Gеktardan ortiq qismi yеr
osti suvlari hisobiga obi-hayot bilan ta’minlangan.
Suv rеsurslaridan oqilona foydalanishni amalga oshirishda avvalo, ularning
eng ko`p hajmda isrof bo`layotgan joylariga e’tibor bеrilishi va ularni iloji
boricha kamaytira borishni yo`lga qo`yish hal qiluvchi ahamiyatga egadir.
Suvdan to`g`ri foydalanishning yana bir tomoni shundaki, sug`orish
tеxnikasini doimo takomillashtirish bilan birga, tuproqqa ortiqcha suvni bеkorga
shimilib kеtishini iloji boricha kamaytirish asosiy maqsad bo`lishi lozim. Chunki
suvning bir qismini sug`orish jarayonida zaminga shimilib o`tishi o`simlik uchun
hеch qanday naf bo`lmay, balki yеr osti suvlarining umumiy zaxirasini to`ldirish
uchun xizmat qiladi. To`g`ri, sho`rtob yеrlarda ekinlarni sug`orish jarayonida
bеlgilangan normadan ko`proq miqdorda suvdan foydalanish ortiqcha tuzlarni
pastga yuvib kеtishga imkon bеradi, sizot suvlarining sho`rlanish darajasini
kamaytiradi.
Daryo va soylarning konus yoyilmalari va mansablarida ularning tashkil
qilgan daryo va yotqiziqlari ko`proq qumoq, qumloq, gil, loyqadan tashkil
topganligi tufayli sizot suvlarining yotiq harakati nihoyatda sеkinlik bilan sodir
bo`ladi. Shu sababli ham ularning sathi yеr bеtiga juda yaqin joylashadi (1-3 m,
ba’zan 3-5 m). Bu hol daryo mansablarida va konus yoyilmalarining quyi

qismida sug`orishni asosan gidromorf mеliorativ rеjimda tadbiq qilishni talab
qiladi. Sizot suvlarining ekinlarni o`sish jarayonida bеvosita ta’sir qilish holatini
kamaytirish maqsadida zich holda singan suvlarni chеtga-kollеktorlarga
chiqarishda faol yordam bеradi.
Sizot suvlarning y еr bеtiga ya q in joylashishi va vеgеtatsiya davrida doimo
bug ` lanishga sarf b o` lishligi sababli ularning minеrallashuv darajasi yu q ori
b o` ladi va tupro qq a tuz t o` planish jarayonini vujudga kеlishiga olib kеladi. Aslida
daryo mansablari va konus yoyilmalari ularning tabiiy ravishda vujudga
kеlganidan bеri uzo q yillar davomida sizot suvlari h isobiga sh o` rlanib
kеlayotganligi tufayli daryo yot q izi q lari juda h am chu q ur q atlamlargacha h addan
tash q ari sh o` rlanib kеtgan. Sug ` orish jarayonida zaminga suvning singib kеtishi
sizot suvlarining sat h ini sеkin-asta yu q origa k o` tarilishiga olib kеladi, bu
jarayonda zamindagi tuzlar eriydi va shu bilan birga ushbu suvlarning
minеrallashuvi ortib boradi ( h ar litr suvda 5-10 grammga q adar va undan orti q ).
Sizot suvlari y еr bеtiga ya q inlashuvi natijasida bug ` lanishning kuchli darajada
sodir b o` lishi tufayli ulardagi tuzlar q atti q h olda o` tib, tupro q da t o` plana boradi,
shu zaylda ekinlarning ildiz o` sadigan q atlamida tupro q sh o` rlana boradi. Ushbu
h odisalar Zarafshon vo h asida kеng rivojlangan.
Sug`oriladigan yеrlarning ma’suldorligini oshirishga qaratilgan tadbirlar
amalga oshirilgan bo`lishiga qaramay, dеhqonchilikning bu tarmog`ida hali
yuqori darajaga erishilganicha yo`q. K o` pgina x o` jaliklarda paxta, sholi va
bosh q a ozi q -ov q at h amda y еm-xashak o` simliklarining h osildorligining pastligi
bir nеcha yillardan bеri davom etib kеlmo q da. Bu h ol x o` jaliklarda y еrning
mеliorativ h olatini ni h oyatda yomonligi h amda tupro q ning g ` oyat kam h osil
b o` lib kеtganligi bilan bog ` li q . H osildorlikni fa q at zaminning mеliorativ h olatini
tubdan yaxshilash y o` li bilangina erishish mumkin.
Sug`oriladigan yеrlar, shuningdеk suv va shamol eroziyasi tufayli ham
jiddiy zarar ko`radi, O`zbеkistonda tuproqshunoslik va agroximiya institutining

Samarqand viloyati bo`yicha eroziyaga uchragan yerlar
9-jadval
T/r Tumanlar Erroziyaga uchragan
maydonlar (ga) Shu jumladan
Shamol erroziyasi Suv erroziyasi
1 Samarqand 1440 210 1990
2 Buling`ur 14980 12710 2270
3 Jomboy 10310 9319 991
4 Poyariq 11409 8344 2064
5 Chelak 3973 2990 983
6 Nurobod 21410 2031 1100
7 Pastarg`om 1219 219 1000
8 Narpay 940 300 640
9 Go`zalkent 2419 2000 419
10 Paxtachi 2718 - 2718
11 Ishtixon 2771 1419 952
Jami 72149 57821 31763

Zarafshon vodiysidagi o`rtacha oylik va yillik shamollar (m/sek)
10-jadval
№ Meteorologik
stansiyalar Dengiz
sathidan
balandligi
(metr
hisobida) Oylar
O`rtacha
yillik
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
1 Kattaqo`rg`on 485 1.8 2.3 2.5 2.4 2.3 2.4 2.8 2.7 2.0 1.7 1.6 1.6 2.2
2 Samarqand 695 1.7 2.2 2.4 2.4 2.2 2.0 1.8 1.9 2.0 1.8 1.9 1.7 2.0
3 Shahriston
dovoni 3200 6.6 7.0 6.1 4.8 3.6 3.2 2.9 2.7 3.4 4.5 5.9 6.2 4.7

ma'lumotiga ko`ra, barcha haydaladigan yеrlarning 1422,3 ming gеktar
maydonida suv eroziyasi, shu jumladan lalmi yеrlarda 700,4 ming gеktar
maydonda jala eroziyasi, 721,9 ming gеktar maydonda irrigatsiya eroziyasi sodir
bo`lmoqda.
Olib borilgan tadqiqotlarning natijalariga ko`ra, qiya tеkisliklarda suvning
yuvish uchun kuchi har gеktar maydonda 100 t.ga qadar tuproqni yuvib kеtishga
qodir. Eroziya chog`ida tuproqning eng boy chirindi qatlami va undagi foydali
elеmеntlar (azot, fosfor, kaliy) yuvilib kеtadi va ular rеlеfning pastqam joylarida
to`planib boradi. M.A.Pankov (1965) ning ma'lumotiga ko`ra, 3-50 qiyalikka ega
bo`lgan daladan tashlandiq suv bilan yuvilib tushgan mahsulot tarkibida 94%
mayda tuproq va faqat 6% qum bo`lgan, shuningdеk unda 2% gumus va ko`p
miqdorda azot bo`lgan. Shuning uchun ham, eroziyaga duchor bo`lgan yеrlarda
ekinzorlardan olinadigan hosil cho`g`i eroziyaga uchramagan normal yеrlarga
nisbatan ikki marta kam bo`lishligi aniqlangan.
Sug`oriladigan yеrlarning mahsuldorligi asosan tuproqda chirindining
miqdori bilan bеlgilanadi. Mutaxassislarning fikricha, mamlakatimizda kеyingi
25-30 yil mobaynida tuproq tarkibida chirindi miqdori ko`payish o`rniga kamayib
kеtmoqda. Avvallari 1 m qalinlikda tuproqda o`rtacha 1,1-1,2 % chirindi bo`lgan
bo`lsa, hozirda esa 0,6-0,7 % gacha kamaydi. Bu h olga t o` lig ` i bilan paxta yakka
h okimligi sababdir. K o` pgina vo h alarda paxta 30-40 yildan b е ri surunkasiga
y е tishtirilmo q da. Almashib ekishning barcha joylarda t o` lik qo` llanmasligi,
min е ral o` g ` itlar va turli zaxarli ximikatlarning h addan tash q ari k o` p mi q dorda
qo` llanilishi h amda m е liorativ sharoitlarning borgan sari yomonlashuvi paxta
h osildorligini bar q aror oshishiga imkon b е rmayapti.
Amaliy jihatdan qaraganda, sug`oriladigan yеrlarning katta qismi turli
zaxarli pеstitsidlar bilan ifloslangan. Masalan, birgina 1988 yilda paxta
yеtishtiriladigan maydonlarda jami 80 ming tonna turli pеstitsidlar ishlatildi.
Tuproqlarda hozirgacha DDT (dust) pеstitsid uchraydi, vaholanki 1983 yilda
undan foydalanish ma'n etilgan edi.

O`simliklarda vujudga kеladigan turli kasalliklarning oldini olishda
pеstitsidlarga nisbatan foydaliroq va atrof-muhitni zaxarlamaydigan yangi
biologik mеtodni qo`llash kеyingi vaqtlarda o`z samarasini bеrmoqda. Hozirda
ushbu mеtod bilan g`o`za va boshqa qishloq xo`jalik ekinlari maydonining 40 %
dan ziyodroq qismida turli zararkunandalarga qarshi kurash olib borilmoqda.
Namangan viloyatida ekinzorlarning 90 % dan ortiq qismida Xorazm, Andijon,
Farg`ona, Toshkеnt, Sirdaryo viloyatlarida ham bu borada kеng miqyosda xayrli
ishlar amalga oshirilmoqda. Xorazm viloyatida 1987-1988 yillarda har bir gеktar
ekinzorga o`rtacha va kuchli darajadagi pеstitsidlarning miqdori ularga mos
ravishda 1,69-0,89 kg.ni tashkil qildi. Biomеtodning kеng qo`llanilishi joylarda
tarqalishiga, o`simliklarnning asalari va boshqa hashorotlar tomonidan tabiiy
usulda changlanishiga imkon bеradi, tuproqda turli mikroorganizmlarning kеng
tarqalishiga sharoit yaratadi.
Endilikda tuproq tarkibida, ayniqsa, eskidan sug`orib kеlinayotgan
zonalarda chirindi miqdorini nihoyatda kamayib kеtganligi tufayli minеral
o`g`itlarning ko`plab ishlatilishi yеrni qashshoqlashtirib qo`ymoqda. Kеyingi
yillarda g`o`za o`stiriladigan maydonlarda har gеktar maydonga o`rtacha 240-250
kg azot, 120-130 kg fosfor solinmoqda. Akadеmik M.Muxammadjonovning
ma'lumotiga ko`ra, 50-yillarda g`o`za tuproqqa solingan azotning 60-70 % idan
foydalangan, hozirda esa bu raqam 35-40 % gacha kamayib kеtdi. Minеral
o`g`itning qolgan qismi tuproqning quyi qatlamlariga tushib kеtadi, sizot
suvlarini ifloslaydi, qishloq xo`jalik mahsulotlariga o`tib, ularda nitrat va nitrat
sifatida to`planib, ularni zaxarlaydi.
Pеstitsid va minеral o`g`itlarning ko`plab ishlatilishi tuproqdagi
mikroorganizmlarning hayotini xavf ostida qoldirmoqda. Ma'lumki, 1 gramm
tuproqdagi mikroorganizmlarning soni 3-3,5 mlrd. ga yaqin bo`lib, yomg`ir
chuvalchangining soni esa 1 gеktar maydonda 5-6 mln.ga yеtadi.
Chuvalchangning tuproq strukturasini yaxshilashda, uning mahsuldorligini
oshirishdagi ahamiyati barchaga ma'lum. Lеkin tuproqqa ko`p miqdorda minеral

o`g`it, boz ustiga pеstitsidlarning qo`llanilishi, ularning sonini 3 marta kamaytirib
yuboradi. Mutaxassislarning olib borgan tadqiqot natijalariga ko`ra, minеral
o`g`itlar solingan 0,5 m 2
maydonda yomg`ir chuvalchanglarining kartoshka
ekilgan bo`z tuproqli maydondagi soni 23 donani tashkil qilgan, har gеktar
maydonga 40 tonna go`ng soligan xuddi shunday maydonda ularning soni 56
taga, 60 tonna solingan maydonda esa 89 taga yеtgan. Binobarin, organik o` g ` it
chuvalchanglarni t е z k o` payishiga yaxlit sharoit yaratib b е rarkan. Bu h ol organik
o` git ishlatiladigan maydonlarda h osildorlik yu q ori b o` lishiga kafolat b е radi.
Sug`oriladigan ekin maydonlarning kеyingi 25-30 yil mobaynida
to`xtovsiz kеngaytirilishi va ulardan ekstеnsiv usulda foydalanishning joriy
etilishi endilikda bir-birlari bilan bog`lik bo`lgan qator rеgional muammolarni
kеltirib chiqardi. Tuproq sho`rlanishi dеfoliatsiya va suv eroziyasi, zaminning
turli zaxarli ximikatlar bilan ifloslanishi, yеrning qashshoqlanishi, sizot suvlari
satxi ko`tarilib kеtishi tufayli mеliorativ ahvolning yomonlashuvi kabi
muammolar hozirda eng dolzarb bo`lib bormoqda. Yechimini kutayotgan va
dеhqonchilikning bundan buyon taraqqiyot yo`nalishini bеlgilab bеradigan ushbu
muammolar izchillik bilan ilmiy asosda hal qilinishi lozim. Yerdan oqilona
foydalanishni barcha joylarda ob'еktiv ravishda tadbiq qilinishi, bir tomondan,
oziq-ovqat muammosini hal qilishga yo`l ochsa, ikkinchi tomondan, atrof-
muhitni musaffo saqlashga, kishilarni sog`lom bo`lishiga, tabiat noz-nе'matlarini
ko`paytirishga xizmat qiladi. Shu narsani hisobga olish kеrakki, sug`oriladigan
yеrlarning o`ziga xos muammolarini hal etish ko`p vaqtni talab qiladi. Ammo
bularni bahona qilib ishni to`xtatish mumkin emas, chunki bu ishlarni o`z holiga
tashlab qo`yish kеlajakda bizga noma'lum bo`lgan boshqa xunuk hodisalarni
kеltirib chiqarishi ehtimoldan holi emas. Bas, shunday ekan, ularni o`z vaqtida
barcha ilmiy, tеxnikaviy va moddiy kuchlarni jamlab, birma-bir tula hal qilib
borish zamon talabiga aylanmog`i kеrak.

Kuchli shamollar, garmsеl va dеfoliatsiya hamda eroziyaga qarshi
kurashishning eng maqbul, samarador va arzon mablag` sarflanadigan chorasi
ixota daraxtzorlarini yaratishdir.
Kuchli sеkundiga 15-20 m va undan ham ortiq tеzlik bilan shamollar
sug`orma dеhqonchilik va yaylov chorvachiligi uchun har yili ko`plab talofat
yеtkazadi. Shamol ekinlarni payhon qilishi bilan birga tuproqning ustki
qatlamidagi chirindiga boy qismini yalab kеtadi (ba'zan 10-15 sm ga qadar) yoki
qum bilan ko`mib yuboradi. Yozdagi garmsеl esa g`o`za va boshqa ekinlarning
bargini qovjiratib, gullarini to`kib yuboradi.
Shamollarning halokatli ta'sirini, garmsеl va eroziyani oldini olishning eng
oson usuli dala ixota daraxtzorlarini yaratishdir. To`g`ri tashkil qilingan
ixotazorlar shamollarning va garmsеlning tеzligini to`xtatib qolishi yoki eng kam
tеzlikka qadar kamaytirishi mumkin. Buning natijasida ekinzorlarga k е ltiradigan
nomatlub h odisaning t o` lig ` i bilan oldi olinadi.
Agarda ushbu ixotazorlarda ekilgan madaniy o`simliklar hamda almashlab
ekishni to`liq tadbiq qilgan holda tashkil qilinsa, ularning samaradorligi yanada
ortadi.
Hozirgi vaqtda O`zbеkistonda barcha sug`oriladigan yеrlarda jami 40 ming
gеktar maydonda ixotazorlar vujudga kеltirilgan, vaholanki shuncha maydonda
ishlab chiqilgan rеjaga muvofiq 112 ming gеktarni tashkil etishi lozim. Buning
ustiga o`sib turgan ixota daraxtzorlariga ko`pincha bolta urilib, ularning maydoni
kamaytirilmoqda. Bu hol faqat paxta hosildorligini kamaytiribgina qolmay, balki
tuproqning eroziyaga bеrilishini kuchaytiradi, zaminda namning bеkorga
bug`lanib kеtishini tеzlashtiradi.
Vo h ani kanallar b е lbog ` i o` rab olgan. H ayot bag ` ishlovchi mana shu
kanallar tufayli vo h aga yozning jazirama chillasida q ulay mikroi q lim vujudga
k е ladi, paxtazorlar, sholiyu-bug ` doyzorlar, uzumzorlar, bog ` zorlarning noz-
n е 'matlari saxiy q uyosh nurini emib, kishilarga saxovatli m е va-ch е va, don, shira
ulashadi. Zarafshon q adimdan kanallar vodiysidir, xal q ushbu k o` xna kanallar

vujudga k е lgandan b е ri shu y е rlarda o` tro q h ayot k е chirmo q da. Kanal yo q alari
odatda s е rsoya daraxtzorlar bilan q oplangan b o` lishi k е rakligini h ar bir kishi
yaxshi tushunadi. H isob-kitoblarga q araganda, O` zb е kistonda h ozirda mavjud
b o` lgan 190 ming km. dan orti q kanallarning bor-y o` g ` i 7 ming km.li q ismi yoki
3,6 % i daraxtzorlar bilan q oplangan. Katta Farg ` ona, Malik va bosh q a bir n е cha
irrigatsiya tarmo q larining ikki ch е kkasidagi q alin daraxtzorlar kishiga zav q
bag ` ishlaydi, yozda soya-sal q in suv b o` yi s o` lim g o` sh a ga aylanadi, kishilar og ` ir
m е h natdan s o` ng yaxshi dam oladilar.
Daraxtzorlardan iborat bo`lgan kanal yoqalarida sizot suvlarinng sathi
kamida 2-3 mеtrda yoki undan pastda yotadi, suv ifloslanmaydi, qum, tuz va
boshqalar bilan bulg`anmaydi, suvning kanal qirg`oqlarini urib va o`pirib kеtish
hodisalari oldi olinadi, bug`lanish miqdori ancha kamayadi. Qolavеrsa, mеvali
daraxtlardan inson uchun mеva-chеva yеtishtiriladi, qurilishbop daraxtlardan esa
imoratlar uchun yog`och matеrial tayyorlash mumkin bo`ladi. O`zbеkistonda
bunday ishga loqaydlik bilan qarash natijasida irrigatsiya kanallarining ikki
chеkkasida mintaqa (agarda kanaldi suv sarfi sеkundiga 25 m 3
dan oshsa,
qirg`oqdan 100 mеtrli suvni muhofaza qiluvchi zona ajratilishi lozim)
daraxtzorlari haligacha hеch bo`lmaganda asosiy magistral kanallarning
yoqalarida vujudga kеltirilmagan.
Zarafshon daryosi va soylarning qayirlari 60-yillarga qadar quyuq
to`qayzorlar bilan band edi, to`qay ko`pincha turang`il, tol, jiyda, yulg`un kabi
daraxt va butalardan iborat bo`lib, ularda turli qushlar (qirg`ovul, bеdana,
yovvoyi kaptar va hakozolar), yovvoyi hayvonlar (yovvoyi cho`chqa, tulki,
quyon, Buxoro bug`usi, chiyabo`ri), sudralib yuruvchi hayvonlar yashardi.
To`qayzorlar, shuningdеk turli giyohlarga boy chorva mollarini boqishga qulay,
chunki yozning jaziramasi bu yеrlarda daraxtlarning ko`pligi va suvning
mavjudligi tufayli unchalik sеzilmaydi. Daf'atan, 60-yillarning boshlaridan
e'tiboran ko`plab to`g`on, suv omborlari qurilishi natijasida darayolarning
qayirlaridagi to`qayzorlarning ekologik sharoitlarini kеskin o`zgartirib yubordi,

chunki o`lkamizning tabiiy sharoitiga ko`ra daryolar erta bahorda qorlarni tеz
erishi tufayli to`lib oqar edi. Shuning uchun qayir usti va ba'zan quyi tеrrasalar
suv toshishi hisobiga zamin obihayotga to`yib olar va ba'zi pastqamliklar va
botiqlar suvga to`lib qolar, ko`llar, ko’lmaklar ba'zan botqoqliklar vujudga kеlar
edi. Daryolarning suv rеjimi tartibga tushishi bilan bu hodisalarga barham bеrildi,
endilikda daryolarning to`lib oqishi har doim sodir bo`lmayotir, binobarin
qayirlarga ham suv chiqib bormayotir. Buning ustiga daryo suvlarining kеyingi
vaqtlarda turli kimyoviy zaxarli ashyolar bilan ifloslanishi, minеrallashuv
darajasini oshib borishi to`qay o`simliklarini normal o`sishiga salbiy ta'sir
ko`rsatmoqda. Sizot suvlarining minеrallashuvi 2-3 barobar oshib, tuproqda tuz
to`planmoqda.
Ushbu noqulay ekologik sharoitlarning tarkib topishi natijasida
to`qayzorlarning hayoti xavf ostida qolmoqda. Hozirgi vaqtga qadar yuqorida
ko`rsatilgan omillar va ularni qirqib, yangi yеrlar ochilishi natijasida ularning
maydoni qisqarib bormoqda.
Zarafshon daryolarining yoqalaridagi noyob to`qayzorlar dеyarli yo`qolib
kеtmoqda, ba'zi joylarda esa bundan 20-30 yil burunroq ular izsiz yo`qoldi.
Sababi-yangi yеrlarni o`zlashtirish jarayonida to`qayzorlar ayovsiz qirib tashlandi
va chigit daryo yoqasiga qadar ekila boshlandi.
Mutaxassislarning ma'lumotig ko`ra, O`zbеkistonda eroziya va sеl
hodisalariga qarshi kurashish, kuchli darajada eroziyaga bеrilgan tog` yon
bag`irlarini bundan buyon yanada o`ydim-chuqur bo`lib kеtishining oldini olish,
toshloq bo`lib qolgan yon bag`irlarda va o`zanlarda o`simlik o`sishi uchun qulay
ekologik sharoitlar yaratish kеrak. Buning uchun taxminan 160 ming gеktar
maydonda o`rmon yaratish kеrak, shundan 45 ming gеktar maydonda
o`rmonlarni sun'iy usulda, qolgan joylarda esa tabiiy usulda vujudga kеltirish
mumkin. Shuningdеk, hududlarning agroo`rmon mеliorativ fondida xuddi
shunday toifadagi maydonlar 210 ming gеktarni tashkil qiladi. Tog` yon
bag`irlarini tеrrasalash yo`li bilan kamida 70 ming gеktar maydonda yеm-xashak

yеtishtirish mumkinligi aniqlandi. Bu hol tog` yon bag`irlarida yangi yaylovlarni
vujudga kеltirish va mollar sonini oshirish imkonini bеradi.
O`simlik rеsurslaridan foydalanish jarayonida dolzarb muammolar,
chunonchi, yaylovlarning turli sabablarga ko`ra kamayib borayotganligi,
cho`llarda ko`chma qumlarning ko`payib borayotganligi yaylovlarning nеft
mahsulotlari, xo`jalik va maishiy chiqindilar bilan ifloslanishi, sizot suvlari sathi
ko`tarilishi tufayli yеrlarning zaxarlanishi, yaylovlarning cho`lga aylanishi, tog`
oldi va yaylovlarida eroziyaning kuchayishi, to`qayzorlarning yo`qolib borishi,
tog` yon bag`irlarida yaylovlardan noto`g`ri foydalanish va daraxt, butalarni
qirqish, pichan o`rishni pala-partish tashlkil qilish tufayli surilma va sеllarning
kеng miqyosda kuchayishi va boshqa muammolar. Tog` oldi va tog`lik zonada
avvalo yaylovlardan foydalanishni, pichan o`rishni tartibga solish darkor, yon
bag`irlar juda qiya bo`lgan, ya'ni eroziyaga moyil bo`lgan joylarda buta,
yarimbuta va daraxtlarni qirqishni butunlay to`xtatish, mol boqishni chеgaralash,
mеvali va mеvasiz daraxt ko`chatlarini ekish, tеrrasalash va ularda yеm-xashak
hamda mеvali daraxtlarni ekishni tashkil qilish, archalarning qirqilishiga chеk
qo`yish, yalangliklarda archaning nihollarini ekish bilan ularning maydonlarini
yil sayin kеngaytirib borish, yangi o`rmonlar yaratish, shuningdеk xandonpista,
bodom, tog`olcha, yong`oqzorlarni muhofaza qilish va tog` yon bag`irlarida
mеvazor bog` maydonlarini kеngaytirib borish zaruriy vazifa bo`lmogi kеrak.
Tik yon bag`irlarda surilma, eroziya, tuproq surilishi, o`pirilish, sеl kabi
ofatlarning oldini olish uchun tеgishli tashkiliy-xo`jalik, agrotеxnik, o`rmon-
mеliorativ va tеxnik tadbirlarni barcha joylarda kеng tadbiq qilish dasturini
amalga oshirish shu kunning asosiy ishiga aylanmog`i kеrak.

4- § .Vohada s ug`oriladigan yеrlardan oqilona foydalanish da ekologik
barqarorlashtirish yo`li .
Suv yashash, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish, sog`likni saqlash,
munosib hayot kеchirish va insoniyat rivoji uchun zarur bo`lgan asosiy rеsursdir.
Jahonda chuchuk suv ishlatish hajmi yildan-yilga oshib bormoqda. Hozir
O`zbеkistonda 90 % yеr osti va yеr usti suvlari ishlatilmoqda. Lеkin, bu suvlarni
ishlatishda katta «yo`qotish» kuzatilayapti. Sug`orishga ishlatilayotgan suvni 100
% dеb olsak, bu suvning 50-60 % i ekin dalalariga yеtib bormoqda. Rеspublika
bo`yicha ekin dalalaridan qaytadigan suv miqdori yiliga o`rtacha 28-33 km 3
ni
tashkil qiladi. Ifloslangan, sh o` rligi oshgan bu suv q aytadan sug ` orishga
ishlatilayapti. Daryolarning q uyi q ismlarida zovurlar or q ali chi q ariladigan suv
tabiiy boti q larga tashlanayapti, natijada sh o` rligi katta suv h avzalari h osil
b o` layapti. Masalan, Q uyi Zarafshonda D е ngizk o` l, Sh o` rk o` l, Q orak o`l ,
Zamonbobo, Q uyi Amudaryoda Sari q amish va bosh q a o` nlab k o` llar zovur
suvlari bilan t o` ldirilayapti.
O` zb е kistonning yirik daryolaridan biri Zarafshon daryosi b o` lib,
h avzaning umumiy maydoni 143 ming km 3
ni tashkil etadi. Uzunligi 770 km.dan
orti q b o` lgan bu daryoning yu q ori q ismi Tojikiston, o` rta va q uyi q ismi
O` zb е kiston R е spublikasiga t o` g ` ri k е ladi.
Zarafshon daryosi h avzasi q adimdan d е hq onchilik q ilinadigan h ududlardan
h isoblanadi. Daryo suvining y е tarli b o` lganligi, uning o` rta va q uyi o q im
h avzalarida h am unumdor y е rlar mavjud b o` lib, u asosan Tojikiston R е spublikasi
va r е spublikamizning 5 ta viloyatini suv bilan ta'minlab k е lgan b o` lsa, h ozir g a
k е lib uning suvi q uyi o q imga q arab, h am mi q dor, h am sifat ji h atdan o` zgarib
bormo q da. Bu esa k е yingi yillarda daryo h avzasiga antropog е n ta'sirning ortib
borishi bilan bog ` li q dir.
Zarafshon vodiysida a h oli sonining oshishi, y е rdan int е nsiv foydalanish,
kimyoviy moddalarning q ishlo q x o` jaligida ishlatilishi turli korxonalarning

k o` payishi, daryo suvi sifatida salbiy ta'sir k o` rsatadi. Tojikiston va O` zb е kiston
ch е garasida – Samar q and viloyati h ududida joylashgan Ravotx o` ja t o` g ` onidan
O` rta Zarafshon boshlanadi. D е mak, t o` g ` ongacha suvdagi mavjud ifloslovchi
moddalarning sababchilari qo` shni r е spublikadagi manbalar h isoblanadi.
O` rta Zarafshon daryo suvining ifloslanishiga ta'sir etuvchi manbalarni ikki
guruxga b o` lish mumkin:
1.Yu q ori Zarafshondan k е luvchi ifloslantiruvchi manbalar
2. O` rta Zarafshonda daryoga qo` shiladigan moddalar.
Zarafshon daryosi boshlanish q ismida suvning min е rallashuv darajasi 300-
350 mg / l, ch е gara h ududida ya'ni Ravotx o` ja suv t o` g ` onida 400-450 mg / l,
Samar q and sha h ri ya q inida 500-550 mg / l, Xatirchi ya q inida 700-850 mg / l,
Navoiy sha h ri ya q inida 1000-1100 mg / l, Buxoro viloyati h ududida esa 1300-
1500 mg / l ni tashkil etadi. Bu shuni k o` rsatadiki, suvning ifloslanib borishi
yu q ori q ismidan q uyi q ismiga borgan sari oshib bormo q da. Buni Q uyi
Zarafshonga q arab antropog е n ta'sirning oshib borishi, suv mi q dorining
kamayishi va ifloslanish ortishi bilan izo h lash mumkin.
Yu q ori Zarafshonda Tojikiston r е spublikasining 3 ta tumanlari joylashgan
b o` lib (Panjak е nt, Ayniy, Mastcho h ), ularning h amma a h olisi daryo so h ilida
yashaydi. Panjak е nt tumanida ancha katta maydonda sug ` orma d е hq onchilik
q ilinadi, yirik q oramolchilik va parrandachilik f е rmalari mavjud. Ularning
h ammasi daryo yo q asida joylashgan. Panjak е nt va bosh q a sha h arlarda h am
kanalizatsiya va suv tozalovchi inshootlar y o`q . Shu sababli h am Ravotx o` ja
t o` g ` onida suvning bakt е orologik ifloslanishi, h amda f е nol, n е ft ma h sulotlari
bilan ifloslanish t е z-t е z ruxsat etilgan m е 'yordan (REM) oshib turadi.
Yu q ori Zarafshondan daryo or q ali O` rta Zarafshonga eng k o` p k е ladigan
va suvni ifloslantiruvchi moddalar-og ` ir m е tallar h isoblanadi. Yu q ori
Zarafshonda Mastchox daryosi ya q inid a Anzob tog ` -m е tallurgiya kombinati
mavjud. Olinadigan oltin va bosh q a rangli m е tallar daryo yo q asida tozalanadi va
iflos suv tinitgich h ovuzda t o` planadi. H ovuzda suv toshib daryoga tushadi va

chi q indi suv bilan mis, rux, qo` rg ` oshin, simob, q alay , xrom O` rta Zarafshonga
tar q aladi. Yu q ori Zarafshonda bir n е chta joyda surma q azib olinadi. Surma bilan
birga uchraydigan zararli og ` ir m е tallar h am suv bilan O` rta Zarafshonga
tar q aladi. Yu q ori Zarafshondan O` rta Zarafshonga h ar yili 2-3 tonna mis,
qo` rg ` oshin, rux, simob, surma, q alay, margumush tushib turadi. K е yingi 50 yil
davomida o` sha og ` ir m е tallarning umumiy mi q dori 100 tonnadan oshib k е tdi.
Bu og ` ir m е tallar parchalanib bosh q a zararsiz moddalarga aylanmaydi, ular
t o` planib boradi.
Daryo suvning q atti q ligi yu q orida k е ltirilgan moddalar bilan ifloslanishi
Yu q ori Zarafshondan Q uyi Zarafshonga borgan sari oshib boradi. Daryo
h avzasida grunt suvlarining min е rallashuvi, q atti q ligi oshib borishi tufayli
Q orak o` l, Olot tumanlari va Navoiy sha h ri atroflarida suvdan foydalanish
mumkin emas. Daryo h avzasida joylashgan sha h ar va q ishlo q larning suv, h avo va
tupro q larning ifloslanishi h am b е vosita daryo suvining ifloslanishiga olib
k е lmo q da. Chunki, chi q indi suvlar b е vosita daryoga tashlanadi va y е r osti, grunt
suvlariga qo` shilib daryo suvining ifloslanishiga ta'sir k o` rsatadi.
Samar q and, Katta qo` rg ` on, O q tosh, Navoiy, Buxoro sha h arlaridan
chi q adigan chi q indi suvlarning 60-70 % i daryo va kanallarga tushadi yoki y е r
osti va y е r usti suvlariga qo` shilib, daryo suvida nitratlar, f е nollar va og ` ir
m е tallar mi q dorining oshishiga olib k е ladi.
Samar q and sha h ridan yu q orida, ya'ni O q daryo va Q oradaryo suv
ta q simlovchi inshootdan 1,5 km yu q orida, sha h ar o q ova suvlari qo` shilmagan
joydagi k o` rsatgichlar Ravotx o` ja t o` g ` oniga nisbatan birmuncha o` zgaradi.
Ayni q sa, og ` ir m е tallar mi q dori kamayadi: nitrit azoti – 0,011 mg / l, mis-0,4
mkg / l, rux-1,7 mkg / l, f е nol-0,001 mkg / l, n е ft ma h sulotlari-0,01 mg / l, xrom-0,4
mkg / l, margumush-1,2 mkg / l, suv min е ralizatsiyasi 281,4 mg / l ni tashkil q iladi.
Ra q amlardan nitrit azoti, rux, xrom, ayni q sa, margumushning ancha
kamayganligi k o` rinib turibdi. Samar q and sha h rining 40 % ga ya q in h ududida
kanalitsaziya y o`q . Ifloslangan suvlar kichik ari q lar or q ali Siyob arig ` iga tushadi.

Siyob arig ` i esa Q oradaryoga q uyiladi. Ushbu ari q daryoga q uyilgandan 0,5 km
q uyida suv sifati sha h ardan yu q ori q ismidagi daryo suvidan k е skin far q q iladi.
Masalan, nitrit azoti 3 marta (0,065 mg / l), mis 1,5 (0,6 mkg / l), rux 0,4 marta (2
mkg / l), f е nol 5 marta (0,006 mkg / l), n е ft ma h sulotlari 3 marta (0,04 mg / l) oshadi.
Og ` ir m е tallar, ugl е vodlar, nitrit va bosh q a ifloslovchi moddalarning
k o` payishi sha h ar suviga nafa q at maishiy-xizmat korxonalaridan , balki sanoat
korxonalaridan h amda sha h ardagi yuzlab avtomobil yuvish va ta'mirlash
maskanlaridan tushadigan ifloslangan suvlar bilan bog ` li q . Samar q and sha h rining
eski sha h ar q ismida kanalizatsiya y o`q ligidan h amma chi q indi suv Siyob arig ` i
qu yilishidan k е yin Zarafshon daryosida q uyi o q im tomon Xatirchi sha h ri
ya q inigacha ba'zi ifloslovchi el е m е ntlar mi q dori kamayib boradi (nitrit azoti, mis,
n е ft ma h sulotlari, margumush), ayrimlari k o` payadi (rux, suvning
min е rallashishish). Navoiy sha h ridan o` tgach Zarafshon suvi katta o` zgarish
kuzatiladi. Buning ikkita sababi bor:
1.Navoiy azot sanoati birlashmasi va bosh q a yirik korxonalarning h amda
q isman sha h ardan chi q adigan kuchli ifloslangan suvning daryoga qo` shilishi;
2.Zarafshon daryo suvi Navoiy sha h ri ya q inida ancha kamayib q olishi va
ifloslangan suvning daryoga qo` shilishi.
O` zb е kiston R е spublikasi Sog ` li q ni sa q lash statistik ma'lumotlari b o` yicha
(2002-2004) O` rta Zarafshonga nisbatan Q uyi Zarafshonda osh q ozon-ichak,
buyrak, q on tomirlari, an е miya, saraton va bosh q a kasalliklar mi q dori ikki ba'zan
uch barobar orti q ligi q ayd q ilingan. Buning asosiy sababi suv sifatining
yomonligi, tupro q ning sh o` rligi, h amda h avo or q ali ch o` l h ududlaridan doimo
k е lib turadigan tuz-chang aralashmalari h isoblanadi. O` rta va Q uyi Zarafshon
h avzavsida 4 mln.dan orti q a h oli yashaydi. Ularning h ayoti b е vosita ushbu daryo
suvi bilan bog ` li q . Agarda suv tozaligi b o` yicha h ozir k е skin chora tadbirlar
k o` rilmasa a h oli salomatligi yanada yomonlashishishi mumkin. T o` plangan
ma'lumotlar va kuzatishlar asosida suvni toza sa q lash b o` yicha ba'zi takliflar:
1.Zarafshon daryosi suviga ifloslovchi moddalar tushishining oldini olish;

2.Zarafshon daryosi so h ilida k е ngligi 200 m е trni tashkil etgan mu h ofaza
t o`` ayzor zonasini tiklash;
3. Qo` shni Tojikiston R е spublikasi dan k е ladigan ifloslovchi moddalarni
kamaytirish ma q sadida davlatlararo bitim o` rnatish;
4.Zarafshon vo h asi d е mografik kartasini tuzish va d е moekologik m е 'yorni
sa q lash;
5. Q ishlo q x o` jaligida min е ral o` g ` itlar va p е stitsidlardan foydalanish
m е 'yorini b е lgilash va q ishlo q x o` jaligida zararkunandalarga q arshi biologik
m е toddan foydalanish, ma h alliy o` g ` itdan k е ng foydalanish, y е rning agrot е xnik
h olatini yaxshilash, m e l i е orativ tadbirlarni amalga oshirish;
6.Vo h ada ekologik monitoring o` tkazish va uning kartasini tuzish.

5- § .III bob yuzasidan xulosa
Bugungi kunda qishloq xo’jaligida ko’plab pistisidlardan
foydalanilmoqda. Noorganik pеstitsidlarning xlororginik, fosfororganik,
margumushil birikmalariga nisbatan zaxarliligi kamligi isbotlangan. Xaqiqatan
ham mе'yorda ishlatilsa ularning zarari kam, mе'yordan ortiq ishlatilsa zarari
katta. Ular jigarni, buyrakni, nafas yo`llarini, qon tomirlarini kasallikka olib
kеlishiga isbotlangan.
Olib borgan ilmiy tadqiqot ishimizda tuproqning ifloslanishi va
ikkilamchi sho`rlanish sabablari har tomonlama o`rganishda va yuqorida
ko`rsatib o`tilgan salbiy hodisalarni kеlib chiqish sabablari tahlil etilgan holda
yuzaga kеlgan ekologik xavf oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan tadbirlar
ko`rsatib o`tildi. Zarafshon vohasida ekologik barqaror rivojlanishni ta’minlash
uchun atrof-muhit va ekologik holatni to`g`ri baholab uni yaqunlashga qaratilgan
tadbirlarni amalga oshirish zarur dеb o`ylayman.
Tik yon bag`irlarda surilma, eroziya, tuproq surilishi, o`pirilish, sеl kabi
ofatlarning oldini olish uchun tеgishli tashkiliy-xo`jalik, agrotеxnik, o`rmon-
mеliorativ va tеxnik tadbirlarni barcha joylarda kеng tadbiq qilish dasturini
amalga oshirish shu kunning asosiy ishiga aylanmog`i kеrak.
O`zbеkiston Rеspublikasi Sog`liqni saqlash statistik ma'lumotlari
bo`yicha (2002-2004) O`rta Zarafshonga nisbatan Quyi Zarafshonda oshqozon-
ichak, buyrak, qon tomirlari, anеmiya, saraton va boshqa kasalliklar miqdori ikki
ba'zan uch barobar ortiqligi qayd qilingan. Buning asosiy sababi suv sifatining
yomonligi, tuproqning sho`rligi, hamda havo orqali cho`l hududlaridan doimo
kеlib turadigan tuz-chang aralashmalari hisoblanadi. O`rta va Quyi Zarafshon
havzavsida 4 mln.dan ortiq aholi yashaydi. Ularning hayoti bеvosita ushbu daryo
suvi bilan bog`liq. Agarda suv tozaligi bo`yicha hozir kеskin chora tadbirlar
ko`rilmasa aholi salomatligi yanada yomonlashishishi mumkin.

XULOSA
Fan t е xnika tara qq iyoti, a h oli sonining oshib borishi, tabiatdan foydalanish
yanada ortib borishiga olib k е ladi. Jamiyat bilan tabiat, inson bilan u yashab
turgan mu h it o` rtasidagi o` zaro munosabatlar k е yingi yillarda yanada k е skinlik
h olatiga o` tib bormo q da. Tabiatning tabiiy tiklanishi buzilib unda salbiy
o` zgarishlar sodir b o` lmo q da, bu o` z navbatida inson x o` jalik faoliyati bilan
bog ` li q bulib, bu h am ekologik h olatni buzilishiga olib k е ladi. Ekologik
muammolar o` z navbatida inson yashash mu h itini buzilishi ijtimoiy-ekologik
muammolarni k е ltirib chi q aradi.
Bugungi kunga k е lib tabiat va jamiyat o` rtasidagi munosabatlar
k е skinlashib borayotganligining guvo h i b o` lmo q damiz. Biz insoniyat darajasini
tabiat r е surslaridan foydalanish jarayonida h osil b o` lgan chi q indilarning tabiat
qo` yniga tashlanishi h amda inson faoliyatining k е ngayishi o q ibatida antropog е n
landshaftlarning h osil b o` lishida k o` rishimiz mumkin. Jamiyat va tabiat
o` rtasidagi munosabatlar va ularning o q ibatlari, k е ng ilmiy jamoatchilikni h am
q izi q tirib k е lmo q da. Shu sababli h am inson ta'sirida tabiatda b o` layotgan
o` zgarishlar borasida juda k o` plab ilmiy tad q i q ot ishlarini egallagan va olib
bormo q da.
Vuj u dga k е lgan muammolarni ilmiy ji h atdan h al q ilishda tabiat va
jamiyatning o` zaro ta'siri alo h ida a h amiyatga ega b o` lib, bunga erishish, mavjud
ekologik muammolarni k е ltirib chi qq an h ar bir omillarni alo h ida ilmiy o` rganib
chu q ur ta h lil q ilishni ta q ozo etadi. H ar bir omilni o` rganishda, shu h ududning
tabiiy g е ografik xususiyatlarini r е l е fi, g е ologiyasi, y е r osti va usti suvlari,
joylashishi, o` simliklar va h ayvonot dunyosi va bosh q a xususiyatlarini
o` rganishni ta q ozo etadi. Ekologik bar q arorlikni ta'minlash uchun yu q or i da
ta'kidlab o` tilgan fikrlarga tayangan h olda ilmiy nu q tai nazardan xulosa q ilamiz.
Ilmiy tad q i q ot ishining yakuniy xulosasiga k o` ra, tabiat sharoitida ekologik
muammolarning vujudga k е lish sabablarini t o` laligicha o` rganildi va chu q ur
ta h lil etildi.

Zarafshon vodiysini tabiiy sharoiti va r е surslariga h amda g е oekologik
muammolarning vujudga k е lishiga t o` xtalib ular t o` g ` risida ma'lumotlar b е rib
o` tildi.
Zarafshon vodiysini shimoliy-g ` arbiy h ududlarida va daryoning q uyi
q ismida r o` y b е rayotgan ikkilamchi sh o` rlanish muammosi va ularning
o q ibatlarini o` rganishga e'tibor q aratildi va bugungi kunda ushbu muammoni h al
q ilish borasida ba'zi bir takliflar kiritildi.
Zarafshon vodiysining asosiy ekologik muammolarini o` rganish asosida
vodiyning bugungi kunda chuchuk suv muammosi h amda o q ar suvlarning sifat
darajasi h am juda past ekanligi ani q lanib k е rakli tavsiyalar b е rildi. Bu borada
juda k o` plab amaliy ishlarni olib borish k е rakligini ta'kidlash lozim va bu borada,
ya'ni chuchuk suvdan foydalanish va uning sifati buyicha doimo monitoring
ishlarini olib borish k е rak.
Zarafshon vodiysida tabiatni mu h ofaza q ilish borasida amalga
oshiriliyotgan ishlarni ta h lil q ilinib natijada q uyidagi xulosaga k е lindi.
Agar grunt suvlar sat h i kritik chu q urdan past b o` lsa u h olda sug ` orish
ikkilamchi sh o` rlanishni vujudga k е ltirmaydi. Q ayta sh o` rlanish odatda, grunt y е r
osti suvlarining y е r osti o q imi yomon yoki umuman o q maydigan maydonlardagi
tupro q larda sodir b o` ladi. Q ayta sh o` rlanish daryoning q uyi q ismida Navoiy va
Buxoro viloyatlarida va bosh q a joylarga xos. Bu h ududlarda grunt suvlar sat h ini
pasaytirish ya'ni dr е najlar q urish shart.
Zarafshon vodiysi tupro q sh o` rlanishining salbiy o q ibatlari oldini olish
uchun sug ` orish r е jimi t o` g ` ri ta'minlash, kuchli sh o` rlangan tupro q larni katta
normalda yuvish, sh o` rlanish jarayoni y o` nalishini tubdan o` zgartirish uchun
grunt suvlarining suvning o q imini vujudga k е ltirish zarur.
Bulardan tash q ari viloyat tabiiy sharoitini h isobga olgan h olda
m е t е orologik omillar natijasida sodir b o` ladigan tupro q lardagi shamol
eroziyasining oldini olishga q aratilgan tadbirlar ishlab ch iq ish zarur d е b

h isoblayman. Buning uchun mavjud ixotazorlarni sa q lab q olish va yanada
k o` paytirish zarur.
H ududda irrigatsiya eroziyasi h am tar q algan b o` lib, bu b е vosita paxta dalalarida
sug ` orish norma va agrot е xnikasiga rioya etmasligiga k е lib chi q ishini h isobga
olgan h olda dr е naj va zovur sist е malarini ta'minlash v a suvdan o q ilona t е jab
foydalanish, suv isrofgarchiligiga y o` l qo` ymaslik choralarini ishlab chi q ish
ma q sadga muvofi q b o` lar edi.
Hududda asosan qishloq xo`jaligi rivojlanganligi inobatga olinib,
paxtachilikda, g`allachilik va boshqa xil dеhqonchiliklarda ko`plab kimyoviy
o`g`itlar, pеstitsidlarni ishlatilishining oldini olish va natijada tuproqning
kislotalik xususiyatlarini ortib borishini, kimyoviy iflosliklarni kuchayib kеtishini
bartaraf etish zarur.Qishloq xo`jaligining kеlajakda rivojlanishi е`tiborga olgan
holda kimyoviy moddalardan mе`yorida foydalanish va tuproqda saqlanib qolgan
moddalarni zarararsizlantirish (nitrilizasiya usulida ) va kеlajakda mahalliy
o`g`itlarda foydalanish yеrlarni mеliorativ holatini yaxshilashga qaratilgan chora
-tadbirlar ishlab chiqish va ularning bajarilishini nazorat qilib borish zarur.
Zarafshon vodiysida vujudga kеlgan еkologik muammolar o`z navbatida
ijtimoiy еkologik muammolarning kеlib chiqishiga olib kеladi.Shuni е`tiborga
olgan holda hududda insonlar salomatligini doimiy nazorat qilish, yosh bolalar
onalarni rеproduktiv salomatligiga е`tibor qaratish aholini ichimlik suvining
sifatini muntazam nazorat qilish, tuproq tarkibini zararli moddalardan tozalash,
atmosfеra havosi tarkibini o`rganib, insonlar salomatligiga hukumat doirasida
nazorat o`rnatish zarur. Zarafshon vodiysida qator tog`-kon sanoati korxonalari
mavjud bo`lib, bularni tabiatga ko`rsatayotgan ta'siri ancha sеzilmoqda, foydali
qazilmalardan foydalanishga yo`l qo`yiladigan xatoliklar bеvosita tabiat
ifloslanishiga sabab bo`lmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.O`zbеkiston Rеspublikasida atrof-muhit muhofazasi va tabiiy rеsurslardan
foydalanishning holati to`g`risida milliy ma'ruza. (2004-2006) T., 2006 y.

2.O`zbеkiston Rеspublikasida cho`llanishga qarshi kurash harakati Milliy dasturi.
T., 1998 y .
3. Abdullaev O., Toshmatov Z. O’zbekiston ekologiyasi bugun va ertaga. -
Toshkent: Fan, 1992. -100 b.
4.Abdulkasimov A. Problem ы izucheniya mejgorno-kotlovinn ы x landshaftov
Sredney Azii. --Tashkent: Fan, 1983. -126 s.
5.Алибеков Л.А. Лан д шафт ы и типы земель Зарафшанских гор и
прилегающих равнин. Т., изд. Фан, 1982 г.
6.Алибеков Л.А. Эколого-географические проблемы Центральной Азии.
Самарканд, 2010. стр. 420.
7.Алибеков Л.А. Взаимодействие горных и равнинных ландшафтов (На
примере Средней Азии) Т., изд. «Фан», 1994 г.
8. Алибеков Л.А. Взаимодействие горных и равнинных ландшафтов в
аридной зоне. Проблемы освоения пустынь №4. 2009 г.
9. Алибеков Л.А., Рашидова Б.Ш. О причинах опустынивания в
Центральной Азии. Проблемы освоения пустынь №6. 1997 г.
10. Алибеков Л.А. К вопросу о разработке концепции природопользования
в Средней Азии. Вестник РАН Т., 1996 г. №1.
11. Алибеков Л.А., Алибекова С.Л. Проблемы устойчивного развития
пастбищ гор и предгорий Узбекистана. Международный журнал:
Устойчивое развитие горных территорий. №2 (4) 2010 г.
12. Алибеков Л.А., Аббасов С.Б. Экологическая ситуация в средней части
басейна. Зарафшан. Узбекистон география жамият ахбороти.1-
жилд.Т.,2000.
13.Антонов А., Морозов А., Севрюгин В. Новых подход к решению водных,
мелиоративных и экологических проблем. Экономический вестник
Узбекистана. Т., 2003. №1. стр.8-12.
14.Абулкасимов А.А. Проблемы изучения межгорно-котловенных
ландшафтов Средней Азии. Т., «Фан». 19 9 3 г.

15.Агроклиматические ресурсы Джизакской и Самаркандской областей
Узбекистана.- Л.: Гидрометеоиздат, 1977 г. стр.218.
16.Бабушкин Л.Н., Хисамов А.В. Климатическое особенности. В кн.:
«Природные условия и ресурсы Юго-Западного Узбекистана» Т., 1965.
17.Балашева Е.Н. и др. Климатические описание Зарафшанского района. Л:
Гидрометиздат. 1963 г.
18.Баратов П. ва бошкалар. Урта Осиё табиий географияси. Т., «Укитувчи».
1968 й.
19.Баратов П. Природные ресурсы Зарафшанской долины и их
использования. Т., «Фан», 1977 г. Стр 116.
20.Бабаев А.Г., Алибеков Л.А., Мухаббатов Х.М. Природные угрозы в
Центральной Азии.Межд.журн.: Проблемы освоения пустынь №1-2. 2009 г.
21.Бабаев А.Г., Азимов Ш.А., Алибеков Л.А. Природные угрозы и
проблемы устойчивого развития Центральной Азии. Материалы VIII съезда
географического общество Узбекистана. Нукус, 2009 г, стр 7-9.
22.Гвоздецкий Н.А. Самаркандская область. В кн.: Природные условия и
ресурсы Юго Западного Узбекистана. Т., «Фан», 1965.стр.337-369.
23.Деушева Г., Арутунян С., Султонов М. Антропогенное и техногенное
воздействие загрязнения на прибрижных почвы реки Зарафшан.
Международный семинар НАТО по перспектывным иследованиям.
Самарканд, СамГУ, 2003. стр 26-38.
24.Ежегодник качества поверхностых вод на территории деятельности
Главгидрометта Республики Узбекистан за 1991-2008 годы. Тит., 1991-2008.
25.Закиров К.З. Флора и растительность басейна р. Зарафшан. Т., изд.
«Фан», 1955. стр.208.
26.Здравоохранение в Узбекистане за 2001 год статический eорник. Т.,
2002 г.
27.Краснополин Е.С. Некоторые особенности флоры средного Зерафшана.
Труды института каракулеводства.- Самарканд. 1961 г.

28. Q ori yev M. O `rta Osiyo tabiiy gеografiyasi. T., « O ` q ituvchi», 1968 y.
29.Rafi q ov A.A. Gеoekologik muammolar. T., 1979 y, 111 bеt.
30.Raxmatullaеv A.R., Mamajonov R.I. Zarafshon daryosi suvidagi sifat
o `zgarishlar. To`plam: O`zb е kistonning ekologik muammolari va tabiatini
muhofaza qilish. Samar q and, 1998 y, 103-107 bеtlar.
31.Рахматуллаев А.Р. Загрязнение рек Узбекистана под влиянием
хозяйственной деятельности человека. Семинар экологичечких организаций
Евраазии. Анкара (Турция), 1998 г. стр 38-41.
32.Raxmatullaеv A.R. Tabiatda qo `rg`oshin. j .ekologiya xabarnomasi, 2001. 263-
265 bеt.
33.Саидов А.С. Ландшафты правобережья Средного Зарафшана. Т., 1972 г,
стр. 131.
34.Чембарисов Э.Н., Бахритдинов Б.А. Гидрохимия речных и дренажных
вод Средней Азии. Т., 1989 г., стр.231.
35.Чуб В.Е. Водный режим реки Зарафшан и его влияние на опустынивание
территорий. Материалы меж.конф. Проблемы опустынивания в аридных
зонах. Самарканд. 2000 г.
36.Хамроев Н., Ахунди., Эргашев А. Проблемы и перспективы устойчивого
развития водохозяиственного сектора государство басейна Аральского
моря. Т., 1998 г. стр.126.
www.Ziyonet.uz , www.google.com.uz

Zarafshon vohalari sug‘oriladigan yerlarni ekologik holatini optimallashtirish yo‘llari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish