Zarafshon vohasi mezoliti tadqiqot muammolari va istiqboli - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	107.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Zarafshon vohasi mezoliti tadqiqot muammolari va istiqboli

Купить

Zarafshon vohasi mezoliti: tadqiqot muammolari va istiqboli.
REJA:
KIRISH:
ASOSIY QISM:
I BOB. Zarafshon vohasi mezolit davri o’rganilish tarixi, tadqiqot
muammolari va istiqboli.
1. Zarafshon vohasi paleolit , mezolit davri o’rganilish tarixi, tadqiqot
muammolari va istiqboli.
2. Zarafshon vohasi neolit davri o’rganilish tarixi, tadqiqot muammolari va
istiqboli.
II BOB. Zarafshon vohasi mezolit davri o’rganilishi va ular tadqiqoti
natijalari.
1. Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklari.
2. Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklari tadqiqotlari natijalari.
III BOB. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatining
o’ziga xos xususiyatlari.
1. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatining o’ziga xos
xususiyatlari.
2. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalarining kunlik turmush tarzi, ijtimoiy
xayoti, xo’jalik mashxulotlari,ma’naviy kechinmalari, madaniy aloqalari.
3. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari madaniyatining genezi.
XULOSA.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
ILOVA.

KIRISh
Magistrlik dissertatsiya mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi.
Kishilik tarixi taraqqiyoti ilk bosqichlarinitosh asri o‘z ichiga oladi (3-2 mln- mil
avv. IV yillklar). Bu davr tosh qurollarning yasalishi texnikasi va ularga ishlov
berilishi usullari, tosh industriyasining o‘ziga xoslik jihatlari, mehnat qurollarining
turmushda bajargan funsiyalari asosida o‘z taraqqiyoti bosqichlari ketma-ketligiga
ega, ya’ni bular paleolit (3-2 mln- 12 ming yilliklar), mezolit ( 12-7 ming yilliklar)
va neolit (6-4 ming yilliklar)tarixiy davrlardan iborat. Tosh asrining har bir tarixiy
davrida o‘ziga xos ijtimoiy tuzumi, odamlar turmush tarzi, kundalik xo‘jalik
mashg‘ulotlari, mehnat qurollari bo‘lgan, shuningdek, ularda madaniy va iqtisodiy
ixtiro va kashfiyotlari ro‘y bergan. Odamzod ilk jamiyatida ular hali tabiatga to‘la
qaramliligi bilan xarakterlanadi. Lekin, vaqt o‘tishi bilan inson va tabiatning o‘zaro
aloqadorligi masalasi mazmunan o‘ta dolzarb ahamiyat kasb etadi.Bu aloqadorlik
tarixiy davrlarda o‘ziga xoslikni tashkil etib, ularning har birida inson tomonidan
yaratilgan ixtiro va kashfiyotlar, ya’ni o‘z davri uchun innovatsiyalar bilan
xarakterlanadi. Masalan, tosh qurollarining odamzod tomonidan kashf etilishining
o‘zi o‘z davri uchun buyuk innovatsion faoliyat edi. Sun’iy olovning kashf etilishi
esa, so‘zsiz, insonlar turmushida, o‘zining biologik jihatdan takomillashuvida
(pishgan ovqatlarni tanovul qilishi), uning jamiyatida muhim ijtimoiy ahamiyat
kasb etgan.
Magistrlik dissertatsiya uchun tanlagan mavzumiz O‘rta Osiyo miqyosida
tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri taraqqiyoti bosqichlarida
madaniy aloqalar va odamzod tomonidan yaratilgan moddiy madaniyatning kelib
chiqishi tarixiy ildizlariga bag‘ishlanadi. Bu mavzuni biz be’jizga tanlamaganmiz.
Sababi, tadqiqotlar ko‘rsatishicha, mezolit davri davridan e’tiboran etnos, etnik
birikmalar shakllana borganligi haqida ma’lumotlar bor. Ma’lumki, kishilik tarixi
ibtidoiy davri, xususan tosh asri jamoalari ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy
taraqqiyotini o‘rganishda etnik jamoalari, etnomadaniyat, etnogenetik jarayonlar
masalasi dolzarbdir. Aniqrog‘i, etnogenetik jarayonlar tosh asrining qaysi

taraqqiyot bosqichiga oid degan masala mutaxassislar diqqat markazida bo‘lgan
va hanuzgacha tadqiqot ob’ekti bo‘lib kelmoqda. Nima uchun shunday, sababi
etnik birikma jamoalarning mustaqil madaniyati demakdir. Demak,
dissertatsiyamizning mazmuni O‘rta Osiyo tosh asri jamoalari, xususan Zarafshon
voxasi mezolit davri madaniyatining shakllanishi va rivojining tarixiy ildizlari,
madaniy aloqalarga bag‘ishlangan ekan, buni yoritishda so‘zsiz, tadqiqotlarda
aniqlangan va mustaqil madaniyat sifatida paleolit,mezolit va neolit davrlar uchun
ilmiy asoslangan arxeologik madaniyatlarning o‘rni va ahamiyati katta. Sababi shu
O‘rta Osiyo sarhadlari miqyosida tosh asri tarixiy davrlari kesimidagi ushbu
madaniyatlarningkelib chiqishi tarixiy ildizlari, madaniy aloqalarni biz o‘z
ishimizda yoritib, eng so‘nggi arxeologik tadqiqotlarda qo‘lga kiritilgan manba,
ma’lumotlar asosida ilmiy asoslab berishimiz lozim. Bunda madaniyatlar
shakllanishi avtoxton xarakteri muhim ahamiyat kasb etadi. O‘rta Osiyo miqyosida
paleolit davri, xususan Zarafshon, Farg‘ona, Surxon va Toshkent vohasi paleolit
davri jamoalarining madaniyati, mezolit davriga oid Obishir (Farg‘ona vohasida),
Vaxsh (Tojikiston hududida), Aydabol (Ustyurt palotasida) kabi madaniyatlar,
neolit davriga oid Joyitun (Janubiy Turkmaniston), Kaltaminor (Amudaryo va
Zarafshon daryosi Quyi oqimlari, Qizilqumda) Hisor (Tojikiston sarhadlarida),
Markaziy Farg‘ona (Farg‘ona vodiysida), Sazog‘on (O‘rta Zarafshon vohasida)
Ustyurt neolit madaniyati kabi tosh asri jamoalariga tegishli madaniyatlar mavjud
va tadqiq etilgan. Ushbu madaniyatlar kelib chiqishi tarixiy ildizlari, jamoalar
madaniy aloqalari ishda yoritiladi. Ta’kidlash joizki, hozirgi
kunda kishilik tarixi taraqqiyotining ilk bosqichlarini o‘z ichiga oluvchi butun bir
davr, ya’ni O‘rta Osiyoda tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri tarixi,
tarixshunosligi xususan, antropogenez jarayoni, inson va tabiatning o‘zaro
aloqadorligi, tosh asrining davrlashtirilishi va tarixiy bosqichlarning o‘ziga xos
xususiyatlari, davr yodgorliklarining xronologik doirasi va mustaqil arxeologik
madaniyatlari, jamoalar moddiy madaniyati, odamlar turmush tarzi, kunlik
mashg‘ulotlari, mehnat qurollari va ularning evolyusiyasi, xo‘jalik va madaniy
ixtiro, kashfiyotlar, aholining mafkuraviy qarashlari ma’naviy kechinmalari, diniy

tasavvurlari, ibtidoiy san’at, etnos, etnomadaniy qiyofasi va antropologik tiplar,
shu davrda ro‘y bergan ijtimoiy- iqtisodiy yuksalishlar, urug‘chilik jamoa
tuzumining shakllanishi va rivoji, ikki xo‘jalik va madaniy tiplar, ya’ni
o‘zlashtirma xo‘jalik va ishlab chiqarish iqtisodiyotiga asoslangan jamoalar
madaniyati, iqtisodiy va madaniy aloqalar, madaniyatlar kelib chiqishi tarixiy
ildizlari haqida keyingi yillar tadqiqotlarida muhim natijalarga erishilmoqda.
Bizning mazkur dissertatsiyamizning mazmuni va uning yozilishi keyingi
uch o‘n yilliklar davomida O‘rta Osiyoda, shu jumladan O‘zbekiston hududida
Zarafshon voxasi mezolit davri yodgorliklari tadqiqotida qo‘lga kiritilgan
kashfiyotlar, zamonaviy yondoshuvlar asosida katta hajmdagi arxeologik manbalar
tahlili bo‘yicha chiqarilgan xulosalarga tayanilgani bilan xarakterlanadi. Ma’lumki,
Respublikamiz mustaqilligi yillarida tosh asri yodgorliklari tadqiqotida jahonning
nufuzli ilmiy markazlari bilan hamkorliklar yo‘lga qo‘yildi, xalqaro arxeologik
qo‘shma ekspeditsiyalar (O‘zbekiston-Rossiya, O‘zbekiston-Polsha, O‘zbekiston-
Fransiya, O‘zbekiston-Xitoy kabi) faoliyat ko‘rsatdi, zamonaviy metodikalar
qo‘llanildi, taniqli xorij mutaxassislari ishtirok etishdi.
Magistrlik dissertatsiyamiz mavzusining dolzarbligi quyidagilar bilan
belgilanadi. Keyingi yillarda O‘rta Osiyo, xususan Zarafshon voxasi mezolit
davrida xalqimizning o‘tmish tarixi, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan madaniy
merosni chuqur o‘rganish va uni jahon hamjamiyatiga taqdim etish ishlariga katta
e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, Respublikamiz Birinchi Prezidenti
I.A.Karimov 1998 yil yozida Respublikamizning taniqli tarixchi, arxeolog olimlari
bilan uchrashganida haqqoniy tariximiz faqat birlamchi manbalar asosida
yaratilishini alohida ta’kidladi. Shu nuqtai nazardan bizning magistrlik
dissertatsiyamiz uchun tanlagan mavzumiz dolzarbligi belgilanadi. Sababi,
dissertatsion tadqiqotimiz manbaviy asosi faqat birlamchi manbalarga asoslanadi.
Moddiy, madaniy va arxeologik meros ob’ektlari tadqiqoti borasida jahonning
yetuk ilmiy markazlari bilan hamkorlik ishlari yo‘lga qo‘yilib, xalqaro arxeologik

ekspeditsiyalar faoliyat ko‘rsata boshladi. Tosh davri, xususan mezolit, neolit davri
jamoalari madaniyatini o‘rganishda O‘zbekiston-Rossiya, O‘zbekiston-Polsha,
O‘zbekiston-Fransiya kabi xalqaro arxeologik ekspeditsiyalarining tadqiqotlari
natijalari muhim ahamiyat kasb etdi. Xususan, arxeologik tadqiqotlarda zamonaviy
uslublar, asbob uskanalar qo‘llanila boshladi. Respublikamiz Birinchi Prezidenti
I.A. Karimov tomonidan asos solingan, muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev
tomonidan izchillik bilan amalga oshirilayotgan taraqqiyotimizning “o‘zbek
modeli”ni dunyo hamjamiyati tan oldi. 2016 yil 4 dekabrda yangi saylangan
Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoev o‘zining O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisidagi nutqida taraqqiyot
yo‘limiz borasida to‘xtalib, quyidagilarni ta’kidladi: “B iz muhtaram Birinchi
Prezidentimiz Islom Abdug‘anievich Karimov boshlab bergan keng ko‘lamli
siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy islohotlar yo‘lini og‘ishmasdan, qat’iy va izchil
davom ettiramiz. Bu yo‘l – erkin, demokratik, insonparvar davlat qurish,
fuqarolik jamiyatini shakllantirish, Vatanimiz iqtisodiy qudratini yuksaltirish
va yanada ravnaq toptirishning mustahkam zaminidir" 1
. Shuningdek,
madaniy merosimizni tadqiq etishning huquqiy asoslari yaratila boshlandi.
Konstitutsiyamizning 49-moddasida fuqoralar O‘zbekiston xalqining tarixiy,
madaniy va ma’naviy merosini avaylab asrashga majburligi, madaniyat
yodgorliklari davlat muhofazasida ekanligi belgilab qo‘yildi. 2001 yilda «Madaniy
meros ob’ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida», 2009 yil 16
iyunda «Arxeologiya merosi ob’ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish
to‘g‘risida» gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoevning 2018 yil 17 yanvardagi “Moddiy madaniy va arxeologik meros
ob’ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishni takomillashtirish
to‘g‘risida”gi F-5181-son farmoyishi, O‘zbekiston Respublikasi VMsining
1
«Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини мард ва олижаноб халқимиз билан бирга
қурамиз” Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали
маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқи . // Халқ сўзи, 2016 йил,
15 декабрь .

“Arxeologik tadqiqotlarni tubdan takomillashtirish to‘g‘risidagi 21 sentabr 2019
yil 792-sonli qarori shular jumlasidandir. Madaniy meros ob’ektlaridan
foydalanish borasidagi farmoyishlarning ijrosi sifatida O‘zbekiston Respublikasi
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining Ma’naviyat va tarix, arxeologiya
yo‘nalishlaridagi darsni o‘quv yili davomida muzeylar, madaniy meros
ob’ektlarida tizimli olib borilishini ta’minlashning qo‘shma chora-tadbirlari
rejasining (2019 yil 7 dekabr,№ 87-03-4783) ishlab chiqilganligi ta’lim, fan va
ishlab chiqarish integratsiyasini amalga oshirishda dasturi amal bo‘ldi.
O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri yodgorliklari
tadqiqoti natijalari dissertatsiyamiz mazmunida o‘z ifodasini topgan. Yuqorida
keltirganimizdek, keyingi yillarda Mezolit davri jamoalariga tegishli yangi
yodgorliklar kashf etildi (Zarafshon vohasida-Chorbaqti yodgorliklari, Qorakamar,
Ochilg‘or makoni pastki madaniy qatlami va h.k.), yangi qoyatosh rasmlari
yodgorliklari (Nurota tog‘ tizmasi qoyatosh rasm yodgorliklari) ochildi. O‘rta
Osiyo mezolit davri jamoalari moddiy madaniyati tadqiqoti bo‘yichayaqin yillarda
muhim kashfiyotlar qo‘lga kiritilgani faktini keltirish mumkin.

Tadqiqot obyekti va predmeti:
Tadqiqot obyekti O‘rtaOsiyo xalqlari tarixi, xususan Zarafshon voxasi
mezolit davrida ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan madaniy merosini o’rganishda
shubhasiz, tosh davr jamoalar tomonidan yaratilgan moddiy madaniyatning o‘rni
va ahamiyati beqiyos hisoblanadi. Bu tarixda tosh asri, xususan Zarafshon voxasi
mezolit davri jamoalari madaniyatlarining tarixiy ildizlari masalasi ham o‘ziga xos
ahamiyat kasb etadi. Magistrlik tadqiqotimizning asosiy obyekti O’rta Osiyo ,
xususan Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalariga tegishli yodgorliklar
hisoblanadi.
Tadqiqot predmeti. O‘rtaOsiyo, xususan Zarafshon voxasi miqyosida tosh
asri, xusuan mezolit davri yodgorliklari tadqiqotida jamoalar madaniyatlari tarixiy
ildizlari haqida ma’lumot beruvchi arxeologik ashyolar topilgan. Ana shu
arxeologik manbalar, ma’lumotlar tadqiqotimiz predmeti hisoblanadi.

Magistrlik dissertasiyasining maqsad va vazifalari. Tadqiqotimiz uchun
mazmun etib tanlangan mavzuning asosiy maqsadi, vazifalari quyidagi masalalar
hisoblanadi:
1. O‘rta Osiyo miqyosida tosh asri, xususan Zarafshon voxasi mezolit davri
yodgorliklari o‘rganilishi tarixi, jamoalarning o‘zaro madaniy aloqalarida tadqiqot
muammolari va istiqboli borasida qo‘lga kiritilgan ma’lumotlarni manba sifatida
yaxlit bir tizimga solib, fundamental ish yaratish.
2. O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri
yodgorliklari va ular tadqiqoti natijalarini tarixiy davr rivoji ketma-ketligi
bosqichlari doirasida yoritish, bunda arxeologik qazishma ishlarida qo‘lga
kiritilgan arxeologik ashyolarni moddiy madaniyat borasida manba sifatida yaxlit
bir tizimga solish.
3. O‘rta Osiyo Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalari madaniyatlari
tarixiy ildizlari, madaniy aloqalar borasida qazilmalarda qo‘lga kiritilgan manba,
ma’lumotlarni, shu davr taraqqiyoti ketma-ketligini tashkil etuvchi bosqichlar
asosida tizimlashtirish, uning tadqiqot muammosi va istiqbolini aniqlashtirish.
4. O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalari
madaniyatlari tarixiy ildizlarida avtoxtonlik masalasiga asosiy e’tiborni qaratish va
buni arxeologik topilmalar, manbalar bilan ilmiy asoslash.
5. O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalari
madaniyatlari tarixiy ildizlarini ifodalovchi qazilmalarda qo‘lga kiritilgan
arxeologik ashyolar ajdodlarimizning o‘tmish, boy madaniy merosini
o‘rganishimizda birlamchi tarixiy manba ekanligi masalalarini yoritish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Mazkur magistrlik dissertatsion
tadqiqotimizning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: 1.
O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalari madaniyati
tarixiy ildizlari , madaniy aloqalar yodgorliklar tadqiqotida qo‘lga kiritilgan
arxeologik ashyolar, manbalar va ma’lumotlarda isbotlanishi.
2. O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalari
madaniyati tarixiy ildizlari, madaniy aloqalar shu tarixiy davr rivoji ketma-ketligi
bosqichlariga doir yodgorliklar tosh industriyasi xarakteri va tosh qurollarining
evolyusiyasida oydinlashuvi.
3. O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalari
madaniyati tarixiy ildizlarin , madaniy aloqalar uning rivoji ketma-ketligi
bosqichlari doir yodgorliklar tadqiqotida qo‘lga kiritilgan tosh qurollar, sopol

buyumlar, zeb-ziynatlarga tayanilib, merosiylik, vorisiylik va innovatsiya
tamoyillarida asoslash.
4.O‘rta Osiyo tosh asri xususan Zarafshon voxasi mezolit davri jamoalari
madaniyati tarixiy ildizlari mahalliy ildizlar ekanligi, avtoxton xarakter kasb
etishini ilmiy asoslash.
5.Zarafshon voxasi miqyosida kishilik tarixi tosh asri, xususan mezolit
jamoalari madaniy aloqalarining arxeologik ashyolarda ilmiy asoslashini yoritish.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari
bundan taxminan 1 mln.200 ming yil muqaddam o‘zlashtirilgan O‘rta Osiyo
xududida tosh asrining keyingi barcha taraqqiyot bosqichlarida (paleolit, mezolit,
neolit) odamzod uzluksiz yashashib, o‘ziga xos madaniyat yaratilib kelingani
arxeologik manbalarda o‘z tasdig‘ini topdi. Mezolit davri jamoalarining turmush
tarzi oddiy, ya’ni ular hali tabiatga to‘la qaram bo‘lishgan. Ibtidoiy to‘da, gala
holatda kun kechirishgan. Mehnat qurollari ham o‘ta sodda, mashg‘ulotlari terib,
termichlab ovqat topish bo‘lgan. Lekin, odamlar asta-sekinlik bilan o‘zlarini o‘rab
turgan atrof-muhit, tabiat bilan yaqin aloqada bo‘laboshlashgan, mehnat jarayonida
ixtiro va kashfiyot qilishgan. Mezolit, neolit davri ekologik sharoiti, iqlimiy muhiti
nisbatan hozirgi zamonga yaqin bo‘lgan. Shu sababli O‘rta Osiyoning deyarli
barcha sarhadlari odamzod tomonidan o‘zlashtirilib, natijada o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lgan turli mezolit, neolit madaniyatlari shakllanadi. Mezolit
davriga oid Obishir, Vaxsh, Oydabal, Machay, Markansuy kabi madaniyatlar
aniqlanib tadqiq etilgan. O‘rta Osiyo neolit davri bo‘yicha quyidagi madaniyatlar
tadqiq etilgan. O‘rta Osiyoning janubiy-g‘arbiy mintaqalarida Kopettog‘ning
quyoshga tushlov soy etaklarida ibtidoiy motiga dehqonchilikka asoslangan
Joyitun madaniyati 2
, Amudaryo va Zarafshonning quyi havzalarida, Qizilqumda
ovchi-baliqchi urug‘ jamoalarining Kaltaminor madaniyati 3
, Hisor tog‘
tizmalarining dara va yaylovlarida Hisor madaniyati 4
, Farg‘ona vodiysida
2
Массон В.М. Джейтунская культура. ЮТАКЭ, т.10, Ашхабад, Ылым, 1961; Поселение Джейтун (проблемы
становления производящей экономики). МИА, № 180, 1971.
3
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречье. М., 1981.
4
Ранов В.А. Гиссарская культура: распространение, хронология, экономика. // Культура первобытной эпохи
Таджикистана. – Душанбе, 1982; Гиссарская культура – неолит горных областей Средней Азии. // Каменной
век Северной, Средней и Восточной Азии. – Новосибирск, 1985; Неолит (гиссарская культура). История
Таджикского народа. Том 1. – Душанбе, 1998. С. 105-123.

Markaziy Farg‘ona madaniyati 5
, O‘rta Zarafshon vohasida Sazog‘on va Ustyurtda
Ustyurt neolit jamoalari madaniyati tarkib topgan 6
. Ammo, ularning xo‘jalik asosi,
xronologik doirasi, etnomadaniy va etnografik qiyofasi,madaniy aloqalar,
madaniyatlarning kelib chiqishi tarixiy ildizlari masalalari, Joyitun va Kaltaminor
madaniyatlarini hisobga olmaganda, O‘rta Osiyo neolitining o‘ ta bahsli
muammolari bo‘lib qolaverdi. O‘rta Osiyo neolit davri jamoalari moddiy
madaniyati tadqiqotida A.P.Okladnikov, Ya.G.Gulyamov, V.A.Ranov,
V.M.Masson, A.V.Vinogradov, U.Islomov, V.I.Timofeev, G.F.Korobkova,
M.R.Qosimov, T.Mirsoatov, Ye.Bijanov, M.Jo‘raqulov, N.U.Xolmatov kabi
olimlarning izlanishlari muhim hisoblanadi. Keyingi yillar maboynida arxeologik
tadqiqotlar jarayonida qo‘lga kiritilgan manbalar paleolit, mezolit, neolit davri
jamoalari moddiy madaniyatining yangi qirralarini yoritish imkonini bermoqda.
Ma’lumki, Zarafshon voxasi mezolit
davri tarixini yoritishda antropogenez jarayoni o‘z mazmuniga ko‘ra o‘ta dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Tosh davri jamoalari madaniyatining tarixiy ildizlarini
aniqlashtirishda etnik birikmalarning shakllanishi masalasi muhim omildir. Shu
bois, etnogenetik jarayonlarni tosh asri qaysi taraqqiyot bosqichi rivoji bilan
bog‘lash muammosi ham muhim sanaladi. Bu masala yechimini mutaxassislar
arxeologik madaniyatlar mazmun mohiyatidan izlamoqdalar, ya’ni arxeologik
madaniyatlar etnik farqlar demakdir. Tosh asri bosqichlari miqyosida
arxeologik madaniyatlarni ajratish borasida ham soha tadqiqotchilari orasida
yakdil fikr yo‘q. Bir guruh olimlar (G.P.Grigorev, V.P.Lyubin, V.N.Gladilin)
ilk paleolit davridanoq arxeologik madaniyatlar bo‘lganligi haqida fikr yuritsa,
ko‘pchilik mutaxassislar (A.Ya.Bryusov, A.N.Ragochev, S.N.Zamyatnin,
A.A.Formozov) mahalliy xarakterdagi madaniy farqlarni so‘nggi paleolit
5
Исламов У.И., Тимофеев В.И. Культура каменного века Центральной Ферганы. – Ташкент: Фан, 1986. С.
304.
6
Бижанов Е.Б. Неолитические памятники юго-восточного Устюрта. // Древняя и средневековая культура
юго-восточного Устюрта. – Ташкент : Фан, 1978. С.18-79 ; Каменный век Устюрта. Авт.реф. на соискание
уч.степени д.и.н. – Нукус, 1996. С.3-42 ;Джуракулов М.Д., Холматов Н.У. Мезолит и неолит Среднего
Зарафшана. – Ташкент: Фан, 1991. С. 3-122 .

davridan e’tiboran bo‘lgan degan xulosani bildirgan. Arxeologik madaniyat
bir-biriga o‘xshash tosh industriyasiga, moddiy madaniyatga ega bo‘lgan
yodgorliklar guruhini aniq, ravshan hududiy chegarada jamlanishidir.
A.A.Formozov so‘nggi paleolit davrida arxeologik madaniyatlar to‘la qonli
ravishda shakllangan, keyingi taraqqiyot bosqichlarida - mezolit, neolitda tom
ma’noda mustaqil etnik jamoa birlashmalaridir degan xulosani bildiradi. Shu
bois etnik jarayon, «etnos» ning boshlanishini so‘nggi paleolit davri bilan
bog‘lash maqsadga muvofiqdir. Mezolit, neolit davri etnik jamoalari
«arxeologik madaniyatlar» ida yanada ravshanroq namoyon bo‘lgan. Bu etnik
jarayonlar mezolit, neolit jamoalari moddiy madaniyatida o‘z aksini topganki,
buni O‘rta Osiyo miqyosida amalga oshirilgan tadqiqotlar misolida ham
kuzatish mumkin. Bu haqda V.M.Masson, S.P.Tolstov, A.V.Vinogradov,
U.Islomov, V.A.Ranov, M.Jo‘raqulov kabi mutaxassislar tadqiqotlarida
ma’lumotlar mavjud. Xususan, V.A.Ranov «neolit davri etnik jamoalar
shakllangan davr Joyitun, Kaltaminor, Hisor madaniyatlari nafaqat tarixiy-
madaniy jamoalar, balki etnik birlashmalar hisoblanadi» degan fikrni beradi. 7
.
Shu o‘rinda V.M.Masson tomonidan Joyitun, Kaltaminor, Hisor madaniyatlari
xususidagi turli tuman etnik tarkiblar borasida bildirgan xulosalari ham
ahamiyatlidir. Bunda mazkur madaniyatlar ajratilishga ilmiy asos bergan sopol
idishlar va ular naqshlari ahamiyatiga e’tibor qaratilgan 8
. O‘rta Osiyo miqyosida
yaqin yillargacha mezolit davri jamoalariga tegishli yodgorliklar bir zaylda
o‘rganilmagani fakti mavjud edi. Aniqrog‘i, Ustyurt platosi, Quyi Amudaryo,
Qizilqum hududi, Quyi va O‘rta Zarafshon vohasi shunday sarhadlar jumlasiga
kiradi. Lekin, Ye.Bijanov tomonidan Ustyurt platosida Aydabol, Oqtayloq kabi
mezolit davri yodgorliklari guruhi tadqiq etildi. A.V.Vinogradov tomonidan Quyi
Zarafshonning yana bir, nisbatan qadimiyroq bo‘lgan o‘zani-Chorbaqti vohasi
aniqlanib, undan bir qator mezolit davri yodgorliklari topildi. Chorbaqti mezolit
yodgorliklari materiallari N.U.Xolmatov tomonidan o‘rganilib, ilmiy muamolaga
7
Виноградова Н.М., Ранов В,А.,Филимонова Т.Г. Изучение гиссарской культуры и неолитические слои
поселения Кангуртут. М., 2008.41,42-бб.
8
Массон В.М. Джейтунская культура. ЮТАКЭ, т.10, Ашхабад, Ылым, 1961; Поселение Джейтун (проблемы
становления производящей экономики). МИА, № 180, 1971.

kiritildi. Shuningdek, yaqin yillarda M.D.Djurakulov, N.U.Xolmatovlar O‘rta
Zarafshon vohasi Qoratepa tog‘ tizmasi shimoliy yon bag‘rida bir qator mezolit-
neolit davriga oid yodgorliklarni kashf etishib, Chorbakti, Zamichatosh, Sazogon
1, Korakamar, Ochilgor makoni 2-madaniy katlami Jangal 1, Tepaqul 3,4,5, Lolab,
Ochilg‘or, Qorakamar), ular tadqiqotida qo‘lga kiritilgan materiallar asosida
hamda oldingi yillar tadqiqotida qo‘lga kiritilgan materiallarga (Sazog‘on 1
makoni) yangicha yondoshuvda tahlil asosida vohaning mezolit davri jamoalari
madaniy bo‘g‘inini yoritib berishga erishishdi. Yuqorida keltirilgan
ma’lumotlar O‘rta Osiyo tosh davri madaniyatlari tarixiy ildizlari masalasini
oydinlashtirishda muhim hisoblanadi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar shahri (tahlili). Zarafshon voxasi
miqyosida kishilik tarixi tosh asri, xususan mezolit jamolari moddiy madaniyati
ilmiy adabiyotlarda yaxshi yoritilgan. Shuningdek, ibtidoiy davr paleoekologiyasi,
iqlimiy sharoitlari, tosh davri jamoalari moddiy madaniyati borasida arxeologik
qazilmalarda muhim ma’lumotlar to‘planishiga erishilgan. Markaziy Osiyo hududi
odamzod tomonidan o‘zlatirilgani, antropogenez masalasining yechimida
U.Islomov tomonidan Selungur g‘or makoni, M.Qosimov tomonidan Ko‘lbuloq
yodgorligi, V.A.Ranov tomonidan Quldara, Laxuti Qoratov 1,2 ilk paleolit
yodgorliklari, Og‘zi-kichik, Oqjar, Qopchig‘ay,Qayraqqum, Xojikent, Shugnov
yodgorliklari yaxshi o‘rganilgan. Markaziy Osiyo paleolit davri jamolari Janubiy
O‘zbekiston Boysun tog‘larida Teshiktosh g‘or makoni, Zarafshonning o‘rta
oqimi, ya’ni Samarqand botig‘ida bu davrga oid Qo‘tirbuloq, Zirabuloq,
Omonqo‘ton, Takaliksoy, Go‘rdara kabi yodgorliklar hamda Samarqand shahri va
uning atrofidan muste davriga oid ayrim tosh qurollari to‘plamlari orqali fanga
ma’lum. V.A Ranov., S.A. Nesmeyanovlarning «Paleolit i stratigrafiya anropogena
Sredney Azii» nomli asarida O‘rta Osiyo miqyosida paleolit davri yodgorliklari va
ularning joylashgan joyi geologik holati, stratigrafiyasi keltirilgan. U.I.
Islamovning «Drevneyshaya peщernaya paleoliticheskaya stoyanka Selungur
Ferganskoy doline» nomli maqolasida O‘rta Osiyo bo‘yicha eng qadimgi Sel-
ungur qor makoni haqida ma’lumot keltirgan. U.I. Islamovning «Problemы

proisxojdeniya cheloveka v Sredney Azii» nomli asarida O‘rta Osiyoda sodir
bo‘lgan antropogenez jarayonini eng so‘nggi antropologik manbalar, ya’ni
«Farg‘ona odami» topilmasiga tayanib yoritib bergan. Bu juda muhim, sababi shu
vaqtlargacha O‘rta Osiyo sarhadlari odamzod tomonidan Teshik-tosh neondertal
bolasi manbasiga tayanilib o‘rta paleolit davridan o‘zlashtirilgan degan ilmiy talqin
mavjud edi. “Farg‘ona odami” topilmasi asosida endi bizning xududimiz odamzod
tomonidan bundan 1mln. 200 ming yil muqaddam o‘zlashtirilganligi ma’lum
bo‘ldi. V.A. Ranovning«Izuchenie pamyatnikov kamennogo veka na Vostochnom
Pamire v 1958 g.»nomli hamda «Shugnou-mnogosloynaya paleoliticheskaya
stoyanka v verxovyax r. Yaxsu» nomli asarlarida Tojikiston hududi, xususan
Sharqiy Pomir tosh asri yodgorliklari, Shugnov so‘nggi paleolit yodgorligi
to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilib, Shugnov yodgorligi moddiy madaniyati keyingi
mezolit davri jamoalari moddiy madaniyati shakllanishiga asos bo‘lganligini
isbotlab beradi. M. Fohtugue ning “Kutuzbulak Revisited A Middle Paleolithic
Sitein Zeravshan River Volley Uzbekistan” nomli asarida Zarafshon vohasidagi
Qo‘turbuloq yodgorligi keyingi davr, ya’ni so‘nggi paleolit jamoalari madaniyati
rivojlanishiga asos bo‘lganligi haqida ma’lumot beradi. N.X. Toshkenbaev va R.X.
Sulaymanovlarning “Kultura drevnekamennogo veka dolinы Zarafshana” nomli
asari, R.X. Levning «Drevniy paleolit v Aman-Kutane» nomli va «Novыe
pamyatniki paleolita v Uzbekistane» nomli, M.D.Djurakulovning “Samarqand
makoni” nomli asrlarida Zarafshon vohasi paleolit davri yodgorliklari haqida
qimmatli ma’lumotlar keltiriladi. V.M. Massonning «Djeytunskaya kultura»,
«Poselenie Djeytun (problemы stanovleniya proizvodyaщey ekonomiki)» nomli
asarlarida Janubiy-G‘arbiy Turkmaniston hududi Kopettog‘ yon bag‘ri
dehqonchilik xo‘jaligiga asoslangan Joyitun neolit madaniyatining shakllanishi va
rivojlanishi borasida ma’lumotlar keltiriladi. A.V. Vinogradovning «Drevnie
oxotniki i rыbolovы Sredneaziatskogo mejdureche» nomli asarida Amudaryo
Zarafshon daryosining quyi oqimlari, Qizilqum hududi Kaltaminor neolit jamoalari
madaniyatining shakllanishi va rivoji, madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlari,
yodgorliklari tadqiqoti natijalari, mahalliy madaniy variantlari (Oqchadaryo,

Lavlakon, Quyi Zarafshon), madaniyat kelib chiqishi tarixiy ildizlari haqida
ma’lumotlar keltiriladi. V.A. Ranovning «Gissarskaya kultura: rasprostranenie,
xronologiya, ekonomika», «Gissarskaya kultura – neolit gornыx oblastey Sredney
Azii», «Neolit (gissarskaya kultura)», V.A.Ranov, T.G. Filimonovalarning
«Izuchenie gissarskoy kulturы i neoliticheskie sloi poseleniya Kangurttut (k
probleme finalnogo etapa gissarskoy kulturы)» nomli asarlarida Markaziy va
Janubiy Tojikiston hududi Hisor neolit jamoalari madaniyatining shakllanishi va
rivoji, madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlari, yodgorliklari tadqiqoti natijalari,
mahalliy madaniy variantlari, madaniyat kelib chiqishi tarixiy ildizlari haqida
ma’lumotlar keltiriladi. U.I.Islamov, V.I. Timofeevlarning «Kultura kamennogo
veka sentralnoy Ferganы» nomli asarida Farg‘ona vodiysi hududida Markaziy
Farg‘ona neolit jamoalari madaniyatining shakllanishi va rivoji, madaniyatning
o‘ziga xos xususiyatlari, yodgorliklari tadqiqoti natijalari, madaniyat kelib chiqishi
tarixiy ildizlari haqida ma’lumotlar keltiriladi. Ye.B. Bijanovning «Neoliticheskie
pamyatniki yugo-vostochnogo Ustyurta», «Drevnyaya i srednevekovaya kultura
yugo-vostochnogo Ustyurta», «Kamennыy vek Ustyurta» nomli asarlarida Ustyurt
hududida neolit jamoalari madaniyatining shakllanishi va rivoji, madaniyatning
o‘ziga xos xususiyatlari, yodgorliklari tadqiqoti natijalari, madaniyat kelib chiqishi
tarixiy ildizlari haqida ma’lumotlar keltiriladi. M.D. Djurakulov, N.U.
Xolmatovlarning «Mezolit i neolit Srednego Zarafshana» , N.U.Xolmatovning
«O‘zbekiston neolit davri jamoalarining moddiy madaniyati” nomli asarlarda O‘rta
Zrafshon vohasi Qoratepa tog‘ tizmasi shimoliy yon bag‘ri Sazog‘on neolit
jamoalari madaniyati hamda O‘zbekiston neolit jamolari madaniyatlari
shakllanishi va rivoji, madaniyatlarning o‘ziga xos xususiyatlari, yodgorliklari
tadqiqoti natijalari, madaniyatlar kelib chiqishi tarixiy ildizlari haqida ma’lumotlar
keltiriladi. Xullas, yuqorida keltirilgan ilmiy adabiyotlarda O‘rta Osiyo tosh davri
jamoalarining moddiy madaniyati, madaniyatlar tarixiy ildizlari borasida
tadqiqotlarda qo‘lga kiritilgan manba, ma’lumotlar bayoni, ular haqida xulosalar
keltirilgan.

Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi. Tadqiqot Zarafshon voxasi
miqyosida kishilik tarixi tosh asri, xususan mezolit jamoalari moddiy madaniyati,
madaniyatlarining tarixiy ildizlari tarixini yoritishga bag‘ishlangan. Bu borada
arxeologik manbalar, ma’lumotlar bir tizimga keltirilgan. Tadqiqotda zamonaviy
tadqiqot usullari, nazariyalar va yangicha yondoshuvlar qo‘llanilgan. Arxeologik
manbalar qiyosiy tahlili asosida xolisona tarix yaratiladi. Tadqiqotda tarixiylik,
tizimlilik, xolislik, to‘plangan arxeologik materiallarni fan yutuqlari asosida
umumlashtirish va ularga qiyosiy tahlil tamoyillariga tayanib yondashish ko‘zda
tutilgan.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Zarafshon voxasi
miqyosida kishilik tarixi tosh asri, xususan mezolit jamoalari moddiy madaniyati,
inson va tabiat o‘zaro aloqalari tarixi, inson tomonidan yaratilgan ixtiro va
kashfiyotlarning ijtimoiy axamiyati va o‘rni, etnos, etnik birikmalar, arxeologik
madaniyatlar, jamoalar madaniy aloqalari, iqtisodiy xo‘jalik asoslari, madaniyatlar
tarixiy ildizlari borasida qimmatli arxeologik ashyoviy manbalar, ma’lumotlar
qo’lga kiritilgan. Bu ashyoviy dalillar o’z mazmun- mohiyatiga ko’ra mazkur
mintaqa tosh asri jamoalari moddiy madaniyatini o’rganishda o’ziga xos manba
bo’lib hisoblanadi. Ular O’rta Osiyo xalqlari tarixi, Vatanimiz tarixini yozishda,
ta’lim jarayonida ishlatiladi. Shuningdek, xalqimiz boy madaniy merosini
targ’ibot-tashviqot qilishda muzey fondlarida foydalaniladi va ta’lim-tarbiyaviy,
ma’naviy-ma’rifiy ishlarda keng qo’llaniladi.
Ish tuzilmasining tavsifi : Magistrlik dissertasiyamiz muqaddima, 3ta bob
va tegishli paragraflar, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati, xarita va
tablisalardan iborat. .....bet
I BOB. Zarafshon vohasi mezolit davri o’rganilish tarixi, tadqiqot
muammolari va istiqboli.
1. Zarafshon vohasi paleolit , mezolit davri o’rganilish tarixi, tadqiqot
muammolari va istiqboli.

2. Zarafshon vohasi neolit davri o’rganilish tarixi, tadqiqot muammolari va
istiqboli.
Turkiston, Zarafshon va Oloy tog‘lari tugunidan boshlanuvchi Zarafshon
daryosi o‘z vohasi jihatidan Markaziy Osiyoda 3-o‘rinda turadi (daryoning
uzunligi 781 km, vohasining maydoni 41880 km.kv). Zarafshon vohasi o‘z
navbatida 3 ta tarkibiy qismdan iborat: 1. Yuqori Zarafshon, 2. O‘rta Zarafshon va
Quyi Zarafshon vohalari O‘rta Zarafshon vohasi Samarqand pastqamligiga to‘g‘ri
keladi. O‘rta Zarafshon vohasi Turkiston va Zarafshon tog‘ tizmalari oralig‘ida
submeridian yo‘nalishida cho‘zilgan ko‘rinishga ega. Voha janub tomondan
Zarafshon tog‘ tizmasi g‘arbiy qismi bilan chegaralangan (Chaqilqalin, Qoratepa,
Ziyadin-Zirabuloq) (1-rasm). Vatanimiz sarhadlari miqyosida Zarafshon
vohasi kishilik tarixi tosh asri jamoalarining moddiy madaniyatini o‘rganish
borasida istiqbolli o‘lkalardan biri hisoblanadi. Vohadan muste davri jamoalariga
oid Omonqo‘ton, Takalisoy g‘or makonlari, Qo‘tirbuloq, Zirabuloq yodgorliklari,
so‘nggi paleolit davriga oid Samarqand makoni, Xo‘jamazgil, Siabcha kabi
yodgorliklari tadqiq etilgan 9
. Neolit davriga oid yodgorliklar dastlab, Quyi
Zarafshon vohasida O‘zR FA O‘zbekiston arxeologik ekspeditsiyasi xodimlari
(Ya.G‘ulomov, U.Islomov) 10
, keyingi yillarda Rossiya Fanlar Akademiyasi XAE
xodimlari (A.V.Vinogradov, E.D.Mamedov), TashDU geografiya fakulteti
xodimlari (E.D.Mamedov), SamDU arxeologiya kafedrasi xodimlari (M.
Djurakulov, B. Amirkulov, N.Xolmatov) 11
xamda O‘zbekiston-Polsha
(K.Shimchak, M.Xo‘janazarov) 12
, O‘zbekiston va Fransiya (F. Brunet) 13
xalqaro
arxeologik ekspeditsiya xodimlari tomonidan tadqiq etilgan. O‘rta Zarafshon
vohasi bo‘yicha neolit yodgorliklarining tadqiqoti dastlab o‘tgan asr 60-80-yillari
SamDU arxeologik ekspeditsiyasi xodimlaridan D.N.Lev, M.Djurakulov,
N.Xolmatovlar tomonidan amalga oshirilgan 14
, 1986 yildan hozirgi kungacha
N.U.Xolmatov bu tadqiqotlarni bevosita davom ettirib kelmoqda va tadqiqotlar
9
Ташкенбаев Н.Х . , Сулайманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. - Тошкент, 1980 .-
С. 8-61. Джуракулов М.Д. Самаркандская стоянка и проблемы верхнего палеолита в Средней Азии . -
Тошкент, 1987 .- С.9-30.
10
ГулямовЯ.Г.,ИсламовУ.И.,Аскаров А.А. Первобытная культура и возникновение орошаемого земледелия
в низовьях Зарафшана. Тошкент,1966. Виноградов А.В. Неолитические памятники Хорезма - МЭХ, вып.8. –
М.: Наука, 1968 .
11
. Виноградов А.В., Мамедов Э.Д. Первобытный Лявлакан. Этапы древнейшего заселения и освоения
ВнутренныхКызылкумов. МХЭ, вып.10, М.,1975 ; Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы
Среднеазиатского междуречье. М., Наука,1981. С.173. Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего
Зарафшана. Ташкент , Фан , 2007. С.204.
12
Brunet F.Khudzhanazarov M.,Hoshimov H.B. Nouvellesdoonneessurlachronologie de la culture de Kel`teminar
(VII-IV millenaires) en Ouzbekistan. The history of material culture of Uzbekistan, 38 edition. Samarkand,2012.
p/118-125.
13
Szumchak K., Khudzhanazarov M.Exploring the neolitik of the Kyzyl-kums Ajakagytma «the site» end other
collection. Warshava university, 2006.
14
Джуракулов М . Д ., Холматов Н . У . Мезолит и неолит Среднего Зарафшана . – Ташкент : Фан , 1991. С.189.

natijasi sifatida Sazog‘on neolit madaniyatini mustaqil madaniyat sifatida O‘rta
Osiyo arxeologiyasi fanga kiritdi 15
(2-rasm).
Zarafshon vohasi kishilik tarixi tosh asri yodgorliklari tadqiqotida
istiqbolli mintaqalardan biri hisoblanadi. Vohada amalga oshirilgan
paleogeografik, gidro-geologik, paleoklimatologik, arxeologik tadqiqotlar
asosida ko‘plab tosh asri yodgorliklari kashf etilgan. Jumladan, mezolit
davri yodgorliklari ham tadqiq etilgan. Yodgorliklar tadqiqotida zamonaviy
tadqiqot usullari qo‘llanilgan.Natijada katta hajmda arxeologik ashyoviy
dalillar, paleobotanik, paleozoologik, geologik materiallar, ma’lumotlar
qo‘lga kiritilgan. Tadqiqotda tabiiy fanlar yutuqlaridan keng
foydalanilgan ,ya’ni madaniy qatlamdan changlanish (pыlseviy),
radiokarbon analizlari olingan (Uchaщi 131,Oyoqag‘itma, Ochilg‘or
makonlari). Shuningdek, yodgorliklar tosh industriyasi xarakteri texnik-
tipologik tahlillar asosida aniqlangan. Ushbu tadqiqot usul va uslublari
orqali olingan natijalar asosida mezolit davri jamoalarining moddiy
madaniyati o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan kuzatish mumkinki, yakin yillargacha
Zarafshon vohasi bo‘yicha tosh asrining o‘rta bo‘g‘ini bo‘lgan mezolit
davriga oid yodgorliklar noma’lum bo‘lgan. Shu bois, Sazog‘on neolit
jamoalari madaniyatining genezisi ham bahsli bo‘lib kelmoqda edi.
Bu ma’lumotlar ayni kunlarda tadqiq etilgan Chorbaqti, Sazog‘on 1,
Zamichatosh, Qorakamar, Ochilg‘or makoni pastki madaniy qatlami kabi
mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga tegishli yodgorliklar hisoblanadi.
Chorbakti mezolit makonlari . Taniqli arxeolog A.V. Vinogradov
Qizilqum hududi, Quyi Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklari
tadqiqotini boshlagandayoq, ular tosh qurollari tipologik jihatdan Yaqin Sharq,
Kaspiy bo‘yi mezolit davri jamoalari tosh qurollariga o‘xshamasligi, aksincha
ularda Markaziy Osiyo Sharqiy hududlari tog‘ va tog‘ yon bag‘ri so‘nggi
paleolit, mezolit davri yodgorliklari tosh industriyasi an’analari borligini
alohida ta’kidlagan va bu ma’lumotlarni U.I. Islomov ham e’tirof etgan 16
. Bu
ilmiy qarashni keyingi tadqiqotlar natijalari amalda tasdiqladi. Xususan, o‘tgan
15
Холматов Н.У. Сазоғон маданияти ва Ўзбекистон неолит даври тадқиқоти муаммолари // Ўзбекистон
тарихи долзарб муаммолари. Республика илмий анжумани материаллари, 1-қисм. - Самарқанд, 2016;
Холматов Н.У. Неолит Узбекистана: проблемы и перспективы // «Наука и мир». Волгаград, 2018 ; Холматов
Н.У. Неолит Узбекистана // “Global science and innovations 2018 Central Azia II» Международной научно-
практической конференции. - Остана, 2018. - С. 548-551; Kholmatov N.U. The neolithik of middle Zerafshan
river // International Scientific Journal Theoretical & Applied Science , №11(67). - Philadelphia , USA , 2018. – P .
35-39. Холматов Н.У. Сазоғон маданияти ва унинг Ўзбекистон неолит даврида тутган ўрни //Монография,
СамДУ нашриёти, Самарқанд, 2020, Б.412.
16
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречья // ТХЭ. Т. Х III . М., 1981.
С. 58; Исламов У.И. Мезолит Средней Азии // Автореф. на соиск. д.и. н. Новосибирск, 1977. С. 9,10,35.

asrning 80-yillari ikkinchi yarmida Rossiya FA etnografiya Institutining
Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi (A.V. Vinogradov), ToshDU geografiya
fakulteti (E.D. Mamedov), SamDU arxeologik ekspeditsiyasi (M.D.
Djuraqulov, N.Xolmatov) ilmiy xodimlari hamkorlikda Zarafshon daryosining
shu vaqtgacha fanda noma’lum bo‘lgan Chorbaqti vohasini topishga va undan
oltmishdan ortiq mezolit, neolit makonlarini kashf etishga erishganlar 17
.
Chorbakti mezolit makonlari (Chorbakti 11, 23, 27, 41) tadqiqoti, mazkur
jamoalar moddiy madaniyatining mahalliy kaltaminor jamoalari
madaniyatlaridan keskin farqi borligini ko‘rsatdi. Tosh qurollari tipologik
tahlili mazkur makonlar tosh industriyasi otщepli-paraqali industriya ekanligi,
Samarqand makoni, xususan Markaziy Osiyo tog‘ mintaqasi so‘nggi paleolit,
mezolit davri yodgorliklari tosh industriyasiga xos o‘zaksimon qirg‘ichlar,
ponasimon qurollar, tik ish maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ichlar, “tirnoqsimon”
ko‘rinishli qirg‘ichlar, yon old tomoniga ishlov berilgan nukleuslar, yon
qirralariga turlicha ishlov berilgan otщep qurollari mavjudligini hamda tosh
qurollari xom ashyosi (qora rangli chaqmoqtoshli–slanes) ham Samarqand
makoni qurollari xom ashyosiga o‘xshashligini ko‘rsatdi. Shu asosda mazkur
yodgorliklar moddiy madaniyati Markaziy Osiyo tog‘ mintaqasi jamolari
madaniyati guruhiga kiritildi va mezolit davri bilan sanalandi 18
.
O‘rta Zarafshon vohasi mezolit jamoalari moddiy madaniyatini yoritishda
Sazog‘on I makoni tadqiqoti natijasida qo‘lga kiritilgan arxxeologik manbalar
ahamiyati muhim hisoblanadi. Makon tosh industriyasi otщepli paraqali
industriya bo‘lib, tosh qurollari tipologik tahlili uni Markaziy Osiyo tog‘
mintaqasi mezolit-neolit jamolari moddiy madaniyatiga o‘xshashligini
ko‘rsatdi. Shu xususiyatlar asosida Sazog‘on I makoni mezolit davri so‘nggi
bosqichlari va ilk neolit davri bilan sanalandi. Ularning tosh industriyasida
Samarqand so‘nggi paleolit yodgorligi tosh qurollariga xos bo‘lgan qurollarga
ishlov berish texnologik uslublari an’analari kuzatilishidan esa madaniyatning
kelib chiqishi tarixiy ildizi oydinlashtirildi 19
.
O‘rta Zarafshon vohasi mezolit jamoalari moddiy madaniyatini yoritishda
Zamicha-tosh makoni tadqiqotida qo‘lga kiritilgan manbalarning tipologik
tahlili natijalari ham o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. 20
.
17
Виноградов А.В., Мамедов Э.Д. Археолого-геоморфологические работы в юго-западных Кызылкумах в
1984 // Археологические открытия ,1984. М., 1986.
18
Холматов Н.У. Мезолит низовьев Зарафшана // ИМКУ, № 31 . Ташкент, 2000 . С. 25-34.
19
Холюшкина В.А., Холюшкин Ю.П. К вопросу о характере развития мезолитической индустрии Сазагона //
Сибирь в древности. Новосибирск, 1979 ; Джуракулов М. Д , Холматов Н.У. Мезолит и неолит Среднего
Зарафшана. Тошкент, 1991. 121 с.
20
Худойбердиев Р.А. Гречкина Т.Ю. Замича-тош – новый памятник каменного века // Палеоэкология и
проблемы первобытной археологии Центральной Азии. Самар к анд, 1992.

O‘rta Zarafshon vohasi Qoratepa tog‘ tizmasi shimoliy yon bag‘rida tadqiq
etilgan Ochilg‘or makoni ko‘p madaniy qatlamli yodgorlik bo‘lib, uning pastki
madaniy qatlami mezolit davriga tegishli hisoblanadi. Madaniy qatlam tosh
qurollari – paraqa va mikroparaqa qurollari, yon qirrasi to‘mtoqlanib
o‘tmaslangan holatda ishlov berilgan paraqalar, ustki kesim qismi bo‘yicha
qiyshiq va to‘g‘ri holatda ishlov berilgan paraqa qurollari, paraqa
qirg‘ichlar (ustki kesim qismida yoysimon ish maydoni bor). Qovurg‘asimon
paraqalar, arxaik ko‘rinishga ega bo‘lgan enli paraqalar, teshgich qurollar,
ponasimon qurollar, randasimon qurollar, mikrochopper, yirik hajmli
ushatgich qurollari, disksimon qirg‘ichlar, tik ish maydoniga ega bo‘lgan
qirg‘ichlar, yon tomoniga ishlov berilgan otщep qurollari, yirik o‘lchamli
ushatgich qurollar, disksimon, konussimon, prizmasimon tosh o‘zaklaridan
iborat. Pastki madaniy qatlam tosh qurollari industriyasida bir tomondan O‘rta
Osiyo tog‘ mintaqasi, ikkinchi tomondan pasttekislik mintaqasi mezolit-neolit
jamoalari moddiy madaniyatiga xos elementlar mujassamlashgan. Bu tosh
qurollari o‘z industriyasi bo‘yicha nisbatan qadimiyroq bo‘lib, ular O‘rta Osiyo
tog‘ mintaqasi mezolit va hatto so‘nggi paleolit jamoalariga tegishli
yodgorliklar tosh qurollariga o‘xshash. Bu faktni O‘rta Osiyo so‘nggi paleolit,
mezolit yodgorliklarida uchratilgan tik ish maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ich
qurollar (vыsokie skrebki) hamda ponasimon qurollar borasida qo‘lga kiritilgan
ma’lumotlar bilan asoslash mumkin. Xususan, O‘rta Osiyo miqyosidagi Jabal
g‘or makoni 5a,7,8- madaniy qatlamlarida, Dam-Dam-Chashma 1 makoni 3,5
madaniy qatlamlari, Dam-Dam-Chashma 2 makoni 4(yuqori) madaniy
qatlamida, Quyi Zarafshon vohasi Chorbaqti mezolit makonlari moddiy
madaniyatida, Samarqand yuqori paleolit makoni tosh qurollari orasida, Obishir
madaniyati, Machay, Qo‘shilish, Tojikiston hududi Oshxona, Shugnov makoni
1-madaniy gorizonti, Tutqovul makoni 3-madaniy gorizontida, Chil-Chor-
Chashma makoni tosh qurollari orasida shunday qirg‘ich qurollari mavjud.
Demak, yuqorida keltirilgan faktlardan kelib chiqib, quyidagi fiklarni
keltirishimiz mumkin: 1. Otщepdan yasalgan tik ish maydoniga ega bo‘lgan
qirg‘ich qurollari O‘rta Osiyoning neolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga
qaraganda mezolit, yuqori paleolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga
tegishli qurol ekan; 2. Bu turdagi qurollar O‘rta Osiyoning pasttekislik
mintaqasi tosh asri jamoalari moddiy madaniyatiga nisbatan, tog‘ va tog‘ yon
bag‘ri so‘nggi paleolit, mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga xos
qurol ekanligi ma’lum bo‘ldi. Ponasimon qurollar masalasiga kelganimizda
Samarqand makoni, Shugnov yodgorligi tadqiqoti jarayonida bu turdagi
qurollar topilgan, shuningdek, Obishir 1-V, Machay, Beshkent 1-4, Oshxona,
Tutqovul (2-gorizonti) kabi yodgorliklar tadqiqotida ham mazkur turdagi

qurollar qayd etilgan. Yuqorida zikr etilgan ikki xil tosh quroli haqidagi
ma’lumotlar hamda shu kompleks boshqa tosh qurollari tipologik tahliliga
tayangan holda Ochilg‘or makoni pastki madaniy qatlami tosh asri mezolit
davri jamoalari moddiy madaniyatiga tegishli degan xulosaga kelingan.
Yuqorida zikr etilgan Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklarining
materiallari voha neolit davri jamoalari madaniyatlarining genezisiga ilmiy asos
beradi.

II BOB. Zarafshon vohasi mezolit davri o’rganilishi va ular tadqiqoti
natijalari.
1. Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklari.
2. Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklari tadqiqotlari natijalari.
Kishilik tarixi taraqqqiyotining uzoq davom etuvchi davri tosh asri jamoalari
moddiy madaniyatiga to`g`ri keladi. Tosh asri ham o`z navbatida paleolit(qadimgi
tosh davri), mezolit (o`rta tosh davri), neolit( yangi tosh davri) kabi taraqqiyot
bosqichlariga bo`linadi. Xususan, mezolit davri (mil.avv. 14-7 ming yilliklar)
pleystotsen davrining oxirlari va golotsen davrining boshlariga to`g`ri kelib,
o`simlik va hayvonat dunyosi, hamda tabiiy iqlimiy sharoiti hozirgi zamonga
yaqinligi bilan izohlanadi. Muzlikning chekinishi va o`q-yoyning ixtiro qilinishi
bilan mezolit davri boshlanishi xarakterlanadi.
O’rta Osiyo miqyosida mezolit davri jamoalari moddiy madaniyati bir
zaylda o’rganilmagan. Sharqiy Kaspiy bo’yi hududi mezolit yodgorliklari
A.P.Okladnikov, M.E.Markov, S.Xamrakuliev, Ustyurt mezoliti E.Bijanov,

A.V.Vinogradov, Qizilqum mezolit yodgorliklari A.V.Vinogradov, Zarafshon
vohasi M.Jo’raqulov, T.Grechkina, N.Xolmatov, Farg’ona vodiysida U.Islomov,
V.I.Timofeev, Tojikiston hududida V.A.P.Okladnikov, V.A. Ranov, V.A.Jukov,
shuningdek Toshkent vohasida, Surxondaryoda U. Islomov kabi arxeolog-olimlar
tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar muhimdir.
O’rta Osiyo mezolit davri jamoalari moddiy madaniyati tadqiqoti ishlari
o’tgan asr 30- yillari oxirida S.P.Tolstov, A.P.Okladnikov, B.I.Boriskovskiy kabi
olimlar izlanishlari bilan boshlangan 21
. Keyinchalik, YA.G’.G’ulomov,
G.E.Markov, V.A.Ranov, A.V.Vinogradov, V.A.Masson, G.F.Korobkova,
U.Islomov, M.Qosimov, E.Bijanov, M.Jo’raqulov kabi olimlar tomonidan
muvaffaqiyatli ravishda davom ettirilgan 22
. Hozirgi kunda O’rta Osiyo sarhadlarida
mezolit davri jamoalariga tegishli Obishir 1-5, Machay, Qo’shilish, Jabal,
Damdamchashma 1,2, Tutqovul, Saysayyod, Oshxona, Chorbaqti, Ochilg’or kabi
madaniy qatlamli yodgorliklar yaxshi tadqiq etilgan 23
.
O’rta Osiyo mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatini o’rganishda
Tojikiston mezolit davri yodgorliklarining o’ziga xos o’rni bor. Haqiqatdan ham,
Tojikiston mezolit davri manzilgohlari yaxshi o’rganilgan. Bu borada arxeolog
olimlardan, A.P.Okladnikov, V.A.Ranov, A.G.Amosova, A.YUsupov, V.A.Jukov
tadqiqotlari muhim. Ayniqsa, A.P.Okladnikov va V.A.Ranov o’zlarining qariyib
20 yillik birgalikdagi ilmiy faoliyatlari tufayli 1965 – 1984 yillarda 10 dan ortiq
mezolit davri manzilgohlarini topishib, ilmiy asosda o’rganishdi 24
. Keyingi davrda
21
Окладников А.В. Древнейшие археологические памятники Красноводского полуострова. ТЮТАКЭ,
т.11.Ашхабад,1953.Окладников А.П. Пещера Джебел - памятник древней культуры прикаспийских
племен Туркмении. - ТЮТАКЭ. Т.7. 1956.Окладников А.П. Исследования памятников каменного века
Таджикистана. МИА, № 66, 1958 Окладников А.П. Каменный век Таджикистана. Итоги и проблемы.
Материалы 11 совещания археологов и этнографов Средней Азии. М.: 1959.Окладников А.П. Палеолит и
мезолит Средней Азии. В кн.: Средняя Азия в эпоху камня и бронзы. М.,Л. 1966.
22
Марков Г.Е. Грот Дам-Дам-Чашма-2 в Восточном Прикаспии. СА, 1966,№ 2, Марков Г.Е. Памятники
первобытности в Восточном Прикаспии-Грот Дам-Дам-Чашме 1. Вестник МГУ, сер.8,История,1981.Массон
В.М. К вопросу о мезолите Передней Азии. У истоков древней культур. МИА, 1966,№ 3. Исламов У.И.
Обиширская культура. Ташкент, Фан, 1980. Исламов У. И. Пещера Мачай. Ташкент, Фан, 1975. Исламов У, И,
Тимофеев В,И. Культура каменного века Центральной Ферганы. Ташкент,Фан, 1986.Мамедов Э.Д.
Изменение климата среднеазиатскых пустын в голоцене. Колебания увлажненности Арало-Каспийского
региона в голоцене. М.: 1980.
23
Марков Г.Е. Грот Дам-Дам-Чашма-2 в Восточном Прикаспии. СА, 1966,№ 2, Марков Г.Е. Памятники
первобытности в Восточном Прикаспии-Грот Дам-Дам-Чашме 1. Вестник МГУ, сер.8,История,1981.
Исламов У.И. Обиширская культура. Ташкент, Фан, 1980.Исламов У. И. Пещера Мачай. Ташкент, Фан,
1975.
24
Окладников А.П. Исследования памятников каменного века Таджикистана. МИА, № 66, 1958. Окладников
А.П. Каменный век Таджикистана. Итоги и проблемы. Материалы 11 совещания археологов и этнографов
Средней Азии. М.: 1959.Окладников А.П. Палеолит и мезолит Средней Азии. В кн.: Средняя Азия в эпоху
камня и бронзы. М.,Л. 1966. Ранов В.А. Изучение памятников каменного века на Восточном Памире в 1958
г. Труды АН Таджикистана, т.17, 1961.Ранов В.А. Шугноу-многослойная палеолитическая стоянка в
верховьях р. Яхсу.- АРТ,вып.10, 1973.Ранов В.А., Коробкова Г.Ф. Туткаул многослойное поселение

esa, bu sohada A.Amosova, A.YUsupov, V.Jukov, T.Filimonovalarning xizmatlari
kattadir. Birgina Vaxsh, Kofirnigon va Panj vohalarida 20 dan ortiq mezolit
manzilgohlari keyingi 10 yilliklarda topib o’rganildi. Sh ulardan 5 tasi Tutqovul,
Say-Sayyod, Oq tanga, SHugnov va Darai-SHo’rda qazish ishlari olib borildi.
Madaniy qatlamlari buzilgan manzilgohlar ichida eng kattasi va muhim dalillar
bergani CHilchor-CHashma manzilgohi, Beshkent vohasi manzilgohlari va
Makoni-Mor manzilgohlaridir. Bu makon 1978 yil A.X.YUsupov tomonidan
Nurek suv ombori atrofini arxeologik qidiruv va kuzatuv jarayonida kashf etilgan.
1977-78 yillarda makonda qazish ishlari olib borilgan. Tutqovul manzilgohi. Bu
makon 1956 yilda A.P.Okladnikov tomonidan kashf etilgan 25
. Say-Sayyod makoni.
Bu manzilgoh A.H.Yusupov tomonidan atroflicha o’rganganilgan. 3-gorizont
yuqori paleolitningso’nggi bosqichlari bilan yoshlangan 26
(YUsupov, 1975, 140-
145 betlar). Shugnov manzilgohi. Bu manzilgohning «O» gorizonti mezolit
davriga ta`lluqli ekanligi tadqiqotchilar tomonidan ilmiy asoslangan. Shunga
asoslanib, bu gorizont tosh qurollari Oshxona mezolit manzilgohi tosh qurollari
bilan aynan o’xshash jihatlari borligini aytishimiz mumkin 27
. Oq tanga manzilgohi
1951 yildan 1953 yilgacha V.A.Ranov tomonidan o’rganilgan 28
. (Litvinskiy,
Ranov, 1961, 30-49 betlar; Litvinskiy, Ranov, 1964, 3-24 betlar). SHarqiy Pomir
hududida mezolit davriga oid yana bir madaniyatning borligi aniqlandi. Bu
madaniyat « Istiq » g’or makoni arxeologik materiallari asosida ajratilgan.
Jumladan, Istiq g’or makonidan topilgan arxeologik materiallar, bir qarashdan o’z
tipologiyasi bo’yicha Oshxona madaniyatidan keskin ajralib turadi. Jumladan, Istiq
гиссарской культуры в Южном Таджикистане.- СА,№ 2,1971.

25
Окладников А.П. Каменный век Таджикистана. Итоги и проблемы. Материалы 11 совещания
археологов и этнографов Средней Азии. М.: 1959. Ранов В.А., Коробкова Г.Ф. Туткаул многослойное
поселение гиссарской культуры в Южном Таджикистане.- СА,№ 2,1971.
26

27
Ранов В.А. Шугноу-многослойная палеолитическая стоянка в верховьях р. Яхсу.- АРТ,вып.10, 1973.Ранов
В.А., Коробкова Г.Ф. Туткаул многослойное поселение гиссарской культуры в Южном Таджикистане.- СА,
№ 2,1971.
28

g’or makonidan dastlabki tekshirish uchun transhey qazib ko’rilgan (1975 yilda
qazilgan) va bu transheydan qimmatli arxeologik materiallar olingan. Istiq g’or
makonida bundan keyin 1976-78 yillar mobaynida uch arxeologik dala mavsumida
tadqiqotlar olib borilgan. Farg’ona vodiysi mezolit davri moddiy madaniyati
o’tgan asr 50-yillar 2-yarmidan e`tiboran o’rganila boshlangan. Bu 1958 yili
Markaziy Farg’ona hududida B.S.Gamburg va N.G.Gorbunova tomonidan
o’tkazilgan tadqiqotlar bilan 1963-1964 yillari Zadneprovskiy keyinchalik 1965
yili esa O’.Islomov mezolit va neolit davriga oid qiziqarli arxeologik manbalarni
tadqiqotlar asosida topishgan, biroq, bu materiallar tipologik jihatdan unchalik
yaxshi nomoyon bo’lmasdan, hali mahalliy madaniyat ajratishga asos bo’la
olmasdi. So’nggi yillar mobaynida Obishir I vaV makonlarining o’rganilishi
kutilgan natijalarni berdi. Eng muhimi bu makonlardan buzilmagan madaniy
qatlam hamda, yaxshi stratigrafik ma`lumotlar olindi. Jumladan, 1965 yilgi
Farg’ona paleolit otryadi So’x daryosi vohasida tadqiqotlar natijali bo’lib,
Katrantov tog’ tizmasi janubiy yon bag’rlari ibtidoiy davr moddiy madaniyatini
o’rganishda ko’p manbalar berdi. Xususan, 28 ta g’or va tog’ o’ngurlari arxeologik
xaritaga olindi. Jumladan, 1966 yili Selung’ur g’or makoni Haydarkon yaqinida
ma`lum bo’lgan bo’lsa, shu yilning o’zida Obishir I vaV g’or makonlari ham
taddqiqot etilishi muhim bo’ldi. Jumladan, 1966 yil Obishir I makonida kichkina
qidiruv shurfi qazib ko’rilganda buzilmgan madaniy qatlam va undan qayroqtosh
qurollar Bilan bir paytda, mikrolit qurollar ham topilishi juda ahamiyatli bo’ldi.
Shu yilning o’zida Obishir V makoniga 2 ta qidiruv shurfi tashlanib qiziqarli
arxeologik manbalar qo’lga kiritilgan. 1966-1967- yillar 1969-1971 yillar va 1973
yillar bu makonlarda sistemali ravishda tadqiqotlar o’tkazildi. Bu tadqiqotlar
asosida to’plangan arxeologik manbalar asosida aniqrog’i tipologik analiz
yodgorliklarni o’rta mezolit davri moddiy madaniyatiga ta`luqli ekanligini
ko’rsatdi. Ana shu materiallar asosida O’. Islomov Obishir madaniyatini yaratgan
va ilmiy asoslangan. So’xdan topilgan Obishir I vaV makonlari Bilan bir qatorda
ochiq holatdagi CHashma manzilgohi ham topilgan. Bu yodgorlik g’or
makonlardan janubiy- g’arbiy tomonda CHashma bulog’i yon territoriyasida

joylashgan CHashma makonida 4 ta shurf tashlangan bo’lib, aqqol namoyon
bo’luvchi madaniy qatlam aniqlanmadi, lekin tosh qurollar juda ko’p topildi. Bu
tosh qurollar o’z ko’rinishi tipologiyasi bilan Obishir I ,V g’or makonlari
qurollariga aynan o’xshash, shuning uchun ham O’. Islomov bu yodgorlikni
Obishir I vaV madaniyati guruhiga ta`luqli ekanligini o’z tadqiqotlarida keltirgan 29
.
Turkmaniston
territoriyasi mezolit yodgorliklari tadqiqoti natijalariga to’xtalamiz. Bu region
mezolit davri yodgorliklari asosan Katta Balxan tog’ tizmasining Kopetdog
etaklarida joylashgan bo’lib, hozirgi kunga qadar 30 ta madaniy qatlami buzilgan
manzilgoh, shuningdek Jabal, Qaylu, Dam-Dam-CHashma 2 kabi madaniy qatlami
yaxshi saqlangan va butun O’rta Osiyo mezolit davri uchun asos qilib olish
mumkin bo’lgan manzilgohlar tadqiq etilgan. Ular g’or makoni, hamda ochiq
holatdagi manzilgohlardir. Dam-Dam- CHashma 2 g’or makoni 1947 yili
A.P.Okladnikov tomonidan kashf etilib, tadqiq etilgan. 30
Keyinchalik 1963-1964
yillar mobaynida manzilgoh arxeolog-olim G.E.Markov tomonidan atroflicha
o’rganilgan 31
. Jabal g’or makoni 1949-1950 yillar mobaynida A.P.Okladnikov
tomonidan o’rganilgan 32
. Dam-Dam-CHashma 1- A.P.Okladnikov tomonidan
kashf etilgan. Lekin, bu yodgorlikning asosiy tadqiqotchisi G.E.Markov
hisoblanadi 33
. O’rta Osiyo mezolit davri
jamoalari moddiy madaniyatini o’rganishda Ustyurt hududi ham istiqbolli o’lka
hisoblanadi. Mazkur hududda mezolit davri jamaoalariga tegishli yodgorliklar
A.V.Vinogradov, E.Bijanov kabi olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Mezolit davri
29
Исламов У. И. Мезолит Средней Азии. Автореф. дисс.на соиск. уч. степени д-ра.ист.наук-Новосибирск.
1977.Исламов У.И. Обиширская культура – Ташкент: «Фан». 1980.
30
Окладников А.В. Древнейшие археологические памятники Красноводского полуострова. ТЮТАКЭ,
т.11.Ашхабад,1953.
31
Марков Г.Е. Грот Дам-Дам-Чашма-2 в Восточном Прикаспии. СА, 1966,№ 2.
32
Окладников А.П. Пещера Джебел - памятник древней культуры прикаспийских племен Туркмении. -
ТЮТАКЭ. Т.7. 1956;
33
Марков Г.Е. Памятники первобытности в Восточном Прикаспии-Грот Дам-Дам-Чашме 1. Вестник МГУ,
сер.8,История,1981.

yodgorliklari mayda ko’l havzalari, yon qirg’oqlari, daryo irmog’lari, yon
qirg’oqlari bo’ylab joylashgan. Hozirgi kunda 30 dan ortiq mezolit davriga oid
yodgorliklar aniqlangan va tadqiq etilgan. Bular Aydabol- 2,4,6,7,
9,14,15,16,20,21,22,23,25; Oqtayloq – 1, 4,5; Oqto’ba- 1, 2; CHuruk- 2, 10,11;
Qo’shxotin, Dahli, Sayutes, Kugusem 4, Sulama va boshqalar hisoblanadi. Mezolit
makonlari tosh industriyali paraqali industriya hisoblanib, mikrolitli element
ko’proq. Tosh qurollari ichida simmetrik va asimmetrik shaklda bo’lgan yirik
trapetsiyalar ko’pchilikni tashkil etadi. Bu turdagi qurollar yon qismlariga ishlov
berilgan E.Bijanovning tadqiqoticha tosh qurollarini tipologik tahlil etish asosida
jamoalar moddiy madaniyati o’ziga xos xususiyatlari aniqlangan. Shu tarzda
Ustyurt mezolit yodgorliklari bir necha xronologik guruhlarga ajratilgan: 1-
guruhga 10 dan ortiq yodgorlik kirib, bular Aydabol- 2,4,7,10, 20, 23; Ahtaylaq- 1;
Qo’shxotin-2; CHuruk – 2; Oqto’ba-2 kabilar hisoblanadi. Bu yodgorliklar tosh
industriyasiga assimetrik shakldagi trapettsiyalar xos. Ikki taraflama ishlov
berilgan o’q yoy uchlari ham uchraydi. Bu qurolar SHarqiy Kaspiybo’yi, Janubiy
Ural mezolit yodgorliklari qurollariga juda o’xshash. 2- guruhga Aydabol-
6,9,11,21, 22; Jarimquduq – 1; CHuruk- 2,3, 7, 10,11 kabi yodgorliklar kiradi. Bu
yodgorliklar tosh industriyasiga geometrik shakldagi qurollar xos bo’lib, mil.avv.
7-6 ming yilliklar bilan belgilanadi. Asimmetrik va yirik simmetrik shakldagi
trapetsiya qurollari Jabal g’ori 5A madaniy qatlami Uralning janubiy qismi
yodgorliklari 34
, Obishir 5 yodgorligi, Oshxona yodgorliklarida uchraydi. Bu
faktlarni o’zi mazkur turdagi qurollar O’rta Osiyo miqyosida mil.avv 6 ming
yillikkacha paydo bo’lganligini ko’rsatadi. 3- guruh yodgorliklari Aydabal
2,4,7,10,20; Oqtoyloq 4,5; Qo’shxotin 2, CHuruk 2,2; Sumbetimer 1, Dahli , Say-
Utes, Oqto’ba 2 kabilar hisoblanib, ulardan yirik o’lchamli tik bo’yli cho’ziqsimon
simmetrik trapetsiyalar ko’plab topilgan. Bu guruh yodgorliklari E.Bijanov
fikricha mezolit davri so’nggi bosqichlari va ilk neolit jamoalariga tegishli
hisoblanadi. E.Bijanov o’z tadqiqotlarida Ustyurt mezolit davri jamoalari
madaniyati shakllanishida Kaspiybo’yi va Janubiy Ural mezolit jamoalari
34
Матюшин Г.Н. Мезолит Южного Урала. М.: 1976.Матюшин Г.Н. О южных связях мезолита Урала. В сб.
Археология и этнография Башкирии. Т.2. Уфа, 1964.

madaniyatining ta`sirini alohida ko’rsatadi. Masalan, YAngel tipidagi
trapetsiyalarning Ustyurt mezolit yodgorliklarida topilishini Kaspiybo’yi
hududidan jamoalarning siljib kelishi bilan bog’laydi (1981). A.V.Vinogradov va
E.Bijanovlar Ustyurt mezolit jamoalari yodgorliklarining bir xil tipda qator
joylanishidan kelib chiqib, ular ovchi jamoalari makonlari bo’lgan degan xulosani
berishadi. Ular mavsumiy uzoq muddatli va oraliq qisqa muddatli jamoalar
yashagan makonlar bo’lishgan. 35
Ustyurt mezolit jamoalari madaniyati, kelib
chiqishi ildizi masalasiga kelganimizda mahalliy CHuruk 12 so’nggi paleolit
makoni madaniyati negizida avtoxton tarzda shakllanganligini ko’ramiz. So’zsiz
bu jamoalar madaniyati mazmunida SHarqiy Kaspiybo’yi va Janubiy Ural mezolit
jamoalari madaniyatining madaniy ta`siri bo’lgan. Ustyurt mezolit jamoalari
o’zlashtirma xo’jalik mashg’ulotlari bilan shug’ullanuvchi ovchi jamaolari
bo’lishgan. Ustyurt mezolit jamoalari madaniyati O’rta Osiyo mezolit davri
jamoalari tarixini bilib olishimizda muhim o’rin tutadi.
Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklari. Zarafshon vohasi mezolit
davri jamoalari moddiy-madaniyati yaqin yillarga qadar deyarli noma`lum bo’lib
kelgan edi. Faqatgina A.V.Vinogradovning Quyi Zarafshon vohasi shimoliy
irmog’i Ayokagitma, echkiliksoydan tasodifiy tarzda mezolit jamoalariga oid tosh
qurollari to’g’risida ma`lumotlari mavjud edi 36
. O’tgan asrning 80-yillari ikkinchi
yarmida Rossiya FA etnografiya Institutining Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi
(A.V. Vinogradov), ToshDU geografiya fakulteti (E.D.Mamedov), SamDU
arxeologik ekspeditsiyasi (M.J.Djuraqulov) ilmiy xodimlari hamkorlikda
Zarafshon daryosining shu vaqtgacha fanda noma`lum bo’lgan Chorbaqti vohasini
topishga va undan oltmishdan ortiq mezolit, neolit makonlarini kashf etishga
erishganlar . Chorbakti mezolit makonlari (Chorbakti 11, 23, 27, 41) tadqiqoti,
35
Бижанов. Е. Б. Мезолитические и неолитические памятники юго- западного Устюрта. Археология
Приаралья. Вып. 1.-Ташкент. 1982.Бижанов Е.Б. Каменный век Устюрта. Автореферат дисс. на соиск. уч.
степени д.и.н. Ташкент. 1996. Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы среднеазиатского
междуречья. ТХАЭ, вып. 13. М.: 1981.
36
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы среднеазиатского междуречья. ТХАЭ, вып. 13. М.:
1981.

ìazkur jamoalar moddiy madaniyatining mahalliy kaltaminor jamoalari
madaniyatlaridan keskin farqi borligini ko’rsatdi. Tosh qurollari tipologik tahlili
mazkur makonlar tosh industriyasi otshepli-paraqali industriya ekanligi, o’z
xususiyatlari bilan O’rta Osiyo tog’, tog’ yon bag’ri mintaqasi so’ngi paleolit,
mezolit jamoalari madaniyatiga yaqin bo’lganligidek xulosa chiqarish imkonini
berdi 37
. Zamicha-tosh makoni. Makon 1989 yili UzFA arxeologiya institutining
paleolit guruhi xodimlari tomonidan kashf etilgan bo’lib, Qoratepa tog’ massivi
shimoliy yon bag’ridan voha tomon chiqib keluvchi soylardan biri bo’lgan
Sevasoy yon qayirida joylashgan. (Samarqand viloyati, Urgut tumani) 38
.
Qorak amar g’or mak oni. Sazog’onsoyning qo’shni soylaridan biri
Katta Quruqsoy hisoblanadi. Bu soy Sazog’onsoydan taxminan 1,5
kilometrlar chamasi g’arb tomonda joylashgan. Samarqand Davlat
Universiteti arxeologik ekspeditsiyasi 2000 yil kuzida Sazog’onsoy va
unga qo’shni bo’lgan soylar yon daralarida arxeologik qidiruv ishlarini
amalga oshirayotgan paytda Katta Quruqsoy yon darasida Qorakamar
g’or makonini kashf etishga erishgan 39
. Sazog’on I makoni. O’rta
Zarafshon vohasi mezolit jamoalari moddiy madaniyatini yoritishda Sazog’on I
makoni tadqiqoti natijasida qo’lga kiritilgan arxxeologik manbalar ahamiyati
muhim hisoblanadi. Makon O’rta Zarafshon vohasi Qoratepa tog’ massivi shimoliy
yon bag’ridan voha tomon o’z suvini oqizib chiquvchi yirik soylardan biri bo’lgan
Sazog’onsoy yon qayirida joylashgan (Samarqand viloyati, Nurobod tumani
Sazog’on qishlog’i yuqori qismida). Makon kashf etilishi Samarqand Davlat
Universiteti arxeologik ekspeditsiyasi tadqiqotlari bilan bog’liq bo’lib, makonda
37
Холматов Н.У. Мезолит низовьев Зарафшана. ИМКУ, 30. 2000. Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего
Зарафшана. Ташкент, Фан, 2007.
38
Худойбердиев Р.А. Гречкина Т.Ю. Замича-тош – Новый памятник каменного века. Палеоэкология и
проблемы первобытной археологии Центральной Азии. ТДК, Самарканд, 1992.
39
Джуракулов М.Ж., Холматов Н.У. Самарқанд Университети тадқиқотларидан. Ўзбекистон археологик
тадқиқотлари, 2000,- Самарқанд, 2001.

1967-68 yillari D.N.Lev, 1969-1977 yillar maboyinida M.J.Djuraqulov
rahbarligida arxeologik tadqiqot ishlari amalga oshirilgan 40
. Ochil g’or makoni
Sazag’onsoy yon darasida joylashgan. Samarqand davlat universiteti arxeologik
guruhi xodimlari tomonidan 2003 yilda amalga oshirilgan arxeologik qidiruv
shurfi paytida yodgorlikdan ilk bor ibtidoiy madaniyat izlari topilgan. 2004 yili
qisman, 2005 yildan e`tiboran hozirgi kunga qadar mazkur makonda arxeologik
tadqiqot ishlari amalga oshirilib kelinmoqda. Tadqiqotlar jarayonida g’orning ichki
va uning old qismi maydon sathlari reperdan e`tiboran kvadratlarga bo’linib,
makonning umumiy plani, uning vertikal va gorizontal ko’rinishi o’lchamlari
ma`lumotlari olindi. Ochil g’or makonining ilk tadqiqotlarining natijalari chop
etilgan 41
. Makon tosh qurollarining tipologik tahlili 2 ta kompleksga ajratish
imkonini berdi va ikkinchi kompleks N.U.Xolmatov tadqiqotiga ko’ra mezolit
davriga oid bo’lib chiqmoqda.
III BOB. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatining
o’ziga xos xususiyatlari.
1. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatining o’ziga xos
xususiyatlari.
2. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalarining kunlik turmush tarzi, ijtimoiy
xayoti, xo’jalik mashxulotlari,ma’naviy kechinmalari, madaniy aloqalari.
3. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari madaniyatining genezi.
3. Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari madaniyatining genezi.
Mazkur paragrafda dastlab Zarafshon vohasining tosh davri jamoalari
tomonidan o‘zlashtirilganligi va ular moddiy madaniyatining tarixiy ildizlari
borasida ba’zi mulohazalarga to‘xtalgan holda, asosiy tadqiqotimiz eng so‘nggi
40
Джуракулов М.Д. Холматов Н.У. Мезолит и неолит Среднего Зарафшана-Ташкент: Изд-во « Фан». 1991.
41
Холматов Н.Ў. Очил ғор макони тадқиқотлари. Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар 2004-2005 йиллар,
5-сон, «Фан», Тошкент, 2006.Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего Зарафшана. Ташкент, Фан, 2007.
Холматов Н.Ў. Ўзбекистон неолит даври жамоалари моддий маданияти. Тошкент, Фан, 2008.

materiallarga tayanib Sazog‘on madaniyati genezisi masalasining yechimiga
qaratiladi.
Zarafshon vohasipaleolit davri jamoalari moddiy madaniyati yaxshi tadqiq
etilgan bo‘lsada, lekin ilk paleolit davri borasidagi ma’lumotlar bahsli hisoblanadi.
B.K. Sayfullaev tomonidan shimoliy-sharqiy Qizilqumning Ko‘kayoz kompleksi,
ya’ni Ko‘kayoz 1- ilk paleolitning so‘nggi bosqichi, Ko‘kayoz 2 - ashell
traditsiyalariga ega bo‘lgan muste davri, Ko‘kayoz 3- so‘nggi paleolit davri bilan
sanalangan edi 42
. Keyinchalik Ko‘kayoz (1-8) ixtisoslashgan ustaxonalar degan
xulosaga kelindi va ular eneolit davri bilan qayta sanalandi. A.V. Vinogradov
Qizilqum, Quyi Zarafshon vohasi miqyosida paleolit davriga oid yodgorliklarni
tadqiq etgan 43
. Biroq, bu materiallar orasida ilk paleolit davri jamoalari moddiy
madaniyati borasida ma’lumotlar uchramaydi. B.Q. Sayfullaev ham o‘zining
keyingi tadqiqotlarida Zarafshon vohasi ilk paleolit davri jamoalari moddiy
madaniyati to‘g‘risida ma’lumotlarni keltirmaydi, Uchtut yodgorligi ilk paleolitga
oid tosh buyumlari qayta sanalandi 44
. Shu bois, Zarafshon vohasi ilk paleolit davri
jamoalari moddiy madaniyati masalasi hozircha ochiq qolmoqda.
Turkum o‘rta paleolit, ya’ni muste davriga oid yodgorliklarning tadqiq
etilishi esa Zarafshon vohasi odamzod tomonidan o‘rta paleolit davridan
o‘zlashtirilganligi haqida fikr bildirish imkonini beradi. Qizilqum hududida
Qizilnura 1,15,16, Lavlakon yodgorliklari, Quyi Zarafshon vohasida
BoshOyoqog‘itma 1,2,4,6-15,31-38, Echkiliksoydagi Qorabog‘quduq,
Xo‘jagumbaz yodgorliklari o‘rta paleolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga
tegishli hisoblanadi. Qizilnura 15,16 yodgorliklari tosh industriyasida turkum
holda arra tishli usulda ishlov berilgan tosh qurollarning mavjudligiga asoslanib,
A.V. Vinogradov bu yodgorliklarni Markaziy Osiyo miqyosidagi muste davri
42
Хўжаназаров М., Сайфуллаев Б. Кўрсатилган адабиёт. 2001. Б.16; Сайфуллаев Б. Кўрсатилган адабиёт.
2002. Б.18-21.
43
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречья // ТХЭ. Т . Х III . М., 1981.
С. 46-57.
44
Сайфуллаев Б.К. Некоторые проблемы раннего палеолита Узбекистана // Археология Узбекистана, №1(8)
2014. С. 7-11; Сайфуллаев Б.К., Ражабов А.Ю., Аллаёров Ў.А. Ўрта Зарафшон палеолити тарихи ва унга
доир айрим янги топилмалар хусусида // ИМКУ, № 38. Самарканд, 2012. Б. 63-70.

mahalliy tishli madaniy variantiga kiritgan 45
Zarafshonning o‘rta oqimi, ya’ni
Samarqand botig‘ida bu davrga oid Qo‘tirbuloq 46
, Zirabuloq 47
, Omonqo‘ton 48
,
Takaliksoy 49
, Go‘rdara 50
kabi yodgorliklar hamda Samarqand shahri va uning
atrofidan muste davriga oid ayrim tosh qurollari to‘plamlari 51
fanga ma’lum.
Keyingi tosh asri taraqqiyot bosqichi hisoblanuvchi so‘nggi paleolit davri
jamoalari moddiy madaniyati borasida garchi Quyi Zarafshon vohasida ayrim
tasodifiy xarakterdagi tosh to‘plamlari asosida kam ma’lumotlar bo‘lsada, lekin
Zarafshonning o‘rta oqimi, ya’ni Samarqand botig‘ida mazkur davri jamoalari
moddiy madaniyatiga oid yodgorliklar ko‘pchilikni tashkil etadi. Bu haqda
Qizilqum hududi, Quyi Zarafshon vohasi miqyosida A.V. Vinogradov tomonidan
amalga oshirilgan tadqiqotlar natijalari, ya’ni Sharqiy Oyoqog‘itma tosh buyumlari
va Qizilnura 15 yodgorligi materiallarini keltirish mumkin. 52
O‘rta Zarafshon
vohasi miqyosidaesa Samarqand makoni, 53
Siyobcha, 54
Xo‘jamazgil 55
yodgorliklari
yaxshi tadqiq etilgan. Ayni kunlarda ham so‘nggi paleolit davri yodgorliklarini
o‘rganish ishlari davom ettirilmoqda. Jumladan, Oyoqog‘itma botig‘i, Jom,
Qarnob, Rovotxo‘ja. Bulung‘ur topilmalari, ya’ni plastinalar olishga mo‘ljallangan
levallua nukleuslar, byuske tipidagi keskichlar, kompozit, tishsimon, pichoqsimon
qurollar, uchirindilar saqlanish darajasi va ishlanish texnikasiga ko‘ra so‘nggi
paleolit davri bilan sanalandi hamda Zirabuloq yodgorligi tosh qurollari qayta
45
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречья. ТХЭ. Т . Х III . М., 1981.
С.54.
46
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. Тошкент, 1980. 176
с; Szymezak. K., Gretchina T., Madeyska., Khudzhanazarov. M., Tashkenboev., N. Suleimonov., Fakguezes CH.,
Fohtugue M., Kuturbulak Revisited A Middle Paleolithic Sitein Zeravshan River Volley Uzbekistan // Jnstitute of
Azcheology Warsaw University. Warsaw, 2000. P.133.
47
Ташкенбаев Н.Х., Сулайманов Р.Х. Кўрсатилган адабиёт. 1980. С. 176.
48
Лев Д.Н. Древний палеолит в Аман-Кутане // Т руды УзГУ, вып.39. Самарканд, 1949. С.51.
49
Лев Д.Н. Новые памятники палеолита в Узбекистане // Труды по изучению четвертичного периода.
Вып.13. М., 1957. С.107.
50
Ташкенбаев Н.Х., Сулайманов Р.Х. Кўрсатилган адабиёт. 1980. С.66.
51
Лев Д.Н. Поселение древнекаменного века в Самарканде: Исследования 1958-1960 гг // Труды СамГУ,
вып.135, Самарканд, 1964. С.41; Ташкенбоев Н.Х. Кўрсатилган адабиёт. 1974. С.3-7; Ташкенбоев Н.Х.,
Сулеймонов Р.Ҳ. Кўрсатилган адабиёт. 1980. С.4.
52
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречья. ТХЭ. Т . Х III . М., 1981.
С.54.
53
Джуракулов М.Д. Самаркандская стоянка и проблемы верхнего палеолита в Средней Азии. Тошкент, 1987.
171с.
54
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. Тошкент, 1980. С.
80-86.
55
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Кўрсатилган адабиёт. 1980 . С.7 6-79.

ilmiy tahlil etilib,tishsimon elementlarga nisbatan (30,5 %), so‘nggi paleolit
elementlari ustvor ekanligi (33,5%) qayd etildi 56
. Shu o‘rinda Vatanimiz
sarhadlarida ham so‘nggi paleolit davri jamoalari moddiy madaniyati tadqiqotida
muhim kashfiyot va yutuqlar qo‘lga kiritilayotganligini alohida e’tirof etish
mumkin. Xususan, O‘zbekiston-Rossiya-Belgiya, O‘zbekiston-Rossiya xalqaro
ekspeditsiyasi tomonidan Toshkent, Ohongaron vohalarida oldingi yillarda tadqiq
etilgan Ko‘lbuloq, Obirahmat yodgorliklari qayta o‘rganildi, Qizilolmasoy 2,
G‘ishtsoy, Toshsoy, Jarsoy, Qorabog‘soy, Paltov, Dodekatim 1,2 kabi yangi
yodgorliklar kashf etildi. Mazkur tadqiqotlarda tosh qurollarining mikrolitlashuvi
jarayoni, iqlimiy sharoit o‘zgarishi, ya’ni havoning quruqlashuvidan odamlarning
yangi landshaftlarni o‘zlashtirishi va moslashuvi (tog‘ yon bag‘ri va doimiy suv
manbaiga ega bo‘lgan ochiq pasttekislik joylari), yodgorliklar stratigrafiyasi va
sanasining oydinlashishi, Dodekatim yodgorligi kabi an’analarga ega bo‘lgan
bazalarning mezolit davri mahalliy xarakterdagi madaniyatlar shakllanishiga asos
bo‘lganligi kabi masalalar o‘z aksini topdi 57
. Shu asosda Zarafshon vohasi
miqyosida Samarqand makoni ham o‘z moddiy madaniyati bilan mahalliy
xarakterdagi mezolit, neolit davri madaniyatlari shakllanishiga asos berganligi
haqida fikr bildirish o‘rinlidir. Aniqrog‘i, Samarqand makoni sohiblari vaqt o‘tishi
bilan atrof qo‘shni hududlarga tarqalishib yashay boshlashgan. Buni, Quyi
Zarafshon vohasi (Chorbaqti mezolit yodgorliklari), O‘rta Zarafshon vohasi
Qoratepa tog‘ tizmasi shimoliy yon bag‘ri (Zamichatosh, Sazog‘on1, Qorakamar,
Ochilg‘or makoni pastki madaniy qatlami) mezolit yodgorliklari tosh
industriyasida so‘nggi paleolit davriga xos tosh qurollarining (tipologik tiplari,
ularning shakli va ishlov berilishi texnikasi) davom etib kelayotgani bildiradi.
So‘nggi paleolit davri yodgorliklari tosh buyumlari texnika tipologiyasi va
sanalanishiga yangicha yondoshuvlar bo‘ldi 58
.
56
Сайфуллаев Б. Кўрсатилган адабиёт. 2012. С. 63-70.
57
Ани сюткин Н.К., Исламов У.И., Крахмал К.А. Сайфуллаев Б., Хушваков Н.А. Новые исследования
палеолита в Аҳангаране (Узбекистан). Санкт-петербург, 1995 . С.12-27; Деревянко А.П., Исламов У.И. и др.
Верхний палеолит Узбекистана: стоянка Додекатым // ИМКУ. Вып. 38. 2012. С.12-36.
58
Хушвақов Н.О. Кўлбулоқ ёдгорлигининг юқори қатламларидаги (1-3) тош буюмларнинг техника
типологияси ва саналаниши ҳақида // ИМКУ. Вып.38. Самарқанд, 2012. С.57-62.

Yaqin yillargacha Zarafshon vohasi tosh asri jamoalari moddiy madaniyati
tizimida mezolit davri madaniy bo‘g‘ini noaniq bo‘lib kelar edi. Mezolit davri
yodgorliklari sust o‘rganilgan soha bo‘lganligi bois Samarqand so‘nggi paleolit
moddiy madaniyatini voha Sazog‘on neolit davri jamoalari madaniyati bilan
bog‘lash muammoli va uning merosiyligini aniqlash bahsli bo‘lib, oqibatda
mintaqa tosh davri genezisi masalasi ochiq qolib kelardi. To‘g‘ri, voha miqyosida
o‘tgan asr 70-80-yillarida amalga oshirilgan arxeologik tadqiqotlarda mezolit davri
jamoalari moddiy madaniyati borasida ma’lumotlar qo‘lga kiritilgan. Bu borada
A.V. Vinogradov tomonidan Qizilqum hududi, Quyi Zarafshon vohasida amalga
oshirgan tadqiqotlarining natijalari ahamiyatli hisoblanadi (Lavlakan
24,41,54,87,107,348,418 punktlari, Oyoqog‘itma 5,86,367, Daryosoyning Uchashi
84,85, Echkiliksoyning bir nechta punktlari, Ko‘kpatassoy 1, Chorbaqti vohasida
(Chorbaqti 1, Qoraqir 1) 59
; 1984-1986 yillari Quyi Zarafshonning Chorbaqti
vohasida Rossiya FA XAE (A.V. Vinogradov), SamDU (M.D. Djurakulov),
TashDU (E.D. Mamedov) hamkorligida kompleks ravishdagi arxeologik,
geomorfologik tadqiqotlar jarayonida 60 dan ziyod mezolit, neolit yodgorliklari
tadqiqotiga erishildi 60
. Mazkur yodgorliklar moddiy madaniyati atroflicha ilmiy
talqin etilib, O‘zbekiston arxeologiyasi faniga kiritildi 61
. O‘rta Zarafshon vohasida
ham keyingi yillarda Sazog‘on 1 mezolit makoni tosh qurollari tipologik tahliliga
nisbatan yangicha yondoshuvlar, yangi kashf etilgan Qorakamar, Ochilg‘or makoni
pastki madaniy gorizonti (mezolit) manbalari mezolit jamoalari moddiy madaniyati
to‘g‘risida muhim ma’lumotlar hisoblanib, ular voha genezisi masalasiga muayyan
oydinlik kiritdi 62
.
Zarafshon vohasi neolit davri jamoalari moddiy madaniyati yaxshi tadqiq
etilgan. Xususan, Quyi Zarafshon vohasi (Shimoliy o‘zan-Echkiliksoy,
Oyoqog‘itma, Daryosoy; Janubiy o‘zan-Mahondaryo, Ho‘jayli, Katta va Kichik
59
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречья // ТХЭ. Т . Х III . М . , 1981.
С. 57-63.
60
Виноградов А.В. Мамедов Э.Д. Комплексные археолого-геоморфологические работы в юго-западных
Кызылкумах // А рхеологические открития 1978 . М., 1978. С.456-457.
61
Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего Зарафшана. Ташкент, 2007. С.23-47.
62
Холматов Н.У. Очилғор макони тадқиқотининг дастлабки натижалари хусусида // Ўзбекистон
археологияси, № 1. 2010. С.37-49.

Tuzkon; O‘rta o‘zan-Chorbaqti vohasi) neolit davri jamoalari moddiy madaniyati
O‘.Islomov, A.V. Vinogradovlar tomonidan o‘rganilgan. Mazkur hudud
yodgorliklari moddiy madaniyati kaltaminormadaniyatining Qo‘yi Zarafshon,
ya’ni mahalliy xarakterdagi madaniy varianti ekanligi qayd etilgan 63
. O‘rta
Zarafshon vohasi Qoratepa tog‘ tizmasi shimoliy yon bag‘rida esa Sazog‘on neolit
madaniyati tadqiq etilgan 64
. Ayni kunlarda Quyi Zarafshon vohasida Oyoqog‘itma
neolit yodgorligi 65
hamda O‘rta Zarafshon vohasi Qoratepa tog‘ tizmasi shimoliy
yon bag‘ri sazog‘on madaniyati yodgorliklari, xususan Ochilg‘or makonida 66
tadqiqotlar olib borilmoqda.
Yuqorida Zarafshon vohasi miqyosida shu kungacha kishilik tarixi tosh asri
jamoalari moddiy madaniyatini o‘rganish borasida qo‘lga kiritilgan ma’lumotlarni
keltirdik. Tadqiqotlar natijalari voha tosh asrining o‘rta paleolit davridan odamzod
tomonidan o‘zlashtirila boshlanganligini va keyingi tarixiy taraqqiyot bosqichlari,
xususan so‘nggi paleolit, mezolit va neolit davrlarida ham uzluksiz yashashib,
o‘ziga xos madaniyat sohiblari bo‘lishganligini ko‘rsatdi. Bu juda muhim va voha
antropogenezi jarayoni hamda jamoalar madaniyati kelib chiqishi tarixiy ildizlari
masalasini oydinlashtirishga imkon beradi.
Endi, bevosita Zarafshon vohasi tosh davri jamoalari moddiy madaniyati
kelib chiqishi tarixiy ildizlari haqidagi ma’lumotlar bayonini keltiramiz. Garchi,
voha o‘rta paleolit, ya’ni muste davri jamoalari moddiy madaniyati kelib chiqishi
tarixiy ildizlari borasida tadqiqotlarda ma’lumot keltirilmagan bo‘lsada,
Qo‘tirbuloq, Omonqo‘ton, Takaliksoy yodgorliklari tosh qurollarining Teshiktosh,
Ko‘lbuloq, Obiraxmat hamda Tojikiston hududi muste davri yodgorliklari tosh
qurollariga o‘xshashligi borasida fikrlar bildirilgan 67
.
63
Гулямов Я.Г., Исламов У., Аскаров А. Первобытная культура и возникновение орошаемого земледелия в
низовьях Зарафшана. Ташкент, 1966. 116с; Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы
Среднеазиатского междуречья // ТХЭ. Т . Х III . М., 1981 . 165с.
64
Джурақулов М.Ж. Холматов Н.У. Мезолит и неолит Среднего Зарафшана. Ташкент, 1991 . С.210.
65
Брунет Ф., Хужаназаров М., Хошимов Х. Новые данные к хронологии кельтеминарской культуры в
Узбекистане // ИМКУ. Вып. 38. 2012. С.118-125.
66
Холматов Н.У. Очилғор макони маданий горизонтларининг конструктив тузилмалари, таркибий
элементларига доир баъзи мулоҳазалар // Ўзбекистон археологияси, №2(3). 2012. C . 3-10.
67
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. Тошкент, 1980. С.
69-75; Сайфуллаев Б.К. Палеолит долины реки Зарафшан и Северо-Восточных Кызылкумов // Автореф.
дисс. на соискание уч.степ. к.и.н. Самарканд, 2002. С.17-19; Холматов Н.У. Тошкент ва Зарафшон ҳавзаси

Voha so‘nggi paleolit davri, xususan Samarqand makoni moddiy madaniyati
kelib chiqishi tarixiy ildizlari masalasi Qo‘tirbuloq yodgorligi materiallari
to‘laqonli ravishda nashr etilgunga qadar 68
adabiyotlarda P.P. Yefimenko, P.I.
Boriskovskiy, V.A. Ranov, D.N. Lev, G.F. Korobkova, M.D. Djo‘raqulov, R.X.
Sulaymanov kabi tadqiqotchilar tomonidan turlicha ilmiy talqin etilgan 69
. N.X.
Toshkenbaev, R.H. Sulaymanovlar voha so‘nggi paleolit davri jamoalari moddiy
madaniyati kelib chiqishi genosologik ildizlarini Qo‘tirbuloq yodgorligi (ayniqsa,
qirg‘ichlar, o‘zaksimon tosh buyumlari asosida) bilan bog‘lashadi 70
. B.Q.
Sayfullaevning fikriicha, O‘zbekistonning hozirgi hududi miqyosida muste davrida
bir-biriga qo‘shni holda to‘rtta madaniy variant sohiblari yashashgan va ular
moddiy madaniyati mahalliy so‘nggi paleolit davri jamoalari madaniyati yetishib
chiqishiga asos bo‘lishgan 71
.
Shuningdek, Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari moddiy madaniyati
tadqiqotida madaniyatlar kelib chiqishi tarixiy ildizlari borasida ma’lumot beruvchi
manbalar qo‘lga kiritilgan. Xususan, A.V. Vinogradov Qizilqum hududi, Quyi
Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklari tadqiqotini boshlagandayoq, ular tosh
qurollari tipologik jihatdan Yaqin Sharq, Kaspiybo‘yi mezolit davri jamoalari tosh
qurollariga o‘xshamasligi, aksincha ularda Markaziy Osiyo Sharqiy hududlari tog‘
va tog‘ yon bag‘ri so‘nggi paleolit, mezolit davri yodgorliklari tosh industriyasi
an’analari borligini alohida e’tirof etgan 72
. Bu ilmiy qarashning asosli ekanligini
ko‘p o‘tmasdan (1984-1986 yillari) Quyi Zarafshonning Chorbaqti vohasida
Rossiya FA XAE (A.V. Vinogradov), SamDU (M.D. Djurakulov), TashDU (E.D.
Mamedov) hamkorligida amalga oshirilgan kompleks ravishdagi arxeologik,
geomorfologik tadqiqotlar jarayonida 60 dan ziyod mezolit, neolit
тош даври жамоалари маданияти хусусида // Ўзбекистон пойтахти Тошкент 2200 ёшда. Тошкент шаҳрининг
2200 йиллик юбилейига бағишланган халқаро илмий конференция материаллари. Тошкент, 2009. Б.17-22.
68
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. Тошкент, 1980.
С.147.
69
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Кўрсатилган адабиёт. 1980. С.92.
70
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Кўрсатилган адабиёт. 1980. С. 92-96.
71
Сайфуллаев Б. Кўрсатилган адабиёт. 2002. Б.19.
72
Виноградов А.В. Кўрсатилган адабиёт.1980. С.89; Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы
Среднеазиатского междуречья. ТХЭ . Т . Х III . М., 1981 . С.58.

yodgorliklarining kashf etilishi va ular tadqiqoti natijalari isbotlab berdi 73
.
Xususan, Quyi Zarafshon Chorbaqti vohasida (Gazli yaqinida) tadqiq etilgan ilk
mezolit davriga oid yodgorliklar tosh qurollarining tipologik tahlili ular tosh
industriyasida Samarqand makoni, xususan Markaziy Osiyo tog‘ mintaqasi so‘nggi
paleolit, mezolit davri yodgorliklari tosh industriyasiga xos qurollarning
(o‘zaksimon qirg‘ichlar, ponasimon qurollar, tik ish maydoniga ega bo‘lgan
qirg‘ichlar, “tirnoqsimon” ko‘rinishli qirg‘ichlar, yonlama tomoniga ishlov
berilgan nukleuslar, yon qirralariga turlicha ishlov berilgan otщep qurollari)
mavjudligini hamda tosh qurollari xom ashyosi (qora rangli chaqmoqtoshli–slanes)
ham Samarqand makoni qurollari xom ashyosiga o‘xshashligini ko‘rsatdi 74
. Bu
ma’lumotlar A.V. Vinogradovning yuqorida keltirilgan qarashlariga ilmiy asos
beradi va so‘zsiz, Quyi Zarafshon vohasi mezolit davri jamoalari madaniyati
Samarqand makoni madaniyati bag‘ridan kelib chiqqanligini isbotlaydi. Bu holat,
Zarafshon daryosi bo‘ylab quyi oqim tomon jamoalarning oziq-ovqat topish
maqsadida siljib borishganligi bilan ham izohlanadi.
O‘rta Zarafshon vohasi miqyosida mezolit davri jamoalari moddiy
madaniyati Zamichatosh, Sazog‘on 1, Qorakamar va Ochilg‘or makoni pastki
(mezolit) madaniy qatlami materiallari asosida tadqiq etilgan. Mazkur mezolit
yodgorliklari sohiblarining moddiy madaniyati shakllanishi tarixiy ildizlari
Samarqand makoni bilan bog‘liqligi hozirgi kun tadqiqotlarida aniqlangan.
Xususan, Ochilg‘or makoni pastki (mezolit) madaniy gorizont tosh qurollari
orasida Samarqand makoniga xos tosh qurollari uchraydi hamda tosh qurollari
yasalishi va ularga ishlov berilishi texnologiyasida so‘nggi paleolitga xos an’ana,
evalyusiya kuzatiladi: arxaik ko‘rinishidagi paraqa qurollari, uchirmadan yasalgan
ponasimon qurollar, disksimon qirg‘ichlar, yonlama ishlov berilgan tosh o‘zaklari,
tik ish maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ichlar, “tirnoqsimon” ko‘rinishli qirg‘ichlar,
teshgich qurollari shular jumlasidandir. Zikr etilgan tosh qurollarining Markaziy
73
Виноградов А.В. , Мамедов Э.Д. Археолого-геоморфологические работқ в Юго-Западнқх Кызылкумах в
1984. М., 1986. С. 456.
74
Джурақулов М. Д . Холматов Н.У. Мезолит и неолит Среднего Зарафшана. Ташкент, 1991 . С. 112-113;
Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего Зарафшана. Ташкент, 2007. С. 27-43.

Osiyo so‘nggi paleolit, mezolit yodgorliklarida ham uchratilganligi masalasida
quyidagi ma’lumotlarni keltirishimiz mumkin: mazkur turdagi qurollar Quyi
Zarafshon vohasi Chorbaqti mezolit makonlari 75
, Samarqand yuqori paleolit
makoni 76
, hamda Tojikistondagi yuqori paleolit, mezolitdavri jamoalari moddiy
madaniyatiga tegishli bo‘lgan Oshxona, Shugnov1 - madaniy gorizonti, Tutqovul
makoni 3-madaniy gorizontida mavjud 77
. Ushbu ma’lumotlardan kelib chiqqan
holda Ochilg‘or makoni pastki madaniy qatlami (mezolit) kelib chiqishi
genosologik ildizi Samarqand makoni madaniyati bilan bevosita bog‘liqligi
to‘g‘risida fikr bildiramiz. N.X. Toshkenboev, R.H. Sulaymonovlar o‘z
tadqiqotlarida Tojikiston hududida V.A. Ranov tomonidan tadqiq etilgan Tutqovul
yodgorligi mezolit davri tosh industriyasi ko‘p jihatlari bilan Samarqand makoni
moddiy madaniyatiga o‘xshashligi haqida ma’lumotlar keltirishgan 78
. V.A. Ranov
hisor madaniyatiga oid yodgorliklar tosh industriyasida kuzatilgan so‘nggi paleolit,
mezolit davri tosh qurollariga xos xususiyatlarni (nukleussimon tosh buyumlar,
qirg‘ichlar, yonlama tomonidan ishlov berilgan nukleuslar, ponasimon qurollar)
inobatga olib, hisor madaniyati genosologik ildizlarida Samarqand makoni
sohiblari madaniyatining ishtirokini e’tirof etadi 79
va bu ilmiy qarashni N.X.
Toshkenboev, R.H. Sulaymonovlar ham qo‘llab quvvatlashadi 80
. Bu ma’lumotlar
juda muhim va ular istiqbolda Markaziy Osiyo tog‘ mintaqasi so‘nggi paleolit,
mezolit, neolit davri miqyosida o‘ziga xos umumiy madaniy xoslikni ifodalovchi
“madaniy voha” (qo‘shni hududlarga nisbatan) ni ajratish imkonini beradi.
Zarafshon vohasi mezolit, neolit jamoalari madaniyati kelib chiqishi tarixiy
ildizlari borasida quyidagi ma’lumotlarni keltirish mumkin. Bu ma’lumotlarga
o‘tishdan oldin Qizilqum ichki hududi neolit jamoalari moddiy madaniyati
75
Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего Зарафшана. Ташкент, 2007. С.27-44, рис.9,10.
76
Джуракулов М.Д. Самаркандская стоянка и проблемы верхнего палеолита в Средней Азии. Тошкент, 1987 .
С. 30-31,76, 85, 122.
77
Ранов В.А. Изучение памятников каменного века на Восточном Памире в 1958 г // Труды АН
Таджикистана, Т .17. 1961; Ранов В.А. Шугноу-многослойная палеолитическая стоянка в верховьях р. Яхсу //
АРТ, вып.10. 1973. С.23-29, рис.6; Ранов В.А., Коробкова Г.Ф. Туткаул многослойное поселение гиссарской
культуры в Южном Таджикистане // СА, № 2 . 1971. С.143-144, рис.5.
78
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. Тошкент, 1980 .
С.92.
79
Ранов В.А. Работы отряда по изучению каменного века в 1971 г // АРТ, вып. XI . Душанбе, 1975. С.145.
80
Ташкенбаев Н.Х, Сулайманов Р.Х. Кўрсатилган адабиёт. 1980. С.93.

tadqiqotida aniqlangan bir xususiyatni keltirishni lozim topdik. Bu xususiyat
Qizilqum ichki hududi Lavlakan, Qoraqata yodgorliklari tadqiqotida aniqlangan.
Ya’ni ular tosh industriyasining paraqali qismida mikroparaqa elementi salmog‘i
yuqoriligi bilan Oqchadaryo havzasi kaltaminor jamoalari moddiy madaniyatidan
keskin farq qiladi va shu jihati bilan ular Quyi Zarafshon yodgorliklari tosh
industriyasiga madaniy jihatdan yaqinlashadi 81
. Ayniqsa, ichki tomoniga ishlov
berilgan mikroparaqa qurollari O‘rta Zarafshon vohasi sazog‘on yodgorliklari
mikroparaqa qurollariga o‘xshashligi e’tiborlidir 82
. Ichki tomoniga ishlov berilgan
mikroparaqalar ilmiy adabiyotlarda Markaziy Osiyo miqyosida tog‘ va tog‘ yon
bag‘ri mintaqasi mezolit-neolit jamoalari moddiy madaniyatiga xos qurollar
sifatida talqin etiladi. Xususan, o‘z vaqtida G.F. Korobkova tomonidan ham bu
haqda fikr bildirilgan edi 83
. Shu bois Markaziy Osiyo pasttekislik mintaqalari,
xususan, Zarafshon etaklari, Qizilqum hududi neolit jamoalariga oid yodgorliklar
tosh industriyasida mazkur tipdagi qurollarning uchrashi masalasini O‘rta
Zarafshon tog‘ yon bag‘ri mezolit-neolit davri jamoalarining Zarafshon vohasi
bo‘ylab pastga tomon oziq-ovqat topish ilinjida siljib borishining madaniy ta’siri
mahsuli deb hisoblaymiz.
Ma’lumki, dastlabki tadqiqotlarda kaltaminor, xususan Quyi Zarafshon
vohalarining neolit jamolari moddiy madaniyati kelib chiqish ildizi Sharqiy
Kaspiybo‘yi mezolit davri jamoalari madaniyati bilan bog‘langan edi 84
.
Keyinchalik, V.M. Masson, G.F. Korobkovalar kaltaminor jamoalari madaniyati
shakllanishini mahalliy, hali tadqiqotlarda aniqlanmagan madaniyatlar negizida
bo‘lganligi haqida fikr bildirishadi va bu fikrni A.V. Vinogradov ham qo‘llab-
quvvatlaydi 85
. A.V. Vinogradov Qizilqum mezolit, neolit davri jamoalari
81
Виноградов А.В. Мамедов Э.Д. Первобытный Лявлякан. Этапы древнейшего заселения и освоения
Внутренних Кызылкумов // МЭХ, вып.10. М., 1975; Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы
Среднеазиатского междуречья // ТХЭ, Т . Х III . М., 1981. С.129; Ўша муаллиф . О локальных вариантах
неолитической культуры Кызылкумов // КСИА, вып. 122. 1970. С.31-35.
82
Холматов Н.У. Ўзбекистон неолит даври жамоалари моддий маданияти. Тошкент, 2008. 134с.
83
Коробкова Г.Ф. Орудия труда в хозяйстве неолитических племен Средней Азии // МИА, № 158. 1969 .
140с.
84
Гулямов Я.Г., Исламов У., Аскаров А. Первобытная культура и возникновение орошаемого земледелия в
низовьях Зарафшана. Ташкент, 1966. 116 с.
85
Коробкова Г.Ф. Орудия труда в хозяйстве неолитических племен Средней Азии // МИА, №158. 1969. 195с;
Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречья. ТХЭ . Т . Х III . М., 1981 .
С.160-162.

madaniyatiga oid ba’zi jihatlar Samarkand makoni modiy madaniyatida
mujassamlashganligi, Samarqand makoni Qizilqumga hududiy jihatdan yaqinligini
e’tirof etgan holda Qizilqum mezolit-neolit jamoalari madaniyati kelib chiqishi
ildizini mahalliy madaniyatlarga bog‘lashga ishorat qiladi. Vaqt o‘tishi bilan
Qizilqum ichki hududlari, Quyi Zarafshon vohasida mezolit, hatto paleolit davri
jamolari madaniyatiga tegishli yodgorliklar kashf etilishi va tadqiqotiga erishildi 86
.
Bu yodgorliklar tadqiqotida qo‘lga kiritilgan yangi manbalar mazkur hududlar
neolit jamoalari moddiy madaniyati shakllanishi ildizlari borasida V.M. Masson,
G.F. Korobkova, A.V. Vinogradovlar tomonidan bildirilgan fikrlar to‘g‘riligini
ko‘rsatdi 87
. Shu bois, biz Qizilqum hududi, Quyi Zarafshon vohasi mezolit, neolit
jamoalari madaniyati Samarqand makoni jamoalari madaniyati negizida, avtoxton
tarzda shakllangan degan fikrni bildiramiz. Bunga yuqorida keltirganimizdek,
Qizilqum ichki hududlari Lavlakon, Qoraqata makonlari tosh industriyasi o‘ziga
xosligi (mikrolitli element, ikki taraflama ishlov berilgan o‘q-yoy uchlari) bilan
tevarak-atrof kaltaminor jamoalari madaniyatidan farq qilishi va shu jihati bilan
Quyi Zarafshon, hatto O‘rta Zarafshon vohasi Qoratepa tog‘ massivi shimoliy yon
bag‘ri neolit jamoalari madaniyatiga yaqinligi, Quyi Zarafshon Chorbaqti vohasida
(Gazli yaqinida) tadqiq etilgan ilk mezolit davriga oid yodgorliklar tosh
industriyasida Samarqand makoni xususan, Markaziy Osiyo tog‘ mintaqasi
yodgorliklari tosh industriyasiga xos qurollarining (o‘zaksimon qirg‘ichlar,
ponasimon qurollar, tik ish maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ichlar, yonlama tomoniga
ishlov berilgan nukleuslar, yon qirralariga turlicha ishlov berilgan otщep qurollari)
mavjudligi hamda tosh qurollari xom ashyosi (qora rangli chaqmoqtoshli–slanes)
o‘xshashligi 88
ilmiy asos beradi. Samarqand makoni moddiy madaniyati avtoxton
tarzda, mahalliy muste davri jamoalari moddiy madaniyati negizida shakllangan
86
Виноградов А.В. Кўрсатилган адабиёт. 1981. С.46-63; Хужаназаров М, Сайфуллаев Б, Кўрсатилган
адабиёт. 2001. Б. 9-16.; Холматов Н.У. Мезолит низовьев Зарафшана // ИМКУ, №30. 2000. Б.38-49.; Ўша
муаллиф . Мезолит и неолит Нижнего Зарафшана. Ташкент, 2007 . С.189.
87
Холматов Н.У. , Крахмал К.А. К проблеме классификации культурных отложений пещерной стоянии
Очилгор // ИМКУ, № 36. Ташкент, 2008 . Б. 109,110.
88
Виноградов А.В. Мамедов Э.Д. Первобытный Лявлякан. Этапы древнейшего заселения и освоения
Внутренних Кызылкумов // МЭХ, вып.10. М., 1975. Б. 456-457; Джурақулов М.Ж. Холматов Н.У. Мезолит и
неолит Среднего Зарафшана. Ташкент, 1991 . Б.112-113; Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего
Зарафшана. Ташкент, 2007. С. 23-47.

bo‘lib, o‘z navbatida vohaning mezolit davri (Chorbaqti, Sazog‘on 1, Qorakamar,
Ochilg‘or makoni pastki (mezolit) madaniy qatlami jamoalari moddiy madaniyati
shakllanishiga asos bo‘lgan. Shu asosda Samarkand makoni tayanch yodgorlik
bo‘lib, uning moddiy madaniyati negizida Quyi Zarafshon vohasi mezolit davri
(Chorbakti yodgorliklari) hamda neolit davri (Shimoliy o‘zan-Echkiliksoy,
Oyoqog‘itma, Daryosoy; O‘rta o‘zan-Chorbaqti vohasi; Janubiy o‘zan -
Mahandaryo, Ho‘jayli, Katta va Kichik Tuzkon) jamoalari moddiy madaniyati
kelib chiqqanligi haqida xulosa bildirish mumkin.
O‘rta Zarafshon vohasi Sazog‘on madaniyati (Sazog‘on 2, Jangal 1, Tepaqul
3,4, Lolab, Ochilg‘or makoni ustki (neolit) madaniy qatlami) kelib chiqishi tarixiy
ildizlari dastlabki tadqiqotlarda Samarqand so‘nggi paleolit makoni moddiy
madaniyati bilan bog‘langan 89
. Biroq, oraliq mezolit madaniy bo‘g‘inining
yetishmasligi bunday bog‘lanishning to‘laqonli emasligini ko‘rsatar edi. Keyingi
yillar tadqiqotida Chorbaqti mezolit yodgorliklari, Sazog‘on 1 yodgorligi tosh
industriyasi tahliliga yangicha yondoshuv, Qorakamar, Ochilg‘or makoni pastki
(mezolit) madaniy qatlami ma’lumotlari voha miqyosida mezolit davri jamoalari
moddiy madaniyatini yoritish imkonini berdi va yetishmayotgan madaniy
bo‘g‘inni to‘ldirdi. Shu bois, Samarqand makoni, Chorbaqti mezolit yodgorliklari,
Qorakamar, Ochilg‘or makoni pastki (mezolit) madaniy qatlami bilan sazog‘on
madaniyati kelib chiqishi tarixiy ildizlari bog‘liq 90
.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar, Zarafshon vohasida kishilik tarixi tosh
asri o‘rta paleolit davridan odamzod yashaganligi va keyingi tarixiy bosqichlar
barchasida (so‘nggi paleolit, mezolit, neolit) uzluksiz, avtoxton tarzda, vorisiylik
asosida madaniyat yaratilganligi haqida xulosaga kelish imkonini beradi.
Ammo, mazkur davr taraqqiyoti so‘nggi bosqichlari jamoalari moddiy
madaniyati borasida ma’lumotlar nisbatan kamligi, ularni keyingi taraqqiyot
bosqichlari bilan bog‘lovchi madaniy bo‘g‘inlarning yo‘qligi dalillariga ham duch
89
Джурақулов М.Ж. , Холматов Н.У. Мезолит и неолит Среднего Зарафшана. Ташкент, 1991 . С.112-113.
90
Джурақулов М.Ж. Холматов Н.У. Мезолит и неолит Среднего Зарафшана. Ташкент, 1991. С.112-113;
Джуракулов М.Д. Самарқанд воҳасининг ибтидоий маданият тарихи саҳифаси // Ўзбекистон археологияси,
№1(2). 2011. Б.16-21.

keldik. Materiallarning kamligini, mazkur hududlardan aholining boshqa
hududlarga siljib ketganligi yoxud shunga o‘xshash umumiy jarayonlar oqibati deb
xulosa chiqarmaslik lozim. Kelgusida, mazkur hududlarda quruq, issiq iqlim fazasi
vujudga kelganiga qaramasdan, shu sharoitlarga moslashishib, yangi turmush tarzi,
yangi ishlab chiqarish xo‘jaliklariga yo‘l topganliklari borasida ma’lumotlar qo‘lga
kiritiladi va bunga o‘lkaning tosh davri tadqiqoti borasida istiqbolli ekanligi imkon
beradi.
Mazkur bob bo‘yicha quyidagi xulosani keltirish mumkin: O‘zbekiston
hududi mezo lit jamoalarining shakllanishi tarixiy ildizlari avtoxton tarzda ekanligi
so‘nggi arxeologik tadqiqotlarda qo‘lga kiritilgan ma’lumotlarga tayanilib o‘z
asosini topdi degan ilmiy to‘xtamni keltirish mumkin. Buni Samarqand so‘nggi
paleolit yodgorligining sohibkorlari yaratgan madaniyat asta-sekinlik bilan keyingi
tarixiy taraqqiyot bosqichlarida (mezolit, neolit) qo‘shni hudularga, xususan
Qoratepa tog‘ tizmasi yon bag‘irlari (Zamichatosh, Sazog‘on 1, Qorakamar,
Ochilg‘or makoni pastki madaniy qatlami kabi mezolit yodgorliklari), Zarafshon
daryosi suv oqimi bo‘ylab quyi vohasiga (Chorbaqti mezolit yodgorliklari,
Echkiliksoy, Ayoqog‘itma mezolit davri topilmalari) tarqalganligi va u zikr etilgan
mezolit davri yodgorliklar sohiblarining madaniyatida keyingi tarixiy taraqqiyotda
shakllangan neolit davri jamoalari Sazog‘on madaniyati, Quyi Zarafshonda
Dorbazaqir 1,2, Oyoqog‘itma. Uchashi 131 hamda Qaraqata yodgorliklari sohiblari
madaniyatida ham namoyon bo‘lganligidek madaniyat rivojlanish dinamikasi
sifatida tadqiqotlarda kuzatilganligi bilan asoslash mumkin.
X U L O S A
Turkiston, Zarafshon va Oloy tog‘lari tugunidan boshlanuvchi Zarafshon
daryosi o‘z vohasi jihatidan Markaziy Osiyoda 3-o‘rinda turadi (daryoning
uzunligi 781 km, vohasining maydoni 41880 km.kv). Zarafshon vohasi o‘z
navbatida 3 ta tarkibiy qismdan iborat: 1. Yuqori Zarafshon, 2. O‘rta Zarafshon va

Quyi Zarafshon vohalari O‘rta Zarafshon vohasi Samarqand pastqamligiga to‘g‘ri
keladi. O‘rta Zarafshon vohasi Turkiston va Zarafshon tog‘ tizmalari oralig‘ida
submeridian yo‘nalishida cho‘zilgan ko‘rinishga ega. Voha janub tomondan
Zarafshon tog‘ tizmasi g‘arbiy qismi bilan chegaralangan (Chaqilqalin, Qoratepa,
Ziyadin-Zirabuloq) (1-rasm). Vatanimiz sarhadlari miqyosida Zarafshon
vohasi kishilik tarixi tosh asri jamoalarining moddiy madaniyatini o‘rganish
borasida istiqbolli o‘lkalardan biri hisoblanadi. Vohadan muste davri jamoalariga
oid Omonqo‘ton, Takalisoy g‘or makonlari, Qo‘tirbuloq, Zirabuloq yodgorliklari,
so‘nggi paleolit davriga oid Samarqand makoni, Xo‘jamazgil, Siabcha kabi
yodgorliklari tadqiq etilgan 91
. Neolit davriga oid yodgorliklar dastlab, Quyi
Zarafshon vohasida O‘zR FA O‘zbekiston arxeologik ekspeditsiyasi xodimlari
(Ya.G‘ulomov, U.Islomov) 92
, keyingi yillarda Rossiya Fanlar Akademiyasi XAE
xodimlari (A.V.Vinogradov, E.D.Mamedov), TashDU geografiya fakulteti
xodimlari (E.D.Mamedov), SamDU arxeologiya kafedrasi xodimlari (M.
Djurakulov, B. Amirkulov, N.Xolmatov) 93
xamda O‘zbekiston-Polsha
(K.Shimchak, M.Xo‘janazarov) 94
, O‘zbekiston va Fransiya (F. Brunet) 95
xalqaro
arxeologik ekspeditsiya xodimlari tomonidan tadqiq etilgan. O‘rta Zarafshon
vohasi bo‘yicha neolit yodgorliklarining tadqiqoti dastlab o‘tgan asr 60-80-yillari
SamDU arxeologik ekspeditsiyasi xodimlaridan D.N.Lev, M.Djurakulov,
N.Xolmatovlar tomonidan amalga oshirilgan 96
, 1986 yildan hozirgi kungacha
N.U.Xolmatov bu tadqiqotlarni bevosita davom ettirib kelmoqda va tadqiqotlar
natijasi sifatida Sazog‘on neolit madaniyatini mustaqil madaniyat sifatida O‘rta
Osiyo arxeologiyasi fanga kiritdi 97
(2-rasm).
91
Ташкенбаев Н.Х . , Сулайманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. - Тошкент, 1980 .-
С. 8-61. Джуракулов М.Д. Самаркандская стоянка и проблемы верхнего палеолита в Средней Азии . -
Тошкент, 1987 .- С.9-30.
92
ГулямовЯ.Г.,ИсламовУ.И.,Аскаров А.А. Первобытная культура и возникновение орошаемого земледелия
в низовьях Зарафшана. Тошкент,1966. Виноградов А.В. Неолитические памятники Хорезма - МЭХ, вып.8. –
М.: Наука, 1968 .
93
. Виноградов А.В., Мамедов Э.Д. Первобытный Лявлакан. Этапы древнейшего заселения и освоения
ВнутренныхКызылкумов. МХЭ, вып.10, М.,1975 ; Виноградов А.В. Древние охотники и рыболовы
Среднеазиатского междуречье. М., Наука,1981. С.173. Холматов Н.У. Мезолит и неолит Нижнего
Зарафшана. Ташкент , Фан , 2007. С.204.
94
Brunet F.Khudzhanazarov M.,Hoshimov H.B. Nouvellesdoonneessurlachronologie de la culture de Kel`teminar
(VII-IV millenaires) en Ouzbekistan. The history of material culture of Uzbekistan, 38 edition. Samarkand,2012.
p/118-125.
95
Szumchak K., Khudzhanazarov M.Exploring the neolitik of the Kyzyl-kums Ajakagytma «the site» end other
collection. Warshava university, 2006.
96
Джуракулов М . Д ., Холматов Н . У . Мезолит и неолит Среднего Зарафшана . – Ташкент : Фан , 1991. С.189.
97
Холматов Н.У. Сазоғон маданияти ва Ўзбекистон неолит даври тадқиқоти муаммолари // Ўзбекистон
тарихи долзарб муаммолари. Республика илмий анжумани материаллари, 1-қисм. - Самарқанд, 2016;
Холматов Н.У. Неолит Узбекистана: проблемы и перспективы // «Наука и мир». Волгаград, 2018 ; Холматов
Н.У. Неолит Узбекистана // “Global science and innovations 2018 Central Azia II» Международной научно-
практической конференции. - Остана, 2018. - С. 548-551; Kholmatov N.U. The neolithik of middle Zerafshan
river // International Scientific Journal Theoretical & Applied Science , №11(67). - Philadelphia , USA , 2018. – P .
35-39. Холматов Н.У. Сазоғон маданияти ва унинг Ўзбекистон неолит даврида тутган ўрни //Монография,
СамДУ нашриёти, Самарқанд, 2020, Б.412.

Zarafshon vohasida amalga oshirilgan paleogeografik, gidro-geologik,
paleoklimatologik, arxeologik tadqiqotlar asosida ko‘plab tosh asri yodgorliklari
kashf etilgan. Jumladan, mezolit davri yodgorliklari ham tadqiq etilgan.
Yodgorliklar tadqiqotida zamonaviy tadqiqot usullari qo‘llanilgan.Natijada katta
hajmda arxeologik ashyoviy dalillar, paleobotanik, paleozoologik, geologik
materiallar, ma’lumotlar qo‘lga kiritilgan. Tadqiqotda tabiiy fanlar yutuqlaridan
keng foydalanilgan ,ya’ni madaniy qatlamdan changlanish (pыlseviy), radiokarbon
analizlari olingan (Uchaщi 131,Oyoqag‘itma, Ochilg‘or makonlari). Shuningdek,
yodgorliklar tosh industriyasi xarakteri texnik-tipologik tahlillar asosida
aniqlangan. Ushbu tadqiqot usul va uslublari orqali olingan natijalar asosida
mezolit davri jamoalarining moddiy madaniyati o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan kuzatish mumkinki, yakin yillargacha
Zarafshon vohasi bo‘yicha tosh asrining o‘rta bo‘g‘ini bo‘lgan mezolit davriga oid
yodgorliklar noma’lum bo‘lgan. Shu bois, Sazog‘on neolit jamoalari
madaniyatining genezisi ham bahsli bo‘lib kelmoqda edi.
Keyingi yillarda Chorbaqti, Sazog‘on 1, Zamichatosh, Qorakamar, Ochilg‘or
makoni pastki madaniy qatlami kabi mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga
tegishli yodgorliklar tadqiq etil ishi voxada mezolit davri jamolari yashaganligi va
o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan madaniyat yaratishganini ko‘rsatdi.
Voha mezolit davri yodgorliklari tosh industriyasi uchirindili-payraqali ,
qayroqtosh elementli ekanligi ma’lum bo‘ldi.Mezolit jamoalari tosh qurollari –
paraqa va mikroparaqa qurollari, yon qirrasi to‘mtoqlanib o‘tmaslangan holatda
ishlov berilgan paraqalar, ustki kesim qismi bo‘yicha qiyshiq va to‘g‘ri
holatda ishlov berilgan paraqa qurollari, paraqa qirg‘ichlar (ustki kesim
qismida yoysimon ish maydoni bor). Qovurg‘asimon paraqalar, arxaik
ko‘rinishga ega bo‘lgan enli paraqalar, teshgich qurollar, ponasimon qurollar,
randasimon qurollar, mikrochopper, yirik hajmli ushatgich qurollari, disksimon
qirg‘ichlar, tik ish maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ichlar, yon tomoniga ishlov
berilgan otщep qurollari, yirik o‘lchamli ushatgich qurollar, disksimon,
konussimon, prizmasimon tosh o‘zaklaridan iborat. Pastki madaniy qatlam tosh
qurollari industriyasida bir tomondan O‘rta Osiyo tog‘ mintaqasi, ikkinchi
tomondan pasttekislik mintaqasi mezolit-neolit jamoalari moddiy madaniyatiga
xos elementlar mujassamlashgan. Bu tosh qurollari o‘z industriyasi bo‘yicha
nisbatan qadimiyroq bo‘lib, ular O‘rta Osiyo tog‘ mintaqasi mezolit va hatto
so‘nggi paleolit jamoalariga tegishli yodgorliklar tosh qurollariga o‘xshash. Bu
faktni O‘rta Osiyo so‘nggi paleolit, mezolit yodgorliklarida uchratilgan tik ish
maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ich qurollar (vыsokie skrebki) hamda ponasimon
qurollar borasida qo‘lga kiritilgan ma’lumotlar bilan asoslash mumkin. Xususan,
O‘rta Osiyo miqyosidagi Jabal g‘or makoni 5a,7,8- madaniy qatlamlarida, Dam-

Dam-Chashma 1 makoni 3,5 madaniy qatlamlari, Dam-Dam-Chashma 2 makoni
4(yuqori) madaniy qatlamida, Quyi Zarafshon vohasi Chorbaqti mezolit makonlari
moddiy madaniyatida, Samarqand yuqori paleolit makoni tosh qurollari orasida,
Obishir madaniyati, Machay, Qo‘shilish, Tojikiston hududi Oshxona, Shugnov
makoni 1-madaniy gorizonti, Tutqovul makoni 3-madaniy gorizontida, Chil-Chor-
Chashma makoni tosh qurollari orasida shunday qirg‘ich qurollari mavjud. Demak,
yuqorida keltirilgan faktlardan kelib chiqib, quyidagi fiklarni keltirishimiz
mumkin: 1. Otщepdan yasalgan tik ish maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ich qurollari
O‘rta Osiyoning neolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga qaraganda mezolit,
yuqori paleolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga tegishli qurol ekan; 2. Bu
turdagi qurollar O‘rta Osiyoning pasttekislik mintaqasi tosh asri jamoalari moddiy
madaniyatiga nisbatan, tog‘ va tog‘ yon bag‘ri so‘nggi paleolit, mezolit davri
jamoalari moddiy madaniyatiga xos qurol ekanligi ma’lum bo‘ldi. Ponasimon
qurollar masalasiga kelganimizda davriga tegishli hisoblanadi. Samarqand makoni,
Shugnov yodgorligi tadqiqoti jarayonida bu turdagi qurollar topilgan, shuningdek,
Obishir 1-V, Machay, Beshkent 1-4, Oshxona, Tutqovul (2-gorizonti) kabi
yodgorliklar tadqiqotida ham mazkur turdagi qurollar qayd etilgan. Yuqorida zikr
etilgan ikki xil tosh quroli haqidagi ma’lumotlar hamda shu kompleks boshqa tosh
qurollari tipologik tahliliga tayangan holda Ochilg‘or makoni pastki madaniy
qatlami tosh asri mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatiga tegishli degan
xulosaga kelingan.
Yuqorida zikr etilgan Zarafshon vohasi mezolit davri yodgorliklarining
materiallari voha neolit davri jamoalari madaniyatlarining genezisiga ilmiy asos
beradi.
Xulosa
1.Zarafshon vohasida keyingi yillarda amalga oshirilgan arxeologik
tadqiqotlar asosida Chorbakti 11, 23, 27, 41, Sazog‘on 1, Zamichatosh,
Qorakamar, Ochilg‘or makoni pastki madaniy qatlami kabi yangi mezolit davri
yodgorliklari kashf etildi.
2. Mazkur yodgorliklar tadqiqotida voha mezolit davri paleogeografik,
paleogidro-geologik sharoitlari to‘g‘risida ma’lumotlar qo‘lga kiritildi.
3. Mazkur yodgorliklar tadqiqotida katta hajmdagi arxeologik materiallar
qo‘lga kiritilib, tosh qurollarining texnik-tipologik tahlili asosida voha mezolit
jamoalari moddiy madaniyati O‘rta Osiyo tog mintaqasi mezolit jamoalari
madaniyati tizimiga kirishi aniqlandi.
4. O‘rta Zarafshon vohasi Sazog‘on jamoalari madaniyati genezisida
mahalliy Chorbaqti, Sazog‘on 1, Zamichatosh, Qorakamar, Ochilg‘or makoni
pastki mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatining ishtiroki aniqlandi.

Takliflar:
1.Quyi Zarafshonning shimoliy va janubiy qadimgi o‘zanlarida arxeologik
tadqiqotlar ko‘lamini kengaytirish, shu kungacha noma’lum bo‘lgan mezolit
yodgorliklarini kashf etish.
2.O‘rta Zarafshon vohasida arxeologik tadqiqotlar ko‘lamini kengaytirish,
shu kungacha noma’lum bo‘lgan mezolit yodgorliklarini kashf etish.

Zarafshon vohasi mezoliti tadqiqot muammolari va istiqboli

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish