Zavqiy, furqatlarning hayoti va ijodi, adabiy merosi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Zavqiy, furqatlarning hayoti va ijodi, adabiy merosi

Купить

ZAVQIY, FURQATLARNING HAYOTI VA IJODI , ADABIY MEROSI
Reja:
1. Zavqiy va Furqat lirikasining ko‘lami, janr tarkibi.
2. Zavqiy va Furqat g‘azaliyoti. Uning shakllanish va takomil bosqichlari.
3. Mavzulari: turmush voqea–hodisalari, ishqiy–dunyoviy, hasbi hol, tashxiz,
ijtimoiy mavzulardagi g‘azallari. Ularning g‘oyaviy–badiiy tahlili.
4. Muvashshah g‘azallari.
5. Musammatlari: murabba’, muhammas, musaddaslari, marsiya–tarjebandi.
Boshqa mo‘’jaz janrlardagi lirik she’rlari. «Sayding qo‘yaber sayyod», «Uch
harobotiy» musaddaslari haqidagi yangi talqinlar.

Zavqiy (taxallusi; asl ism-sharifi Ubaydullo Solih o‘g‘li) (1853 — Qo‘qon
— 1921) — o‘zbek shoiri. Qo‘qondagi «Madrasai oliy» va «Madrasai chalpak»da
tahsil olgan (1870—74). Maxsido‘zlik bilan shug‘ullangan. Ma’lum muddat
mirzalik qilgan, Xo‘jand, Samarqand, Buxoro, Toshkent, O‘sh, Andijon, Marg‘ilon
shaharlarida bo‘lgan. Tog‘asi Muhammad Siddiq bilan Madinani ziyorat qilgan
(1900). 1903 yil Qo‘qonga qaytgan. Zavqiy mumtoz o‘zbek adabiyoti an’analarini
davom ettirgan, Qo‘qon adabiy muhitining Muqimiy, Furqat, Nodim, Rojiy kabi
namoyandalari bilan ijodiy hamkorlik qilgan.Zavqiyning g‘azal, muxammas,
muvashshaxlari («Aylab keling», «Radifi Zavqiy» va boshqa)da o‘zi yashagan
muhit va tuzum, mehnat ahlining ahvoli tasvirlangan. U turmush alam-iztiroblari,
hijron azobiga visol umidi, vafodorlik, sadoqat tuyg‘ularini qarama-qarshi qo‘yadi
(«Yuzingni ko‘rsatib avval», «Bodai vasling» va boshqa), kishilarni turmush
go‘zalliklaridan zavqlanishga, uni sevishga chorlaydi. Zavqiyning bir qancha
she’rlari («Kajdor zamona», «Ajab zamona», «Abdurahmon shayton» va
boshqa)da mustamlaka tuzumidagi ijtimoiy tengsizlik, adolatsizlik, chor
ma’muriyati himoyasida bo‘lgan ayrim nopok amaldorlarning kirdikorlari fosh
etiladi. Zavqiyning «Muncha ko‘p» radifli hamda «Ajab zamondur, ahbob, bosh
qotib qoldi» misrasi bilan boshlanuvchi muxammaslari 19-asr boshlari
she’riyatidagi eng o‘tkir ijtimoiy asarlari jumlasiga kiradi. Zavqiy ijodiy merosida
o‘zbek qishloqlarining ahvoli, dehqonlar hayoti mavzui ham katta o‘rin tutadi
(«Yangi Qo‘rg‘on qishlog‘i», «Suv janjali», «Shohimardon sayohati» va boshqa).
Bu asarlar Muqimiyning «Sayohatnoma»si ta’sirida yozilgan. Zavqiy
Muqimiyning hajvchilik yo‘lini davom ettirib, o‘zbek adabiyotida hajviy yo‘nalish
taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi («Obid mingboshi haqida hajv» va boshqa).
Zavqiyning «Voqeai qozi saylov» (1909—10), «Qahatchilik» (1916) kabi
asarlarida ijtimoiy adolatsizlik fosh etiladi, xalqning zulmga qarshi namoyishlari
aks ettiriladi. «Ajab ermas» radifli muxammasi 20-asr boshlari o‘zbek she’riyatida
muhim hodisa bo‘ldi. Bunda shoir mustamlaka asoratida ezilayotgan yurtning
baxtli kelajagi haqida fikr yuritdi. Ijtimoiy hayotdagi ayrim nosozliklar, kishilar
faoliyatidagi salbiy hollar ustidan bir qator she’rlari («Ta’rifi kalish», «Otim»,

«Fonus», «Sigirim», «Pashshalar» va boshqa)da zaharxanda bilan kuladi.
Shoirning ishqiy g‘azal va muxammaslari o‘sha davrlardanoq xalq hofizlari
tomonidan kuyga solinib, ijro etilgan («Yor kelur zamona yo‘q, kelmasa-kelmasun
netay?!», «Kulbam aro, ey maxliqo, bir yo‘l xirom aylab keling» va boshqa).
Zavqiyning she’rlari turli bayoz, majmua, vaqtli matbuot hamda og‘zaki manbalar
orqali bizgacha yetib kelgan. Qo‘qon shahridagi bir mahalla, qishloq, maktab va
ko‘chaga Zavqiy nomi berilgan. Zokirjon Furqat XIX asrning ikkinchi yarmi
va XX asr boshlari o‘zbek adabiyoti tarixida faxrli o‘rinni egallaydi. O‘sha davr
adabiyotining salohiyati va o‘ziga xos rivojini Muqimiy qatori Furqat ijodisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Furqat lirik poeziyada, yangicha mazmundagi
ma’rifatparvarlik adabiyotida o‘ziga xos maktab yaratgan mutafakkir siymodir.
Shuning uchun ham uning shaxsiyati, ijtimoiy faoliyati va asarlariga qiziqish u
Toshkentga kelgan 1889 yildanoq boshlangan. To 1905 gacha uning she’rlari,
manzumalari, xabarlari, nasriy va she’riy maktublari «Turkiston viloyatining
gazeti» sahifalarida bosilib turgan. Furqat bilan N.Ostroumov munosabatlari
davom etgan. Bizning davrga kelib uning ijodi 40–yillardan boshlab jiddiyroq
o‘rganila boshlandi.
Hayoti va faoliyatiga bir nazar . Shoirning umri, shaxsiyati, qismati haqida
Xolid Rasulning «Furqatning hayoti va ijodi», G‘.Karimovning «Furqat
biografiyasining ba’zi masalalari», «Furqat hayoti va ijodiga doir ba’zi
materiallar» (Qarang: G‘.Karimov. Xalq, tarix va adabiyot. –T., 1977, 100–127–
betlar), M.Yunusovning «Sargashtalikda o‘tgan hayot sahifalari» (Qarang:
Barhayot meros sahifalari. –T.,1986, 103–126–betlar), A.Qayumovning «Zokirjon
Furqat» esse–qissalarida, Sh.Yusupov monografiyalarida anchayin muhim
ma’lumotlar keltirilgan.
Bu manbalarning barchasida Furqat tavalludi 1858 yil ekanligi qayd
qilingan. Biroq so‘nggi yillarda N.Ostroumov arxivida saqlanayotgan spravka–
hujjatga ko‘ra shoirning 1859 yilda tavallud topganligi ma’lum bo‘ldi. 1890 yilda
Furqatga berilgan guvohnomada uning 31 yoshda ekanligi aytiladi.

Furqat tarjimai holiga oid eng ishonchli manba uning o‘z asarlaridir. Uning
«Xo‘qandlik shoir Zokirjon Furqatning ahvoloti. O‘zi yozg‘oni» nomli prozaik
asarida u o‘z tarjimai holini, 1891 yilgacha bo‘lgan hayotini bayon etadi. Bu asar
Furqat «Turkiston viloyatining gazeti»da hamkorlashib yurgan vaqtlarda,
gazetaning 1891 yanvar–iyun oylari sahifalarida e’lon qilingan. Bu asarda Furqat
Farg‘ona vodiysi va Toshkentda ko‘rgan–kuzatgan odamlar, voqea–hodisalar
haqida ham faktlar keltiradi, ularga o‘z munosabatini bildiradi. Shu jihatiga ko‘ra
asar «Boburnoma»ga ham o‘xshab ketadi. Shuning uchun ayrim olimlar, jumladan
Abdug‘afurov uni «Furqatnoma» deb atashni tavsiya etadi. G‘.Karimov o‘z
darsligida «Sarguzashtnoma» tarzida tekshiradi.
Shu asardagi ma’lumotlarga ko‘ra, shoir Fariddidin Attorning nihoyatda
murakkab «Mantiqut tayr» kitobini o‘qib bitiradi. 80–yillarda «g‘azal va
muxammaslari avroqini daftar sherosig‘a bog‘lab, jam qilib sohibi devon» bo‘ladi.
1876 yilda Qo‘qon xonligi tugatilib, yangi Marg‘ilon–Skobelev markazi bo‘lgan
Farg‘ona oblasti tashkil etiladi. U yerda savdo do‘koni ochgan tog‘asining
qistoviga ko‘ra 1879 yilda yosh Furqat bu yerga kelib tog‘asiga ko‘maklashadi.
Bir detal qiziq. «Mening bir tog‘am ul mavzega borib do‘kondor bo‘lib
turgan edi. Meni o‘z huzuriga talab qildi. Men Rusiya xalqidan ehtiroz aylab,
bormoqni ixtiyor qilmadim. Chunkim, ul vaqtlarda Rusiya xalqidan biror odamni
bozorda ko‘rsam qochib yiroqdan o‘tib ketar edim. Hatto o‘rus bilan so‘zlashgan
odamni ham yomon ko‘rar edim»,–deb yozadi shoir.
Keyincha u yangi Marg‘ilonda shaxsiy yo‘l bilan badavlat kishilarning
bolalariga (Abduxoliq Zakonchi) savod o‘rgatadi, gazetalar o‘qiy boshlaydi. XIX
asrning 80–yillari boshida Qo‘qonga qaytib Muqimiy boshliq adabiy davra bilan
yaqinlashadi. Furqat 1887 yilda eski Marg‘ilonga ketadi. «Masjedi Jomiy»dan
xujra olib yashaydi. Marg‘ilonlik Xo‘jajon Rojiy, Umidiy, Mulla Toshboltu Roiq
bilan tanishadi, do‘stlashadi, ijodiy aloqa bog‘laydi. Ayniqsa «tab’i ravon,
g‘azallari latif» Rojiydan ma’rifat hosil qilganligini ta’kidlaydi. Bu shaharda ancha
turadi, odamlarning hurmatini qozonadi. Shunday xalqchil to‘rtlik paydo bo‘lgan
ekan:

Marg‘ilonda ruscha konvert kim yozar,
Mulla Botir, Mulla Zokirlar yozar.
Mulla Botir – xizmati tojir kishi,
Mulla Zokir Furqatiy shoir kishi.
Furqat Xo‘qandni tark etib, yoz oylari Xo‘jandga keladi. U yerdagi qator shoirlar
(Asiriy, Maxjur va b.) bilan ijodiy aloqalarda bo‘ladi.
1889 yil kuzida Toshkentga kelgach, bir qancha oy betob bo‘lib qoladi,
so‘ng madrasa xujralaridan biriga ko‘chib ma’rifatparvar do‘sti Hoji Zuhurning
taklifi va iltifoti bilan kolyaskada yangi shaharni tomosho qilishga chiqadi.
Birinchi bor Toshkent erlar gimnaziyasida bo‘lib, shu yerda gimnaziyaning
direktori hamda 1870 yildan chiqaboshlagan «Turkiston viloyatining gazeti»
muharriri Nikolay Ostroumov bilan tanishadi. Darvoqe, N.Ostroumov (1852–
1930) Turkiston general–gubernatorligining eng ishonchli kishilaridan, o‘lkada
chor hukumati siyosatini jon–jahdi bilan o‘tkazuvchilardan biri edi. O‘zR
Markaziy Davlat arxivida N.Ostroumovning 191 papkadan iborat shaxsiy arxivi
hamda bir necha o‘n yillik davrni o‘z ichiga olgan kundaliklari saqlanmoqdaki,
ular ichida bu shaxsning Furqat bilan bo‘lgan uchrashuvlari ham bor.
N.Ostroumovga yangi mehmon – Zokirjon Furqatning zukkoligi, qiziquvchanligi
yoqib qoladi. U darhol Furqatga gimnaziya tomoshosidan olgan taassurotlarini
maqola tarzida gazetaga yozib berishni taklif etadi. Shunday maqola gazetaning 23
mart sonida chiqadi. 11 aprelda u haqdagi qasida–g‘azal e’lon qilinadi. 1890 yil
aprel oyida u «Turkiston viloyatining gazeti»ga ishga olinadi. Shundan so‘ng
ayrim mahalliy kishilar «uni ruslarga yaqinlashma» deb ko‘rqitishga harakat
qilishadi. Biroq uning mahalliy va rus ziyolilari, hatto rasmiy kishilar bilan aloqasi
kuchaya boradi. Rasmiy doiralarda ham uning obro‘yi va ta’siri ortadi. U turli
marosimlarga taklif etiladi. Shunday marosimlardan biri 1891 yilda general–
gubernator baron Vrevskiy uyida uyushtirilgan bal–ziyofat edi. Bu ziyofatda baron
keliniga bag‘ishlab Furqat ikkita maqtov she’r yozadi. Bu she’rlar gazetada bosib
chiqariladi. Shoir baronning kelinini sharqona quyuq, romantik bo‘yoqlarda
maqtaydi. Uni «o‘zi gul, libosi gul, qizil gullar aro oq gul» deb ta’riflaydi. Bu

she’rlar rus tilida ham e’lon qilinadi. Furqatga hasadgo‘y ba’zi kimsalar shoirga
xusumat qiladilar. U nozik masalada shubha ostiga olinadi, kayfiyati buzuladi,
ko‘ngli vayron bo‘ladi. Bosh olib ketish, haj safariga otlanish niyati paydo bo‘ladi.
Bunga N.Ostroumov ham, boshqa ma’murlar ham monelik qilmaydilar. 1891 yil
yoz oylarida u Samarqandga kelib ikki oycha turib, Mirza Buxoriy topildiqlari,
Samarqand obidalari bilan tanishib, Buxoro marshrutidagi otash aroba (poyezdga)
o‘ltirib chet elga jo‘naydi. G‘azaliyoti . Furqat g‘azallari ijtimoiy hayotning
hamda inson kechinmalarining turli qirralarini aks etdiradi. Uning g‘azallari orqali
shoir ijodining shakllanish va takomil bosqichlarini aniqlab olish mumkin. Furqat
g‘azallari mavzu e’tibori va g‘oyaviy–hissiy yo‘nalishiga ko‘ra bir qancha xillarga
bo‘linishi mumkin. Shoirning ayniqsa sevgini, oshiqona kechinmalarni katta
ijtimoiy masalalar bilan bog‘li holda ifodalovchi g‘azallari ancha. Bunday
g‘azallarga uning «Ul qora ko‘z ko‘zlariga surma bejo tortadur», «Ohkim, yo‘qtur
mening tab’imga loyiq ulfatim», misrasi bilan boshlanuvchi g‘azallarni kiritish
mumkin. Birinchi g‘azalda tasvir yor suvratini, qora ko‘zi va qora qoshi, qora zulfi
vasfi bilan boshlanadi. Yorning ikkala qora ko‘zini shoir istiora qo‘llab, qora hindu
bolalariga o‘xshatadi, egma qoshlar esa shu hindu bolalarning yonma–yon turib
yoy tortayotganligiga o‘xshatiladi:
Qoshlari ostida go‘yo ikki fatton ko‘zlar,
Ikki hindu bachchadurkim, yondashib yo tortadur...
shulardan keyin shoir sevgi, noz, dard, mavzulariga, borib–borib zamona, davr,
uning teskari aylanishiga oid ijtimoiy mavzu tasviriga o‘tadi. Xulosasi:
Charxi kajraftorning bir shevasidin dog‘men,
Ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadur –
bilan tugaydi. Bu g‘azalning avj nuqtasidir.
«Kashmirli qizga» g‘azali ham yuksak san’at mevasidir. U tuzilishi jihatidan
voqeaband g‘azaldir. Lirik qahramon – shoirning o‘zi Kashmir sayohati vaqtida bir
go‘zalni uchratib qoladi. G‘azalning birinchi baytida shu uchrashuv qayd etiladi:
Bir qamar siymoni ko‘rdim baldai Kashmirda,
Ko‘zlari mashuru yuz jodu erur tashirda.

Bu g‘o‘zalning qora sochlari oftob nurlarida tovlanadi, chunki, quyosh uning
go‘zalligiga tahsin o‘qib, mukofotiga uning boshidan zar sochadi:
Zarra–zarra zar sochar boshig‘a har kun oftob,
Subh kelgach, kecha yotib chashmai iksirda.
Shu go‘zalning sehrgarligi, jozibasi masihoso quvvatga egaki, hatto u o‘likka ham
jon bag‘ishlay oladi. Buning uchun shoir shoirlar tomonidan juda ko‘p ishlatilgan
maseh obraziga emas, balki Xorut Morut obrazlariga murojaat etadi. Talmih
san’atining original ko‘rinishini qo‘llaydi. Ma’lumki, diniy–afsonaviy kitoblarda
Bobilda Xorut Morutni o‘ldirib, bir chuqurga ko‘mgan. Shundan boshlab o‘likni
chuqurga ko‘mish rasm bo‘lgan degan rivoyat bor. Kashmirli qamar siymo
go‘zalning «Chohi zaqan»i (ya’ni bag‘baqasi)ni ko‘rgan Xorut bilan Morut uni
talashadilar. Zaqan ular uchun hayot ramzidir. Shoir bu afsonaviy obrazlarga
ishora qilish bilan Kashmir go‘zal insonlarga hayot bag‘ishlovchi sehrga–qudratga
ega deydi:
Bir ko‘rib chohi zaqan Xorut ila Morut ikov,
Chohi Bobil ichra qolmishlar bo‘lak tadbirda.
Shoir shu tahlit yorning favqulodda go‘zalligini suratini chizishda davom
etadi. Uch-to‘rt bayt bilan bu muddaosini yakunlaydi. So‘ng u bilan savol–javob,
muloqot qilishga o‘tadi. Lirik qahramon, o‘zini tiya olmay uning zulfiga oshiq
bo‘lib qolganligini aytadi, qo‘yadi. Uning bu «izxori dili»ga go‘zal darhol javob
qaytaradi. Shu taxlit ikki obrazning dialogi boshlanadi:
Aydim: «Ey jon ofati, zulfingga bo‘lmishman asir»,
Aydi: «Bu savdoni qo‘y, umring o‘tar zanjirda».
Demoqchi zulf oshiqni o‘z domiga tortib, zanjir kabi bandi qilib qo‘yishi mumkin.
Chunki zulf zanjirni eslatadi. Muloqot avj cho‘qqisiga ko‘tariladi. Hazil–mutoyiba
aralash holatga ko‘chadi. Ob’ekt endi go‘zalning labi ustidagi holi bo‘ladi. Shoir
savol–javob san’ati bilan yonma–yon harf–kitobat san’atini ham ishga soladi:
«Nuqta lab ustida bejodur», – dedim aydi kulib,
«Sahv qilmish kotibi qudrat magar tahrirda».

Baytda shoir yor labida hol borligini anglatmoqchi bo‘lib, uni nuqtaga (.)
o‘xshatadi. Shu sabab arab alifbosida ﺐﻟ – lab so‘zining yozilishidan foydalanib
so‘z o‘yini yasaydi. Shoir yorga xitobon «lab» so‘zida nuqta (hol) pastda
bo‘lg‘uvchi edi. Sening labingda esa nuqtaning lab ustida turishi bejodur, deb hazil
qiladi. Go‘zal yor esa o‘z navbatida undan ham zukkolik, hazilkashlik qilib:
«Tahrir vaqtida kotib xato qilib, nuqtani «lab» so‘zining pastiga emas, balki
yuqorisiga qo‘yib yuborgan», – deydi. Shu nuqtaga kelgach, shoir asosiy
muddaoga ko‘chadi. Go‘zalning:
Aydi: «Ey bechora, nechun aylading tarki vatan» –
degan qaltis savoliga u:
Men dedim: «G‘urbatda Furqat bor ekan taqdirda» –
deb javob qaytaradi. Natijada oshiqona tuyg‘ular bilan boshlangan g‘azal Vatan va
g‘urbat iztiroblarini kuylash bilan yakun topadi. Shu bosh tuyg‘uni berish
maqsadida shoir juda hayratomuz, original kompozitsion yo‘l o‘ylab topadi,
istiora, tashbeh, badiiy san’atlar kashf etadi va ularni Vatan sog‘inchi, g‘urbat
azobi, hayotning shirinligi kabi muqaddas tuyg‘ular ifodasiga xizmat etdiradi. Shu
sabab «Kashmirli qizga» asarini Furqatning yuksak mahoratidan darak beruvchi
shoh asarlaridan biri deyish mumkin.
Shoir g‘azallaridan ba’zilari monolog shaklidagi hasbi holga oid g‘azallardir.
«Ohkim, hamdard yo‘q dard oshkor aylay desam», «Ko‘ngul dardig‘a topmay
boraman hargiz davo izlab», «Jahonni kezdimu ofoqni sarbasar ko‘rdim»,
«Adashganman» g‘azallari shunday g‘azallardandir. Bu g‘azallarda yolg‘izlikda,
bekaslikda qolgan kishining xasratlari ifodalanadi.
Ohkim, hamdard yo‘q, dard oshkor aylay desam,
Yozg‘ali sharhi g‘amimni g‘amgusor aylay desam...
Necha yurdum adashib to‘g‘ri yo‘ldin besaru somon,
Tutub ilgimni yo‘lg‘a solsa deb bir raxnamo istab...
U yil fasllari tasviriga bag‘ishlangan qish, bahor, Navro‘z mavzularida ham
go‘zal g‘azallar yaratgan. Ayniqsa shoirning «Bahor ayyomida gul gasht etarga bir
chaman bo‘lsa», «Umr xush o‘tmas bahor ayyomi sahro bo‘lmasa», «Fasli

navbahor o‘ldi ketibon zimistonlar» misrasi bilan boshlanuvchi g‘azallari bahor,
tabiat go‘zalligi, uning inson qalbida uyg‘otgan boy kechinmalari, romantik
orzulari tasviridan iboratdir. Shoir shunday g‘azallarini ham ijtimoiy
adolatsizlikdan norozilik ohanglari bilan yakunlaydi. Natijada bahor go‘zalliklari
haqidagi tasvirlar lirik qahramon hayolidagi orzular bo‘lib qoladi. biroq shunga
qaramay shoirning bunday g‘azallarini o‘qigach, kitobxon zavqlanib, shoirni hech
ikkilanmay bahor va ona yurt tabiati kuychisi deb ataydi. Bunday hayotbaxsh
she’rlarda bahor, chaman, gulzor, savsan tavsifi jonparvar nasim, samoning larzaga
kelishi, bulutlardan to‘qilayotgan ko‘klam yomg‘iri tomchilari kabilar insonning,
lirik qahramonning hayotiy kechinmalari, ruhiy kayfiyati ifodasiga bo‘ysundiriladi.
Bu usul hassos shoir uchun bo‘g‘iq va zuqumli bir zamonda uning romantik
hayollarini, ezgu orzu istaklarini ifodalash vositasi bo‘lib ham xizmat qiladi.
Birinchi «bo‘lsa» radifidagi g‘azalida shoir
Kishi to‘biyu kavsar, jannatu rizvonni ne qilsun,
Jahon ayvonida hosil bu yangliq anjuman bo‘lsa –
deya tabiat tasvirining real, haqqoniy va go‘zal manzaralarini chizganday bo‘lib
birdan g‘azal maqtaida:
Sururu shodlikni dahr bog‘ida nechuk ko‘rgay,
Kamina Furqatiyning maskani baytul hazon bo‘lsa –
degan nolani keltiradi. Uning «zimistonlar», «gulistonlar» qofiyali o‘ta jozibali
g‘azali ham shunday. U tabiatning sehrgar kuychisi, naqqoshi sifatida ko‘rinaborib,
birdan vafo ahlini harob etuvchi, sunbulu savsanlarni so‘ndiruvchi sharoitdan tab’i
xira bo‘ladi.
Fasli navbahor o‘ldi ketibon zimistonlar,
Do‘stlar, g‘animatdur, sayr eting gulistonlar.
Subhidam tushib shabnam, bo‘ldi sabzalar hurram,
Gul uza tomib kam–kam yog‘di abri naysonlar.
Nastaron yuvib yuzni, yosumon tuzib o‘zni,
Nargis ochibon ko‘zni intizori yoronlar.
Bir sahar edim uyg‘oq, o‘t tutashti olamg‘a,

Tog‘lar chekib larza, titradi biyobonlar.
Qumrilar qilib ku–ku, bulbul aylabon chah–chah,
Sarv gul uza doim tortar ohu afg‘onlar.
Bulbul o‘qug‘och yig‘lab subhidam xazon faslin,
G‘uncha qon yutub, yuz chok etti gul giribonlar...
Kuymasin bu savdoda ne uchun dimog‘imkim,
Ranju g‘ussada dono, kechsa shod nodonlar.
Asosan manzara tasviriga bag‘ishlangan, biroq, qistirma yo‘llar orqali lirik
qahramonning ijtimoiy sharoitdan qoniqmayotganligini ifodalovchi bu g‘azal
aruzning shoirlar unchalik ko‘p murojaat qilmagan «hazaji musammani ashtar»
vaznida yozilganligini ham qayd qilib o‘tish lozim. Uning ruknlardagi sxemasi
quyidagicha:
Fas–li–nav ba–ho–r o‘l–di ke–ti–bon zi–mis–ton–lar
Do‘s–t–lar g‘a–ni–mat–dir say–r e–ting gu-lis–ton–lar
Foilun Mafoiylun foilun mafoiylun
– V – V – – – – V – V – – –
Uning peyzaj–tabiat manzarasi tasvirining noyob namunasi bo‘lgan
Bahor ayyomida gul gasht etarga bir chaman bo‘lsa,
Qilurg‘a sharhi hol ahli muhabbat ikki tan bo‘lsa...–
matlali g‘azali ham o‘ynoqi ritm va ohangga ega bo‘lgan «hazaji musammani
solim» (ruknlari:
mafoiylu
n Mafoiylun Mafoiylu
n mafoiylun
V – – – V – – – V – – – V – – –
vaznida yozilgan.
U shunday g‘azallardan birida takror so‘zli qofiyalarni hodisa va tovushga
tahlid qiluvchi so‘zlardan tuzadi. Bunday so‘zlar g‘azalga yumoristik ruh
bag‘ishlashdan tashqari, hayotiyligi bilan o‘quvchiga zavqu–shavq bag‘ishlaydi:
Keldi bahor yomg‘uri yog‘di shatir–shutur qilib,
Tog‘ ila qo‘y ila qo‘zi chopti taqir–tuqur qilib.

Sakradi bir–biri uza qo‘ylar o‘tga shoshilib,
Ko‘zi yetolmay orqadin chopti ba’ur–ba’ur qilib.
Qatrafishon bulutlari, birsoridin esib nasim,
Yashnadi tog‘lari unib sabza badir–budur qilib.
To kiyik, qulonlari, dasht ila qo‘y ila qo‘zi,
Chaynashadi joni bilan maysi qasir–qusur qilib.
Sayri safolar aylasak, qani besh–olti ahli dil,
Borg‘ucha ot chopib ketib yo‘lda tasir–tusur qilib.
Chaynasa otimiz so‘luk, yakka yururda ars–urs,
Na’l tegib uzanguga ketsa shaqur–shuqur qilib.
Furqat ruknlari «maf’ulu foilotun, maf’ulu foilotun» bo‘lgan «muzori’i
musammani ahrab» vaznidagi xalq qo‘shiqlariga yaqin quyidagi yengil va sho‘x
g‘azalda ham shu san’atni qo‘llaydi:
Ko‘rdimki bir parivash qoshi ko‘zi pirillab,
Qon oqti ko‘zlarimdan yosh o‘rniga shirillab.
Toqat qilib bo‘lurmu o‘ltursa ro‘baro‘da,
Tishlab qo‘lin uchini gah seskanib, dirillab.
Izlab yurib topolmay nogoh yo‘lida uchrab,
Arz emdi boshlag‘anda tashlab ketar g‘irillab.
Shu hodisani alohida ta’kidlash lozimki, Zokirjon Furqat o‘ta izlanuvchan,
yangilik yaratishga alohida e’tibor bergan shoir edi. Uning g‘azallari ichida
hammmualliflikda, mushoira tarzida yozilgan, tazmin shaklidagi she’rlar bor.
«Uch shatranch o‘ynagan donamiz», «Uch harobotiy», g‘azal va musaddaslaridan
tashqari mushoira g‘azallari ham anchaga o‘xshaydi. Furqat bu haqda
«Sarguzashtnoma»si («Ahvolot»i)da muhim ma’lumotlar keltirganligini eslaylik.
«Zodai tab’larimizdan mushoira qilur erdik»,– deydi u va ustozlari Nisbatiy,
Muqimiy nomlarini keltiradi. Afsuski shunday mushoiralar hali aniqlanganicha
yo‘q. Furqatning shoirlar davrasida mushoira she’rlar aytishga qiziquvchanligini
uning 1889 yili Xo‘jandga kelib, bir qancha vaqt turgach, u yerda istiqomat
qiluvchi Toshxo‘ja Asiriy, Mahjur Xo‘jandiy kabi shoirlar bilan qilgan ijodiy

muloqotlari ham tasdiqlaydi. Xo‘jandli olim, professor E.Shodiyev «Furqat
Xo‘jandda» degan maqolasida Asiriy bilan Furqat yozgan mushoira g‘azaldan bir
misradan keltiradi:
Asiriy:
Keldilar hol so‘rg‘ali ahli karam, bosh ustina,
Furqat:
Ruxsat aylang, ko‘rgali ahli raqam, qosh ustina...
Zokirjon Furqatning qator g‘azallari ayol zoti tashqi ko‘rinishi – portreti
tasvirini beqiyos darajada go‘zal qilib ifodalashga qaratilgan asarlardir. Furqat
portret hamda tabiat tasvirining eng hassos, benazir suratkashidir. Shunday
g‘azallaridan biri kelinchak sharafiga bag‘ishlangan. Bu g‘azal Mavlono Fuzuliy
g‘azalining birinchi «Surmadin ko‘zlar qaro allar hinodin lola rang» misrasini
tazmin qilib olib yozilgan g‘azaldir. Bu misrani Furqat shunday davom ettiradi:
G‘ozadin yuzlarda tobu o‘smadin qoshlar tarang.
Za’faroniy ko‘ylak uzra arg‘uvoniy kamzihur,
Ro‘ymol og‘ushidin peshonani ahvoli tang.
Bori nozik panjalar oltun uzukdin zebnok,
Qo‘l bilarzukdin muzayyan, nuqradin og‘izda chang.
Gavhar osqon halqalar siymin banogushida band,
Ko‘rinur zulfi tunida subhi sodiqdek arang...
Javrlarkim, Furqat, ul sho‘xi jafojo‘ ayladi,
Muncha bedodu sitam qilmas musulmong‘a farang.
Shoir oshiq yigitning sevimli mahbubasiga bo‘lgan bunday qalb tuyg‘ularini
ifodalash uchun unga bob o‘ynoqi vazn ham qo‘llaydi. U ramal bahrining «ramali
musammani mahzuf» (foilotun, foilotun, foilotun, foilun) (– V – – / – V – – / – V –
– / – V –)dir. Quyidagi g‘azal esa fotodagi go‘zal ayol vasfiga bag‘ishlangan.
Fotosuratlarga tushirish ruslar turkistonga kelganlaridan keyin paydo bo‘lgan
hodisadir. Furqat gimnaziya, nag‘ma bazmi, bal tomoshosi, vistavkada ko‘rgan
mo‘’jizalari kabi fotosurat olishning ham hayotga kirib kelishidan hayratga
tushgan. Fotodagi inson aksi, tiniqlik, ayolning husni malohati uning qalbini

junbushga keltirgan va natijada ko‘zgudagi ayol siymosi sharq she’riyatiga xos
ham an’anaviy, ham yangi tashbehlarda, ayniqsa o‘z poetik niyatini ifodalashda
biror o‘xshashroq voqeaga, nomlarga ishora etish, uni keltirish san’ati bo‘lgan
talmehni qo‘llagan:
... Yoki Gulandom erursan, boz kelding dar vujud,
Ayladi Bahromdek bizlarni shaydo surating.
Naqshi poyingni chekolmas erdi chin suratgari,
Olg‘usi mir’at ila rus ahli shaydo surating.
Turfakim tasviri la’ling murdalarga jon berur,
Yo‘q erur, jono ajab bo‘lsa Masiho surating...
(Tanlangan asarlar, 1975, 48–bet)
Furqat g‘azallaridagi har bir baytda ham an’ana, ham real voqelik, atrof va
odamlardagi go‘zallik bilan bog‘liq, ularning favqulodda naqshi sifatidagi tashbeh
va badiiy san’atlar uchrab turadi. Ulardagi lirik qahramon hayot kishisidir. U
o‘zining bor vujudi, qalbi bilan sadoqatli, pok vijdonli, muruvvatli inson bo‘lishga
intiladi. Shunday g‘azallardan biri «aylasam» radifli g‘azaldir. Unda lirik
qahramonning nihoyatda samimiy yurak tuyg‘ulari xalqona tashbehlar, obrazli
iboralar orqali ifodalangandir.
... Oshiqi sodiqlig‘imga bovar aylaysanmu yor,
Qozi muhrin bostirib xat birla izhor aylasam.
Ko‘r bo‘lsin ko‘zlarimki, o‘zgaga solsam nazar,
Jong‘a o‘t tushsin agar sendin bo‘lak yor aylasam.
Ham ko‘ngul yuz pora bo‘lsun mayl qilsam o‘zgaga,
Til kesulsun o‘zgaga bir harf guftor aylasam.
Jondan ayrilsun tanu yo bir yo‘li sinsun ayoq,
G‘ayr kuyin bir qadam harsori raftor aylasam.
Istaramkim, ey pari, har erta avrod o‘rnig‘a,
Ismi a’zamdek oting payvasta takror aylasam.
Quyidagi baytlarda chiroyli shoirona asoslash ma’nosini anglatib, she’rda bir
voqeani unga dahli bo‘lmagan hodisa bilan izohlashga xizmat etuvchi husni ta’lil

badiiy san’ati qo‘llanilgan. Bunda yor latofati gulga qiyoslanadi, gul sinonimida
beriladi:
Yuzlaringdin sharm etib gulshanda, ey ruxsor gul,
Ko‘rinur har yil bahor ayyomida bir bor gul.
Yorga paymol o‘ldi gul sayri guliston aylagach,
G‘uncha qon yutti yana la’lini xandon aylagach.
Birinchi baytda shoir «Ey yuzi gul go‘zal, sening yuzingdan uyalgani uchun gul
faqat bahor paytida o‘zini ko‘rsatadi, xolos», ikkinchi baytda esa «Yor gulistonni
sayr etguday bo‘lsa ochilgan gullar duv to‘kilib, uning ayog‘i ostiga payondoz
bo‘ladi, agar lablari tabassumga og‘iz ochsa, gul g‘unchalari ham qon yutadi»
demoqchi.
Quyidagi baytlarda ham hayotiy, har kim ham tushunib zavqlana oladigan
lavhalar, qiyoslar, majozlar ishlatilgan:
Jamoli bokamoling qaysi bir vasfin ado aylay,
Daqoyiq bobida shoir agar yuz ming kitob aylar
baytining o‘zidayoq shoir mubolag‘a, hatto ig‘roq (ortiqcha bo‘rttirish) usuliga
murojaat etib, oshiq tilidan «shoirlar minglab kitob bitsalar ham men sevgan
go‘zalning ta’rifini adog‘ qilolmaydilar»,– deydi.
Tazod usuli:
Agar har lahza sendin ko‘rmagim yuz ming jafo bo‘lsun,
Aning har qaysini o‘rnig‘a mendin ming vafo bo‘lsun,
Darig‘ etma necha bo‘lsa jafodin injimam, billoh,
Balog‘a dardu g‘am tog‘i boshimg‘a osiyo bo‘lsin.
(I tom, 193, 162 betlar)
Furqat g‘azallari ichida ma’lum bir so‘zni jinos san’ati orqali bir necha
ma’nolarda qo‘llash holatlari ham o‘quvchi diqqatini o‘ziga jalb qila oladi.
Quyidagi baytdagi «Yo‘lingda» radifi yorga nisbatan tashnalikda uning yo‘lini
poylash hamda uning ko‘yi–g‘amida giryon bo‘lish ma’nolarida ishlatilgan:
Turub har erta, jononim, yo‘lingda,
Oqardi chashmi hayronim yo‘lingda.

Mana bu bayt misralaridagi «Iyd» qofiya so‘zi ham musulmonlarning katta
hayit bayrami (Ramazon hayit), ikkinchi misrada yorni ko‘rmaklik oshiq uchun
baxt, bayram ma’nolarida qo‘llanilgandir:
Iydkim xalqi jahonga bordurur ro‘zi said,
Dilrabo, har lahza bir ko‘rmak jamoling menga yid
Furqat:
Berdi vasli va’dasin yolg‘ondin ul chiniy sanam,
Kecha chini bog‘da, yor bir kuni gulbog‘da –
baytida ham so‘z o‘yinidan foydalanadi: sanam–chiniy (rost–haqiqiy) va’da
bergan. Agar u chindan ham rost bo‘lsa, va’daga muvofiq, u bilan oshiq uchrashuvi
chiniy bog‘da (chin bezaklari bilan yasatilgan bog‘da yoki «bir kuni gulbog‘da»,
ya’ni kunduzi gulzor orasida amalga oshmog‘i kerak.
So‘nggi yillarda Furqatning ikkita tuyuq she’ri borligi aniqlandi. Lekin e’lon
qilinganicha yo‘q. Tabiiyki bu tuyuqlarda ham tajnis–jinos qofiyalar ishlatiladi.
Quyidagi mubolag‘a va lutf san’ati ishlatilgan baytga ham e’tibor bering:
Azmi gulshan aylasang yuz noz ila ey xush xirom,
Sarv joyidin turib, qaddin bukib aylar salom.
Bo‘lg‘usi navro‘zi olam to chiqib hijron qishi,
Yuz ochib bir–bir bosib fasli bahorim kelsalar–
baytida ham mutanosib, parallelizm san’ati ishlatilgan.
Furqat musammatlari . Zokirjon Furqatning musammat rivojiga qo‘shgan
hissasi tahsinga loyiqdir. Uning ijodida musammatning murabba’ (3ta)
muhammas, musaddas shakllarida yozilgan namunalari bor. Muhammaslarning
o‘zi shakliy–kompozitsion jihatdan ikki xil. Mustaqil muhammaslar, boshqa
shoirlar g‘azallari asosida yozilgan tazmin (taxmis) muhammaslar. Uning 10ga
yaqin mustaqil muhammaslari bor. Shulardan mashhurlari «Ey ko‘ngul xushyor
bo‘l bu kecha yor o‘ynabtular...», «Do‘stlar, ayshi tarab fasli bahor istar ko‘ngul»,
«Ermas menga g‘araz gul guldin nishon o‘zingsan» misralari bilan boshlanuvchi
she’rlaridir. U Farg‘ona vodiysida ijod qilgan yillarida «Bo‘ldi», «Biri» radiflarida

ijtimoiy mazmunli mustaqil muhammaslar yozadi. U Navoiy, Amiriy, Mashrab,
Haziniy, Muqimiy g‘azallariga muhammaslar yozgan.
Ustozlar sabog‘i . Furqat Alisherbek Navoiy kabi juda yoshligidan kitob
mutaolasiga berilib, «Mantiq ut tayr»ni, «Chor devon»ni o‘zlashtirishga o‘rgangan
edi. «Sarguzashtnoma»sida u to‘qqiz yoshlarida juma kuni ajoyib tush ko‘rib,
Navoiy xazratlari ishtirokidagi azizlar davrasida she’r ta’limidan imtihon
topshirganligini, ulardan she’r mashqiga duo olganligini hikoya qiladi. Shundan
boshlab, uning qalbida birinchi bor buyuk Navoiy shaxsi va asarlariga muhabbat
paydo bo‘ladi. Furqat butun umri, ijodi davomida Navoiy adabiy maktabidan
ta’sirlanib, ta’lim olib bordi. «Navoiy va Furqat» mavzui bu davoning isboti uchun
juda boy materiallar beradi. Navoiyning Furqat ijodiga ta’siri ko‘p qirralidir. Bu
mavzu bo‘yicha furqatshunoslikda ancha muhim ishlar qilingan va qilinmoqda.
Xususan A.Abdug‘afurovning «Navoiy va Furqat» («Buyuk beshlik saboqlari».
Toshkent, 1995, 166–180–betlar), A.Qayumovning «Ustozlar sabog‘i», «Navoiy
g‘azallariga Furqat muhammaslari» («She’riyat jilolari». T., Uqituvchi, 1997, 54–
75–betlar) maqolalarida bu mavzu maxsus o‘rganilgan. Furqat Navoiy g‘azallari
uslubida qator nazirasifat g‘azallar yozgan. Ulardan asosiylari Navoiyning «Tun
oqshom keldi kulbam sori ul gulruh shitob aylab...», «Kelsa kulbamga o‘shal
berahm yor o‘lturgusi...», «Fido aylay itingga kelsa, joni notavonimni...» misralari
bilan boshlanuvchi g‘azallaridir.
Akademik A.Qayumov «Navoiy ta’siri faqat Furqat g‘azalaridagina emas,
balki masnaviy va nasrlarida ham seziladi («Ilm xosiyati», «Sabog‘a xitob» va b.
«Ilmi she’rning qoidai avzoni» –R.O.). Furqat bolalik chog‘laridanoq Navoiy
she’rlarining jozibasini his etgan, ularning buyuk mutaassirona qudratiga maftun
bo‘lgan edi. Bu haqda Furqat o‘zining tarjimai holi – «Sarguzashtnoma»da bunday
deb yozgan: «Amir Alisherning turkiy devonlarikim, Navoiy laqabdur zabonim
qushi ul xirmandin donachin o‘ldi». Navoiy ta’sirining ikkinchi shakli bo‘lmish
Furqatning Navoiy g‘azallariga tazmin muhammaslari ham bu fikrlarni to‘la
tasdiqlaydi. Furqat Navoiyning quyidagi misralar bilan boshlanuvchi g‘azallariga
muhammaslar bog‘ladi:

1. Sahvdur to‘bi demak ra’no niholingni ko‘rub...
2. Yor bo‘lmoq tong emas men zoru rasvo birla do‘st...
3. Tun oqshom keldi kulbam soru ul gulruh shitob aylab
4. Soqiyo hajrilgidin ko‘p tortadurmen zorlig‘...
5. Sarv uza gul ochtikim, qad uzra ruxsorim budur...
6. Ey ko‘ngul, kelkim, ikov bo‘lub nigori ko‘zlali
Keyingi uchta g‘azalga bog‘lagan taxmislar hali Furqat asarlari nashrida yo‘q. Ular
XX asrning 60–yillaridan so‘ng aniqlandi, topildi. Furqat tomonidan Navoiyning
oltita mashhur g‘azalini saralab olib, ularni muhammas holiga keltirilishi
shunchayki g‘azaldagi baytlar hajmini kengaytirish, ko‘paytirish emas, balki
ustozning sermazmun, badiiy jihatdan go‘zal baytlariga mos, ularni boyituvchi,
yanada go‘zallashtiruvchi misralar ko‘shishdir. Buni ikki g‘azal baytlariga
qo‘shilgan band–beshliklarda yaqqol his qilamiz, fikr mazmun taraqqiysini
ko‘ramiz:
Ko‘ngulda orzuyi vasli ul oliyjanob aylab,
Yotib erdim firoq anduhi jonimg‘a azob aylab,
Banogoh, gul yuziga sunbuli zulfin nihob aylab,
«Tun oqshom keldi kulbam sori ul gulruh shitob aylab,
Hiromi sur’atidin yuz uza terdin gulob aylab».
Soqiyo keltur qadah daf’i xumori ko‘zloli,
O‘rtadi davron g‘ami, emdi kanori ko‘zloli,
Bosh qotib turguncha olam ichra kori ko‘zloli,
«Ey ko‘ngul, kelkim, ikov bo‘lub nigori ko‘zloli,
Sarv qadni izlabon siymin uzori ko‘zloli.
Furqat «Ilm xosiyati» manzumasida ham «Saddi Iskandariy» dostonidagi
hakimlar–olimlar haqidagi epizodlardan foydalanadi. «Sabog‘a xitob» nomasida
esa «Xayratul abror»dagi «Vafo bobida» maqolotidagi masnaviy baytlariga ham
mazmun, ham shaklan yaqin misralar bitadi. Navoiy o‘z maqolotida yozma
adabiyotimizda birinchilardan bo‘lib, saboga murojaat etadi, saboga insoniy

hislatlar–belgilarni taqib, uni o‘ziga hamfikr, hamdam biladi. Furqat ham Istambul
shahridan Toshkentga yo‘llagan 130 baytli masnaviy salomnomasida shu obrazga
murojaat etdi. Shoir sabo obrazini jonlantirib, unga tirik shaxs, sirdosh do‘stday
murojaat etib, o‘z salomlarini Toshkentga do‘stlariga yetkazishni so‘raydi.
Navoiydan so‘nggi shoirlar ichida sabo obrazini o‘z kulminatsiyasiga chiqargan
shoir albatta Furqat bo‘ldi.
Furqat ijodiga Navoiydek ustoz sabog‘i uning tomonidan Toshkentda
faoliyat ko‘rsatayotgan rus sharqshunoslari, etnograflariga ma’lumot uchun
yaratgan qator risolalari bilan birga Alisher Navoiy «Mezon ul avzon»i asosida
yozgan «Ilmi she’rning qoidai avzoni» qo‘llanmasida ham ko‘rinadi. Bu risolada
shoir Navoiy asaridagi vaznlari aniqlangan 49 matla’ baytlarni va uch ruboiyni
o‘zgarishsiz keltiradi. «Mezon ul avzon»dagi shakl–doirani ham aynan keltiradi.
Shu tartibda o‘z dastxati bilan boshqalar uchun qo‘llanma yaratgandek bo‘ladi.
Navoiy asaridan ko‘chirib tuzilgan bu risola ham Furqatning Navoiyning ilmiy
asarlaridan ham xabardor bo‘lib, ulardan ham saboq olganligini ko‘rsatadi.
Furqat XVI asr buyuk ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy ijodining ham
muhlisi, davomchisi bo‘lgan. U Fuzuliy uslubi va tilida she’rlar yozgan.
Furqatning Fuzuliy uslubiga ergashib yaratgan g‘azallaridan biri «Bengzar nechun
ruhingga sahro yuzida lola» misrasi bilan boshlanuvchi g‘azaldir. Bu g‘azal
fuzuliyvor yolqinli, g‘oyat aniq ifodalarga ega:
Onjah nahif o‘ldim men xasta Furqatingda,
Tutgil alim , karam et, yetkur dame visola .
Shoirning «Kelinchak» radifli g‘azali ham Fuzuliy g‘azaliga tazmin ekanligini
bilamiz. Furqat g‘azalining:
Surmadin ko‘zlar qaro qo‘llar xinodin lolarang–
misrasi Fuzuliy g‘azalidagi:
Surmadin ko‘zlar qaro allar xinodin lolarang–
misrasining o‘zginasidir. Furqat bir she’rida Farg‘onali Farzinxon kabi mashhur
hofizlarning Fuzuliy ash’orlariga bastalangan maqom yo‘lidagi qo‘shiqlarning
havas bilan baland pardalarda kuylayotganliklarini shodlik bilan eslatadi.

Furqat «Dushti» radifli ikkita muvashshah g‘azalini ham Fuzuliy uslubida
yozgan. U buyuk shoirning «Sadqasi» radifli oshiqona–falsafiy g‘azalini tazmin
muhammasga aylantirgan.
Furqat Navoiydan so‘nggi o‘zbek shoirlaridan Mashrabning «Mahsharcha
bor – gavharcha bor» qofiya–radifli, zamondoshi, ustoz shoir Muqimiyning
Furqatga–Yorkentga sog‘inch salomidan iborat «ketting» radifli g‘azaliga fikran
o‘xshash, g‘azaldagi sog‘inch dardlarini yanada chuqurlashtiruvchi tazmin
muhammas yozgan.
Zokirjon Furqat an’anaviy musaddas shaklida ham ijtimoiy mazmuni teran
g‘oyat muhim asarlar ijod qildi. «Sayding qo‘yaber sayyod» musaddasida u
Fuzuliy va Andaliblar yaratgan «Layli va Majnun» dostonlari syujet to‘qimasida
keltirilgan sayd va sayyod (ov va ovchi) obrazlari bilan bog‘li an’analardan
foydalanadi. Biroq, shoir traditsiya zaminida o‘z zamonasi uchun, o‘zbek xalqi
mustamlaka zulmi ostida qolgan davr uchun dolzarb bo‘lgan, g‘oyaviy–badiiy
jihatdan tamomila yangi bir asarni yaratishga muvaffaq bo‘lgan. Bu asarda ijobiy
qahramonga xos bo‘lgan istiqbol orzulari, kelgusidagi erkin va baxtli hayot
istaklari ko‘tarinki romantik bir ruhda aks ettiriladi. A.Qayumov fikricha,
musaddasning yaratilishiga Furqat rafiqasining yog‘ dog‘lash fojiasi, sahro yo‘lida
kiyikni ov qilib otiga ortib ketayotgan ovchi hodisasi turtki bo‘lgan.
Asar sayyod va uning tuzog‘iga ilingan saydga xitoban yozilgan. Sayyod
zulm, zo‘rlik, shafqatsizlik, adolatsizlik timsoli sifatida gavdalanadi. Sayd esa
qullik, tutqunlik, erksizlik timsolidir. Shuning uchun ham shoir sayyodni yovuz
kuch sifatida la’natlaydi, undan saydni ozod qilishini iltijo qiladi. shoir andeshaga
borib, tazyiqdan cho‘chib, o‘z isyonkor fikrlarini, erk–ozodlik haqidagi
qarashlarini ramziy obrazlar va istioralar orqali ifodalashga majbur bo‘ladi. U
ramziy sayd obrazi orqali aslida tutqunlik va zulm ostida qiynalayotgan insonning
ahvolini tasvirlaydi. Har bir oltilik band oxirida shoir o‘zini ohuga – saydga
o‘xshatib, «mendek» radifini qo‘llashi ham shuni ko‘rsatadi.
Sayding qo‘ya ber sayyod, sayyora ekan mendek,
Ol domini bo‘ynidin, bechora ekan mendek,

O‘z yorini topmasdan ovora ekan mendek,
Iqboli nigun, baxti ham qora ekan mendek,
Hijron o‘qidin jismi ko‘p yora ekan mendek,
Kuygan jigari–bag‘ri sadpora ekan mendek.
Ko‘rinadiki, mazlumlarga, bechoralarga achinish musaddasning barcha
misralaridan qizil ip bo‘lib o‘tadi, bu she’rdagi yetakchi motivdir. Asar aruzning
«hazaji musammani axrab» vaznida yozilgandir. Ruknlari:
Sayding qo‘ ya ber
sayyod sayyora ekan mendek,
maf’ulu mafoiylun maf’ulu Mafoiylun
– – V V – – – – – V V – – –
Furqat zamondoshlaridan Nodim Namangoniy ham 12 5–6 misralik bandlar
aralash shunday asar yaratgan. Uni Furqat musaddasiga nazira–javobiya deyish
mumkin. H.H.Niyoziy esa Furqat musaddasiga maqom yo‘llarida kuy bastalab,
teatr tomoshalarida o‘zi ijro etgan, boshqalarga ham ijro ettirgan (Nodim.
Tanlangan she’rlar, 1964, 63–65–betlar). Uning hammualliflikdagi «Uch
harobotiy» deb boshlanuvchi musaddasi ham erkinlik, rindlik kayfiyatlarini
qalandarona, so‘fiyona bo‘yoqlarda ifodalovchi asardir. Furqat asarlari ichida bu
musaddasdan oldin ham boshqa shoirlar bilan hammualliflikdagi (Zavqiy, Umidiy)
she’rlar uchraydi. «Uch harobotiy» musaddasi ham uch do‘st–qadrdon shoir
hamkorlikda yaratgan asardir. Bu she’r uch oltilikdan iborat turkum asar. Har bir
turkumda shakl va fikr bir xilligi mavjud. U uch shoirning mushoirasi jarayonida
maydonga kelgan bo‘lishi tabiiy. Uch shoir biri ikkinchisining oltiliklarini davom
ettirishga harakat qilgan. Natijada, uch oltilik turkum she’r maydonga kelgan. 1
Uqdirib o‘tmoq lozimki, Furqat Sharqiy Turkistonda O‘rusiya
mamlakatining fuqarosi sifatida yashagan. U Rossiya konsulxonalari, konsullari
bilan aloqa qilib turgan. 1905 yillargacha o‘z nomalarini, xabar–maqolalarini
Turkistondagi do‘stlariga, N.Ostroumovga, «Turkiston viloyatining gazeti»ning
muharririyatiga jo‘natib turgan, vataniga qaytish umidida yurgan. Biroq uning bu
1
А. Қ аюмов. Шеърият жилолари. –Т., 1997, 92–99–бетлар.

yo‘ldagi sa’y–harakatlari qator sabablarga ko‘ra natija bermagan. U jumladan 1892
yildayoq Jadda–Makka safari vaqtida N.Ostroumovga maktub yo‘llab, rasmiy
hujjatsiz safarga chiqqanligi va bundan Rossiya ma’murlari xabardor ekanliklarini
eslatadi. General-gubernator imzosi va muhri bilan guvohnoma jo‘natilishini
so‘raydi. Aftidan Furqatning chet ellarga safarga ketishidan ma’murlar xabardor
bo‘lgan va rozilik bildirganlar. U mas’uliyatli davlat topshirig‘i ham olgan emas.
Bordi–yu shunday bo‘lganda edi u avvaldan rasmiy hujjatlar bilan ta’minlangan
bo‘lardi. Asosiy sabab erkka chanqoq bo‘lgan, mustamlaka asoratida ezilgan
Turkiston zaminida ziyolilarni, xalqni yangilikka, ma’rifatga, o‘z–o‘zini tanishga
qaratilgan Furqatdek faol bir tarixiy shaxsning mavjudligi edi. Ular shoirning
ko‘zdan yiroqda bo‘lishidan manfaatdor edilar. Shuning uchun Chor Rossiyasi
ma’murlari turli hiylalar bilan Furqatning Yorkanddan chiqmasligi choralarini
ko‘rganlar, uning kutilmagandagi vafoti ularni tashvishlarini taskin topdirgan,
xolos.

Adabiyotlar:
Zaruriy adabiyotlar
1. Furqat. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. –T., 1960.
2. Furqat. Tanlangan asarlar. –T., 1975.
3. Mumtoz manzuma. «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati», 11 sentyabr, 1992.
4. Sayohati Furqat. «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati», 14 sentyabr, 1990.
5. Madaminov A. Furqatning yangi topilgan she’rlari. Furqat ijodiyoti. –T.,
1990, 112–138–betlar.
6. Holid Rasul. Furqat asarlarining yig‘ma ilmiy–tanqidiy matni. –T., 1999.
Ilmiy adabiyotlar :
1. Rasul H. Furqat. Tanqidiy–biografik ocherk. –T., 1959.
2. Furqat va Muqimiy haqidagi maqolalar. –T., 1958.
3. «Zokirjon Furqat» maqolalar to‘plami. –T., 1959.
4. Abdug‘afurov A. Zokirjon Furqat. –T., FAN, 1977.
5. Yusupov Sh. O‘zbek ma’rifatparvarlik adabiyoti va Furqat. –T.,
O‘zbekiston, 1992.

Zavqiy, furqatlarning hayoti va ijodi, adabiy merosi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish