Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 251.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ўзбек миллий анъаналарида соғломлаштириш жараёни ва унинг шахс эстетик онги шаклланишига таъсири

Купить
ЎЗБЕК МИЛЛИЙ АНЪАНАЛАРИДА СОҒЛОМЛАШТИРИШ ЖАРАЁНИ ВА УНИНГ ШАХС ЭСТЕТИК ОНГИ ШАКЛЛАНИШИГА ТАЪСИРИ МУНДАРИЖА Кириш ...............................................................................................................3 I боб. Соғломлаштириш ва анъаналар ўртасидаги алоқадорликнинг тарихий генезиси ........................................................................................10 1.1 Анъаналарда соғломлаштириш тушунчаси, моҳияти тур лари ..............12 1.2 Миллий анъаналарда соғломлаштириш масала лар ининг эстетик асоси ..29 1.3 Ўзбек мифологиясида соғломлаштириш масалалари .............................50 II боб. Ўзбек миллий анъаналарида шахсни эстетик соғломлаштиш имкониятлари ...........................................................................................66 2.1 Соғломлаштириш эстетик воқеалик сифатида.......................................68 2.2 Миллий ва диний анъаналарда шахс поклиги ва соғломлаштириш тушунчаларининг конструктив аҳамияти......................................................84 III боб. Фуқаролик жамиятида соғломлаштириш жараёнини миллий анъаналар билан уйғун ривожлантиришнинг долзарб муаммолари .103 3.1. Миллий педагогикада соғломлаштириш жараёнининг эстетик аҳамияти ............................................................................................................................... 106 3.2. Фуқаролик жамиятини шакллантиришда миллий анъаналар генофондининг трансформацияси ва уни соғломлаштиришнинг эстетик масалалари ........................................................................................................... 124 Хулоса .................................................................................................................. 141 Фойдаланилган адабиётлар рўйхати ……………………………………….146 КИРИШ ( фалсафа доктори (PhD) диссертацияси аннотацияси ) Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда рўй бераётган ижтимоий-иқтисодий, сиёсий, демографик, экологик, ахлоқий беқарорликлар замирида инсон омили ётади. Зеро, инсон борлииқнинг энг муҳим ва қудратли, ҳаракатлантирувчи кучига айланди. Инсон нафақат ўз келажаги, балки бутун мавжудликнинг келажагини белгилаб берувчиси сифатида ўз-ўзига ва бутун борлиққа таъсир ўтказа бошлади. Ушбу ҳолат шахс, унинг дунёқараши ва эътиқодини соғломлаштириш масаласини, шахснинг дунёга эстетик муносабатини шакллантиришда миллийлик ва умуминсонийлик тамоилларининг ўзаро уйғунлигига асосланган конструктив ёндашувларни ишлаб чиқиш муаммосини янада долзарблаштиради. Жаҳон илм фанида бугунги кунда соғлом турмуш тарзи, шахсни эстетик соғломлаштириш, бунда ҳар бир миллатнинг ўзига хос хусусиятларидан ва глобал тараққиёт талабларидан келиб чиқибтадқиқотлар олиб бориш бўйича олиб борилаётган ишлар муҳим илмий-назарий аҳамиятга эгадир. Инсон шахсининг қадрсизланишига (девалвациясига) боғлиқ масалалар ҳозирги пайтда бутун жаҳон олимларининг эътиборини торта бошлади. Бу муаммоларни ечишда шахс эстетик дунёсини замонавий фан ютуқлари асосида фалсафий таҳлил қилиш ўта долзарб аҳамиятга эгадир. Шахснинг дунёга прагматик ва эгоцентристик муносабатидан воз кечиб, эстетик, қадриятли муносабатини шакллантириш, бунда миллийлик ва умуминсонийликнинг гармоняси призмасида қараш тенденцияларини ривожлантириш, муаммонинг янги қирраларини янада кэнгроқ очишга шароит яратади. Мамлакатимизда шахсни эстетик соғломлаштириш, унинг жисмоний, руҳий-маънавий соғломлиги, камолоти масаласи давлат сиёсатининг устувор масаласи сифатида кун тартибига қўйилган. Зеро, «оммавий маданият кўринишида кириб келаётган турли таҳдидлар, гиёҳвандлик, диний экстремизм ва миссионерлик каби бало қазолардан ёшларимизни асраш» 1 энг 1 Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси. – Т.: Ўзбекистон, 2021. – Б.321 муҳим вазифадир. Бу вазифаларни амалга ошириш мақсадида амалга оширилаётган ислоҳотлар давлатимизнинг инсон омилига, уни соғломлаштиришда миллий, диний қадриятлар трансформациясига алоҳида эътибор бориб, ушбу масалаги тизимли ёндашув асосида фаолият олиб бораётганлигини кўрсатади. Инсоннинг жисми, қалби қанчалик соғлом, маънавияти қанчалик юксак бўлса, ундан жоҳиллик, ёвузлик, худбинлик, лоқайдлик каби жамиятга хавф соладиган иллатлар шунчалик чекинади ва улар ўрнида ёшларимиз онгида ватанпарварлик, бунёдкорлик, туйғулари қарор топади. Ушбу диссертация Ўзбекистон Республикаси Президентининг 28.01.2022 йилдаги ПФ-60-сон “ 2022 — 2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида ” фармонининг 4- устувор йўналиши 70-мақсад: Ёшларга оид давлат сиёсатини такомиллаштириш, Ёшларда соғлом турмуш тарзига интилишни шакллантириш, шунингдек, ёшларнинг бўш вақтларини мазмунли ташкил этиш ва ёшлар спортини оммавий ривожлантириш учун шарт-шароитлар яратиш, Ёшларнинг маънавий, интеллектуал, жисмоний ва ахлоқий жиҳатдан камол топишига кўмаклашиш. ишларни амалга оширишда, шунингдек 2019 йил 4 майдаги ПҚ-5194-сон «Маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш бўйича қўшимча чора тадбирлар тўғрисида»ги ва 2019 йил 31 декабрдаги « Узлуксиз маънавий тарбия концепцияси тўғрисида »ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг ID-5179 сон қарорларида кўрсатилган вазифаларни ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. Т адқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланиши - нинг асосий устувор йўналишларига мослиги . Мазкур тадқиқот республика фан ва технологиялар ривожланишининг I.«Ахборотлашган жамият ва демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий инновацион ғоялар тизимини шакллантириш ва уларни амалга ошириш йўллари» номли устувор йўналишига мувофиқ бажарилган. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Шахсни эстетик соғломлаштириш, бунда миллий анъаналар трансформацияси имкониятларидан фойдаланиш фалсафанинг долзарб муаммоси сифатида фалсафий тадқиқотларнинг марказий муаммоларидан бири ҳисобланади. Хусусан, эстетикани алоҳида фан сифатида илмий-фалсафий асослари Александр Готлиб Баумгартен томонидан ишлаб чиқилган. Бундан ташқари соғломлаштириш муаммоси фалсафий эстетик ҳодиса сифатида хориж олимларидан Смит Э.Д, Виндофф Ж, Джанан И.ларнинг тадқиқотларида чуқур таҳлил қилинган. МДҲ ҳудудида ҳам миллий анъаналарда соғломлаштириш муаммолари, бундан ташқари миллий анъаналар трансформацияси масалалари чуқур тадқиқ этилган. Хусусан, Понамарев Н.И. Мазаева Т.А. Драч Г.В., Сёмина Г.В. кабилар томонидан биз ўрганаётган муаммонинг турли жиҳатлари фалсафий тадқиқот объекти сифатида тадқиқ этилган. Бугунги кунда Ўзбекистон фани ва фалсафасида ҳам шахсни эстетик соғломлаштириш, миллий ва диний анъаналаримизда соғломлаштириш муаммолари, шахс тарбияси ва қадриятлари тизимини соғломлаштириш ва тўғри ташкиллаштиришнинг фалсафий масалалари кэнг тадқиқ этилмоқда. Республикамиз файласуфларидан З.Д.Давронов, М.Жакбаров, Б.Р.Каримов, Рахимқулов К, Самадов А, Б.О.Тураев, Умаров.Э, О.Ф.Файзуллаев, А.Чориев, С.А.Чориев, Н.А.Шермухаммедова, З.Р.Қодирова, Қорабоев У, Ғайбуллаев О, Ядгаров Б каби олимлар соғломлаштириш ва соғлом тарбия масалаларининг турли жиҳатларини тадқиқ этишмоқда. Бироқ шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, мавжуд тадқиқот ишларида шахсни эстетик соғломлаштиришда миллий анъаналарнинг трансформацияси махсус тадқиқ этилмаган. Шу сабабдан ушбу тадқиқот ишида ўзбек миллий анъаналарида соғломлаштириш жараёни ва унинг шахс эстетик онги шаклланишига таъсирини алоҳида фалсафий тадқиқ этишга ҳаракат қилинган. Диссертация тадқиқотининг диссертация бажарилган олий таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Диссертация тадқиқоти Самарқанд давлат университетининг илмий-тадқиқот ишлари режаларига мувофиқ 2016-2020 йилларга мўлжалланган «Илмий тадқиқот фаолиятини ривожлантириш ва илмий салоҳиятни оширишга йўналтирилган комплекс чора тадбирлар дастури» доирасида бажарилган. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек миллий анъаналарида соғломлаштириш жараёни ва унинг шахс эстетик онги шаклланишига таъсирининг фалсафий моҳиятини очиб беришдан иборатдир. Тадқиқотнинг вазифалари: ўзбек миллий анъаналарида шахснинг жисмоний, руҳий-маънавий соғломлаштиришнинг фундаментал асослари мавжуд эканлигини илмий- назарий жиҳатдан очиб бериш; диний анъаналарнинг замонавий медицина ва соғлом ҳаёт тарзи ҳақидаги ёндашувлар билан уйғун прогрессив ғояларидан бугунги кунда мавжуд кўплаб муаммоларнинг ечимини топишда фойдаланиш мумкинлигини фалсафий нуқтаи назардан асослаш; миллий анъаналар трансформацияси глобаллашув жараёнида миллатнинг ўзлиги ва миллий қиёфасини сақлаб қолишининг ва миллий анъаналар билан боғлиқ ижтимоий иқтисодий муаммоларни ҳал этишнинг оптимал ечими эканлигини илмий жиҳатдан исботлаб бериш; соғломлаштириш ҳодисаси онтологик ва аксиологик моҳиятига кўра эстетик ҳодиса эканлигини мантиқий-гносеологик жиҳатдан асослаб бериш. Тадқиқотнинг объекти ўзбек миллий анъаналарида соғломлаштириш жараёни тадқиқотимизнинг объектини ташкил этади. Тад қ и қ отнинг предметини ўзбек миллий анъаналарида соғломлаштириш жараёни ва унинг шахс эстетик онги шаклланишига таъсирини трансформация принциплари асосида ўрганиш ташкил этади. Тадқиқотнинг усуллари. Диссертацияда синергетика ва диалектика методологияларининг ўзаро алоқадорлиги тамойиллари, илмий билишнинг анализ ва синтез, аналогия, умумлаштириш, қиёсий таҳлил, тизимлаштириш, индукция, дедукция методларидан унумли фойдаланилди. Тадқиқот ишининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: ўзбек миллий анъаналари ва миллий ўйинларида шахснинг жисмоний, руҳий-маънавий соғломлаштиришнинг фундаментал асослари мавжуд эканлиги илмий-назарий жиҳатдан очиб берилган; диний анъаналарнинг замонавий медицина ва соғлом ҳаёт тарзи ҳақидаги ёндашувлар билан уйғун прогрессив ғояларидан бугунги кунда мавжуд кўплаб муаммоларнинг ечимини топишда фойдаланиш мумкинлиги фалсафий нуқтаи назардан асосланган; соғломлаштириш ҳодисаси онтологик ва аксиологик моҳиятига кўра эстетик ҳодиса эканлиги мантиқий-гносеологик жиҳатдан асослаб берилган; миллий анъаналар трансформацияси глобаллашув жараёнида миллатнинг ўзлиги ва миллий қиёфасини сақлаб қолишининг ва миллий анъаналар билан боғлиқ ижтимоий иқтисодий муаммоларни ҳал этишнинг оптимал ечими эканлиги илмий жиҳатдан исботланган. Т адқиқот нинг амалий натижаси қуйидагилардан иборат: шахсни эстетик соғломлаштириш масалаларини фалсафий таҳлил этиш, ушбу соҳада олиб борилаётган илмий тадқиқотларнинг савиясини янада бойитишга хизмат қилган; шахсни эстетик соғломлаштиришда миллий анъаналар трансформациясининг афзалликлари илмий назарий асослаб берилган хулосалардан мамлакатимизда соғлом авлодни шакллантиришда, комил инсонни тарбиялаш соҳасида методологик қўлланма сифатида фойдаланилган; глобаллашув жараёнларининг жадаллашуви ва информацион жамият- нинг шаклланиб бориши шахснинг эстетик соғломлаштириш, уни миллий анъаналарга содиқлик руҳида тарбиялашга ташқи таъсирларнинг кучайиши шахс маънавий тизимини шаклланишига таъсир этувчи институтларнинг узвий ҳамкорлигини таъминлашда мазкур диссертацияда илгари сурилган тавсиялардан фойдаланилган. Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги. Т адқиқот жараёнида қўлланилган назарий қарашлар, тадқиқот усуллари ва ёндашувлар расмий манбалардан олинганлиги, нашр этилган илмий мақолалар, республика ва халқаро конференциялардаги чиқишлари, тадқиқот иши юзасидан берилган хулосалар, таклиф ва тавсияларнинг амалиётда жорий этилгани, олинган натижаларнинг ваколатли ташкилотлар томонидан тасдиқлангани билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти . Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти Ўзбекистонда шахсни эстетик соғломлаштириш, бунда миллий анъаналар трансформациясидан самарали фойдаланиш муаммоларини тадқиқ этувчи назарий фундаментал тадқиқотлар ва методологик ёндашувларни такомиллаштиришда фойдаланиш мумкинлиги билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти шахсни эстетик соғломлаштириш, бунда миллий анъаналар трансформациясидан самарали фойдаланиш орқали шахс маънавий тарбияси билан шуғулланувчи институтлар, оила, мактаб, маҳалла кабилар билан фаол ҳамкорлик қилиш ва уларнинг фаолиятига амалий ёрдам кўрсатишдан иборат. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши . Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация таркиби кириш, учта боб, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Диссер- тациянинг ҳажми 153 бетни ташкил этади. 1 БОБ. СОҒЛОМЛАШТИРИШ ВА АНЪАНАЛАР ЎРТАСИДАГИ АЛОҚАДОРЛИКНИНГ ТАРИХИЙ ГЕНЕЗИСИ Ҳар қандай миллат ва халқ глобаллашув жараёнида ўзлигини, ўзига хос хусусиятларини, бошқа миллатлардан фарқланиб турувчи жиҳатларини, такрорланмас қирраларини сақлаб қолишда ўз миллийлигига, асрлар давомида сақланиб келинаётган анъана ва қадриятларига таянади. Глобаллашув таъсирида авж оладиган турли зарарли таъсирлардан сақланиш, ҳар қандай шароитда ҳам халқимизга азалдан хос бўлган миллий қиёфа, бетакрор фазилатлар эгаси бўлиб қолишимизда қадимий анъана ва қадриятларимизни асраб-авайлаб, уларга амал қилиб, авлодларга бор жилоси билан етказиш учун ҳаракат қилиб яшаш ўта муҳим аҳамият касб этади. Ер юзидаги ҳар бир миллат фақат унинг ўзига хос бўлган анъана ва қадриятлари билан алоҳида ажралиб туради. Ҳар қайси халқнинг бебаҳо бойлиги бўлган бундай қадрият ва анъаналар шу миллатнинг тарихий эволюцияси, тарихий тажрибаси махсули сифатида миллат ҳаётида ўзининг тарихий, тарбиявий ва маънавий қимматига эга болиб боради. Инсониятнинг неча минг йиллик тарихий тажрибаси шуни кўрсатадики, бирор-бир нарсанинг анъанага, айниқса, қадриятга айланиши узоқ даврни талаб қилади. Йиллар, асрлар давомида муайян қараш, одат, тушунча, тажрибалар замонлар, авлодлар синовидан ўтади, сайқал топиб боради. Агар улар кейинги авлодлар томонидан ҳам қабул қилинса, давом эттирилиб, урф-одатга айланса, демакки, энди уларни миллий анъана ва қадрият деб аташ мумкин бўлади. Бугунги кунда технологик тараққиёт натижасида инсоннинг жисмоний ҳаракасизлиги авж олиб бориши, бу эса инсондагаги нафақат жисмоний заифлик, шу билан бирга ақлий ва руҳий дангасаликни ҳам пайдо қилаётганлиги, бунинг натижасида кўплаб жисмоний, ижтимоий-маънавий, руҳий муаммоларни келтириб чиқараётганлиги хеч кимга сир эмас. Зеро, инсон мураккаб биоижтимоий, руҳий-маънавий тизимдир. Инсон борлиғида юзага келаётган ҳар қандай муаммо, у инсон борлиғининг қайси қисмида пайдо бўлишида қатъий назар, инсон борлиғининг бошқа қисмларига ҳам таъсир кўрсатади ва ечими ҳам албатта тизимли ёндашувни талаб этади. Ушбу жиҳатлар илмий тадқиқотимизнинг долзарблигигни янада оширади. Ушбу бобимизда ўзбек халқининг миллий анъаналарида соғломлаштириш тушунчасининг ўзига хос талқини, халқимиз нуқтаи назарида соғломлаштириш тушунчасининг моҳияти ва турлари, соғломлаштириш жараёнига таъсир этувчи омиллар, соғломлаштириш жараёнини тўғри ташкиллаштиришда аждодларимизнинг қандай жиҳатлар ва омилларга эътибор қаратганликлари, шу билан бирга соғломлаштиришнинг турлари, ақлий ва руҳий, жисмоний соғломлаштириш жараёнининг узвийлиги ва ўзаро алоқадорлиги, бир-бирига таъсири масалаларини илмий- фалсафий таҳлил қиламиз. Бундан ташқари юқорида санаб ўтилган масалаларнинг эстетик мазмунини очиб беришга ҳаракат қиламиз. 1.1 Анъаналарда соғломлаштириш тушунчаси, моҳияти ва турлари Мамлакатимиз мустақилликка эришгандан сўнг, аждодларимиз томонидан яратилган қадриятларни тиклаш, унутилган урф – одат ва анъаналарни кэнг оммалаштириш ва уларни чуқур ўрганишга алоҳида аҳамият берилмокда. Ўзбекистон халқининг қадимги урф – одат, анъана ва маросимларга алоҳида эътибор бериши маънавий тикланиш жараёни жадал кечаётган ҳозирги кунда муҳим аҳамиятга эга. Чунки, кишиларни янгича руҳда тарбиялаш, уларнинг онгига миллий мустақиллик ғояларини чуқурроқ сингдириш, аждодларимиз яратган қадриятлар моҳиятини кэнг тарғиб қилишда, урф – одат ва анъаналар моҳиятини англаш, уларни, айниқса, ёшларга чуқурроқ тушунтириш, миллий истиқлол мафкурасини кэнг омма орасига ёйишнинг таъсирчан воситаларидан биридир. Айниқса бугунги глобаллашув шароитида ёшлар тарбияси ва ушбу жараёнга турлича таъсирчан воситаларни тадбиқ этиш ҳар қачонгиданда долзарброқ аҳамият касб этмоқда. Мамлакатимизда инсон маънавий олами, унинг маънавий камолоти, ёшлар тарбиясида миллий анъаналаримиздан имкон қадар кўпроқ ва самаралироқ фойдаланиш масаласи давлат сиёсатининг устувор масаласи сифатида кун тартибига қўйилган. Зеро, «оммавий маданият кўринишида кириб келаётган турли таҳдидлар, гиёҳвандлик, диний экстремизм ва миссионерлик каби бало қазолардан ёшларимизни асраш» 1 энг муҳим вазифадир. Ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида юз бераётган буюк ўзгаришлар жамиятнинг ҳар бир аъзосига, ҳар бир фуқаросига бўлган талабни ўзгартирмоқда. Миллий урф – одат ва маросимларнинг 1 Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. -89 бет. инсонпарварлик ғоялари билан суғорилган ана шу хусусиятидан талаба- ёшларни шахс сифатида шакллантириш ва камол топтиришда фойдаланиш узлуксиз таълим тизими олдида турган асосий вазифалардан биридир. Шахс манфаати биринчи даражали манфаатга айланиб бормоқда. Ижтимоий онгда шахс манфаати давлат манфаатидан устивор эканлиги тўғрисидаги тасаввур кун сайин мустаҳкамланиб бормоқда. Бу эса, ўз навбатида шахснинг ахлоқий ва жисмоний камолотига бўлган талабни хам кучайтирмоқда. «Халқимиз маънавиятини юксалтиришда деб таъкидлайди И.А.Каримов, - миллий урф – одатларимиз ва уларнинг замирида мужассам бўлган меҳр – оқибат, инсонни улуғлаш, тинч ва осойишта ҳаёт, дўстлик ва тотувликни қадрлаш, турли муаммоларни биргалашиб ҳал қилиш каби ибратли қадриятлар тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Бу борада маънавий ҳаётимизнинг узвий қисми ҳисобланадиган миллий анъаналар ва уларни тиклаш масаласи истиқлол даврида янгича маъно – мазмунга эга бўлиб, умуммиллий аҳамият касб этгани барчамизни мамнун этади». 1 Анъаналар – ҳар бир халқнинг асрлар давомида вужудга келган ўзига хос маданият, нодир қадриятлари, анъанаси, урф – одатлари мавжуд. Анъаналар тарихий сабоқлардан ўтган, ҳаётда синалган, ижтимоий тараққиётда яшашга қодир, авлоддан – авлодга ўтувчи ижтимоий ҳодисадир. Анъаналар жамият ривожининг устуни, унда ўтмиш ва келажак ўртасида маънавий алоқадорликни таъминлашнинг асосий кўринишлари ва шаклларидан биридир. Бугунги кундаги турли ички ва ташқи зарарли таъсирлардан сақланиш, глобаллашув ва ва оммавий маданият хуружлари авж олаётган шароитда халқимизга азалдан хос бўлган миллий қиёфа, бетакрор фазилатлар эгаси бўлиб қолишимизда қадимий анъана ва 1 Каримов И.А. «Миллий мафкура – давлатимиз ва жамиятимиз қурилишида биз учун руҳий – маънавий куч – қувват манбаи». Т., 2008, 466-бет. қадриятларимизни асраб-авайлаб, уларга амал қилиб яшаш ниҳоятда долзарб ва муҳим аҳамият касб этади. “Анъана – ўтмишдан келажак-ка мерос қоладиган, авлоддан авлодга ўтадиган, жамият ҳаётининг турли соҳаларида намоён бўладиган моддий ва маънавий қадрият. Анъаналар ижтимоий жараёнларнинг тарихий узвийлигини боғлашга хизмат қилади” 1 . Анъаналар - миллий, маданий, маиший, ижтимоий-сиёсий, диний ва бошқа кўринишларда намоён бўлади. Анъаналар халқларнинг тарихий ривожланиши жараёнида ўзига хос турмуш тарзи, иқлим шароити, диний қарашлари ва ижтимоий қадриятлари мезонидан келиб чиқиб шаклланади. Одамларнинг турмуш тарзи, моддий шароитлари турли анъаналарнинг шаклланиши ва сақланиб қолишига, уша жамиятнинг устивор меъёрига айланишига таъсир қилади. Муайян ижтимоий тартиб-қоидалар, ахлоқ меъёрлари, урф-одат, маросим ва бошқалар анъаналар сифатида намоён бўлади. “Анъаналарларни: а) ижтимоий-тарихий ҳодиса; б) жамият ҳаётидаги жараёнларнинг таркибий қисми; в) кишилар ҳаёти ва фаолиятини белгилаш мезони; г) жамият ва одамларни бошқаришнинг маънавий омилларидан бири сифатида тавсифлаш мумкин” 2 . Анъаналар ёшларни тарбиялаш, уларни ижтимоий мўлжалларининг шаклланиши, кекса авлод тажрибаларига ўргатиш ва ушбу тажрибани ўз ҳаёт ва турмуш тарзини тартибга солиши воситаси ҳамдир. Ҳар бир даврнинг ўз анъаналари бўлиб, вақт ўтиши билан ўзгариб, мазмунан бойиб боради, шу билан бирга ўзининг туб моҳияти ва мақсадини сақлаб қолади. Ижтимоий тараққиёт талабларига жавоб бермаган анъанлар йўқолади, янгилари вужудга келади. Ҳар бир халқнинг анъаналарида ўша халқнинг турмуш тарзи, маданий камолот даражаси, миллий онг ва қиёфаси, қадриятлар тизими, асосий машғулотларининг мазмун моҳияти ва дунёқараши ҳам акс этади. Анъаналарнинг йўқолишига олиб келадиган энг катта ташқи таъсир бу – мамлакатнинг мустамлакага учрашидир. Араблар мустамлакаси натижасида зардўштийлик анъаналарининг кўп қисми, мўғол истилосиси натижасида 1 Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug’ati. - Tошкент: G’afur G’ulom, 2013. - B. 22. 2 Мaънaвият юлдузлaри. - Tошкент: Ўзбeкистoн миллий энциклoпeдияси, 2011. - Б.169. кўплаб анъаналаримизнинг йўқолиб кетиши, рус мустамлакачилиги йилларида миллий ва диний анъаналаримизни, миллий ўйинларимизни йўқолиб кетганлигини кўришимиз мумкин. Ўзбекистон мустақилликка еришгандан сўнг собиқ шўролар тузумида жорий етилган анъанавий байрам ва тантанали кунларнинг кўплари ўз аҳамиятини йўқотди. Уларнинг ўрнида ўзбек халқининг қадимдан таркиб топган, ҳозир ҳам кэнг амал қилинадиган анъаналари ўз қаддини тиклади. Булар жумласига кексаларга ҳурмат, қариндош-уруғ, маҳалла-кўй билан оқибатли, яқин алоқада бўлиш, ел-юртга садоқат, ҳашар, меҳмондўстлик, нонни еъзозлаш ва бошқаларни киритишимиз мумкин. Ўзбекистонда Наврўз, Мустақиллик куни, Конституция куни, Рўза ҳайити, Қурбон ҳайити ва бошқа халқ байрамлари яхши анъаналарлар сифатида ҳаётга сингиб кетди. Урф – одат ва маросимлар тизими, халқнинг бир қанча юз йиллар давомида тарбия соҳасида амалга ошириб келаётган «изланишлар»и маҳсулидир. Бу тизим ёрдамида ҳар бир халқ ўзининг маънавий маданиятини, турмуш тарзини, психологиясини, ҳис-туйғуларини авлоддан – авлодга ўтказиб, намоён этиб келган ва ҳозирда ҳам, келажакда ҳам бу жараён давом этаверади. 1 Ер юзидаги ҳар бир миллат фақат унинг ўзига хос бўлган анъана ва қадриятлари билан алоҳида ажралиб туради, табиийки, ҳар қайси халқнинг бебаҳо бойлиги бўлган бундай қадрият ва анъаналар ҳар бир миллатга бетакрорлик, уникаллик бағишлайди. Инсониятнинг неча минг йиллик тарихий тажрибаси шуни кўрсатадики, бирор-бир нарсанинг анъанага, айниқса, қадриятга айланиши узоқ даврни талаб қилади. Йиллар, асрлар давомида муайян қараш, одат, тушунча, тажрибалар замонлар, авлодлар синовидан ўтади, сайқал топиб боради. Агар улар кейинги авлодлар томонидан ҳам қабул қилинса, давом еттирилиб, урф-одатга айланса, демакки, енди уларни миллий анъана ва қадрият деб аташ мумкин бўлади. 1 Қорабоев У. Миллий маросимлар: тикланиши, ривожланиши ва замонавий муаммолари. –Ёшларни миллий истиқлол ғояси руҳида тарбиялаш – Ватан тинчлиги ва хавфсизлигини мустаҳкамлашнинг муҳим омили. Тошкент, 2004 йил, 53.б. “Ўзбек халқининг асрлардан асрларга ўтиб келаётган миллий қадрият лари ҳам узоқ тарихий жараёнда шаклланган. Жумладан, ўзи туғилиб ўсган она юртига еҳтиром, ўз тақдирини мана шу юрциз тасаввур қила олмаслик, ўтган аждодлар хотирасига садоқат, катталарга доимий ҳурмат кўрсатиш, ҳар қандай шароитда ҳам ҳаё ва андишани сақлаш, турмушда покликка алоҳида эътибор бериш сингари кўплаб фазилатлар бизнинг миллий қадриятларимиз асосини ташкил этади” 1 . Жамият ривожи давомида кишиларнинг ўзаро муносабатлари ва ижтимоий – иқтисодий тараққиёт қонуниятлари асосида муайян урф – одат ва анъаналар тизими шаклланди. Асрлар давомида тараққиёт жараёнида халқона, миллий хусусиятларни акс эттирган урф – одат ва анъаналаргина сақланиб, такомиллашиб келаверади. Бизларга маълумки, урф – одат ва анъаналар халқнинг улуғворлигини, унинг миллий қадр – қиммати ва меҳнатсеварлик, эрксеварлик, дўстликка садоқатни, бошқа халқларга ҳурмат, ватанга муҳаббати – ю, душманга нафрат каби хусусиятларини ўзида акс эттиради. Ҳалнинг энг яхши урф – одат ва анъаналари – инсонпарварликни, жамоа бўлиб ишлаш камтарликни, меҳнатдўстлик ва катталарга ҳурматни, асрлар давомида меҳнаткаш халқ орасида урф – одатга айланган бошқа ижобий жиҳатларни ўзида гавдалантириб шахс маънавиятини бойишига хизмат қилади. Анъаналарда соғломлаштириш масаласи кэнг қамровли масалалардан бири ҳисобланади. Чунки бунда соғломлаштириш дейилганда ниҳоятда кэнг қамровли фаолиятни ўз ичига олган комплекс амалиёт тушунилади. Анъналаримизда ҳам жисмоний, ҳам ақлий, ҳам ахлоқий, ҳам гигиеник, ҳам руҳий соғломлаштиришга хизмат қиладиган жиҳатлар мужассамлаштирилган. Шуларнинг барчасини илмий-фалсафий таҳлил қилган ҳолда кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. Дастлаб соғломлаштириш 1 Қорабоев У. Миллий маросимлар: тикланиши, ривожланиши ва замонавий муаммолари. –Ёшларни миллий истиқлол ғояси руҳида тарбиялаш – Ватан тинчлиги ва хавфсизлигини мустаҳкамлашнинг муҳим омили. Тошкент, 2004 йил, 53.б. тушунчасига таъриф беришимиз лозим деб ҳисоблаймиз, зеро тушунчанинг мазмун моҳиятини англаш, уни кэнг таҳлил қилиш имконини беради. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, фалсафий луғатларда соғломлаштириш тушунчасига берилган таърифни учратмадик. Ушбу ҳодисанинг барча белги ва хусусиятларини, мазмун моҳиятини ўзида мижассамлаштирган ҳолда унга қуйидагича таъриф бердик: Соғломлаштириш – кишиларнинг саломатлигини ҳимоялаш ва мустаҳкамлаш, улардаги турли касалликларнинг олдини олиш, кишиларда соғлом турмуш тарзи кўникмаларини ҳосил қилиш билан боғлиқ комплекс фаолият туридир. Соғломлаштириш кишиларнинг нафақат жисмоний борлиғи, шу билан бирга руҳий маънавий борлиғини ҳам ҳимоялаш, уларда ташқи таъсирлага нисбатан кураша олиш кўникмаларини шакллантиришни ҳам назарда тутади. Яъни, соғломлаштириш кишиларнинг бутун бир борлиғида ички курашувчанлик ва ҳимоя қобилиятини ривожлантиришга қаратилган чора тадбирлар йиғиндисидир. Соғломлаштириш жараёнининг пировард мақсади, жисмонан соғлом, зарарли таъсирлардан, иллатлардан ҳоли, тоза, соғлом фикрлайдиган, руҳан тетик ва интилувчан кишиларни тарбиялашдан иборат. Соғломлаштириш фаолияти ва жараёни давлат ва жамият томонидан узвий ҳамкорликда ташкил етиладиган кўп қиррали чора тадбирларни ўзида мужассамлаштирадиган фаолият умумлашмасидир. Инсон борлиғи реалликнинг уч турини ўзида мужассамлаштиради: жисмоний (моддийлик), маънавий (руҳий, ақлий, ахлоқий), ижтимоий (ҳам моддий, ҳам маънавий). Инсоннинг жисмоний борлиғи маълум макон ва замондагина мавжуд бўладиган, инсоннинг моддий борлиғини, унинг танаси, организми, ҳаётий муҳим органлари ва ҳаётий муҳим фаолиятини ифодалайди. Инсоннинг маънавий борлиғи инсонниг тафаккури, дунёқараши, ахлоқи, эътиқоди ва руҳий оламини ўзида мужассамлаштирадиган мураккаб оламни ифодалайди. Инсоннинг ижтимоий борлиғи унинг жамиятда, кишилар билан биргаликда, алоқадорликда мавжуд бўладиган социал борлиғини ифодалайди. Соғломлаштириш масаласи инсон мавжудлигининг ҳар уччала шаклига хосдир. Уларнинг ҳар бирини алоҳида таҳлил қиламиз. Жисмоний соғломлаштириш – инсон танасини, турли органларини саломатлиги, чидамлилиги, ташқи таъсирларга нисбатан курашувчанлик қобилиятини кучайтириш, тўғри овқатланиш ва фаол жисмоний ҳаракатда бўлиш асосида организмнинг соғломлигига еришиш ва бу ҳолатни сақлаб қолишга йўналтирилган комплекс фаолият йиғиндисидир. Жисмоний соғломлаштириш, инсоннинг руҳий-маънавий ва ижтимоий соғломлаштиришнинг асоси ҳисобланади. Чунки, соғлом ва бақувват инсонда, руҳан тетиклик, ижтимоий муносабатларда ўзини дадил ва ишонч билан хис қила олиш, соғлом фикрлаш кўникмаларини ривожлантириш еҳтимоли юқори бўлади. Халқимиз орасида кэнг тарқалган “Соғ танда соғлом ақл” мақолининг маъноси ҳам айнан шу фалсафани ифодалайди. Жисмоний соғломлаштиришнинг асосида соғлом турмуш тарзини шакллантириш ётади. “Соғлом турмуш тарзи - бу инсон ва унинг саломатлиги, хавфсизлигани таьминлашга хизмат қилувчи кўникмаларга эга бўлиш асосида хаётий фаолиятни йўлга қўйиш ҳамда инсоннинг жисмоний саломатлигини юқори даражада бўлишига эришишни таьминловчи ижтимоий ҳодисадир” 1 . Соғлом турмуш тарзи - инсон турмуш шароитларини фаол ўзлаштириш, жисмоний фаол ҳаёт тарзи олиб бориш асосида шакллантириладиган ҳаёт усули бўлиб, рационал кун тартибига риоя қилиш, фаол ҳаракат асосида организмни чиниқтириш, спорт билан шуғулланиш, тўла ва сифатли овқатланиш, овқатланиш, кийиниш ва танани тоза сақлашнинг гигиеник қоидаларига риоя килиш, мулоқот ва экологик маданиятга эришиш, умуминсоний ва миллий қадриятлар асосида маьнавий тарбия олиш, зарарли одатлардан ўзини тута билиш демақдир. Соғлом турмуш тарзини шакллантиришнинг мақсади ва вазифалари: 1 K.Rahimqulov. Milliy harakatli o’yinlar. Toshkent Tafakkkur Bo’stoni. 2012 “- шахс ҳаё т и ва саломатлигига салбий таъсир кўрсатувчи омилларни бартараф этиш борасидаги назарий билим ва амалий кўникмаларни ўзлаштиришга эришиш; - кун тартибига қатьий амал қилиш; - мунтазам равишда чиниқиб бориш, фаол жисмоний ҳаракатни ташкил этиш ҳамда спорт билан доимий шуғулланишга эришиш; - тўғри овқатланиш коидаларининг моҳияти ва аҳамияти тўғрисидаги маълумотларни пухта ўзлаштириш ва улардан амалий фаолиятда фойдаланиш; - шахсий саломатликни сақлашга нисбатан масъулиятни карор топтириш; - атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, экологик маданият қоидаларига эга бўлиш; - турли хилдаги жароҳатланиш ва бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш лаёқатига эга бўлиш; - салбий одатларни ўзлаштириш (тамаки маҳсулотларини чекиш, наркотик моддалар ва спиртли ичимликларни истеьмол қилиш)нинг рағбати юзага келмаслигини таъминлаш; - жинс сифатида тўғри тарбияланиш, шахсий гигиена қ оидаларидан хабардор бўлиш ва уларга оғишмай амал килиш; - турли касалликларга қарши иммунитетни ҳосил қилиш йўлида назарий ва амалий фаолиятни ташкид этиш ва ҳоказо” 1 . Соғломлаштиришнинг асосини соғлом турмуш тарзи ташкил этади. Соғлом турмуш тарзи талабларига риоя етган ҳолдагина инсон ўзини ҳам жисмонан, ҳам руҳан-маънан, ҳам ақлан согломлаштириши мумкин. Соғлом турмуш тарзи –умуминсоний ва миллий қадриятлар асосида маънавий тарбия олиш, зарарли одатлардан ўзини т ия билиш , ўз танасини чиниқтириш ва соғломлаштириш асосида руҳий-маънавий соғломлашиш учун замин тайёрлашни назарда тутади. Со ғ лом турмуш тарзи, мухит, эркинлик, ижодий тафаккур бир-биридан ажралмас яхлит жараённинг турли томонлари булиб, 1 B. Yadgarov Sog'lom turmush tarzi – barkamol avlod tarbiyasining asosi. Toshkent, O'zDJTl, 2005, 200 B. улар ўртасида ўзаро алоқадорлик ва ўзаро таъсир доими й равишда ушбу жараённинг мавжудлигини ва бир бутунлигини таъминлаб беради . Соғлом турмуш тарзи – инсоннинг маънавий, ақлий, руҳий ва жисмоний жиҳатдан юксак хусусиятларга эга бўлишга ҳаракат қилишдир. Ҳар қандай жамиятнинг энг муҳим вазифаси эса ёшларга, келажак авлодга жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланиш соғлом турмуш тарзини асоси эканлиги тўғри ва етарлича тушунтириш орқали уларда спорт билан ҳамнафас яшаш кўникмаларини шакллантириш саналади. “Соғлом авлодгина соғлом миллат – соғлом давлат қура олади ва соғлом турмуш тарзига эриша олади” 1 . Одамларнинг турмуш тарзи муайян мухитда ташкил топиб, уларнинг тафаккури асосида шакл ва мазмун мазмун ҳосил қилади, баркарорлашиб, ўзига хос йуналиш ва мазмун касб этади. Бу таъсирлар ўзаро уй ғ унлашиб бир-бирини тўлдирганда, маънавий асосларга эга бўлгандагина турмуш тарзининг соғломлик даражаси янада ошади ва сифатий жиҳатдан юксакликка кўтарилади. Аммо бу жараён зиддиятли бўлиб, турмуш тарзини шакллантирувчи ўзаро таъсирлар нисбати турлича, масалан, баъзан мухитнинг турмуш тарзига таъсири нооқилона бўлиши ҳам мумкин. Бундай ҳолатларда соғлом турмуш тарзининг асослари бузилади ва ўз-ўзидан маълумки жараёндаги соғломлаштириш даражаси ўз моҳиятини намоён қила олмайди. Оқилоналик асосида инсон тафаккури ётади. Инсон тафаккури юксак ривожланган бўлса, у муҳитнинг салбий таъсирини ўз вақтида англай олади ва ушбу таъсирни бартараф эта олади. Шу билан турмуш тарзининг ривожланишини таъминлаб туради. Мана шу ўринда ўз-ўзидан соғломлаштиришнинг иккинчи тури – маънавий соғломлаштириш масаласи келиб чиқади. Маънавий соғломлаштириш – шахс онги ва тафаккурига, шу асосида шаклланадаган ахлоқий қадриятлари тизимига асрлар давомида шаклланиб, такомиллашиб келган миллий ва инсониятнинг тарихий тажрибасидан ўтган юксак инсоний фазилатлар, инсонпарварлик тамоиллари асосида таъсир 1 B. Yadgarov Sog'lom turmush tarzi – barkamol avlod tarbiyasining asosi. Toshkent, O'zDJTl, 2005, 200 B. кўрсатишдир. Маънавий соғломлаштириш шахс турмуш тарзи ва маънавий тизимига: - ахлоқий қадриятлар - виждон, бурч, иймон-эътиқод, маъсулият, фидоийлик, ҳаллолик, ватанпарварлик, миллатпарварлик ва инсонпарварлик туйғуларни сингдириш; - ахлоқий хиссиётлар - сабр-тоқат, раҳм-шавқат, бағрикэнглик каби жиҳатларни тарбиялаш; - ахлоқий позиция – яхшилик ва ёмонликни бир-биридан ажрата олиш, ҳаёт йўлларида учрайдиган турли қийинчиларга қарши кураш ва уларни энгишга интилиш, қатъиятлилик каьиларни турмуш тарзига сингдириш; - ахлоқий хулқ-атвор – хатти ҳаракатида юқорида санаб ўтилганларни намоён қилиш, ёки юқорида санаб ўтилган жиҳатларни ўз фаолиятининг мезонига айлантириш. Шу ўринда маънавий тарбия ва маънавий соғломлаштиришни бир-биридан ажратиб олишимиз лозим. Маънавий тарбия жараёни шахс тарбиясида намоён бўладиган бирламчи ва дастлабки фаолият босқичидир. Яъни, шахсни ижтимоийлашув ва маънавийлашувига қаратилган фаолиятнинг дастлабки шакли ҳмсобланади. Маънавий соғломлаштириш эса маънавий тарбиянинг мақсади деб айтсак хато бўлмайди. Маънавий тарбиялаш жараёнида маънавий соғломлаштириш амалга оширилади. Маънавий соғломлаштириш шахсни тарбиялаш жараёнининг асосий ва устивор мақсади бўлиши лозим. Инсон маънавий тизимида турмуш тарзи ва тафаккур тарзи бир-бирига узвий таъсир кўрсатади. Турмуш тарзи тафаккур тарзига нисбатан кэнг тушунча бўлсада, тафаккур тарзи асосида шахс турмуш тарзи шаклланади. Шу сабабдан инсонда соғлом тафаккурнинг ривожланиб боришини таъминлаш соғлом тарбия тизими хал килувчи ахамиятга эгадир. Умуман олганда инсон тарбияси тафаккур тарбиясидан кура кэнгрок мазмунга эга. Тафаккур тарбияси инсон тарбиясининг мухим, алоҳида бир томонини ифодалайди. Модомики, тафаккур соғлом турмуш тарзини қарор топтиришнинг мухим омили экан, соғлом тафаккур умуман инсон борлиғининг моҳиятли ифодаси унда соғломлаштиришнинг бошқа турлари ва кўринишлари шаклланишининг асосий шартидир. Чинакам инсонийлик, мехнатсеварлик, олийжаноблик ва бағрикэнглик, ўзликни англаш, ўз-ўзини тарбиялаш, ҳакикат ва халк манфаати йулида фидокорлик, жонбозлик ва ташуббускорлик каби жиҳатлар соғлом тарбияни амалга оширишнинг асосий тамойилларидир. Маънавий ва ахлокий покланиш, иймон, инсоф, диёнат, ор- номус, мехр окибат ва шу каби чинакам инсоний фазилатлар з- зидан пайдоӯ ӯ бўлмайди. Ҳаммасининг заминида маънавий тарбия ётади. Соғлом тарбия тизимини карор топтириш, маънавий тарбия жараёнини тўғри ташкиллаштириш дейилганда тарбиядаги зарурий изчиллик, илмийлик, миллийлик, тарихийликнинг комплекс, тизимли ҳолда намоён б лишини ӯ тушунишимиз мумкин. Шу маънода соғлом тарбия тарбиянинг гуманистик моҳияти ва юксак шаклини билдиради. Унинг юксак шаклдаги к риниши, ӯ энг аввало Ватан ва халк манфаатлари билан уйғунлаштирилган шаклидир. Хеч иккиланишсиз айтишимиз мумкинки, маънавий тарбия тизими том маънода соғлом тарбия тизимидир. Унинг асосий тамойиллари инсонийлик, тартиб-интизом, масъулият ва мажбурият хисси ҳисобланади. Ўз - ўзини шакллантириш соғлом тарбиянинг энг қийин, аммо энг с амарали кўринишларидан биридир. Шу сабабдан тарбияга синергетик ёндашувнинг асоси бўлган ўз-ўзини ташкиллаштириш. ўз-ўзини назорат қилиш, ўз-ўзини бошқариш, соғлом тарбияни ташкиллаштиришнинг энг муҳим, руҳий самарадорлиги энг юқори шакли ҳисобланади. Маънавий соғломлаштиришнинг асосини ташкил этувчи у чта тушунча - соғлом мухит, соғлом тафаккур, соғлом тарбия Форобий томонидан энг мухим хаётий жараёнларнинг энг муҳим талаблари ва қоидалари тарзида унинг асарларида таҳлил этилади. Аҳамиятли жиҳат и шундаки, Форобий бу тушунчаларни ягона, бир бутун жараённинг турли босқичлари, деб ҳисоблайди ва бунга фақат соғлом тарбияни тўғри ташкиллаштириш орқалигина эришиш мумкин деб ҳисоблайди. Форобий тафаккурни чиниқтиришда бахт-саодатга эришишда вазият, муҳитнинг ролининг катта эканлигини алоҳида таъкидлаб ўтади. “Ҳар бир инсон фазилатли ёки разолатли феъл-атворга эга бўлиб яша ш жараёнида хар иккисидан бирини бажаришга даъват этилади. Инсон ўз та биатидаги икки куч эзгулик ва ёзгулик ўртасидаги курашда ўз келажагини аниқлаётганда масалага вазият, зарурият орқали таъсир қилиб, эзгуликнинг танлаб олин ишига ёрдамлашиш керак. Бир томондан, инсондаги иродани чиниқтири ш , унга мадад бериш, иккинчи томондан, унинг тафаккурини соғломла ш тириш, турли фисқу фасодлардан фориғлантириш орқали эзгулик учун кўрашиш и зарур. Бунда соғлом тарбиянинг ўрни алоҳидадир . Руҳни тарбиялаш ва поклашнинг оқибати ўта ижобий бўлиб , яхши хулқларни олийжаноб фазилатларга айлантиради ” 1 . Яна бир буюк ватандошимиз, ўз асарларида маънавий тарбия масаласини кэнг қамровда таҳлил қилган мутафаккир Юсуф Хос Хожиб ўз асар лар ида соғлом турмуш тарзи , соғлом тафаккур ва соғлом тарбия борасида назарий муаммоларн инг ечимини топиш хақида сўз юритган . “ Соғлом ақл , соғлом фикр , соғло м онг ва заковат , соғлом эзгу хислат - хусусият , соғлом феъл - атвор эгаси бўли ш билан бирга , инсон учун унинг жисмоний камолоти , чиниққанлиги , сиҳа т - саломатлиги , соғлом жисмоний қувватга эга бўлиши хам нихоятда аҳам иятли ” 2 , эканлиги хақида қимматли фикрлар қолдирган . Халқимиз орасида “Соғлом танда –соғ ақл” деган нақл ниҳоятда кэнг тарқалган ва аксиома, исбот талаб қилмас ҳақиқат даражасига кўтарилган. Рим сатириги Ювенел ва умуман Рим педагогикаси бунинг тескарисини эътироф этган. Яъни, уларда, “Ҳар қандай соғлом танада соғлом ақл бўлсин”, деб таъкидлашган. Агар 1 Мaънaвият юлдузлaри. - Tошкент: Ўзбeкистoн миллий энциклoпeдияси, 2011. - Б.176. 2 Мaънaвият юлдузлaри. - Tошкент: Ўзбeкистoн миллий энциклoпeдияси, 2011. - Б.169. соғлом танада руҳ, тафаккур, ахлоқ носоғлом бўлса, ўша тана ўз соғломлигини узоқ сақлаб қола оладими? Носоғлом маънавий тарбия, носоғлом тафаккур тарзи ва шу асосда шаклланадиган носоғлом турмуш тарзи натижасида ҳар қандай соғлом тана инқирозга юз тутади. Масалан, зарарли одатлар, ичкилик, чекиш, норационал овқатланиш, ҳар қандай соғлом организмни емиради. Демак, жисмоний соғломлик ва маънавий соғломлик бир-биридан ажралган ҳолда мавжуд бўла олмайди. Ижтимоий соғломлаштириш – ижтимоий муносабатлар содир бўладиган маконни соғломлаштиришни назарда тутиб, шахснинг жисмоний ва маънавий соғломлашиши учун шарт-шароитларни ўзида мужассамлаштирган муҳитни шакллантиришни ифодалайди. Гап шундаки, шахснинг соғломлашиш жараёни хеч бир истисносиз маълум бир ижтимоий маконда содир бўлади. Бу ижтимоий макон ўз ичига оила, мактаб, маҳалла ва жамиятнинг бошқа ижтимоий институтларини қамраб олади. Шахснинг жисмоний ва маънавий-руҳий соғломлаштириш жараёни бевосита ана шу институтлар таъсирида амалга ошади. Ижтимоий соғломлаштириш, шахснинг соғломлаштириш жараёнига бевосита таъсир этувчи ушбу институтларда маънан соғлом муҳитни шакллантириш, уларни имкон қадар турли иллатлардан тозалаш, уларда миллий ва умуминсоний қадриятларга айланган инсонийлик жиҳатларини ва фазилатларини сингдиришни назарда тутади. Мамлакатимизда мустақилликнинг илк йилларидан бошлаб давлат сиёсатининг устивор вазифаларидан бири сифатида қараб келинаётган ижтимоий маънавий муҳитни соғломлаштириш масаласи айнан шу масалага қаратилган. Мамлакатимиз аҳлининг, айниқса ёшларимизнинг дунёвий, илмий, ахлоқий салоҳиятини юксалтириш, уларда юрт истиқлолига садоқат, миллий-маънавий ва диний ақидапарстликнинг ҳар қандай кўринишларининг олдини олиш, ўлкамизда ижтимоий-маънавий ва сиёсий муҳитни янада соғломлаштириш, ҳуқуқий демократик давлат асосларини мустаҳкамлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси 1999 йил 29 май куни 13 сонли қарорни қабул қилиш орқали бу борадаги амалга оширилаётган ишларнинг ҳуқуқий асосини мустаҳкамлаб берди. Ушбу қарорда қуйидаги асосий авзифалар белгилаб берилган: - “ жамиятнинг бетакрор ижтимоий тузилмаси ҳисобланадиган маҳалла институтини аҳолининг чинакам маслакдоши ва кўмакдошига айлантириш, унинг роли ва аҳамиятини ошириш; - хотин-қизлар ижтимоий фаоллигини қўллаб-қувватлаш, уларнинг жамиятдаги ўрнини мустаҳкамлаш, ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш; - жамият ва оилада соғлом ва барқарор ижтимоий-маънавий муҳит ҳамда тинчлик, тотувлик ва осойишталикни таъминлашнинг ташкилий- ҳуқуқий механизмларини тубдан ислоҳ қилиш; - маҳалла институтининг ички ишлар органлари, бошқа давлат идоралари ва жамоат ташкилотлари билан узлуксиз, тизимли ҳамкорлигини йўлга қўйиш; - фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ходимлари ва ички ишлар органлари таянч пункти профилактика (катта) инспекторларининг (кейинги ўринларда – профилактика инспектори) роли ва мавқеини янада ошириш, мустақиллиги ҳамда ваколатларининг амалий самарадорлигини таъминлаш; - ахолининг барча қатламларини жисмоний тарбия ва спорт билан фаол шуғулланишлари учун барча зарурий шарт-шароитларни таъминлаш; - жамиятда “Обод ва хавфсиз маҳалла” тамойилининг тўлақонли ва самарали жорий этилишида ҳар томонлама кўмаклашиш, оилалар ва маҳаллалардаги ижтимоий-маънавий муҳитни соғломлаштиришда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари билан яқин ҳамкорлигини ўрнатиш; - оила институтини мустаҳкамлаш бўйича, энг аввало, “Соғлом оила – соғлом жамият” ғоясини ҳаётга татбиқ этишга йўналтирилган ягона давлат сиёсатини олиб бориш, нотинч ва муаммоли оилаларга манзилли кўмаклашишни ташкил этиш; - хотин-қизларни қўллаб-қувватлашга доир давлат сиёсатининг самарали амалга оширилишини таъминлаш, уларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, мамлакат ижтимоий-сиёсий ҳаётидаги роли ва фаоллигини ошириш, хотин-қизлар ва эркаклар учун тэнг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатларини таъминлаш; - хотин-қизларнинг муаммоларини ўз вақтида аниқлаш, ёрдамга муҳтож бўлган ва оғир ижтимоий аҳволга тушиб қолган хотин-қизларга, шу жумладан, ногиронлиги бўлган аёлларга ижтимоий-ҳуқуқий, психологик ва моддий ёрдам кўрсатиш; - хотин-қизларнинг бандлигини таъминлаш, меҳнат шароитларини яхшилаш, хотин-қизларни, айниқса, қишлоқ жойлардаги ёш қизларни оилавий ва хусусий тадбиркорликка, ҳунармандчиликка кэнг жалб этиш масалаларида ҳар томонлама манзилли қўллаб-қувватлаш; - фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари фаолиятини қўллаб- қувватлаш, уларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, маҳалла тизимини ривожлантириш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш; - фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг жамиятдаги ўрни ва ролини кучайтириш, аҳоли кундалик муаммолари билан ишлаш ва таъсирчан жамоатчилик назоратини амалга оширишдаги мавқеини юксалтириш; - маҳаллаларда қонун устуворлигини таъминлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш масалаларида ички ишлар органлари, бошқа давлат идоралари ва жамоат ташкилотларининг ўзаро ҳамкорлигини мустаҳкамлаш; - ёлғиз кексалар, ижтимоий ҳимояга муҳтож ва кам таъминланган оилаларга моддий кўмаклашиш, ижтимоий қўллаб-қувватлашни таъминлашда ҳуқуқий, услубий ва амалий ёрдам кўрсатиш, нуронийларнинг билим ва бой ҳаётий тажрибасидан ёшлар маънавиятини юксалтириш, уларда ватанпарварлик руҳини мустаҳкамлаш масалаларида самарали фойдаланиш 1 ”. Соғломлаштириш масаласи ҳар қандай давлат ва жамиятда энг муҳим, мамлакат келажагини ва тараққиётини белгилаб берадиган масала сифатида давлат сиёсатининг устивор вазифаси бўлиб келган. Буюк бобомиз Амир Темур ҳам ўзининг машҳур иборасида “Фарзандлари соғлом юрт қудратли бўлур”, деб таъкидлаган. Шу нуқтаи назардан мамлакатимизда мустақилликнинг илк йиллариданоқ аҳолини соғломлаштириш, ҳар томонлама баркамол авлодни тарбиялаш масаласи биринчи президентимиз И.А.Каримов томонидан давлат сиёсати даражасида еътибор қаратилган масалалардан бири сифатида кун тартибига қўйилда ва ушбу соҳада тизимли чора тадбирлар ишлаб чиқарилди. Хусусан, 1993 йил 4 март куни Ўзбекистонда биринчи олий давлат нишони – “Соғлом авлод учун” ордени таъсис етилди. Шу йили 3 июнда “Соғлом авлод учун” Халқаро хайрия жамғармаси ташкил етилди. Жамғарманинг асосий вазифаси, “мамлакатимизда ёш авлодни соғломлаштириш миллий дастурини амалга ошириш, она ва бола саломатлигини муҳофаза қилиш, бу борада ички потенциал ва халқаро ҳамкорликни уйғунлаштиришнинг самарали механизмларини яратиш, соғломлаштириш соҳасидаги фаолиятни комплекс ташкил қилишни йўлга қўйишдан иборат 2 ”. Ушбу соҳадаги чора тадбирларни янада кучайтириш мақсадида мамлакатимизда 1998 йил “Оила йили”, 1999 йил “Аёллар йили”, 2000 йил “Соғлом авлод йили”, 2001 йил “Оналар ва болалар йили”, деб еълон қилинди ва бу йиллар давомида бир нечта қонунлар, қарорлар, давлат дастурлари қабул қилиниб, бу борадаги амалга ошириладиган чора тадбирларнинг ҳуқуқий базаси мустаҳкамланди. Ўзбек халқи ўзининг анъаналарга бойлиги ва бу анъаналарига садоқат ва ҳурматини асрлар орқали сақлаб ва ҳимоялаб келмоқда. Бундан уч минг йил 1 O’zbekiston Respublikasi Vazirlar maxkamasining «O’zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora tadbirlari to’grisidagi» qarori. «Xalq so’zi» gazetasi, 1999. 29 may. 2 B. Yadgarov Sog'lom turmush tarzi – barkamol avlod tarbiyasining asosi. Toshkent, O'zDJTl, 2005, 200 B аввал яратилган зардўштийларнинг муқаддас китоби “Авесто” да ёшлар ва кексаламинг саломатлигини яхшилаш, узоқ умр кўриш мақсадида турли воситалар ҳамда усуллардан фойдаланиш йўллари, усуллари ва аоситалари ифода етиб ўтилганлигини гувоҳи бўлишимиз мумкин. Бунда тозаликка эътибор бериш, тўғри овқатланиш, дам олиш, уйқу ва жисмоний фаоллик каби ҳаётий эҳтиёжларга алоҳида эътибор берилган. Шунингдек, соф ҳавода сайр қилиш, терлаб меҳнат қилиш, тана (гавда) аъзоларини ҳаракатлантирувчи ва чиниқтирувчи амаллар (машқлар, ўйинлар)ни мунтазам равишда бажариб бориш зарур эканлиги кўрсатил ўтилган. Бундан ташқари ҳадисларда ҳам ушбу масалада бир қатор қимматли фикрлар учрайди қайсики, дангасалик, турли касалликлар ва ножўя ҳаракатларнинг олдини олишда ҳар бир мўмин-мусулмон жисмоний меҳнат қилиши, турли ҳаракатли ўйинларни бажариш, аъзоларни тоза тутиши ниҳоятда зарурлиги уқтирилади. Бундан кўриниб турибдики, турли хил ҳаракатли ўйинлар, кийиниш, тозаликка эътибор бериш, ўйинларда ҳалол қатнашиш, сўнгра ювиниб таранишни ислом манбаалари ҳам эътироф этади. Демак, миллий ҳаракатли ўйинларнинг мазмун ва мақсадида жисмоний сифатларни ўстириш, инсоний фазилатларга риоя қилиш каби ижобий хусусиятлар, умуминсоний жиҳатлар ва қадриятлар ўз ифодасини топган. 1.2 Миллий анъаналарда соғломлаштириш масалаларининг э стетик асоси Миллат учун муҳим аҳамиятга ега бўлган, миллатнинг бошқа миллатлардан ажратиб турувчи етник жиҳат ва хусусиятлар билан боғлиқ қадриятлар миллий қадриятлар ҳисобланади. Миллий қадриятлар миллатнинг тарихи, яшаш тарзи, маънавияти ҳамда маданияти билан чамбарчас боғлиқ ҳолда шаклланади, ривожланади ва авлоддан авлодга етиб боради. Миллий анъаналар ва қадриятлар замон билан ҳамнафас бўлиб, ижтимоий макон ва замонда ўз актуаллигини сақлаб қололса ижтимоий давр уни инкор қилмайди. Анъаналарнинг қадриятга айланиши уларнинг эстетик қадр қиммати нечоғли баландлиги билан ҳам боғлиқ. Ушбу параграфда миллий анъаналаримизнинг эстетик асослари ва жиҳатларини фалсафий таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Бунда миллий анъаналаримиздаги гўзаллик, улуғворлик, нафосат масалаларини кўриб чиқишга, миллий байрамларимиз, миллий ўйинларимизда соғломлаштириш масалалари нечоғли чуқур сингиб кетганлигини кўриб чиқамиз. Халқимизнинг турмуш тарзида йил фасллари , аҳолининг турмуш тарзи , машғулотлари билан боғлиқ турли хил удумлар , урф - одат ва маросимлар мавжуд бўлиб , уларнинг кўпчилиги шарқ халқларининг энг қадимий қадрияти ҳисобланган Наврўз байрамига у ёки бу даражада боғлиқ ҳолатда шаклланганлигини ва ривожланганлигини кўришимиз мумкин . Биз катта тантаналар билан нишонлаётган улуғ айём, баҳор байрами - Наврўзни аждодларимиз табаррук кун деб билиб, уни катта қувонч ва хурсандчилик, шоду ҳуррамлик ва дабдаба билан ўтказишган. Наврўз, ҳаёт, яхшилик ва ёмонлик, гўзаллик, улуғворлик тимсоли сифатида қадимги аждодларимизнинг илк илмий ва диний тасаввурларини ўзида мужассамлаштирган бўлиб, дастлаб ушбу байрамни ўтказиш ўтроқ деҳқонларда, сўнгра ярим ўтроқ ва кўчманчи туркий халқларнинг ҳам урф- одатларига айланган. Тарихий илдизлари жуда чуқур бўлган ушбу байрам Марказий Осиё ва Ўрта Шарқ мамлакатларида анча қадим даврлардан ташкил топган тантана бўлиб, унинг қадимий анъана ва қадрият эканлигини исботловчи қатор тарихий ёзма манбалар ва тарихий асарлар мавжуд. Жумладан, Абу Райҳон Беруний, ўзининг тарихий, илмий ва адабий асарларида Наврўзнинг келиб чиқиши, унинг ўзига хос қадимий расм- русумлари ва маросимлари тўғрисида қизиқарли маълумотларни ёзиб қолдирган. “Ўтмиш халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида Наврўзнинг қадимги шарқ халқлари ҳаёт тарзида тутган ўрни ҳақида муҳим тарихий илмий маълумотлар ёзиб қолдирилган. Наврўз байрамининг миллий анъана ва қадрият сифаида халқимиз ҳаёт тарзини соғломлаштиришдаги ўрни беқиёс. Наврўз кишиларнинг ҳам жисмоний, ҳам руҳий-ақлий соғломлашишида, покланишида, шу билан бирга ижтимоий соғломлаштиришда, атроф муҳитни ободонлаштиришда, қўни қушни, қариндош уруғлар билан муносабатларни янада яқинлаштиришда, ҳайр- еҳсонни кучайтиришда, ески гиналарни унутиб, кишилар ўртасидаги муносабатларни соғломлаштиришда беқиёс ўрин тутган. Бугунги кунда ҳам Наврўз олдидан юртимизнинг барча вилоятлари, шаҳарлари, туманларида кўчалар, қишлоқ қабристонлари, атроф-муҳит тозаланиб, янги йилнинг барча учун хайрли келишини сўраб, турли маросимлар ўтказилади. Одамларнинг ўзлари ҳам янги йилни покланган ҳолда кутиб олишга ҳаракат қиладилар. Шу билан биргаликда барча суғориш тармоқлари лойқадан ҳашар усулида тозаланиб, сув йўллари равонлаштирилади, атроф муҳитни тозалаш ва кўкаламзорлаштириш ишлари кучайтирилади. Ушбу мазмундаги ишлар минг йиллардирки ўз аҳамиятини йўқотмай анъана сифатида барҳаёт яшаб келмоқда ва халқимиз турмуш тарзини соғломлаштиришда беқиёс аҳамиятга ега бўлмоқда. “Халқимизнинг қадимий анъанасига кўра, Наврўз байрами ҳут ойининг охирги кечаси оила даврасида ўтказиладиган "қозон тўлди" удуми билан бошланган. У соф оилавий удум бўлиб, ҳар бир хонадон ўз имконияти доирасида тансиқ таомлар тайёрлаб, ўтган аждодлар руҳига "ис" чиқарадилар” 1 . "Қозон тўлди" оқшомида барча идишлар сувга тўлдирилган, Халқ қарашларига кўра, сув тўлдирилган идишларга тангрининг марҳамати билан қут-барака тўлади деб тасаввур қилинган” 2 . "Қозон тўлди" оқшомида ҳар бир хонадон қозонларини тўлдириб бирор лаззатли таом тайёрласа, келаётган йилда ҳосил мўл бўлади деган қарашлар мавжуд бўлиб, унинг тарихий асослари "Авесто"да қайд қилинган "Хамаспаета" байрами билан боғлиқ деб ҳисобланади. Ушбу маросимда кишиларнинг дастурхонларидан уларнинг асосий машғулотларини билиб олиш мумкин бўлган. Масалан, деҳқонларнинг дастурхонида асосан кўкатлар, сабзавотлар ва боғдой маҳсулотларидан тайёрланадиган таомлар ўрин егалласа, чорвадор аҳолининг дастурхонида сут ва гўштдан тайёрланадиган таомлар ўрин егаллаган. Бу маросимда қўни қошнилар ва қариндош уруғлар бир-бирларининг ҳол-ахволидан ҳабар олиш, қишдан соғ саломат чиқиб олганлиги билан табриклаш анъанаси мавжуд бўлганки, ушбу анъананинг юксак эстетик аҳамиятини еътироф етиш лозим. Яъни ушбу анъанда инсонпарварлик, меҳр-оқибат, ҳамжиҳатлик сингари жамиятнинг ижтимоий муҳитини соғломлаштирувчи хисларларнинг кучли еканлигини кўришимиз мумкин.Деҳқонлар, Наврўз арафасида еттита ёғоч тахтача устига буғдой, арпа, шоли, жўҳори, тариқ, жавдар, мош каби донли екинларнинг уруғларини ёйиб қўйиб, ҳар куни сув сепиб, уларни Наврўз дастурхонини безаш учун кўкартиришган. Ушбу анъана ҳозиргача ҳам сақланиб қолган. "Қозон тўлди" куни ана шу донларнинг унишига қараб, келаётган мавсумда қайси екиндан мўл ҳосил олиш мумкинлигини таҳминан чамалаб кўришган. Ҳар йили Наврўз байрамида дошқозонларда сумалак, ҳалим, кўкли таомлар, дуккакли ошлар ва бошқа кишилар танасига қувват бағишловчи, 1 Эркаев А . Маънавият учун йўналиш - Т ошкент : Ўзбекистон Миллий кутубхонаси, 1999. 226 б. 2 Эркаев А. Маънавият учун йўналиш -Тошкент: Ўзбекистон Миллий кутубхонаси, 1999. 226 б. уларнинг жисмоний соғломлигини оширувчи баҳорий таомлар пиширилади. Ушбу таомлар ичида энг кэнг тарқалгани сумалак бўлиб, бу таомни тайёрлашнинг ўзи алоҳида бир маросим ҳисобланади. “"Сумалак" атамаси "шарбат учун ундирилган арпа" ёки буғдой маъноларини англатувчи қадимий туркий сўз "сума"дан келиб чиққан. Муҳаммад Ҳусайн Бурхоннинг "Бурхони қотъи" асарида (1650 й) "саману - ҳолвайтарга ўхшаган нарса, уни кўклаган буғдой ўсимталарининг ширасидан тайёрланади" 1 , деб изоҳланади. Сумалак пишириш ишларига ёши улуғ, кўп фарзандли, халқ орасида катта ҳурмат қозонган аёллар етакчилик қилиши ва сумалак ўчоғидан одамлардаги шамоллашни ҳайдовчи восита сифатида фойдаланиб, фарзанд кўрмаётган жувонларнинг сумалак ўчоғига кириб ўтиришлари сумалакнинг ҳосилдорлик ва соғломлаштириш жиҳатларти билан боғлиқ еканлигини кўрсатиб беради. Улкан қозонларнинг қўйилиб таом пиширилиши ҳам ҳалқимизнинг гўзал анъаналаридаги улуғворликнинг ўзига хос намоён бўлиши ҳисобланади. Серҳосиллик тимсоли ҳисобланган бундай қозонларда пиширилган сумалакдан тановвул қилган кишининг танасига беҳисоб куч қувват, дармон кириш билан бир қаторда йил бўйи омад, қут-барака ёр бўлади деган қарашлар мавжуд бўлган. Бир идишда таом истеъмол қилиш одамларни ўзаро яқинлаштиради деган қадимий қарашларга ҳамоҳанг ҳолда битта қозонда байрам таомларини тайёрлаш ҳам кишиларни маънавий жиҳатдан бирлаштиради десак ҳато бўлмайди. Бундан ташқари, ҳаммамизга маълумки, Наврўз байрамида халқимиз кўплаб миллий ўйинлар, ақлий ва жисмоний имкониятларини кўрсатиб берувчи анъанавий мусобақаларни ташкиллаштиришни одат қилган ва бу анъана бугунги кунда ҳам сақланиб келмоқда. Ана шундай ўйинлардан айримларининг ёшларни ҳар томонлама соғломлаштиришдаги ролини таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. 1.Рўмолчани торт . 1 Мaънaвият юлдузлaри. - Tошкент: Ўзбeкистoн миллий энциклoпeдияси, 2011. - Б.169. Ўйин ҳақида тушунча . Қатнашувчилар жуфтликларга бўлинади. Ҳар бир ўйинчининг вазифаси рақибидан рўмолчани тортиб олиш. Рўмолчани биринчи бўлиб тортиб олган ғолиб саналади. Қоидаси . Рақибни қўлидан ушлаб олиш, туртиб юбориш ман етилади. Бошқача усуллар . -тиззалаб ўйнаш мумкин -рўмолчани ўйинчининг оёғига боғлаш мумкин 1 . рўмолчани торт Ушбу ўйин иштрокчилардан чаққонлик ва епчиллик билан бир қаторда рақибга нисбатан ҳурмат, ички ҳотиржамликни сақлаш сингари руҳий ва жисмоний имкониятларнинг уйғун ривожлантирилишини талаб этади. Доирадан чиқариш. Ўйин ҳақида тушунча . Диаметри 3-4 м ли доира ичида икки ўйинчи туради хуштак чалиниши билан улар қўлларини бир-бирларининг елкаларига қўйиб, куч билан итара бошлайдилар. Ҳар бир ўйинчининг вазифаси рақибни доирадан чиқаришдан иборат. 1 K.Rahimqulov. Milliy harakatli o’yinlar. Toshkent Tafakkkur Bo’stoni. 2012 доирадан чиқариш Қоидаси. Агар ўйинчилардан бирининг оёғи доира ташқарисига чиқиб қолгудек бўлса ҳам, унга мағлубият ёзилади. Бошқача усуллари . -доира ташқарисига кўкси билан туртиб чиқариш ҳам мумкин, бунда қўллар белда туради. -туртиб чиқариш елка билан амалга оширилганда қўллар ҳаракатга келтирилмайди. -рақибни қўл билан туртиб чиқариш мумкин, бунинг учун рақиблардан бири орқасини угириб турган холатда бўлиши лозим 1 . Э ътибор берадиган бўлсак, ушбу ўйинда ҳам жисмоний фаоллик, епчиллик, чаққонлик, оёқ ва қўлларни бақувват бўлиши каби жиҳатлар устивор. Шу билан бирга ўзбек халқига хос бўлган тантилик, раҳмдиллик, инсонпарварлик хисларлари ҳам ушбу миллий ўйинимизда устиворлик қилади. Бу шундан далолат берадики, аждодларимиз қадим даврларданоқ авлодларнинг жисмоний ва руҳий- маънавий соғломлигини уйғун ривожлантириш масаласига алоҳида эътибор қаратишган. Кўпгина халқларнинг миллий спорт турлари мавжуд, қайсики ушбу миллатнинг жисмоний имкониятлари билан бир қаторда ахлоқий, 1 K.Rahimqulov. Milliy harakatli o’yinlar. Toshkent Tafakkkur Bo’stoni. 2012 инсоний, маънавий жиҳатларини ҳам кўрсатиб беради. Масалан, хиндларнинг “кабади”, хитойликларнинг “кунгфу”, японларнинг “сумо”, “карате”, русларнинг “самбо”, испанларнинг “торридо” ларине бутун дунё яхши танийди. Бу ўйинларнинг ҳар бирида жангарилик, рақибига оғриқли куч ишлатиш, ёки турли йўллар билан ғалабага интилиш ҳолатлари мавжуд. Бундай ҳолатлар ўзбек миллий анъаналари замирида шаклланган миллий спорт ўйинларида деярли учрамайди. Шу билан ҳам миллий анъаналаримизнинг соғломлаштириш жиҳати нечоғли юқори эканлигини кўришимиз мумкин. Хўрозлар жанги . Ўйин ҳақида тушунча . Диаметри 3- 4 м ли доира ўртасида 2 ўйинчи туради. Максад- мувозанатни йўқотишга еришиш ҳамда доирадан четга чиқариш. Қайси ўйинчи буни биринчи бўлиб уддасидан чиқса , ғолиб бўлади. Қоидаси. Атайлаб қўпол турткилар қилиш ман этилади. Ўйинни фақат хўрозлар жанги хуштакдан кейин бошлаш керак. Бошқача усуллар. -хаккалашда оё қ ларни икки мартадан ортиқ алмаштириш мумкин эмас 1 . Наврўз байрамида хўрозлар жанги ҳам хақиқий хўрозлар, ҳам одамлар иштрокида ташкиллаштирилган. Одамлар ўртасида ташкил этиладиган хўрозлар жанги ўйини кишиларнинг эпчиллиги, чаққонлиги, чидамлилиги, тана мувозанатини узоқ муддат сақлаб қола олиши, жисмоний чиниққанлиги каби имкониятларини кўрсатиб бериш учун ўтказилган. Бундан ташқари ушбу ўйин атрофдагиларнинг кайфиятини кўтариш, кулдириш мақсадида ҳам ташкиллаштирилган. Чунки бу ўйинда иштрокчиларнинг ҳатти- ҳаракати атрофдагиларда кулгу уйғотган. Бу эса, ушбу ўйиннинг эстетик қиммати ҳам юқори бўлганлигини билдиради. Зеро, кулгулилик эстетиканинг энг асосий категорияларидан биридир. 1 K.Rahimqulov. Milliy harakatli o’yinlar. Toshkent Tafakkkur Bo’stoni. 2012 Наврўз байрамида энг кэнг тарқалган миллий ўйинлардан бири, албатта улоқ, кўпкари ўйинидир. Бу ўйинда кишиларнинг мардлиги, жасурлиги, кучлилиги, эпчиллиги ва чаққонлиги акс этади. Кўпкари – Ўрта Осиё халқларининг қадимий оммавий, миллий ўйинларидан биридир. Асосан Наврўз, Хосилжон байрамлари, бой ва амалдорларнинг, ўзига тўқ кишиларнинг тўйлари ва оилавий тадбирларида ташкил етилади. Улоқ кўпкари ўйинлари асосан республикамизнинг жанубий воҳаларида ривожланган. Хусусан, қўнгирот, қурама, минг, манғит, барлос, қипчоқ ва кенегас қабилаларида кэнг тарқалган. Бунда улоқ ташкилотчиси ката, қимматбахо совринлар қўйиш орқали полвонларни жалб қилган. Улоқ туркий халқларнинг еркаклари учун шунчаки ўйин, ёки соврин учун майдонга кириладиган мусобақа емас, балки ор-номус масаласи ҳисобланган. Улоқ, йигитларни епчиллик ва чаққонликка, ҳалолликка, довюракликка, мардлик ва жасурликка ўргатиш, шу руҳда тарбиялаш вазифасини бажарган. Демакки, улоқнинг соғломлаштириш, соғлом тарбияни ташкиллаштириш, жисмоний ва руҳий-маънавий соғломликни ўзаро уйғун олиб бориши билан ҳам эстетик аҳамият касб етади. Зеро гўзаллик бу аввало уйғунликдир. Бугунги кунда улоқ тобора оммалашиб, кэнг тус олмоқда. Ҳаттоки, улоқ бўйича халқаро мусобақалар ҳам ташкил етилмоқда. Бу ниҳоятда қувонарли ҳолдир. Зеро, глобаллашув даврида ёшлар ўртасида жисмоний дангасалик авж олиб, миллий анъаналаримизга мос келмайдиган турли ёт иллатларнинг кириб келиш хавфи кучаяётган бир даврда улоқ сингари миллий анъаналаримизнинг сақланиб ривожлантирилиши бир вақтнинг ўзида бир нечта вазифани бажаради. Хусусан, ёшларни миллий анъаналаримиздан узоқлашмаслик, жисмонан соғлом ва бақувват бўлиш, аждодларимизга хос бўлган мардлик, ҳаллоллик сингари соғлом маънавият анъаналарини ўзида тарбиялаш каби функсияларни улоқ ўйини ёрдамида шакллантиришимиз мумкин. Ёшларнинг ҳам жисмоний ҳам маънавий соғломлаштиришда, уларда жамоавийлик руҳини тарбиялашда ёрдам берадиган яна бир миллий ўйинларимиздан “оқ теракми кўк терак ўйинидир”. Оқ теракми кўк терак - асосан болалар ва ўсмирлар о йини бўлиб, бу о йинда иштирокчилар бо йи,ʻ ʻ ʻ кучи ва чаққонлигига қараб тэнг 2 жамоага бо линади. Яъни ҳар бир ʻ жамоанинг иштрокчиларининг кучлари тэнг бўлиши ўйиннинг қизиқарли ва тэнг курашлар билан ўтишини таъминлайди. Ҳар жамоада 10 дан 20 тагача бола қатнашади, 15– 20 м оралиқдаги масофада қўл ушлашиб сафланиб турадилар. Оқ теракми, ко к терак! Биздан сизга ким керак? деган ҳитобни ʻ бир жамоа вакиллари баравар иккинчи жамоа томон айтишади. Иккинчи жамоа сардори биринчи жамоа иштрокчиларидан бирининг отини айтиб чақиради: Сиздан бизга, "фалончи" керак. Шундан со нг о ша чақирилган ʻ ʻ бола югуриб келиб, рақиб жамоа а золарининг қўл ушлашиб турган ерини ʼ ко краги билан узишга уринади. Агар қўллар ушланган жойидан узилиб ʻ ке тса а, рақиб томондаги болалардан хоҳлаганини ўз жамоасига олиб кетади, узолмаса, ўзи ўша жамоада қолади. Ў йин шу тариқа навбат билан давом етади. Қайси жамоада биринчи бўлиб о йинчилар қолмаса, ўша жамоа ʻ ютқазган ҳисобланади. Бу ўйин-қўшиқ тарзида болалар томонидан узоқ замонлардан бери ўйналиб келинади. Бу ўйинни тадқиқ қилган рус тадқиқотчиси М. Наливкин берган маълумот алоҳида қимматга эга. Ана шу маълумотга кўра, бундан юз йилча илгари ҳам бу ўйинни болалар ўйнаганлар ва унинг ижро тартиби қуйидагича болган: “Болалар иккита тэнг гуруҳга болинганлар. Гуруҳламинг ҳар бири ўзаро қўлма-қўл ушлашиб, ўзича саф ҳосил қилишади; иккала саф ҳам юзма-юз туришади. Бир сафдагилар иккинчи сафдагилардан жўр бўлиб сўрашади: Оқ теракми, кўк терак? Биздан сизга ким керак? Кимнидир сўрашади. Сўралган қарши сафни ёриб ўтиш ниятида унга чопиб бориб ташланади; агар у ёриб ўтолса, унда ўша сафдаги болалардан бирини етаклаб бориб ўз сафига қўшади, акс ҳолатда эса ўзи ўша сафда қолади ва ўйин давом етаверади” 1 . Орадан бир асрдан зиёд вақт ўтганига қарамай, ўйин тартиби ҳамон шу ҳолича сақланиб келмоқда. Ўйиннинг ижтимоий-педагогик хусусиятларини мазмуний жиҳатдан ўрганиш ва таҳлил қилиш уларни ўқувчи-ёшлар, талабалар ва катта ёшдаги кишилар ўртасида ташкил қилишда ана шу мақсадларни белгилаб беради. Ушбу ўйинни тўғри ташкил қилинганда у кишилар организмнинг юрак-қон томир, мускул ва нафас олиш тизимларига ижобий таъсир этади. Ҳаракатли ўйинларнинг барчасида бўлгани каби бу ўйин ҳам кишиларнинг функционал, жисмоний ва ақлий имкониятларни оширади, ҳаракатларни бажаришда тананинг катта ва кичик мускулларини ишга солади, бўғинлар ҳаракатчанлигини оширади. Оқ теракми кўк терак ўйинининг соғломлаштирувчи аҳамияти ҳақида гапирилганда ўйиннинг қиш ва ёз фаслларида тоза ҳавода ўтказилиши жуда аҳамиятлидир. Тоза ҳавода ўтказиладиган ҳаракатли ўйинлар модда алмашинувини, организмни етарли кислород билан таъминланишини яхшилайди. бундан ташқари ушбу ўйиннинг эстетик жиҳатлари ҳам ниҳоятда бойдир. Бу ўйин ўсмирлар ўртасида ўтказилганда айниқса йигитлар ва қизлар биргаликда ўйнашганда бир – бирларига бўлган бўлган туйғуларини кўрсата олиш имконияти пайдо бўлади. Бир – бирига бўлган илиқ туйғуларини шу ўйин орқали кўрсатишга, ўзга жамоадан ўз жамоасига кирита олиш имконидан фойдаланишга интилади. Яъни эстетик туйғуларни, севги, йигит ва қиз ўртасидаги илиқликларни ушбу ўйинда бир-бирини танлаш, бир-бири учун кураш, бир-бирини қўлга киритишга интилиш каби нозик туйғулар ҳам намоён бўлади. Шу сабабдан миллий анъаналаримиз замирида шаклланган ўйинларнинг ёшларимизнинг жисмоний, маънавий соғлом қилиб тарбиялашда беқиёс аҳамият касб етиш билан бирга, эстетик қиммати ҳам баландлиги билан уларнинг ижтимоий фалсафий аҳамияти янада ошади. 1 K.Rahimqulov. Milliy harakatli o’yinlar. Toshkent Tafakkkur Bo’stoni. 2012 Ўзбек халқининг энг қадимий спорт ва соғломлаштириш анъаналари ҳақида гап кетганда албатта кураш ҳақида алоҳида тўхталиб ўтишимиз лозим. Чунки, кураш ўз мазмун моҳиятига кўра ўзбек халқи ҳақида жуда ҳам маълумот бера оладиган ижтимоий-маънавий ҳодисадир. Кураш – нафақат спорт тури, балки ўзбек халқининг руҳиятини, ахлоқини, ўзлигини намоён қилувчи миллатимизнинг энг муҳим белгиларидан биридир. Кураш – азалдан ўзбек халқи турмуш тарзининг узвий, ажралмас қисми бўлганлигини археологик топилмалар, тарихий қўлёзмалар тасдиқлаб беради. “Қадимги Бақтрия ҳудудидан топилган жез даврига оид цилиндрсимон сопол идишда икки полвон ва улардан бири иккинчисини чалаётгани тасвирланган. Шу даврга мансуб бошқа археологик топилмада эса полвонларнинг Кураш усулларини намойиш қилаётгани акс эттирилган. Бу ноёб топилмалар милоддан 1,5 минг йил илгари ҳам кураш аждодларимиз турмуш тарзининг бир қисми бўлганидан далолат беради” 1 . Юнон ёзувчиси Клавдий Елиан ( II - III аср) ва бошқа тарихчиларнинг маълумот беришича, Сурхондарё, Қашқадарё ҳудудида умр кечирган сак қабиласи қизларида ўзларига куёвни йигитлар билан курашиб танлаш анъанаси мавжуд бўлган. Кейинчалик бу анъана қизлар куёвни турли шартлар қ ў йиш йўли билан аниқлаш тарзида ўзгариб борган ва бу шартда кураш мусобақаси алоҳида ўрин эгаллаган. Зардўштийларда тўй оқшомида келин ва куёвнинг жисмоний ва ақлий қобилиятларидан келиб чиқиб оилани ким бошқаришини аниқлаш мақсадида оқсоқоллар томонидан турли синовлар ўтказилган. Бу синовларда кураш ҳам алоҳида ўрин эгаллаган. Бундан ташқари курашнинг халқимиз турмуш тарзидаги ўрнини кўрсатишда ўзбек халқ қаҳрамонлик достони — „Алпомиш“даги Барчиннинг шартларини мисол қилиб кўрсатиш мумкин. Улардан бири кураш эканлигини ҳаммамиз яхши биламиз. Шунингдек, “Маҳмуд Кошғарийнинг „Девону луғотит турк“, Алишер Навоийнинг „Ҳамса“, „Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад“, Зайниддин Восифийнинг „Бадоеʼ ул-вақое “, Ҳусайн Воиз Кошифийнинг „Футувватномаи султоний“, ʼ 1 . Расулев А.Т. Народные подвижные игры. Т.: 1994.-71с. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг „Бобурнома“ асарида кураш ҳақида қимматли ма ъ лумотлар бор” 1 . IX -ХVI асрларда кураш халқ ў ртасида кэнг оммалашган. Шу даврда Паҳлавон Маҳмуд, Содиқ полвон кабилар кураш довруғини оширишганликлари, ҳаттоки курашни халқаро даражага олиб чиққанликлари ҳақида маълумотлар бор. Ўзбек курашига тааллуқли кўплаб археологик топилмалар ва тарихий қўлёзмалар мавжуд бўлиб, айниқса юнон- рим тарихчилари, Беҳистун қоятош ёзувлари, Хитой йилномаларида курашнинг ушбу ҳудуд аҳолиси турмуш тарзида нечоғли муҳим аҳамият касб етганлиги ҳақидаги маълумотлар ёзиб қолдирилган. “Бундан 5 минг йил илгари даврга мансуб қадимги Месопотамия ҳудудидан топилган ҳайкалчада белбоғли кураш усулида мусобақалашаётган полвонлар тасвирланган. Хитойнинг қад. „Тан-шу“ қўлёзмасида Фарғо н а водийсида тўйлар, сайллар кураш мусобақаларисиз ўтмаслиги ёзилган. Аҳмад Полвон, Хўжа полвонлар курашнинг ана шу турида шуҳрат қозонишган (19-аср охири — 20-аср боши)” 2 . Чоризм истилоси ва шўролар даврида ўзбек миллий курашини халқ турмуш тарзидан сунъий равишда сиқиб чиқаришга ҳаракат қилинди. Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг эса бу уринишларга барҳам берилди. “1991 йилда курашчилар сулоласи вакили, бир неча кураш турлари бўйича халқаро миқ и ёсда спорт устаси Комил Юсупов ўзбекча курашнинг халқаро андозаларга мосланган қуйидаги қоидаларини ишлаб чикди: Кураш тушувчилар 14 х 14 м дан 16х 16 м гача бўлган, четроқ қисми қизил рангли „хавфли чизиқ“ билан белгиланган кўк-яшил тусли кураш гиламида тик турган ҳолатда беллашадилар. Ғолиб ишлатилган усуллар ва майдондаги хатти-ҳаракатларига қўйиладиган баҳоларга қараб аниқланади. Курашда бўғиш, рақибга оғриқ берувчи усуллар қўллашга рухсат этилмайди, курашувчиларнинг бири кўк, иккинчиси яшил рангли яктак (аёллар яктак ичидан оқ рангли футболка) кияди, белга эни 4—5 см ли тасма (белбоғ) боғланади. Халқаро кураш ассоциацияси (1КА)нинг 2003 йил Тошкентда 1 Насриддинов Ф.Н. Ўзбек халқ миллий ўйинлари. T.: 1993. – 27 б 2 Насриддинов Ф.Н. Ўзбек халқ миллий ўйинлари. T.: 1993. – 27 б ўтган конгресси ҳар бир учрашувнинг қизғин бўлишини таъминлаш мақсадида расмий мусобақаларда беллашув вақтини 3 мин. қилиб белгилади. Ишлатилган усулларга бажарилишига мос равишда „чала“, „ёнбош“, „ҳалол“ баҳолари, қоидага зид ҳаракатларга эса „танбеҳ“, „дакки“, „ғирром“ жазолари берилади. Курашувчи „ҳалол“ баҳосини олса (ёки рақиби „ғирром“ билан жазоланса) бу унинг ғалабасини билдиради. Икки бор „ёнбош“ баҳосини олиш (ёки рақибининг икки бор „дакки“ дея жазоланиши) ҳам ғалабани англатади. „Чала“ баҳолари ҳисобга олиб борилади ва ҳ. к. Баҳрлар тэнглигида охирги баҳо олган курашчига ғ алаба берилади, курашчиларнинг баҳо ва жазолари сони тэнг ҳолатда баҳо устунликка э га бо лади, жазоларʻ сони тэнг б ў лса охирги жазо олган ма ғ луб ҳисобланади, агар барчаси тэнг (ёки баҳо ва жазо олинмаган) бўлса, ғолиб ҳакамларнинг кўпчилик овозига кўра эълон қилинади” 1 . 1992 йилда Ў збекистонда кураш федерацияси, 2001 йилда Ў збекистонда белбо ғ ли кураш федерацияси тузилди. 1998 йил сентабрда Тошкентда 28 давлат (АҚ Ш , Боливия, Буюк Британия, Голландия, Россия, Ў збекистон, Япония ва ҳ.к.) вакиллари Халқаро кураш ассоциацияси (ИКА) муассислари б ў лишди ва шу муносабат билан бу ерда ў збек кураши б ў йича йирик халқаро мусобақа ў тказилди. Ўзбек халқининг э нг қадимий, миллий анъаналаридан бири бўлган кураш ўзбек фарзандларини ҳаллоллик, мардлик, жасурлик руҳида тарбиялаш, рақибга ҳурмат, инсонпарварлик жиҳатларини бойитишда ниҳоятда муҳим аҳамият касб э тади. Кураш майдонида ҳалол курашиб, ғалаба қозонган полвонлар улуғворлик тимсоли бўлиб, уларга ҳурмат э ҳтиром ифода э тилган. Неча минг йиллик тарихга э га бўлган Наврўз байрами билан боғлиқ миллий спорт ўйинларини таҳлил қилар эканмиз, у билан боғлиқ маросимлар орасида қуйидаги умумийликни кўришимиз мумкин: мардлик, рақибга 1 Усмонхўжаев Т.С., Хўжаев Ф. Ҳаракатли ўйинлар. T.: Ўқитувчи, 2012. - 80 б. ҳурмат, ҳалоллик, инсонпарварлик сингари гўзал инсоний фазилатлар, шу билан бирга, чаққонлик, чидамлилик, кучлилик, эпчиллик, тана мувозанатини ушлай билиш, кучни тўғри тақсимлаш ва шу каби жисмоний имкониятлар уйғунлиги. Юқорида келтирилган Наврўз билан боғлиқ барча одатлар замирида халқнинг ягона эзгу нияти - янги йил ҳосилдорлик, мўл- кўлчилик йили бўлсин, деган умид-истаги ётади. Қадимги аждодларимизнинг дунёқараши, маънавий савиясининг ёрқин наъмунаси бўлган Наврўз табиат ва ҳаётнинг қайта туғилиши билан бирга, поклик ва шодлик, маънавият ва бирдамлик, миллий ифтихор, ўзликни англаш ва ҳамжиҳатлик рамзи ҳисобланиб, баҳорий маросимларни бошлаб беради ва бутун бир фаслни ўз ичига қамраб олади. Гарчи Наврўз халқимиз эъзозлаб, авлоддан-авлодга етказиб келаётган миллий анъаналаримиз орасида етакчилик қилсада, халқимизнинг ўзлигини, бошқа миллат ва элатлардан ажралиб турадиган жиҳатларини кўрсатиб турувчи, шу билан бирга ёшларимизни ҳар томонлама соғлом ва баркамол қилиб тарбиялашда ўзига хос ўрин тутувчи бошқа анъаналаримиз ҳам мавжуд. Шулардан бири, баҳор келиши билан кўпгина воҳаларимизда кэнг нишонланадиган гул сайилларидир. Гул сайиллари - баҳорги маросимлар, яъни табиатни улуғлаш ва ўсимликлар, гулларнинг инсон ҳаётини эстетик бойитишини алоҳида еътироф етиш билан боғлиқ анъаналар замирида шаклланган. Айнан мана шу сайлларда табиатнинг уйғониши, тоғ ва қир-адирларда турли гулларнинг очилиши муносабати билан кишиларнинг, айниқса қизлар ва аёлларнинг йиғилишлари, уйлари ва кўчаларни ранг-баранг гуллар екиш орқали гўзаллаштириш, тоғ ён бағрларида йиғилишиб гуллар териш, улардан турли чамбараклар тўқиши шаклида ўтадиган турли сайилларда намоён бўлади. Гул билан боғлиқ шу каби сайиллар қадимдан халқ орасида нишонланиб келинган. Улар жумласига бойчечак, лола, сумбула, бинафша сайли кабиларни киритишимиз мумкин. Мазкур сайилларнинг деярли барчаси шаҳардан ташқарида, қир адирларда, тоғ ён бағрларида, табиат қўйнида бўлиб ўтган. Рус тадқиқотчиси В.П. Наливкиннинг ёзиб қолдирган маълумотларига кўра, “Наманганда ХIХ аср охирида март, апрел ойларида қаторасига уч ёки тўрт жума шаҳар аҳолиси шаҳардан ташқарига сайил учун чиққанлар. Мазкур сайилларда кўчма савдо дўконлари, озиқ-овқат, нон, чой ва ширинлик расталари фаолият юритган. Аёллар ва э ркаклар алоҳида алоҳида жойларда ҳордиқ чиқарганлар ” 1 . Баҳор даракчиси бўлган - бойчечак, лола билан боғлиқ маросимлар Чуст, Янгиқўрғон, Косонсой ва Тўрақўрғон туманларида ҳозирга қадар ўтказилади. Бойчечак сайли ушбу сайллар орасида ўзгача маъно мазмун касб етиб келган. Бунда болалар ўзлари терган бойчечакни аввал кекса ёшдаги қарияларга беришади, чунки, бу гул улар учун қадрли бўлиб, қишдан есон- омон чиққанлигидан, яна баҳор келганидан, янги ҳаёт бошланганидан дарак бериб, уларда яшашга умид ва иштиёқни янада кучайтиришга хизмат қилади. Юртимизнинг барча вилоятлари, шаҳри ва унинг атрофларидаги қишлоқларда бугунги кунда ҳам болалар қир, адирлардан бойчечак теришиб, белбоғ ёки рўмолга солишиб қишлоқ хонадонларини айланадилар ва бойчечак сайлининг махсус қўшиқларини куйлашади. Катталар эса, бахорнинг елчиси бўлган бойчечак билан бирга ҳонадонида янги умид ва олам –олам қувонч олиб келаган болажонларга ширинликлар, совғалар, пул беришган. Бу анъанада кекса ва ёш авлод ўртасидаги алоқадорлик, меҳр- оқибат, сингари улуғвор эстетик жиҳатлар мавжудлигини кўришимиз мумкин. Гул байрами аҳолининг эстетик еҳтиёжини қондириш билан бирга шаҳарни яхшиликка, яшилликка, тозаликка буркаши билан ҳам катта аҳамиятга ега ҳисобланади. Зеро, бу жиҳатлар киши саломатлигини сақлашда ниҳоятда муҳимдир. Шунингдек, мазкур байрам баҳорий маросимлар сингари ўзининг етноекологик жиҳатлари билан ҳам ажралиб туради. Чунки, байрамга тайёргарлик бир-икки ҳафта олдин бошланиб, унда шаҳарлар, 1 В.П.Наливкин Краткая история Кокандского ханства. Т.: 2014 қишлоқлар кўчалари тозаланади, ободонлаштирилади. Булар эса табиатни асраш, унга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш, экосистемага путур етказмаслик билан боғлиқ анъанавий қадриятларнинг ҳамон давом этаётганлигини кўрсатиши билан бирга эзгуликнинг ёвузлик устидан ғалаба қозонишида одамлар томонидан унга қувват бериш каби халқимиз учун азалий рамзий маъноларга ҳам э гадир, десак муболаға бўлмайди. “Гуллар шахри сифатида ном чиқарган Наманганда ҳозирга қадар давом э тиб келаётган "гул байрами" тақвимий урф-одат ва маросимлар таркибидаги гул билан алоқадор сайилларнинг трансформасияга учраб, янгича шакл олган кўринишларидан бўлиб, ўзбек халқи маънавиятини ўзига хос тарзда намоён қилади. Миллий маънавиятни ҳар томонлама юксалтириш масаласи асосий вазифа қилиб қўйилган бугунги кунда маънавиятимизни шакллантирадиган ва унга таъсир ўтказадиган барча омил ва мезонларни чуқур таҳлил қилиш жараёнида бу каби байрамларнинг кэнг тарғиб қилиниши мақсадга мувофиқдир” 1 . Кишиларнинг жисмоний ва маънавий, шу билан бирга ижтимоий муҳитни соғломлаштиришда ўзига хос ўрин тутган яна бир қадимий миллий анъаналаримиздан бири тут сайлидир. Тут сайли - баҳорнинг охирларида нишонланувчи тақвимий маросимлардан бири ҳисобланади. Ўрта Осиё халқлари қадимдан тутнинг шифобахш хусусиятларини ниҳоятда эъзозлаб, қадрлаб, уни муқаддас ҳисоблаганлар ҳамда тут дарахти ўсган ҳовли файзли, баракали ва омадли ҳонадон деб ҳисобланган. Тут дарахти ва унинг мевасини қадрлашга бағишланган энг катта тадбир - тут сайли деб аталган ва у асосан катта тутзорлари бор жойларда ўтказилган. Бу сайилни ўтказишнинг барча жойларда бирдай амал қилинадиган қатъий тартиблари ва талаблари ҳам мавжуд эмас. Ҳар бир ҳудуд ушбу сайлни ўзига хос тартибга ўтказиши мумкин бўлган. “ Одамларнинг ўз боғларидаги тут мевасини териб ейиш оддий ҳол бўлса, теварак-атрофдаги тутзорларга оммавий чиқиш - "Тут сайли", яъни катта байрам ҳисобланади. Рус тадқиқотчиси Наливкиннинг 1 Расулев А.Т., Пулатов А.А., Қосимова М.У. Ўзбек халқ ўйинлари уларнинг таснифи ва тавсифи . Т.: 2006. 86.б маълумотларига кўра, “водийнинг тоғли ҳудудларида, масалан, Чуст уезди аҳолиси тут дарахти меваларини териб олишиб, шинни ва тут толқон тайёрлаганлар. Мазкур сайил оила ёки бир неча қўни-қўшнилар иштирокида уюштирилган бўлса-да, ўзига хос хурсандчилик билан нишонланган. Сайил давомида марварак, балх тути каби ширин ва йирик тут мевалари қоқилиб, шинни ва қоқи тайёрланган ” 1 . Мазкур сайилда асосан аёллар ва болалар иштирок этганлар. “ "Тут сайли"ни ўтказиш давомида одамлар қиш учун керакли озиқлик ҳозирлаганлар, шунингдек, ўйин-кулги қилишиб, дам олганлар, томошалар ва мусобақалар уюштирганлар” 2 . Бу сайлнинг қадриятли жиҳатлари тут дарахтининг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқ. Яъни тут дарахти ниҳоятда серҳосиллиги, битта дарахт бир нечта ҳонадон вакилларини бемалол тўйдира олиши билан, баракали ҳосили билан ушбу сайлнинг фалсафий мазмунини бойитади. Бунда кишиларнинг бир-бирига меҳр-оқибатлилиги, битта неъматни биргаликда, бирдамликда баҳам кўриш орқали кишилар орасидаги ижтимоий муносабатларни яқинлаштириш вазифасини бажарган. Бундан ташқари тут дарахти меваси ниҳоятда шифобахш бўлиб, одам организмини қишдан кейинг и толиқишлардан даволаб иммунитетини кучайтириш, танасига қувват бағишлаш хусусиятига эгалиги билан ҳам қадрланган. Бугунги кунда ҳам шаҳару қишлоқларимизда тут дарахтини асосан кўчаларда экилганлигига гувоҳ бўлишимиз мумкин. Бу билан тут кўпчиликнинг меваси, жамоавийлик, бирлик, аҳиллик рамзи эканлигига ишора ҳисобланади. Хуллас, тут сайли кишиларга жисмоний, моддий ва маънавий фойда келтирган. Ҳосилни йиғиштириб олиш билан боғлиқ маросимлар турли туман бўлиб, улардан боғдорчиликка ихтисослашган ҳудудларда "олма сайли", "узум сайли", "анор сайли", "анжир сайли" каби байрам сайиллари ўтказилади. Бу каби сайилларнинг қадимги хоразм ликлар ва сўғдликларда ҳам ўтказилганлиги Беруний маълумотларида қайд этилган бўлиб, унга кўра қадимда "қовоқ байрами" ва узум билан боғлиқ байрамлар нишонланган. 1 В.П.Наливкин Краткая история Кокандского ханства. Т.: 2014 2 В.П.Наливкин Краткая история Кокандского ханства. Т.: 2014 Ватанимизнинг деярли барча ҳудудларида бугунги кунга қадар ҳам ниҳоятда кэнг нишонланадиган, ҳатто хорижий меҳмонларнинг кучли қизиқишларига сабаб бўладиган сайллардан бири, "қовун сайли"дир. Қовун сайли ўрта асрларда катта тантаналар билан ўтказилган. Полиз маҳсулотлари пиша бошлаган вақтда деҳқонлар қишлоқ оқсоқоллари, қўни-қўшни ва ёру биродарларини бир кун олдин “қовун сайлига боринглар", - деб таклиф қилган. Бунга олдиндан тайёргарлик кўрилган. Тонг саҳарда кун исиб кетмасидан олдин деҳқонлар энг сара ва ширин, банд берган қовунлардан узиб салқин жойларга олиб қўйилган. Шунингдек, келган меҳмонлар учун бирор мазали таом ҳам пиширилган, уларга совға тариқасида қовунлар инъом қилинган. Сайилда оқсоқоллар, болалар, ёшу қари, эркагу аёл, барча таклиф этилган. Сайилда эркаклар аския айтишиб, суҳбатлашиб ўтирганлар, бу эса кишиларни бир-бирига яқинлаштириш, оғир меҳнат мавсумида мароқли дам олишда, кишилар ўртасидаги жамоавийлик, бирдамликни кучайтиришда ниҳоятда аҳамиятли ҳисобланади. Таомдан сўнг оқсоқоллар, ёши улуғлар деҳқоннинг ҳосилига барака тилаб дуо қиладилар ва ҳосил йиғимига рухсат берадилар. Сайил иштирокчилари энг ширин қовунлар билан меҳмон қилинган, натижасда кишиларнинг ҳам танаси қувват олган, ҳам ижтимоий жиҳатдан бир-бирига яқинлашганликларини кўришимиз мумкин бўлган. Шарқ халқлари ҳаётида ниҳоятда муҳим ижтимоий маънавий, эстетик аҳамиятга эга бўлган миллий анъаналардан бири бу – Меҳржон дир. “ Ўзбеклар орасида кузги тэнгкунликда ўтказилувчи қадимий тақвимий байрам "Меҳржон" деҳқон ва чорвадорларнинг энг тантанали равишда ўтадиган байрамларидан бири саналган ” 1 . Абу Райҳон Беруний ўз асарларида "Қуёш ва ой фалакнинг икки кўзи бўлганидек, Наврўз ва Меҳржон заминнинг икки кўзидир" 2 , - деб бежиз таъкидламаган. Шарқона хайр саховат, мехр оқибат, тантилик, меҳнацеварлик ва саҳийлик рамзи бўлган 1 В.П.Наливкин Краткая история Кокандского ханства. Т.: 2014 2 Мaънaвият юлдузлaри. - Tошкент: Ўзбeкистoн миллий энциклoпeдияси, 2011. - Б.169. ушбу анъана ўз қадимийлиги ва кишилар ҳаётида тутган ўрни билан Наврўзда кейинг иккинчи ўринда туради, десак хато бўлмайди. “ Мазкур байрам қадимий форслар тақвимидаги еттинчи ойнинг номидан олинган бўлиб , 23 сентябрдан 22 октябргача бўлган даврни ўз ичига олган ” 1 . Берунийнинг "Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар" асарида ёзилишича "..."меҳр" - Қуёш номи, Қуёш шу куни оламга зоҳир бўлиб, (байрам) унинг номи билан аталган" 2 . Берунийнинг таъкидлашича "Зардушт Меҳржон билан ромрўз (ушбу ойнинг 21 куни)ни бирга ҳайит қилишни буюрган. Кейинчалик мазкур байрам ҳудди Наврўздаги сингари бир ой давомида аҳолининг турли табақалари ўртасида беш кундан байрам қилинган" 3 . Демак, қадимдан "Наврўз" янги йил ва янги иш мавсумининг бошланиши сифатида тантана қилинган бўлса, "Меҳржон" ўсимликлар дунёсининг ўсишдан тўхтаб, "уйқуга кетиши" ва меҳнат мавсумининг якунланиши сифатида байрам қилинган. Ҳозирда эса "Меҳржон" ўзининг асл маъносини йўқотиб, "биринчи чаноқ", "пахта байрами" ва ҳосил байрамларига бўлинган ҳолда мамлакатимизнинг турли ҳудудларида турлича кўринишда ташкиллаштишда давом этмоқда. Бу байрам ва анъананинг муҳим эстетик ва фалсафий қиммати шундан иборатки, бунда халқимизнинг оғир меҳнат мавсумидан сўнг руҳан тин олиши, йил давомида қилган меҳнатининг маҳсулини йиғиштириб олиб, қишги дам олишга тайёргарлик кўриш, йиғиб олинган ҳосилдан биргаликда баҳраманд бўлиш, табиат ва инсон ўртасидаги уйғунлик, мутаносиблик ва алоқадирликнинг ифодаси ҳисобланади. Уйғунлик ва мутаносиблик категориялари эстетиканинг энг муҳим, мазмун бағишловчи категориялари ҳисобланади. Асрлар давомида шаклланиб, аждодлардан авлодларга мерос сифатида ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланиб қолган анъаналаримизнинг барчаси кишиларнинг тирикчилик манбаии бўлган ҳаётий машғулотлари билан боғлиқ ҳолда мавжуд бўлганлиги алоҳида эътиборга моликдир. Эътибор 1 Мaънaвият юлдузлaри. - Tошкент: Ўзбeкистoн миллий энциклoпeдияси, 2011. Б.169. 2 А.Р.Беруний Ўтмиш авлодлардан қолган ёдгорликлар. Т.: Ўқитувчи. 2014. Б.137 3 А.Р.Беруний Ўтмиш авлодлардан қолган ёдгорликлар. Т.: Ўқитувчи. 2014. Б.137 берадиган бўлсак ҳар бир миллий анъанамизнинг мазмун моҳияти ва шаклланиш илдизи ё деҳқончилик, ё ҳунармандчиликка бориб тақалганлигини кўришимиз мумкин. Халқимизда ҳар бир мева ёки сабзавотга бағишланган алоҳида сайиллар билан бир қаторда, уларнинг барчасига бағишлаб бир йўла ўтказиладиган байрамлар ва тадбирлар, анъаналар ҳам мавжуд бўлганлигини кўришимиз мумкин. Масалан, "Ҳосил байрами", "Ҳосил тўйи" ёки "Хирмон тўйи" деб аталган маросимлар мавжуд бўлганки, улар ҳам халқимизга хос турли маънавий ахлоқий, инсоний жиҳатларни ўзида мужассамлаштирган. Бу байрамлар меҳнат мавсумлари якунланиб, деҳқонларнинг, чорвадорларнинг, ахолининг бўш вақтларида уюштирилган. "Ҳосил байрами" томоша - ўйинларига жуда бой бўлганидан бир кунда якунлай олишмаган, бир неча кун давом этган, катта сайлга айланиб кетган. Ҳозирги даврда ҳам бундай байрамлар шаҳарларимизда асосан қишлоқ хўжалиги вакиллари томонидан ўтказилиб, уларда карнай- сурнайчилар, полвонлар, дорбозлар, турли ансамбллар, қўғирчоқ театрлари, масхарабозлар иштирок э тадилар. Шунингдек, бу каби байрамларда ўзбек халқи анъанавий ўйинларидан бўлган улоқ - кўпкарининг ўтказилиши одамларга ўзига хос хурсандчилик бахш этади. Ҳосил йиғими олдидан ўтказилиб келинадиган маросимлар замирида шукроналикка хос кўринишлар мавжуд бўлиши билан бирга ҳосилни илоҳий ҳимоялаш ёки, уни ёвуз кучлардан ҳимоялаш каби ғоялар ҳам етакчилик қилади. Бундан ташқари ушбу анъаналар кишиларни ҳам жисмоний ҳаракатли ўйинлар орқали чиниқиш, ўз имкониятларини намойиш этиш, одамларни бир-бирига яқинлаштириш сингари ижтимоий маънавий вазифларни ҳам бажариши, юксак эстетик асосларга эгалиги билан ҳам эътиборга моликдир. Зеро, ушбу анъаналарнинг барчаси гўзаллик ва улуғворлик намунасидир. 1.3 Ўзбек мифологиясида соғломлаштириш масалалари Ҳар қандай миллатнинг миллий анъаналари озуқланадиган, куч оладиган афсоналари, достонлари, халқ оғзаки ижоди бўладики, уларсиз миллий анъаналар ва миллий маънавият ўзининг мазмунини ва гўзаллигини тўлалигича намоён қила олмайди. Бугунги кунда дунё маданий меросининг бой ва ажралмас қисми ҳисобланадиган миср, юнон, ҳинд, хитой, рим мифологияси нафақат уша миллатларнинг, балки бутун инсониятнинг маънавий бойлиги ҳисобланади. Ўзбек халқи ҳам кўп минг йиллик тарихга эга бўлган асотирлари, афсоналари ва достонлари, халқ оғзаки ижоди, буларнинг барчасини ўзида мужассамлаштирган, ўз мифологиясига э га. Ушбу параграфимизда маънавий меросимизнинг илдизлари ҳисобланган мифологиямизда шахснинг жисмоний ва маънавий соғломлаштириш, маънавий тарбия масалалари қай тариқа талқин қилинганлиги, қадимги аждодларимизнинг соғлом тарбия ҳусусидаги тушунчаларини фалсафий эстетик таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Зеро, ўзбек халқининг турмуш тарзи, урф одатлари, маросимлари, ёш авлодни соғлом қилиб тарбиялашдаги тажрибаси акс этган афсоналар, достонлар, илк диний тасаввурлар ҳисобланадиган “Зардўштийлик”, “Алпомиш”, “Гўрўғли”, “Широқ”, “Тўмарис”, каби маънавий меросимизнинг ўлмас намуналарининг етарлича ўрганилмаганлиги айни ҳақиқатдир. Уларнинг бой маънавий мазмуни эса бугунги ёш авлодни соғлом қилиб тарбиялашда ниҳоятда муҳим аҳамият касб этади. Инс о ният т а р а ққиёти в а ижтим о ий ҳ а ётининг турли д а врл а рид а кишиларнинг жисмоний ва ақлий ривожланишида, уларнинг соғлом тарбияси ва соғлом турмуш тарзини ташкиллаштиришда турли жисмоний ва ақлий ўйинл а р муҳим ўрин тутг а н. Ул а р ёрд а мид а кишиларнинг онги тафаккури ўсг а н, улғ а йг а н, танаси чиниққан, жисм о н а н камолотга эришиб, б а қувв а т бўлг а н, а қл а н, руҳ а н рив о жл а нг а н, м а ън а вий жиҳатдан етуклашиб борган. Бунинг қуйид а ги ўзига хос сабаблари бўлган:  ўйинлар инс о нд а т а биий э ҳтиёж бўлиб, у кишилар ҳ а ётид а ги бўшлиқни тўлдирг а н, инс о н т а нид а ги о ртиқч а кучни с а рфл а шг а , е тишм а г а н кучни эса тўпл а шг а ёрд а м б е рг а н;  ўйинл а р ха лқ т а ри х ининг, маънавияти ва урф одатларининг а жр а лм а с қисми, инъин о к о сидир. Ўйинл а рд а инс о ннинг турмуши, м е ҳн а ти, т а жриб а си, т а швиши, кур а ши, ютуқл а ри ўз а ксини т о п а ди. Ўйинл а р о рқ а ли биз инс о ният т а ри х и, турмуш тарзи, асосий машғулотлари, му а мм о л а ри, ниятл а рини ўрг а нишимиз мумкин;  ўйин инс о н м а д а ниятининг энг қ а димги кўриниши, кўпгин а м а ън а вий с о ҳ а лар, р а қс, т о м о ш а -т еа тр, мусиқ а , сп о рт, м а р о сим к а бил а рнинг ибтидоси сиф а тид а ҳам намоён бўлади;  ўйинл а р а жд о дл а римизни с о ғл о мл а штирувчи энг муҳим в о сит а лардан бири ҳис о бл а нг а н.  қадимги аждодл а римиз ха лқ ўйинл а ри в а мус о б а қ а л а ри ёрд а мид а а қл а н р а с о , руҳ а н т е тик, жисм о н а н б а қувв а т бўлишда унумли фойдаланишг а н. С о ғл о м а вл о дл а рни тарбиялашд а ўйинл а р а с о сий о милг а а йл а нг а н.  ўйинл а р энг с а м а р а ли т а рбия в о сит а си бўлиб, б о л а л а р ўйинл а р о рқ а ли катта ҳ а ётг а т а йёрг а рлик кўришг а н, турмушд а ги қийинчиликл а рни энг ишни м а шқ қилг а н, ишда в а кур а шд а ғ а л а б а қилишни ўрг а нишг а н;  ўйинл а р а жд о дл а римизнинг т а жриб а сини ўзид а уйғунл а штирувчи м а д а ний м е р о с в а з а м о нд о шл а римизни, а йниқс а ёш а вл о дни а қлий, руҳий в а жисм о ний б а рк а м о л бўлишг а х изм а т қилувчи б е б а ҳ о м а нб аа дир. Ўйинл а р – ха лқнинг т а биий в а т а ри х ий эҳтиёжи а с о сид а ш а клл а нг а н, а жд о дл а р турмуши, м е ҳн а ти, т а жриб а си, кур а ши, ютуқл а рини ўзига хос энгил ш а клд а а кс эттирадиг а н, инс о н м а д а ниятининг энг кўҳн а ш а клл а ри, кўпгин а м а ън а вий с о ҳ а л а рнинг асоси, с о ғл о м а вл о дни ш а клл а нтирувчи т а рбия в о сит а си в а келажагимиз эгалари ҳисобланган фарзандл а римизнинг жисм о ний, руҳий, а қлий рив о жл а нишиг а х изм а т қилувчи муҳим о милдир. М а д а ний м е р о симизнинг узвий в а а жр а лм а с қисми бўлг а н, а жд о дл а римизг а а срл а р м о б а йнид а соғлом руҳ, соғлом тана в а с о ғлом а қл ато этиб к е лг а н ха лқ ўйинл а рини ўрганиш в а ул а рд а н с а м а р а ли ф о йд а л а ниш – миллий қиёф а миз, м а ън а виятимиз в а қ а дриятимизни юкс а лтиришда бебаҳо манбаа ҳисобланади. Ўйинларнинг бундай жиҳат ва хусусиятга эгалигини қадимги аждодларимиз ҳам яхши билишган ва кундалик турмуш ишларида улардан самарали фойдаланишган. Кураш, от ўйинлари билан шуғулланишган, камондан ўқ отиб, найза санчиб, калтак, тош ва бошқа мосламаларни улоқтириб ов қилишган, ерга ишлов беришда, ёмғир чақириш, инс жинсларни ҳайдаш ва яхши хосил сўрашда ўзига хос ўйинлар ва маросимлардан фойдаланишган. Ижтимоий муносабатларнинг ўзгариб бориши натижасида турли ўйинларнинг мазмуни ва мақсади ҳам ўзгариб борган. Тузумлар алмашиши ва ривожланиши, иқтисодий формацияларнинг алмашиши натижасида турмуш шароити ҳам ўзгарган. Меҳнат қилиш, оилада болаларни тарбиялаш, ов қилиш, душманларга қарши жанг қилишга киришиш ва бошқа жуда кўп сабабларга кўра ҳаракатли ўйинлар ва турли жисмоний машқлардан кэнг ва унумли фойдаланишган. Жисмоний тарбия ва жисмоний маданиятнинг ибтидоий жамоа даврида пайдо бўлиши ҳақидаги илмий ишларида рус тадқиқотчиси Н.И.Пономаревнинг таъкидланишича, “Қадимги кишилар яшаш, меҳнат қилиш учун табиат билан рўбарў келишган. Осиё ва Европа қитъаларида яшаган одамлар асосан ов билан шуғулланиб , бунинг натижасида турли хил ҳаракатли ўйинларни кашф этганлар. Бунда ҳаракатлар турли ҳайвонларнинг хатти-ҳаракатлари, табиатдаги турли ўзгаришларга қиёс қилинган” 1 . “Ёввойи-йиртқич ҳайвонлардан сақланиш, ов қилиш жараёнларида епчиллик, кучлилик, чидамлилик каби жисмоний сифатлар лозимлигини тушунган қабила, уруғ бошлиқлари қабиладаги болаларни тарбиялашда уларни катта ҳаётга тайёрлашда катта аҳамият бcрганлар. Бунда жисмонан бақувват, э пчил қабила вакилларини тарбиячиликка ўргатиб, ўз навбатида улардан болаларни тарбиялашда фойдаланганлар 2 ”. Ўрта Осиё халқлари ҳаётида, турмуш тарзида, жисмоний соғломлашишида отларнинг ҳам ўрни катта бўлганлигини айтиб ўтиш лозим. Умуман олганда барча қадимий халқлар қатори Ўрт а О сиё ха лқл а рининг ҳаётини ҳам ус из т а с а ввур қилиш қийин. Чунки бу ҳудудда яшаган ха лқларнинг урф- о д а тл а ри, тўй т о м о ш а л а ри, ўйин-кулгусининг б о ш ёрд а мчиларид а н бири о т ҳис о бл а нг а н. О тд а 1 Н.И Понамарев. Возникновение и первоначальное развития физического воспитания. М.: 2004. Б.48 2 Н.И Понамарев. Возникновение и первоначальное развития физического воспитания. М.: 2004. Б.50 юриб о в қилиш, о т устид а туриб к а м о н т о ртиш, қиличб о злик, н а йз а б о злик қилиш, о т устид а кур а ш тушиш, о т п о йг а си, ул о қ в а б о шқ а жуд а кўп жисм о ний м а шқ турл а ри бунг а ёрқин мис о л бўл а о л а ди. Х а лқ оғз а ки иж о диётид а ги “ А лп о миш в а Б а рчин о й”, “Гўрўғли”, “Қирққиз”, “Кунтуғмиш” в а б о шқ а д о ст о нл а рд а о т а с о сий қ а ҳр а м о нд а н к е йин иккинчи ўринд а тўл а қ о нли т а ъриф этилг а н” 1 . М а с а л а н, а ж о йиб ч а в а нд о з, м о ҳир м е рг а н, кучли п а ҳл а в о н д ега н таърифл а р о т бил а н б о ғлиқ бўлг а н ўйинл а рд а асосий қахрамонларга нисбатан ишл а тилг а н. Ўзбек мифологиясида соғломлаштириш масалалари ҳақида гапиришдан олдин миф тушунчасига озгина тўхталиб ўтишимиз лозим. Миф тушунчаси нинг таркиби тотемизм , фетишизм , анимизм ҳодисилари билан боғлиқ ҳолда шаклланган. Яъни мифлар қадимий диний тасаввурлар таъсирида вужудга келган. Турли ташқи кучлар, буюмларда илоҳий куч борлигига ишонч таъсирида шаклланган. “Тотемизм” сўзи луғат ва қомусий китобларда қайд этилишича, “унинг уруғи”дан олинган, деган маънони билдиради. Шимолий Америкада яшовчи қабилаларда кишилар билан ҳайвон ва ўсимликларнинг муайян турлари ўртасида қон-қариндошлик, алоқадорлик бор деб ҳисобланган. Улар ўзларини маълум бир хайвоннинг авлоди эканлигига ишонишган. У ҳайвонлар ов қилинмаган, ўлдирилмаган, гўшти ейилмаган, ўсимликлар эса эъзозланган. Бу одат дунёдаги деярли барча халқларнинг эътиқодларида мавжуд бўлиб, бугунги кунгача сақланиб келмоқда. Ҳиндларда, умуман, ҳайвонни сўйиш, яъни қон чиқариш, гўштини истеъмол қилиш маъқулланмаган. Айниқса, сигирларга алоҳида эъзоз ва ҳурмат мавжуд бўлган. “Ўзбекларда бўри, туя, айиқ, от, қўй, илон, балиқ, қалдирғоч, бургут, хўроз, мусича каби ҳайвон ва қушларга ҳурмат билан қаралган. Мустақил Ўзбекистон гербида ҳумо қушининг тасвири борлиги ҳам бежиз эмас. Шунингдек, халқимиз чинор, беҳи, анор, тол каби мевали ва мевасиз дарахтларга ҳам алоҳида эътиқод билан қарайди” 2 . Ушбу мифологик, тотемистик эътиқод замирида ўзига хос фалсафа борлигига гувох бўламиз. Хусусан бунда тарбиявий соғломлаштириш жиҳатлар ҳам мавжудлигини кўришимиз мумкин. Жумладан, “бўрининг мустақил ҳаётга боғлиқлиги, 1 Имомов К., Мирзаев Т., Саримсоқов Б., Сафаров О. Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди. - Т.: Ўқитувчи, 1990. – Б. 84 2 Жўраев М., Шомусаров Ш. Ўзбек мифологияси. Т.: Фан, 2001. Б.87 мардлиги; туянинг сувсизликка чидаши; отнинг инсонга вафодорлиги, зийраклиги; бургутнинг бақувват ва жангари қуш экани; чинорнинг узоқ умр кўриши; анорнинг ичида доналарининг кўплиги (фарзанд белгиси сифатида), толнинг салқини ва ундан бешик, дўмбира ясалиши каби фазилатлар халқ орасида шуҳрат топгани ҳам маълум” 1 . Қадимги афсоналарда, эртакларда бўри, илон, айиқ, от, қалдирғоч каби образларнинг ниҳоятда кўплаб қўлланилганлигини ҳам кўришимиз мумкин. Турли ҳаётий сабаблар билан ёки тўғридан-тўғри болага Бўрибой, Бўритош, Гуркибой, Бўрихон, Бойбўри, Лочин, Арслон, Қўзибой, Барчин, Суқсур деган исмларнинг берилишида ҳам тотемизмнинг таъсири борлигини кўришимиз мумкин. Бунинг сабаби, аждодларимиз фарзандларида ушбу хайвонлардаги жисмоний соғломлик, эпчиллик, кучлилик, бақувватлик, ақллилик каби фазилатлар исми билан бирга ўтишига ишонишганлиги билан боғлиқ. “Фетишизм” сўзи луғат ва қомусий китобларда португалча “феитиcо”, франсузча “фетиче” – сеҳрли нарса маъносини ифодалаши қайд қилинган” 2 . Унинг асосини қадимги замон одамларининг жонсиз нарса-предметларда илоҳий хусусияти, кучи бор деб тушунишлари ташкил этади. Маълумки, инсон ҳаёти давомида ўзи билмаган ҳолда қуёш, ой, юлдузлар, тоғ, сув каби нарсалар билан ҳаётий алоқадорлиги бор деган ақида билан яшайди. Айниқса, қуёш, сув, тупроқ, олов, инсон тақдирида муҳим аҳамият касб этади. Қадим замонларда яшаган аждодларимиз ҳам ўзларича пичоқ, нон, ўчоқ, тандир, дўппи, китоб, супра, ўқ, ёй, қалампир, турли туморлар каби нарсаларни ҳам муқаддас ҳисоблаганлар. Ана шундай ақидалардан бирига кўра йигит кишининг дўппи, пичоқ, китоб, қилич, ёй йўқотиши, хоҳ ўнгида, хоҳ тушида бўлсин ёмонлик белгиси ҳисобланган, йигит киши зотли от, кескир қиличга эга бўлса, у ўз тэнгдошлари ўртасида ҳурматли инсон сифатида улуғланган. Бу нарсалар унинг куч қудрати, ор-номуси, мардлиги рамзи ҳисобланган. “Узоқ сафарга кетаётган йигитга нон тишлатиш, кечки овқат пайтида бир косада қўшимча овқат сузиб қўйиш, қиз боланинг сўзана тикиши ёки 1 Жўраев М., Шомусаров Ш. Ўзбек мифологияси. Т.: Фан, 2001. Б.88 2 Фалсафа қомусий луғат. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2010. – 583 б. унга атаб гилам харид қилиш, йўлда садақа сўраган кимсага эҳсон бериш, узоқ хаста ётган одам вафот этганида, унинг тобути орқасидан тош отиш каби одатларимизнинг пайдо бўлиши ҳам фетишизм билан алоқадор” 1 . Туркий мифологияга хусусан ўзбек халқининг шаклланиши мифологик тарзда баён этилган, Ўғуз исмли қахрамоннинг ўзбек халқининг тарихида тутган ўрнига оид воқеа-ҳодисалар тасвирланган яна бир китоб “Ўғузнома” деб аталади. ““Ўғузнома”да воқеалар баёни қисқа-қисқа жумлалар воситасида берилган. Жами 42 мактубни эслатувчи матннинг ҳар бирида тўққизтадан жумла бор. Ҳар бир жумла ифодаланаётган воқеа ҳақида муҳим маълумот бериш вазифасини бажарган. Ўғуз исмли қаҳрамон бўлиб, номада тасвирланишича, оёғи ҳўкизникидек бақувват, бели бўриникидек ингичка, яғрини силовсинникидек, кўкраги айиқникидек кэнг эди” 2 . Ўғуз, туркий халқларда жисмоний комиллик, соғломлик тимсоли ҳисобланган. У ўзининг жисмоний соғломлиги ва комиллигини руҳий-маънавий фазилатлари билан уйғунлаштиргани “”Ўғузнома”да баён этилган. Ундан авлодларга мардлик, элпарварлик, куч-қудрат мерос қолганлиги ушбу достон орқали бизга маълум. Айрим тарихчилар ўзбек миллатининг келиб чиқишини ҳам Ўғузхон номи билан боғлашади. Ўзбек халқининг энг йирик ва энг машхур достони бу албатта “Алпомиш” достонидир. Ушбу достон ўзбек мифологиясининг ҳам ёрқин намунаси, бебаҳо манбаии ҳисобланади. Соғломлаштириш масаласи ушбу достоннинг мазмун моҳиятини ташкил этади, десак хато бўлмайди. Фарзанд тарбияси, жисмоний етуклик, мардлик, ватанпарварлик ва элпарварлик, севги, дўстлик сингари эстетик туйғуларнинг мадҳияси сифатида ҳам ушбу достон ниҳоятда қимматлидир. Шу боис Биринчи президентимиз Ислом Каримов: “ “Алпомиш” достони бизга ватанпарварлик фазилатларидан сабоқ беради. Одил ва ҳақгўй бўлишга, ўз юртимизни, оиламиз қўрғонини қўриқлашга, дўсту ёримизни, ор-номусимизни, ота-боболаримизнинг муқаддас мозорларини ҳар қандай тажовуздан ҳимоя қилишга ўргатади” 3 , - деган эди. Бу фикрлар орқали достоннинг моҳияти, ғояси, 1 Жўраев М., Шомусаров Ш. Ўзбек мифологияси. Т.: Фан, 2001. Б.87 2 Жўраев М., Шомусаров Ш. Ўзбек мифологияси. Т.: Фан, 2001. Б.90 3 Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч.– Тошкент: Маънавият, 2016. – 176 б. аҳамияти, ёш авлодни ҳар томонлама соғлом қилиб тарбиялашдаги, миллатимиз тарихидаги тутган ўрни ва роли тасвирлаб берилган. 1999 йилда “Алпомиш” достонининг минг йиллиги катта тантаналар билан нишонланди ва ўзбек халқининг аждодлар ёдини, қадриятлар қадрини ўрнига қўйиб эсга ола бошлаганлигининг яна бир исботи бўлди, десак муболаға бўлмайди. Ҳар бир қабила, уруғ, элат тарихда алоҳида халқ сифатида шаклланар экан, бу жараён, аввало, қаҳрамонлик эпоси ҳисобланган махсус йирик, эпик асарларда, достонларда ўзининг бадиий ифодасини топади. Профессор Б.Саримсоқов “Алпомиш” достонининг ўзбек халқини бирлашуви, мустақил халқ бўлиб шаклланишида қандай муҳим вазифани бажарганлигини таърифлаб, шундай дейди: “Дастлаб қабила, сўнгра элат эпоси сифатида вужудга келган “Алпомиш” достони кейинчалик ўзбек халқининг қаҳрамонлик эпоси сифатида тан олинди” 1 . Ҳақиқатан ҳам, достон мазмунида Амударё ёқасида яшаган аҳолининг халқ сифатида шаклланиши тарихига оид жуда кўп маълумотлар акс эттирилган. Достон қаҳрамонларининг ўзаро муносабатлари: ота – ўғил; ота – қиз; она – ўғил; она – қиз; ака – ука; эр – хотин; юртни бошқарувчи – эл; оилавий бурч – фарзанд бурчи – эл олдидаги бурч – ватан олдидаги бурч ва бошқа йўналишлардаги ижтимоий алоқалар алоҳида-алоҳида таҳлил қилиниб, достонда аниқ тарзда ўз ифодасини топган. Натижада, достон шунчаки тингловчининг вақтини ўтказиш учун яратилган эрмак эмас, халқ қаҳрамонлик эпосига юклатиладиган вазифани бажарувчи, ўз педагогик қиммати, ахлоқий мезони ва эстетик жиҳатига эга бўлган асарлигини мутахассислар эътироф эта бошлашди. Ёшлар тарбиясини соғломлаштиришда, тўғри тарбия мезонлариниташкиллаштиришда бугунги кунда ҳам достон муҳим аҳамият касб этишини алоҳида таъкидлаш лозим. Аввало, достондаги мифик дунёқараш элементларини аниқлашга ҳаракат қиламиз. Ҳакимбек, Қалдирғоч, Барчинойнинг туғилишидаги илоҳий ҳомийлик белгиларини, ташқи кучлар аралашувининг ўзи достон воқеаларининг мифологик дунёқараш маҳсули эканлигига ишора. “Ёй, ўқ, туш, қўриқ кабилар жонсиз нарса- предметларнинг ҳомийлиги белгилари, от, туя, ғоз каби ҳайвонлар тотемизм 1 Имомов К., Мирзаев Т., Саримсоқов Б., Сафаров О. Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди. - Т.: Ўқитувчи, 1990. – Б. 84-99. тушунчалар экани “Алпомиш”нинг жуда қадимий асар эканини тасдиқлайди. Ҳакимбек бобоси Алпинбийдан қолган ёй ёрдамида Алпомиш номини олди” 1 . Тарихчи олимларнинг маълумотига кўра, ўта қадим замонларда аждодларимизда фарзандларига исм қўйиш одати бўлмаган экан. Ёки, бирор бир қаҳрамонлик кўрсатиб, ўзининг жисмоний ва ақлий имкониятларини намоён қилгунига қадар унинг исми вақтинчалик ҳисобланар экан. Ҳақиқий исмини эса йигитлар ва қизлар одатда ҳаммани қойил қолдириб у ёки бу қаҳрамонлик кўрсатганидагина олган. “Ҳакимбек бор-йўғи етти ёшида Асқар тоғи чўққиларини ўз ўқи билан учириб юбора олгани учун “Алпомиш” деган исмга эга бўлди. Алпомиш исми икки қисмдан иборат бўлиб, “Алп” – улкан, “помиш” – баҳодир, паҳлавон маъносини берган. Икки қисм қўшилганда улкан паҳлавон маъносида қўлланган” 2 . “Алпомиш” достонидаги энг муҳим тарбиявий аҳамиятга эга бўлган ғоялардан бири бу “ҳар бир фарзанд юртнинг бирлигини эъзозлаши кераклигини уқтиришдир. Сэнга юртни бўлиш ҳақидаги фикрини тушунтирмоқчи бўлган одам фақат сен учун эмас, миллат учун, халқ учун, ватан учун хавфлидир. Агар сен ўз она юртинг келажагини ўйласанг, уни бирлаштириш, жипслаштириш ҳақида бош қотир, деган ҳақиқат илгари сурилади. Ҳакимбек Қалмоқ юртига кўчган юртдошларини Қўнғирот-Бойсунга қайтариб олиб келади. Шунингдек, инсон қадрини асраш, ота-она ҳурматини бажо келтириш, ҳар бир фарзанднинг Алпомишдек мард, жасур, сўзига содиқ бўлиб ўсишини таъминлаш каби ҳаётий муаммолар достонда ўз ифодасини топган” 3 . “Алпомиш” достонида қизлар ва йигитларнинг ижтимоий мавқеи тэнг эканлигининг, улар тарбиясида ва таълим олишида тэнг имкониятларнинг яратилганлиги билан ҳам қимматлидир. Барчиннинг чавандозликда, мерганликда, кураш тушишда Алпомишдан қолишмаслиги, Қалмоқ алпларини курашда энгганлиги ҳам энг муҳим ҳолатлардан биридир. Бу аждодларимизнинг қизларни ҳам соғлом, бақувват қилиб тарбиялашга катта эътибор қаратганликларининг исботидир. Яъни 1 Алпомиш. Достон. - Т.: Шарқ НМАК, 1998. – Б. 64 2 Алпомиш. Достон. - Т.: Шарқ НМАК, 1998. – Б. 68 3 Жўраев М., Нарзиқулова М.. Миф, фольклор ва адабиёт. - Т.: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутубхонаси, 2006. 278 жвмиятни соғломлаштиришда, соғлом насл туғилиши ва уларни ҳар томонлама соғлом қилиб тарбиялашда соғлом қизларни тарбиялаш нечоғли муҳим эканлигини аждодларимиз томонидан англаб етилганлиги ниҳоятда муҳим ва қувонарлидир. Қиз болалар уй-турмуш, рўзғор ишларини ўрганиш билан бир қатордатанасининг соғлом ва бақувват бўлишини таъминлайдиган жисмоний машқлар, кураш, чавандозлик, мерганлик билан ҳам шуғулланганликлари ўзбек мифологиясида жуда ҳам яхши очиб берилган. Зеро, Барчиной, Қалдирғоч, Тўмарис, Заринанинг кураш, чавандозлик, мерганлик, қиличбозликда йигитлардан қолишмаслиги ўз-ўзидан пайдо бўлмаган. Бу, аждодларимизнинг нафақат йигитлар, балки қизларнинг ҳам жисмониий соғломлиги ва жисмоний соғломликнинг асосий талаби бўлган жисмоний тарбия, соғлом тарбия тизимини ишлаб чиққанликларидан далолатдир. Марказий Осиё ва Эрон халқларининг тарихи, турмуш тарзи, диний тасаввурлари ва асосий машғулотларидан ҳикоя қилувчи энг қадимий ёзма манбаа, бундан уч минг йил аввал яратилган “Авесто” китобида ёшлар ва кексаларинг саломатлигини яхшилаш, уларни соғломлаштириш, узоқ умр кўришни таъминлаш мақсадида турли воситалар ҳамда усуллардан фойдаланилганлиги ҳақида маълумотлар ёзиб қолдирилган. Бунда, ”тозаликка эътибор бериш, тўғри овқатланиш, дам олиш, уйқу каби ҳаётий эҳтиёжларга алоҳида эътибор берилган. Шунингдек, соф ҳавода сайр қилиш, терлаб меҳнат қилиш, тана (гавда) аъзоларини ҳаракатлантирувчи ва чиниқтирувчи амаллар (машқлар, ўйинлар)ни мунтазам равишда бажариб бориш кўрсатилган” 1 . Агар эътибор қаратадиган бўлсак, зардўштийларда соғлом турмуш тарзининг асоси ҳисобланган барча зарурий шартлар замонавий ҳаёт тарзида ҳам жисмоний саломатликка эришишнинг асосий шарти ҳисобланади. Шахсий гигиенага амал қилиш, ўзи яшайдиган ижтимоий маконнинг тозалигига эътибор бериш, бугунги кунда ҳам соғлом ҳаётнинг асоси ҳисобланади. Бундан ташқари аждодларимиз эътибо қаратган яна бир муҳим омил, тўғри овқатланишдир. Аждодларимизнинг кундалик овқатланиш рациони тўғрисида қадимий байрамларими орқали ҳам 1 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 226 маълумот олишимиз мумкин. Бунда аждодоларимиз таомнинг хилма хил бўлишига алоҳида эътибор қаратганлар. Ҳам бошоқли экинлар, ҳам мева сабзавотлар, ҳам сут ва гўшт махсулотлари уларнинг кундалик дастурхонидан ўрин олганлиги, аждодларимизнинг тўғри ва тўлақонли овқатланиш тўғрисида чуқур билимга эга бўлганликларини билдиради. Таомларни танлашда мавсумий шароитдан келиб чиқилганлиги, бахорда кўкатлардан турли таомлар тайёрланиб, организмни қишдан кейинги толиқишлардан сўнг куч тўплашига ҳаракат қилинганлиги, қишга тайёргарлик кўрилганда қуруқ мевалар ва дуккакларни заҳира қилинганлиги фикримизнинг исботи бўла олади. Терлаб меҳнат қилиш ва тана аъзоларини чиниқтирувчи машқлар ва ҳаракатли ўйинлар, кураш, чиллак, оқ теракми кўк терак, хўрозлар жанги, улоқ каби халқ ўйиларининг кишилар турмуш тарзига чуқур сингиб кетганлиги, аждодларимизнинг жисмоний ҳаракатни соғломлаштиришнинг асоси сифатида ўз турмуш тарзига чуқур сингдирганлигидан далолат беради. Китобнинг бугунги кундаги аҳамияти юртимиз ҳудудида истиқомат қилган аждодларимиз қадим замонларда ҳам меҳнат, ҳақиқат, озодлик, покликка алоҳида ҳурмат билан қараганликлари ҳақида ҳозирги фарзандларига хабар бериши билан бахоланади. Хусусан, ерга дон экиш, ҳосил йиғиш ҳақида шундай дейилади: “Кимда ким буғдой экса, у Ашаҳ (Ҳақиқат) ни экади. У Мазда динини ўз ҳаракати орқали яна ва яна кўкартиради... Қачонки эгатларда уруғ етилса, девлар ўринларидан қўпадилар. Қачонки буғдой гуркираб кўкарса, девлар даҳшатдан титрай бошлайдилар. Қачонки буғдой ун бўлса, девлар нола чекадилар. Қачонки буғдой хирмонга уюлса, девлар нобуд бўладилар. Қай бир хонадонда буғдой бош чиқарса, у хонадонга девлар яқинлаша олмайдилар. Қай бир хонадонда буғдой бош чиқарса, девлар у хонадондан қочадилар. Қай бир хонадонда буғдой омбори бўлса, гўё қиздирилган темир девлар бўйнини чирмаб ташлайди” 1 . Бунда келтириб ўтилган барча жиҳатлар, меҳнатсеварлик, 1 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 226 тўқчилик ва фаровон ҳаётга интилиш, ёвузликни энгишнинг ягона йўли эканлигига ишора ҳисобланади. Яъни, инсон меҳнати бутун ёмонлик ва фожиаларни даф этувчи куч эканлигига ишора қилинаётганлигини аниқ сезишимиз мумкин. Бунда буғдой сўзини айнан қабул қилиш ёки меҳнат орқали оилани, жамиятни қўллаш, соғломлаштириш маъносида тушуниш мумкин. Ҳар бир шахс ўз оиласи ҳаёти, келажаги учун ўзи маъсул эканлиги, ўзи ҳаракат қилиши лозимлиги таъкидланади. Умуман, “Авесто” билан танишиш асарнинг қомусий мазмунга эга экан лиг ини кўрсатади. Айрим парчалар да худди бугунги куннинг муаммолари ёзилгандек туйилади: “Ёмон тарбиячи ўз таълими билан илоҳий сўзларни тескари қилади ва тириклик идрокини хароб қилади” 1 . Бунда соғлом тарбиянинг асосида соғлом тарбиячи турганлигиа ишора қилинмоқда. Жамиятни соҳломлаштириш ва ривожлантириш тарбия берувчиларнинг уқуви, билими ва маҳоратига боғлиқ эканлиги эътироф этилмоқда. “Ўзгаларни яхшиликка олиб борган кимсаларгагина яхшилик насиб этади” 2 . Ижтимоий муҳитни соғломлаштириш ана шу муҳит аъзоларининг бир-бирларига яхшилик қилишга интилишлари билан боғлиқлиги, жамиятдаги ҳамжиҳатлик, бирлик жамият аъзоларининг бир-бирига ёрдам бериши ва яхшилик қилишига боғлиқлиги аждодларимиз томонидан фарзандларига сингдириб келинганлиги, “Алпомиш”, “Гўруғли”, “Тўмарис”, “Широқ” афсоналари орқали ҳаммамизга маълумдир. Бундан ташқари, зардўштийликнинг асосий фалсафаси ва нафосатини ташкил этадиган эзгу фикр, эзгу хулқ ва эзгу амал ҳақидаги ғояла ҳам фикримизнинг яққол далилидир. “Фикр, сўз ва амал оламидан эзгу фикр, эзгу сўз ва эзгу амални танлайман” 3 . Яъни, аждодларимиз фикри, сўзи, хулқи ва амали билан атрофдагиларга фақат яхшилик ва эзгулик қилиш лозимлигини ўз ҳаётий кодекслари деб билишган. “Ерга яхши ва кучли уруғ сепмоқ дунёдаги энг зарур қонун ҳисобланади” 4 . Ушбу 1 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 28 2 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 31 3 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 31 4 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 33 фикрда нафақт тўғридан тўғри ерга уруғ сепиш, балки, соғлом, яхши ва кучли насл қолдиришга ҳам ишора қилинмоқда. «Авесто»да болаларга таълим-тарбия бериш методлари қуйидаги тартибда баён этилган, яъни тарбиянинг қуйидаги классификацияси келтириб ўтилган: 1.Жисмоний тарбия. 2.Ўқиш ва ёзишга ўргатиш (ақлий тарбия). 3.Диний ва маънавий тарбия. “Зардуштийлик динида илм ва маърифат кучига катта эътибор қаратилади. Ёшлар Ахурамазданинг билим ва ўгитларини чуқур ўзлаштириши учун «Авесто»да ўзига хос шаклда 20 та энг яхши маънавий сифат тушунтирилади, улар хулқ–атворнинг мукаммал меъёрлари сифатида таклиф этилади ва у ҳар бир ёшда шакллантирилиши лозим деб ҳисобланади. Бу каби энг яхши сифатларга билим ва донолик ёрдамида инсоннинг муқаддаслик касб етиши, унинг атроф–оламни билиши учун тинимсиз изланишлари, ўқитувчи ва юксак маълумотли инсонга ўқувчи бўла олиш, адолатни қўллаб-қувватлаш кабилар киради. Бу сифатлар мавжуд бўлганида инсон Ахриманнинг душманлигидан ҳимоялана олади, илм воситасида ёвуз, ҳийлагар кучларнинг ёмонлигидан халос бўлади” 1 . Қадимги аждодларимизда болаларни ўқитиш, диний–маънавий сифатлар, поклик ва згулик, меҳнатсеварлик, ҳалоллик, саҳийлик, инсонпарварлик кабиларни тарбиялаш устида қайғуриш ниҳоятда муҳим ҳисобланган. Жисмоний тарбия соғлом, ҳар томонлама етук, бардошли, кучли, иродали, ҳарбий маҳоратни эгаллашга тайёр ёшларни тайёрлаш мақсадини назарда тутган. Отда юриш, ов, қиличбозлик, сузиш, югуриш, найза улоқтириш кабилар таълим жараёнида мажбурий машғулотлар қаторида бўлган. «Авестода диний-маънавий ва ҳарбий-жисмоний тарбия ҳамма учун бирдек, бироқ ўқиш ва ёзишга ўргатиш фақат имтиёзли синфлар учун бўлган. Бу қатламлар болалари учун сарой мактаблари бўлиб, у ерда машҳур саркардалар уларни ҳарбий санъатга ўргатишган” 2 . 1 Измайлов А. Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народов Средней Азии и Казахстана. — М.: Педагогика, 1991 . Б. 256 2 Измайлов А. Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народов Средней Азии и Казахстана. — М.: Педагогика, 1991 . Б. 257 “Авесто”да ўқувчиларнинг маънавий сифатларни тарбиялашга оид энг муҳим бўлган қуйидаги тушунчалар ёшларга тарбия жараёнида сингдирилганлигини келтириб ўтишимиз мумкин:  Ер, сув, замин, уларга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш;  Кийим-кечак, унинг тўғри танланганлиги ва тозалигига эътибор бериш;  Озиқ-овқатларни тоза тутиш , тўғри тайёрлаш ва сақлашга эътибор бериш;  Қариндошлар нинг ўзаро оила қурмаслиги ;  Қавм ва уруғ қони нинг тоза сақланишига эътибор бериш;  Авлод нинг ҳар томонлама бенуқсон сақланиши га эътибор бериш;  Яхши хулқ - одоб ;  Яхшиликка ундаш ;  Тўғри сўзлилик ;  Оқил, доно ва адолатли бўлиш;  Шаҳар-қишлоқларни обод қилиш, боғларни кўпайтириш;  Чорвага ва яйловга эътибор бериш;  Маданий турмуш тарзига ундаш ” 1 . Ушбу ҳолатларни таҳлил қилар эканмиз, аждодларимиз томонидан тўғри ва соғлом тарбияни ташкиллаштиришнинг ҳамма жиҳатлари тўлиқ қамраб олинганлигининг гувоҳи бўлишимиз мумкин. Замонавий таълим ва тарбия методологиясида комил, ҳар томонлама етук, соғлом авлодни шакллантиришда бугунги кунда ҳам эътибор беришимиз ва ўрганишимиз мумкин бўлган кўплаб жиҳатларнинг “Авесто”, китобида бундан бир неча минг йиллар аввал айтиб ўтилганлигидан ҳайратланмай иложимиз йўқ. Аждодларимизнинг насл соғломлигини сақлаш, бунда яқин қариндошлар ўртасида никоҳга рухсат бермаслик масалаларини қўйганликлари, аждодларимизнинг чуқур генетик билимларга ҳам эга бўлганликларидан далолат беради. Зардўштийларнинг соғлом тарбияни шакллантириш, жамиятни соғломлаштириш масаласидаги ёндашувларида яна бир ниҳоятда 1 Измайлов А. Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народов Средней Азии и Казахстана. — М.: Педагогика, 1991 . Б. 263 муҳим ва бугунги кунда ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган жиҳат, уларнинг юксак экологик маданиятга эгаликларида ва атроф муҳитга ҳурмат туйғусини авлодларга етказиш ва сингдиришга интилганликларида, десак хато бўлмайди. Зардўштийлар борлиқнинг асосини тўрт ибтидода кўришган. Тупроқ, сув, хаво ва оловни пок сақлаш, унга зиён етказмаслик зардўштийлар ҳаёт тарзининг асоси бўлган. Сувни. оловни, тупроқни ва хавони ифлослантириш энг оғир жиноятлардан ҳисобланган ва ниҳоятда қаттиқ жазоланган. “Аҳура Мазда қиёфасидаги бу эзгулик – ҳаёт рамзидир, уни инсон, ҳайвонот ва наботот билан бойитади, ҳайвонот ва набототнинг соғломлиги, инсон ва унинг наслининг соғлигини, куч-қудратини, бахт- саодатини, фаровонлигини таъминлайди”. 1 Ҳақиқатдан ҳам, ҳаёт, мавжудлик мураккаб бир система бўлиб, инсон, ҳайвонот, ўсимликлар ушбу мураккабликни ташкил этувчи қисмлардир. Ушбу қисмлар мавжудлиги бир- бирига узвий боғлиқлигини аждодларимиз бундан неча минг йиллар аввал тўғри баҳолай олганлиги, уларнинг юксак заковатидан далолат беради. Авестодаги яна бир қарашни мисол қилиб оламиз, “Аҳриман қиёфасидаги ёвузлик, қурғоқчилик, очарчилик, касаллик, молларнинг қирғинини олиб келади. Жисман касаллик эса руҳан ҳалокатнини ҳам келтириб чиқаради” 2 . Ушбу қарашларда тана соғлигининг руҳиятга таъсирини нақадар тўғри таҳлил қилинганлигини гувоҳи бўлишимиз мумкин. Зардўштийликда инсоннинг баркамоллигида, етуклигида, ундаги тананинг соғломлиги билан бир қаторда, ички маънавий олами поклиги ҳам муҳим аҳамият касб этган. «Авесто» нинг қонуниятларига мувофиқ, инсон маънавий ва жисмоний баркамол бўлиб етиши учун яхши овқатланиши лозим. Зардушт васиятларига кўра, “ёмон овқатланган халқ на яхши, на кучли ишловчиларга, на соғлом, на бақувват болаларга эга бўлади. Носоғлом овқатланишдан одоб-ахлоқ ҳам айниб кетади. Шу боис ҳам инсон баркамоллигининг муҳим шартларидан бири бўлган озиқ-овқат мўл-қўлчилигини таъминламоқ, бунинг учун эса деҳқончилик, чорвачилик маҳсулотларини кўпайтириш зарур. Қайсики 1 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 81 2 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б . 82 мамлакатда нон мўл-кўл бўлса, ўша юртда муқаддас сўзлар ҳам, панду насиҳатлар ҳам тезу-соз қабул қилинади” 1 . Аҳура Мазда: “Таналарингиз соғломлиги билан бир қаторда қалбларингиз ҳақида ҳам қайғуринг. Чунки ички оламингиз қанчалик мусаффо бўлса, (эзгу ҳулқ, эзгу фикр мавжуд бўлса) турмушингиз шу қадар фаравон бўлади, деб тушунтиради. Ушбу қарашларда ҳам, инсонни турли қисмлардан, танадан, ички оламдан ташкил топган тизим эканлигига, унинг ҳаётидаги тартибот ва барқарорлик, фаравонлик ҳам танасининг соғломлигига, ҳам ички дунёсининг поклигига боғлиқ эканлигини тушунишимиз мумкин. Авестода оламни мавжудлик сифатида тўрт унсур ташкил этиши, ушбу оламнинг ажралмас қисми сифатида инсоннинг ҳам тўрт унсурдан ташкил топганлиги ҳақидаги ғоя илгари сурилади. Олам ва одам ўртасидаги узвий алоқадорлик мавжудлиги, уларнинг яхлит бир тизим сифатида мавжуд бўлиши оламдаги барқарорликни бирламчи сабаби сифатида эътироф этилади. Зардўштийликка кўра борлиқдаги барча хусусиятлар, сифатлар инсонда ҳам мужассамдир. Масалан, инсон мижозида оламнинг асосини ташкил этувчи этувчи тўрт элементни кўриш мумкин. Вазмин, оғир, босиқ инсонларда тупроқни, ғайратли, жушқин, қайноққон кишиларда оловни, энгил табиатли кишиларда хавоийликни, ўзгарувчан, мослашувчан табиатли кишиларда сувнинг хусусиятларини кўришимиз мумкин. Авестода инсон ахлоқий камолоти масалалари асосий ўрин тутади. Унда эътироф этиладиган ёвуз кучлар ва эзгулик ўртасидаги курашни инсонда ҳам кўришимиз мумкин. Инсондаги ахлоқий иллатларни, нафсни, дангасаликни, ёвузликнинг намоён бўлиш ибтидоси ва кўриниши деб оладиган бўлсак, у билан курашиш жараёни эса, ўз-ўзини англаш, ўз-ўзини тарбиялаш, ўз-ўзини ўзгартириш, ва охир-оқибатда ўз-ўзини ташкиллаштириш натижасида содир бўлади. Инсон ахлоқида тартибсизликдан тартиботга ўтиши, беқарорликдан барқарорликни келиб 1 Авесто. Т.: Шар қ , 2001. Б. 82 чиқиши, ёвузлик устидан эзгулини ғалаба қозонишидир деб баҳо берсак бўлади. Энг мўтабар қадимги қўлёзма «Авесто»нинг яратилганига 3000 йил бўлган бўлсада, ўқувчиларнинг маънавий сифатларини тарбиялаш ва ривожлантиришда зарур восита бўлиб хизмат қила олади. Шунинг учун ҳам мазкур манбадаги энг қимматли, муҳим тарбиявий аҳамиятга эга бўлган юқорида кўрсатиб ўтилган қоидаларни педагогика тарихи курси мазмунига сингдириш бўлажак ўқитувчиларни маънавий ҳамда касбий жиҳатдан қуроллантиришда илмий-амалий қимматга эга. «Авесто» нафақат диний китоб, балки ижтимоий, фалсафий, маданий, адабий-тарихий, педагогик қимматга эга бўлган ёдгорликдир. 2 БОБ ЎЗБЕК МИЛЛИЙ АНЪАНАЛАРИДА ШАХСНИ ЭСТЕТИК СОҒЛОМЛАШТИРИШ ИМКОНИЯТЛАРИ Соғломлаштириш ва эстетиклик ҳодисалари мазмун моҳиятига кўра бир- бирига яқин, бир-бирини тақозо этувчи ва бир-бирини тўлдирувчи ҳодисалар ҳисобланади. Соғломлаштиришнинг ҳар қандай кўриниши ўз мазмунига кўра эстетик ҳодиса ҳисобланади. Бунда соғломлаштириш ҳодисасининг пировард мақсади сифатида соғлом авлодни тарбийлаш деб оладиган бўлсак, соғлом авлодга, “Маънавият. Асосий тушунчалар изоҳли луғати”да берилган қуйидаги таърифнинг эстетик мазмунини таҳлил қилиш ўринли деб ҳисоблаймиз. Хусусан, ушбу луғатда соғлом авлодга қуйидагича таъриф берилган: “Соғлом авлод – жисмонан соғлом, маънан баркамол, зарарли таъсирлардан, салбий хислатлардан, иллатлардан холи, тоза, пок, соғлом фикрли авлод. Соғлом авлод – соғлом наслли, жисмоний бақувват, руҳи тетик, фикри тиниқ, иймон эътиқодли, маънавиятли, мард ва жасур, ватанпарвар шахсдир. 1 ” Ушбу таърифда бир вақтнинг ўзида эстетик ҳодисани, эстетик мазмунни ифода этадиган бир нечта тушунча ва категорияларни кўриб ўтишимиз мумкин. Масалан, соғломлик, баркамоллик ва уйғунлик, яъни гармония. Бундан кўриниб турибдики, соғломлаштириш жараёни кишиларнинг жисмоний ва маънавий поклиги, софлиги, турли зарарли иллатлардан ҳоли бўлишини таъминлашга йўналтирилган эстетик ҳодиса ҳисобланади. 1 Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug’ati. - Tошкент: G’afur G’ulom, 2013. Ушбу бобимизда соғломлаштириш жараёнини эстетик ҳодиса сифатида фалсафий таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Ишнинг долзарблиги, информацион жамият элементлари кучайиб, автоматлаштириш, роботлаштириш жараёнлари авж олиб бораётган глобал дунёда инсонга инсонийлик, гўзаллик, улуғворлик жиҳатларини эслатиб турадиган, инсоннинг онтологик моҳиятининг ажралмас, атрибутив хоссаси ҳисобланадиган нафосатга интилиш хиссини сақлаш заруратидан келиб чиқади. Бунда соғломлаштириш ҳодисасини эстетик нуқтаи назардан таҳлил қилиш, эстетикада соғломлаштириш элементларини ва ушбу икки ҳодиса ўртасидаги алоқадорликни кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. Бундан ташқари миллий анъаналаримизнинг ажралмас қисми бўлган диний анъаналаримизда покланиш ва фориғланиш ҳодисаларининг эстетик мазмуни ва соғломлаштиришдаги аҳамияти масалаларини фалсафий таҳлилини амалга оширамиз. 2.1 Соғломлаштириш эстетик воқеалик сифатида Соғломлаштириш ҳодисаси бугунги кунда жисмоний тарбия ва спорт, педагогика, психология, дин, мафкура, ахлоқшунослик ва эстетиканинг асосий муаммоларидан бири сифатида илмий тадқиқотларда ўзининг долзарблик даражасини ушлаб келаётган ва кучайтирирб бораётган фалсафий муаммолардан бири десак ҳато бўлмайди. Бунинг бир қатор объектив ва субъектив сабаблари мавжуд. Бир томондан кишилар ўртасидаги дангасаликни авж олишига сабаб бўлаётган ҳаракатланишнинг ва меҳнатнинг техник воситаларини ҳаётимизга тобора чуқурроқ кириб бораётганлиги, иккинчи томондан, кишиларнинг атроф муҳитга носоғлом муносабатидан келиб чиқаётган экологик муаммолар ва кишиларнинг ифлосланган муҳитда яшашга мажбур бўлаётганлиги, учинчидан, кишиларнинг онги ва тафаккурини эгаллаш учун информацион кураш авж олаётга бир пайтда мафкуравий соғломлаштириш масалалари долзарблашиб бормоқда. Бундан ташқари жамиятимизда дин ва эътиқод масалаларида ҳам соғломлаштириш жараёнининг зарурати ўз актуаллиги билан давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Ушбу параграфимизда соғломлаштириш ҳодисасини кэнг қамровда таҳлил қилиш ва ундаги эстетика элементларини аниқлашга ҳаракат қиламиз. Соғломлаштириш ҳодисасининг барча жиҳатларини ўзида мужассамлаштирган фалсафий таърифни фалсафий ва бошқа луғатларда ҳам учратмадик. Шу сабабдан, соғломлаштириш ҳодисасинининг мазмун моҳиятини умумлаштирган қуйидаги фалсафий таърифни беришга ҳаракат қилдик. Соғломлаштириш кишиларнинг жисмоний, руҳий-маънавий, ижтимоий ва диний ҳаёт тарзинининг саломатлигини ҳимоялаш ва мустаҳкамлаш, улардаги турли иллатларнинг келиб чиқишини олдини олиш, бундан ташқари турли носоғлом ташқи таъсирларга нисбатан курашувчанлик қобилиятини ривожлантирувчи комплекс чора тадбирлар йиғиндисидир. Соғломлаштириш жараёни тизимли ва узвий фаолиятни назарда тутувчи назарий ва амалий хатти-ҳаракатлар умумлашмасидир. Соғломлаштириш жараёни индивидуал ва оммавий шаклда амалга оширилади. Индивидуал соғломлаштириш ҳар бир индивиднинг жисмоний, руҳий-маънавий ўзига хосликларидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилади. Ушбу жараён боланинг она қорнида пайдо бўлганлигидан бошлаб, ҳаётининг охирига қадар давом этади. Онанинг хомилани соғлом дунёга келиши учун амалга оширадиган барча ишлари, турли витаминли комплексларни қабул қилиш, соғлом овқатланиш, жисмоний машқларни бажариш ва руҳий ҳолатини турли стресслардан сақлашга интилиши, болани соғломлаштириш фаолиятининг дастлабки босқичи ҳисобланади. Соғломлаштириш жараёни боланинг дунёга келиши билан давлат ва жамият назоратига олинади. Боланинг туғилиши билан амалга ошириладиган ва тизимли равишда олиб бориладиган эмлаш (вакциналаш) ишлари индивидуал ва оммавий соғломлаштиришнинг яққол кўриниши бўла олади. Соғломлаштириш жараёни таълим тарбия жараёнинг пировард мақсади ҳисобланади. Ўзбекистон республикасида узлуксиз таълим тизими тўлалигича соғломлаштириш мақсадини амалга оши р ишни назарда тутади. Мактабгача таълимдан бошлаб олий таълим тизимини ҳам қамраб оладиган узлуксиз таълим шахсниг ҳар томонлама соғломлаштириш вазифасини бажаришни назарда тутади. Бунда индивиднинг жисмоний соғломлигидан бошлаб руҳий-маънавий, ижтимоий соғломлаштиришнинг комплекс чора тадбирлари ишлаб чиқилган. Ёш авлоднинг жисмонан саломатлигини, соғлом ва бақувват бўлиб камол топишига йўналтилилган тизимли ишлар жумласига мактабгача таълим муассасаларидан бошлаб жисмоний тарбия машғулотларининг мажбурий кун тартибига киритилганлиги, мактаб босқичида жисмоний тарбия дарслари барча синфларда узлуксиз ўтилиши билан бир қаторда қўшимча спорт тўгаракларининг бепул фаолият юритаётганлиги, ҳар бир маҳалла ҳудудида спорт тўгараклари ва футбол майдончаларидан бепул фойдаланиш имкониятининг ярайилганлиги давлатимизнинг ёш авлодни жисмонан соғломлаштириш соҳасидаги сиёсатининг амалий намунасидир. Бундан ташқари бу борадаги энг муҳим ва самарали, йиллар давомида Ўзбекистон республикасининг халқаро миқиёсдаги спорт ютуқлари учун фундамент бўлиб хизмат қилаётган уч босқичли спорт мусобақалари, “Умид ниҳоллари”, “Баркамол авлод ўйинлари” ва “Универсиада” жамиятни соғломлаштиришни оммавий тус олишида ниҳоятда муҳим рол ўйнайди. Ушбу тизимли фаолият Ўзбекистон республикасининг биринчи президенти И.А.Каримовнинг 2003 йил 3 июндаги 244 сонли қарорига биноан тартибга солинади ва доимий равишда ўтказиб келинади. Бундан ташқари, мамлакатимизда сўнгги йилларда бу борада олиб борилаётган ишлар ҳам диққатга сазовордир. Хусусан, “..ёшлар ўртасида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш учун зарур шарт-шароит ва инфратузилмани яратиш, болаларни спорт билан мунтазам шуғулланишларини ва сифатли спорт таълимини ташкил этиш, соғломлаштириш ва спорт объектларининг моддий техника базасини мустаҳкамлаш…” 1 мақсадида 2018 йил 5 март куни эълон қилинган “Жисмоний тарбия ва спорт соҳасида давлат бошқаруви тизимини тубдан такомиллаштириш чора тадбирлари тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонида ёш авлодни соғломлаштириш масалалари ижтимоий ҳаётнинг барча буғинларида ва жабҳаларида интенсив равишда ташкил этилиши масалалари кун тартибига қўйилди. Соғломлаштириш масаласи зарурати бугунги кунда мафкуравий соҳада ҳам ниҳоятда долзарб аҳамият касб этмоқда. Чунки, мафкуравий соҳада жадал давом этаётган курашлар бу соҳада лоқайдликка йўл қўймасликни талаб этади. Хўш соғлом мафкура нима? “Соғлом мафкура – умуминсонийликнинг устиворлиги тамойилига таянадиган, эзгу ва бунёдкор ғоялар тизимига асосланадиган мафкура шакли” 2 . Шахс ва жамиятни соғломлаштиришда соғлом мафкурани шакллантириш масалалари ниҳоятда 1 Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi yizimini tubdan takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risida” O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni T. 2018 2 Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug’ati. - Tошкент: G’afur G’ulom, 2013. муҳим ўрин тутади. Зеро мафкура, соғлом мафкура киши фаолиятидаги бунёдкорлик, ҳалоллик, ватанпарварлик, эзгулик, инсонпарварлик жиҳатларининг устивор бўлишида асос бўлиб хизмат қилади. Ҳар қандай жамият ва давлат жамиятни соғломлаштиришга йўналтирилган фаолияти тизимида мафкуравий соғломлаштириш масалаларига алоҳида эътибор қаратиши лозим. Коммунизм, фашизм, расизм, шовинизм, диний экстремизм ва фундаментализм сингари носоғлом мафкуралар жамият аъзоларининг онги ва тафаккурини эгаллаб, жамиятда бузғунчилик ва вайронкорликларнинг авж олишига сабаб бўлишини бартараф этишнинг ягона йўли соғлом мафкурани сингдириш ва соғлом мафкуравий тарбияни амалга ошириш ҳисобланади. Чунки, соғлом мафкура инсоният тараққиётини тезлаштиради. “Бугунги кунда ёшларни соғлом мафкура, миллий тарбия мезонлари асосида тарбиялаш уларни ғоявий-сиёсий, меҳнат ва эстетик тарбиясига миллий тараққиёт ғоялари нуқтаи назаридан ёндашиш талаб этилади” 1 . Руҳий- маънавий соҳани соғломлаштиришнинг яна бир муҳим ва устивор йўналиши, диний соҳани соғломлаштириш масалаларини кейинг параграфимизда кэнг таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Соғломлаштириш кишиларнинг ҳаёт тарзини эстетиклаштириш десак ҳам ҳато бўлмайди. Соғломлаштириш жараёнини эстетик ҳодиса сифатида таҳлил қилишда эстетик ҳодиса тушунчасига таъриф беришимиз лозим. Чунки, соғломлаштириш жараёни ўзида эстетик жиҳатларни мужассамлаштирган жараёндир. “Эстетика атамаси юнонча а estetikos – хиссий идрок, сезги дeган маъноларни англатади” 2 . Ушбу атама биринчи марта немис олими Александр Баумгартен томонидан ишлатилган. Унинг фикрича, “гўзаллик, ҳиссий билишнинг мукаммалигидир” 3 . У ҳиссий билиш деганда фақат сезгини эмас, балки хотира, интуиция, хаёлот ва эмоцияларни ва шуларнинг умумийлигидан келиб чиқадиган билиш шаклини назарда тутади. Эстетика 1 Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug’ati. - Tошкент: G’afur G’ulom, 2013. 2 Философский энциклопедический словарь. Москва: Гардарики, 2004 Б.2624 3 А.Баумгартен. Эстетика. Перевод М.М.Позднев, В.Л.Иванов. Москва: EINAI , 2012. Б.32 кишиларнинг дунёни ўзига хос, яни эстетик ўзлаштириш тарзида билиб олишни, кишининг ўз-ўзини маънан-рухий англаши, ҳис килиши орқали дунёга бўлган қарашидир. Шунинг учун эстетик муносабат моҳиятан фалсафий дунёқараш, билишнинг шакли ҳисобланади. Маълум бир ҳодиса ёки жараёнга эстетик ҳодиса сифатида бахо бериш, уша жараёнга нисбатан эстетик муносабат орқали шаклланади ва намоён бўлади. Эстетик муносабат - дунёни ўзлаштириш, билишнинг муҳим ва ўзига хос шакли ҳисобланади. Эстетика ҳодисалар албатта кишилар учун амалий аҳамиятга эга, лекин эстетик муносабат орқали ҳодисани кишилар учун фойда келтиришдек, амалий аҳамиятга эгалиги бўйича эмас, балки маънавий-эстетик қадр- қийматга моликлиги нуқтаи назаридан кўриб чиқилади. Шундай қилиб, эстетика ҳодиса - бу инсоннинг табиатга, жамиятга ва ўз-ўзига бўлган маънавий-руҳий ҳиссиёти муносабатида шаклланадиган умуминсоний аҳамиятига молик бадиий-эстетик қадриятларнинг яратилиши, ўзлаштирилиши жараёнини ифодалайдиган ҳодисадир. Эстетик ҳодисада фалсафанинг асосий масаласи ҳисобланмиш инсон муаммоси эстетиканинг асосий категориялари – ҳақиқат, эзгулик, гўзаллик категориялари бирлигида тадқиқ қилинади. Бу эса ҳодисага нисбатан эстетик ёндашувни шакллантиради ва эстетиканинг амалий аҳамиятини оширади. Эстетиканинг амалий аҳамияти жамият маънавий тизимининг муҳим жиҳати бўлган эстетик маданиятни шакллантиришда кат т а рол ўйнаши билан белгиланади. Унинг бу функцияси бугунги кунда айниқса жамиятимиз маънавий ҳаётида туб сифатий ўзгаришлар, руҳий покланиш жараёнлари жадал суратларда кечаётган бир пайтда алоҳида аҳамият касб этади. Машҳур юнон файласуфи Суқрот ғояларида инсон маънавий дунёсини соғломлаштиришда эстетик муносабатнинг қуйидагича ифодаланганлигини кўришимиз мумкин. Ҳаммамизга яхши маълумки, Суқрот инсоннинг руҳий дунёсини бирламчи моҳият деб ҳисоблайди. Унинг машҳур: “Ўз-ўзингни бил” деган тезисига ана шу мазмундаги ғоя ифодаланган. Суқротнинг эстетик қараши негизида ана шу ғояга асосланган “калокагатия (юнон. calos — гўзал, аgathas — яхшилик, фозиллик) таълимоти кишидаги яхши хулқ, гўзаллик, чирой, латифлик ўзаро уйғунликда унинг фаолиятининг мақсадини белгилайди” 1 . Санъат эса, Суқротнинг фикрича, киши фаолиятини ана шу тарзда йўналтириш учун хизмат қилувчи восита ҳисобланади. Карл Юнг (1875-1961) эса: “Гўзаллик – бу бизнинг руҳимизда қониқиш, завқлантириш туйғуларини қўзғата оладиган ҳиссиёт қисмларининг ўзаро уйғунлашиши ва жойлашишидир” 2 . Рус файласуфи Ф.Достоевский эстетик ҳодиса дейилганда “ҳақиқат, эзгулик ва гўзалликнинг онтологик бирликдаги қиёфасини конкрет-ҳиссий, образли тарзда ифода этувчи феномен” 3 ни тушунади. “Санъат инсонларни руҳ, гўзаллик оламига олиб киради, уларни ёвузликдан қайтаради” 4 , деб ҳисоблайди. Унинг бу фикри орқали санъатнинг жамиятни соғломлаштиришдаги роли ва аҳамиятига алоҳида урғу берилганлигини кўришимиз мумкин. Шу ўринда унинг машҳур “Дунёни гўзаллик қутқаради” 5 , деган иборасини эслашимиз ўринли деб ўйлаймиз. Яъни файласуф томонидан гўзаллик ва у билан боғлиқ барча ҳодисалар жамиятни соғломлаштирувчи асосий омиллар сифатида баҳоланаётганлигини айтиб ўтишимиз лозим. Бунда гўзаллик дейилганда кэнг маънода инсонлардаги барча гўзал фазилатлар, маърифат, билим, нафосатлилик, соғломлик назарда тутилмоқда. Соғломлаштириш жараёни кишиларнинг оқилона танлови, ўз ҳаёти ва жамият ҳаётига нисбатан рационал муносабати натижасида амалга ошади. Бунда эстетик билиш муҳим аҳамият касб этади. Яъни, субъект томонидан объектнинг нафосатлилик, гўзаллик жиҳати баҳоланилган тарзда аниқланилади. Бошқача қилиб айтганда, предмет, ҳодисалар гўзаллик, улуғворлик, фожиавийлик каби мезонлар билан баҳоланилади. Яъни кишилар соғлом ҳаётнинг гўзалликини носоғлом ҳаётнинг фожиявийлиги билан солиштириш орқали англаб етадилар. Соғлом ҳаёт тарзи узоқ умр, 1 Г.Скирбекк. Фалсафа тарихи. Тошкент: 2000. Б.103 2 Карл Юнг. Человек и его символы. Москва. Луч, 2017. Б.152 3 Ф.Достоевский. Униженные и оскарбленные. Москва: Наука. 2005. Б.92 4 Ф.Достоевский. Бедные люди. Спр: IESN , 2007. Б.168 5 Г.Скирбекк. Фалсафа тарихи. Тошкент: 2000. Б.621 сиҳат саломатлик, бардам бақувватлик, тетикликка олиб келса, носоғлом ҳаёт тарзи касаллик, ланжлик, тез қариш, умрни қисқартириш сингари ҳунук ва фожеавий ҳолатларни келтириб чиқаради. Ана шу ўринда ҳам соғломлаштиришнинг эстетик ҳодиса эканлигига гувоҳ бўлишимиз мумкин. Ҳар бир шахснинг ижтимоий тип сифатида шаклланиши, ҳаётга ва жараёнларга нисбатан эстетик муносабатининг шаклланиши унинг генетик жиҳатидан соғлом насли, биологик тур сифатида яшашининг зарурий шарт- шароитлари билан бевосита боғлиқдир. Шунга мувофиқ ўз-ўзидан келиб чиқадики, шахснинг эстетик туйғу, диди ва э ҳтиёжларини унинг соғлом табиий-физиологик камолотисиз шакллантириш мумкин эмас. Яъни оддий тил билан айтадиган бўлсак, соғлом танда соғлом руҳ, соғлом дид ва соғлом ақл шаклланиш э ҳтимоли физиологик жиҳатдан юқорироқ бўлади. Шу нуқтаи назардан олиб қараганда, давлатимиз, президентимиз томонидан соғлом авлодни камол топтиришнинг давлат аҳамиятига молик вазифа сифатида кун тартибига қўйилиши алоҳида маъно касб этади. Соғломлаштиришнинг яна бир муҳим эстетик жиҳатларидан бири у кишиларда эстетик ҳис-туйғуларни уйғота олади. “Ҳис-туйғунинг ижтимоий ва шахсий (индивидуал) шакллари (тур)нинг ўзаро бирлигида амал қилади. Масалан, киши ўзининг Ватан олдидаги бурчини чуқур англаган ва бажарган пайтда унинг учун ўзини фидо қила олади ва бундан ўзи ва бошқалар ҳам маънавий қониқиш — завқ оладилар” 1 . Ватанпарварлик, миллатпарварлик, жавонмардлик кишиларда ўз хатти ҳаракатидан лаззатланиш, завқланиш хиссини уйғотади. Эстетик хис туйғу кишиларда турли манфаатдорликдан ҳоли, беғараз ҳис-туйғуларни ифодалаб, унинг замирида нарса, ҳодисаларнинг нафосатлилиги, гўзаллигидан завқланиш, лаззатланиш туйғуси ётади. Соғломлаштириш жараёниниг эстетик жиҳатларини кўра билиш ва бахолашда эстетик дид муҳим аҳамият касб этади. “Эстетик дид бу кишининг нарса-ҳодисаларнинг нафосатлилик моҳияти (жиҳати)ни идрок этиш ва 1 Э.Умаров. Эстетика. Тошкент: Ўқитувчи, 1990. Б.62 баҳолай билиш қобилиятидир. Эстетик дидга эга бўлган киши нарса, ҳодисалар ҳамда санъат асарларини эстетик обект сифатида идрок этади ва улардаги гўзаллик, улуғворлик жиҳатларини хунуклик, тубанлиликдан фарқлай олади” 1 . Эстетик дид инсон фаолияти билан боғлиқ булган умумий диднинг юксак шаклида намоён бўлиши, кишиларнинг яҳши, ёмон, фойдали, фойдасиз, ижобий, салбий, гўзал, ҳунук каби ҳолатларни бир-биридан фарқлай олиш ва бахолай олиш қобилиятидир. “Эстетик дид — бу кишининг гўзаллик, унинг барча кўринишларида намоён бўлишидан руҳий, маънавий лаззатланиш қобилиятидир. Киши обектни маънавий қадрият сифатида баҳолай билганидагина шундай қобилиятга эга бўлади” 2 . Соғломлаштириш жараёнини эстетик ҳодиса сифатида таҳлил қилишда эстетиканинг мазмунини очиб берувчи категорияларини алоҳида кўриб чиқиш лозим. Зеро ҳар қандай ҳодисанинг мазмунини уша ҳодисанинг асосини ташкил этувчи категорияларсиз тушуниш ва англаш мумкин эмас. Эстетиканинг марказий ва энг кэнг мазмунли категорияси бу – гўзаллик категориясидир. “Гўзаллик категорияси эстетиканинг мезоний тушунчаси бўлиб, унда борлиқдаги нарса, ҳодисаларнинг шакл ва мазмун уйғунлиги ва эстетик қимматга эга бўлган мукаммаллиги ва инсоннинг унга бўлган муносабати ифодаланади” 3 . Обектнинг хусусият, жиҳат, муносабатлари идрок этилган пайтда у кишида шодлик, завқланиш ва маънавий лаззатланиш ҳис-туйғуларини уйғота олса у гўзаллик бўла олади. Масалан, соғлом, чиниққан тана гўзллик сифатида атрофдагиларда завқланиш хиссини уйғота олади. Қадимги юнонларда Апполоннинг чиниққан, мускуллари бўртиб турган танаси атрофдагиларда ҳайратланиш ва завқланиш хиссини уйғота олганлиги сабабли, юнонлар уни гўзаллик маъбуди сифатида эътироф етишган. Бугунги кунда ҳам ушбу мезон ўзгаргани йўқ. Спортчиларнинг соғлом ва бақувват танаси ҳар доим гўзаллик намунаси сифатида баҳоланади. 1 Фалсафа қомусий луғат. Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2010. Б.538 2 Фалсафа қомусий луғат. Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2010. Б.538 3 Э.Умаров. Эстетика. Тошкент: Ўқитувчи, 1990. Б.62 Гўзалликнинг моҳияти борлиқнинг барча соҳаларида, табиат, жамият ва инсон борлигида намоён бўлади. Табиатдаги гўзаллик - тириклик, нотирик олам, ўсимликлар ва ҳайвонот олами ўртасида шаклланган ўзаро уйғунлик, мақсадга мувофиқлик каби хусусиятлар билан белгиланадиган мукаммалликда намоён бўлади. “Бизни қуршаб турган жонли ва жонсиз табиат, табиий муҳитнинг ўзини шу нуқтаи назардан олиб қарайдиган бўлсак, улар учун умумий мукаммаллик қонунияти хосдир. Табиат барча тирик ва нотирик турларнинг узаро уйғун, мутаносиблигидан ташкил топган мутлақ мукаммаллигидир” 1 . Табиатда хеч бир нарса ортиқча эмас, яъни бири иккинчисиз яшай олмайди. Мазкур қонуниятни англаб етмаслик, уни қабул қилмаслик, ХХ аср охирида мавжуд цивилизасияга хавф солувчи умумбашарий экологик муаммоларни келтириб чиқарди. Шу сабабдан соғломлаштиришнинг муҳим жиҳатларидан бири – табиатга нисбатан соғлом муносабатни тарбиялашдир. Табиатга нисбатан кишиларнинг оқилона, эҳтиёткорона муносабатини тарбиялаш, табиат инъомларини тежаб ишлатиш, атроф муҳитни ифлослантирмаслик, чиқиндиларни ташламаслик кўникмаларини тарбиялаш, соғлом тарбиянинг асосий йўналишларидан бири ҳисобланади. Зардўштийликдан мерос қолган тупроқ, олов, ҳаво ва сувни муқаддас деб билиб уларни ифлослантирмасликни қатъий назорат қилиш, табиатга нисбатан эстетик муносабатни тарбиялаш, ижтимоий соғломлаштиришнинг энг муҳим қисми ҳисобланади. Зеро, инсон ана шу табиатнинг ажралмас қисмидир. Табиатга нисбатан ҳар қандай ҳунук муносабат инсоннинг ўзига ана шундай ҳунук, ноэстетик жавоб тарзида қайтади. Масалан, 2020 йил 28 июн, ёзнинг айни саратонида қўшни Қозоғистон ва Қирғизистон республикаларида аномал таббий ҳодиса, қор ёғиши инсоннинг табиатга нисбатан қўпол, ноэстетик муносабатига табиатнинг мантиқий жавоби бўлди десак хато бўлмайди. Гўзалликнинг яна бир намоён бўлиш шакли бу – жамият гўзаллигидир. “Жамият гўзаллиги унинг тараққиёти йўналиши, иқтисодий ва маънавий 1 А.Баумгартен. Эстетика. Перевод М.М.Позднев, В.Л.Иванов. Москва: EINAI , 2012. Б.152 соҳаларининг ўзаро уйғунликда ривожланишида намоён бўлади. Тараққиётнинг йўналиши, ҳар бир шахс, фуқаронинг камолотига қаратилган жамиятнигина мукаммаллик даражасига кўтарила олади” 1 . Жамият, табиат ва инсон ўртасидаги шундай уйғунлик ва мукаммалликни ифодалайдики, бунда унинг маънавий ҳаёти ва иқтисодий ривожланиш даражаси билан белгиланади. Шу ўринда файласуф олим Т.Махмудовнинг қуйидаги фикрларини келтиришимиз мумкин: “Маънавият шахс ва миллатнинг “ақлли қалби”ни ифода этадиган, тарих тақозасига биноан унинг турли томонлари намоён бўладиган, табиат, жамият ва инсоннинг инсонийлашув даражасини билдирадиган руҳий идрок, зийрак қалб оламидир”. 2 Бугунги кунда мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар, қурилаётган демократик, фуқаролик жамияти ўзининг мақсад ва моҳиятига кўра ана шундай мукаммал, гўзал ижтимоий тузум шакли ҳисобланади. Жамиятни соғломлаштиришда жамият аъзолари ўртасида асрлар давомида шаклланиб, ривожланиб, тарих тўсиқларидан есон омон ўтиб келаётган миллий анъаналаримиз, меҳр шавқат, инсонпарварлик, саҳийлик, меҳрибонлик, камтарлик, мардлик, ҳалоллик, табиатга нисбатан езоз ва меҳр муҳаббатга асосланадиган муносабатларни тарбияласак, гўзал ва бетакрор жамият қуришимиз мумкин. Соғломлаштириш фаолиятининг пировард мақсади ва асосий аоҳаси бу шахсга йўналтирилган соғломлаштириш фаолиятидир. Соғлом шахс – гўзал шахсдир. Шахснинг жисмоний, руҳий-маънавий, мафкуравий соғломлиги, унинг тизим ташкил этувчи турли элементлари ўртасидаги уйғунлик, ундаги гўзалликнинг ифодасидир. “Шахс гўзаллиги кэнг маънода унинг маънавий- руҳий дунёсининг фаолияти, ҳатти-ҳаракатларида намоён бўлишлиги билан белгиланади. Шунга кўра конкрет шахс гўзаллиги унинг ижтимоий-сиёсий фаоллиги, хулқ атвори, ахлоқи ва кундалик амалий фаолияти билан чамбарчас боғлиқ жиҳат ҳисобланади” 3 . Инсон ички маънавий-руҳий 1 Э.Умаров. Эстетика. Тошкент: Ўқитувчи, 1990. Б.169 2 Махмудов Т. Mустаkиллик ва маънавият. Т. 2001. Б.18 3 Махмудов Т. Mустаkиллик ва маънавият. Т. 2001. Б. 42 дунёсининг унинг ташқи дунёси хатти- ҳаракати, хусни, чиройи билан уйғунлиги ва бунда биринчисининг белгиловчи мавқеига ва устиворликка эга эканлиги, кишининг хусни, чиройи қанчалик жозибали бўлмасин, агар ички дунёси маънавиятдан озиқланмаган бўлса, у гўзаллик фазилатидан маҳрум ҳисобланади ва шунчаки чирой бўлиб қолади. Эстетиканинг мазмун бағишловчи яна бир мезоний тушунчаси – улуғворликдир. Улугворлик кишининг ҳайрат, қўрқинч хис-туйғусини ифодаловчи категория сифатида талқин қилинади. “Улуғворлик, фақат “соф” тарздаги қўрқув, ҳайратланиш ҳиссиётини уйғотиб қолмасдан, кишида юксак ўлчовлардаги, даражадаги эстетик завқ, лаззатланиш туйғуларни ҳосил қилади. Шунга кўра у гўзаллик мезоний тушунчаси мазмунининг ўзига хос шаклдаги ифодаланишидир” 1 . Шундай қилиб, улуғворлик бу нарса, ҳодисаларнинг, кишилар хатти-ҳаракатининг юксак даража, юксак мезонда баҳоланувчи эстетик қимматини ифодаловчи эстетик категориядир. Биринчи президентимиз И.А.Каримов маънавиятнинг ғоят кэнг қамровли, кўламли (улуғвор) э канлиги, уни оддий ўлчовларга сиғмаслиги ҳақида шундай деган эди: “Бизнинг маънавиятимиз асрлар давомида миллион- миллион кишилар тақдири билан шаклланган. Уни ў лчаб ҳам, поёнига етиб ҳам бўлмайди . У инсон учун бир олам....Ер, оила, ота-она, болалар, қариндаш-уруғлар, қўни- қўшнилар, халқ, мустақил давлатимизга садоқат, инсонларга ҳурмат, ишонч, хотира, виждон, еркинлик-маънавиятнинг маъноси ана шундай кэнг”. 2 Улуғворликни хис этиш кишиларда юксак эстетик дид ва юксак эстетик тарбия натижасида воқеа ҳодисаларнинг юксак эстетик қимматини кўра олиш, бахолаш натижасида юзага келади. Масалан, буюк аждодларимиз Амир Темур, Жалолиддин Мангуберди, Спитамен, Мирзо Улуғбек, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, ёки, дунё илм фанига оламшумул хисса қўшган Ибн Сино, Ал Хоразмий, Беруний, Имом Бухорий, Ал Фарғонийларнинг номларини эслашнинг ўзи қалбларимизга улуғвор фахр ифтихор туйғуларини бағишлайди. Уларнинг номларини беихтиёр “буюк”, 1 Фалсафа Энциклопедик луғат. Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2010. Б.326 2 Каримов И.А. Узбекистон: миллий истиклол, иктисод, сиёсат, мaфкура. Т. 1993, 78-бeт “улуғ”, деган иборалар билан бирга ишлатамиз. Жамиятни соғломлаштириш, ёш авлодни ватавпарварлик туйғулари билан соғлом мафкурали қилиб тарбиялашда бу улуғворликнинг аҳамияти беқиёсдир. Ёки, спортчиларимизнинг айниқса 2016 йилги Рио де Жанейро шаҳрида бўлиб ўтган олимпиада ўйинларидаги муваффақиятлик иштроки барча ватандошларимизнинг қалбини чексиз ғурур, фахр-ифтихор билан тўлдирди. Айниқса ёш авлод, болалар уша спортчи акаларидек дунёнинг юксак шохсупаларида ватанимиз байроғини баланд кўтаришни мақсад қилишди. Бунинг натижасида мамалакатимизда болалар ўртасида спортга қизиқиш, соғлом турмуш тарзига интилиш ҳаракати янада кучайди. Ана шу ҳолатни биз соғломлаштиришнинг эстетик ҳусусияти десак бўлади ва бу жамиятда ёш авлодни ҳар томонлама соғлом қилиб тарбиялашда ниҳоятда муҳим аҳамият касб этади. Демак, шахсни, жамиятни соғломлаштириш эстетик тарбия билан параллел тарзда олиб борилиши жуда ҳам самарали натижа беради. Зеро, “эстетик тарбиянинг ўзига хос мақсади - бу шахнинг шу ҳилдаги маданиятини, яъни унинг воқеликка эстетик муносабатда бўлиши ва уни гўзаллик, улуғворлик ва бошқа мезоний тушунча тамойиллари бўйича баҳолай олиш маданиятини шакллантиришдир. Мазкур мақсадга эса шахснинг эстетик онги унсурлари - эстетик эҳтиёж, дид, идеал, қарашларини мақсадли, доимий йўналтирилган тарзда шакллантириш орқали эришилади” 1 . Муайян тарзда эстетик тарбия олган ва маълум даражада эстетик маданиятга эга бўлган киши нарса, ҳодисаларнинг эстетик қимматини баҳолай олиш қобилиятга эга бўлиш, ҳамда ўзи ҳам шундай қийматга эга бўлган қадриятларни яратиш жараёнида фаол иштирок эта олади. Эстетик ҳодиса сифатида соғломлаштириш жараёни жамиятнинг, давлатнинг шахсга ва жамиятга нисбатан йўналтирилган тизимли, комплекс фаолияти эканлигини юқорида таъкидлаб ўтган эдик, лекин, соғломлаштиришнинг энг самарали кўриниши бу – ўз-ўзини соғломлаштиришдир. Тарбиянинг, назоратнинг, бошқарувнинг энг кучли ва 1 Э.Умаров, И.Пал. Эстетика. Тошкент, Ўқитувчи, 1990. Б. 248 самарали шакли кишининг ўзи томонида ўзи нисбатан йўналтирилган шакли бўлишини педпсихология аллақачон исботлаб бўлди. Шу сабабдан соғломлаштириш жараёнининг самарадорлиги нечоғли баланд бўлиши, ушбу жараённинг ташаббускори ва назоратчиси кишининг ўзи бўлиши лозим деб ҳисоблаймиз. Инсон ўз-ўзини соғломлаштиришни ўзини севишдан бошлаши лозим. Ўз-ўзини, ўз танасини, ўз руҳини севиш ўз-ўзини соғломлаштириш учун асос бўлади. Чунки ўзини севган киши ўз танасини соғломлаштириш, асраб авайлаш, уни ҳар хир зарарли одатлардан ҳимоялаши мумкин бўлади. Ўзини севиш орқали киши соғлом турмуш тарзи, соғлом овқатланиш, спорт ва фаол ҳаёт тарзи билан шуғулланишни одат қилади. Бунинг натижасида инсон нафақат танаси ва руҳини соғломлаштиради, балки бундай ҳаёт тарзидан лаззатланиш хиссини туяди. Соглом турмуш тарзининг ўзида бир нечта эстетик категориялар бир вақтнинг ўзида намоён бўлаётганлигини кўрамиз. Булар, севги, лаззатланиш, ҳайратланиш. Ижтимоий-маънавий турмуш тарзини бошқача қилиб соғлом турмуш тарзининг таркибий қисми деса ҳам болади. Чунки, унда инсон ҳаёти, меҳнати, оилавий муносабатлари, кийиниши, сўзлашиши санъатига қизиқиши, фаол ҳаёт тарзи, жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланиши каби жуда кўп фаолиятлар, юмушлар, хатти-ҳаракатлар ўзаро боғланган ҳолда мавжуд бўлади ва ҳаёт тарзини ташкил этади. Ижтимоий маънавийлашган турмуш, маданий ҳаёт гаштини сурувчилар қуйидагиларни ўзларига одат қилиб оладилар: - тўйимли ва фойдали озуқа, меваларни танлаб истеъмол қилиш; - дам олиш кунлари, бўш вақтлар ва байрамларда театр, кино, концерт, футбол, табиат қўйнига, сай и лгоҳларга бориш; - оилавий бўлиб ўйин майдонларига мунтазам бориш, теннис, бадминтон, футбол каби ҳаракатли ўйинлар ўйнаш; - сув омборлари, истироҳат боғларига бориб кўнгил очиш, дам олиш, сузиш; - яқин қариндошлар ва қадрдонларнинг ҳолидан хабар олиш; - маҳалла, қўни-қўшнилар билан яқин алоқада бўлиш; - ҳар куни ерталаб гимнастика қилиш, турли ўйинларни бажариш ва ҳ.к. Ҳозирги кунда соғлом турмуш тарзини кечиришга, кун тартибини тузишга интилувчи кишилар кун сайин кўпаймоқда. Улар, ўзларини ва ён- атрофидагиларни, дўстларини, оила аъзоларини спорт билан шуғулланиш, ерталаб ва кечки пайтда пиёда юриш, сайр қилиш, гимнастика машғулоти билан бир қаторда қизиқарли ҳаракатли ўйинларни ўйнаш, кундалик маълум тартибга амал қилган ҳолда машқларни бажаришга даъват етадилар. Ижтимоий-маънавий турмуш шароитида, соғлом ҳаёт тарзини кечиришда ҳаракатли ўйинлардан мақсадли фойдаланиш, бунда мавжуд бўлган о ъйин тўпламларини йиғиш мақсадга мувофиқ бўлади. Бундан ташқари, бугунги кунда яна актуаллашиб бораётган, соғлом ҳаёт тарзининг ажралмас қисми бўлган китоб ўқиш, бунинг учун севимли ва қизиқарли китобларни йиғиш лозимдир. Ҳар бир оила барча аъзоларининг биргаликда спорт билан шуғулланишлари, турли миллий ҳаракатли ўйинларни биргаликда ўйнашлари аҳиллик, меҳрибонлик, бир-бирини қадрлаш, бир-бирини ҳурмат қилиш каби ижобий фазилатларни, эстетик туйғуларни мустаҳкамлаш билан бир қаторда, уларнинг жисмонан соғлом, бақувват бўлишлари, ҳатто чиниқишларини таъминлайди. Соғломлаштириш эстетик ҳодиса сифатида спортнинг кўпгина турларида намоён бўлади. Спорт – гўзаллик ва саломатлик манбаидир. Баъзи спорт турлари ўзининг гўзаллиги, нафислиги, улуғворлиги билан санъат даражасига кўтарила олган. Масалан, бадиий гимнастика, фигурали учиш, спорт рақслари, спорт гимнастикаси, синхрон сузиш ва бошқалар. Бу спорт турлари нафақат жисмоний саломатлик манбаии, балки бадиий эстетик озуқа берувчи манбаа сифатида ҳам муҳим аҳамият касб етиб келмоқда. Шу сабабдан гўзаллик ва саломатлик манбаии бўлган ушбу спорт турларини мамлакатимизда кэнг тарғиб қилиш, болаларни ушбу спорт турларига жалбқилиш ва оммалаштириш жамиятимизнинг соғломлаштириш ва эстетиклаштиришда ниҳоятда самарали механизмга айланади деб ҳисоблаймиз. Хулоса сифатида айтишимиз мумкинки, соғломлаштириш – жамият ва шахснинг турмуш тарзида тартиб, ташқи таъсирларга нисбатан ҳимояланиш ва курашиш қобилияти, кишиларнинг ва бутун жамиятнинг саломатлигини, соғломлигини барқарорлаштиришга қаратилган комплекс чора тадбирлар йиғиндиси сифатида жамиятнинг маънавийлик даражасини кўтариши, кишиларнинг гўзаллик, нафосатдан юксак даражада лаззатланиш, ҳайратланиш туйғуларини шакллантириш билан эстетик аҳамият касб этади ва эстетик ҳодиса сифатида бахоланади. 2.2 Миллий ва диний анъаналарда шахс поклиги ва соғламлаштириш тушунчаларининг конструктив аҳамияти Ўзбек халқининг миллий анъаналари бевосита диний анъаналар билан уйғун ҳолда шаклланиб, ривожланиб келган ва ўз мазмун моҳиятига кўра поклик ва соғлом турмуш тарзини тарғиб қилувчи ислом дини миллий анъаналаримиз ва ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланган. Ислом динида кишининг ўз танаси, таоми, кийим кечаги, руҳини, ботиний дунёсини поклаш, иллатлардан фориғлаши, унинг ҳаётининг энг муҳим амаллари сифатида қадрланади. Ушбу параграфимизда миллий ва диний анъаналаримизда бир-бирига уйғун тарзда сақланиб келаётган поклик ва фориғланиш тушунчаларининг фалсафий эстетик таҳлилини амалга оширишга ва ушбу тушунчаларнинг конструктив аҳамиятини кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. Ҳаммамизга яхши маълумки, ислом дини пайдо бўлгунга қадар бўлган давр арабларда жоҳилия даври дейилади. Бу давр тозалик, поклик ва соғломликнинг деярли ҳеч бир кўриниши араб қабилалари турмуш тарзига сингдирилмаган эди. Муқаддас ислом динининг пайдо бўлиши ва пайғамбаримиз (с.а.в)нинг бир неча ўн йиллик курашлари натижасида араб дунёсида, кейинчалик бутун ислом дунёсида поклик, фориғланиш ва соғлом турмуш тарзи масалалари кишилар ҳаётининг ажралмас қисмига айланди. Ислом динининг муқаддас китоби Қуръони карим ва ундан кейинг и иккинчи ўринда турувчи ҳадиси шарифда тозалик, поклик, фориғланиш масалалари ниҳоятда муҳим ўрин тутган. Исломда покланиш ва фориғланиш тушунчаси кэнг маънода талқин қилиниб, кишиларнинг уй жойи ва яшаш макони, ўз танаси, кийим кечаги, ейдиган таомлари, хулқ атвори, нияти ва ўй фикрларини пок тутиш кабиларни ўз ичига олади. Пок ва поклик сўзи исломда ва хусусан Қуръони каримда энг кўп ишлатилган сўзлардан биридир. Поклик, тозалик деган сўзларнинг луғавий маъноси барчамизга маълум. Улар ҳеч қандай кир, зарар ва шу каби салбий таъсирлар аралашмаган ҳолат ёки нарсани англатади. “Оламларнинг Робби – Аллоҳ покдир! ” 1 ( Намл сураси, 8-оят ) . Ислом динида инсон ҳаётининг ҳамма жиҳатига эътибор қаратилган бўлиб, бунда унинг соғлиги, умрининг давомийлиги, атрофдагилар билан муносабатининг тўғри йўлга қўйилганлиги, жамиятга унинг таъсири каби масалалар алоҳида эътибор билан кўриб чиқилади. Киядиган кийими, ичадиган суви, тановвул қиладиган таоми, уй жойининг тозалигини назорат қилиш ҳар бир мусулмоннинг фарзи сифатида белгилаб берилади. Тоза сув деганда ранги, ҳиди, таъми ўзгармаган сув тушунилса, покиза либос деганда тоза ювилган, доғ тегмаган кийим тушунилади ва ҳоказо. Буларнинг барчаси моддий тозаликдир. Моддий тозалик ва маънавий тозалик ислом ғоялари бўйича бир-бирисиз мавжуд бўла олмайди. Исломда поклик ва тозаликка эътибор қаратиш зарурати қуйидаги тўрт сабаб билан изоҳланади: 1. Тозалик ва покликка амал қилиш кишининг онгли моҳиятига ва табиатига тўлиқ мос келиб, унга ҳар томонлама фойда келтиради. Кишиларнинг ҳаётий еҳтиёжлари, табиати ва езгу савобли ишларининг барчаси соғломлик ва покликка амал қилиш билан боғлиқдир; 2. Тозалик ва покликка амал қилиш орқали кишилар ўз обрўсини ва улуғворлигини сақлаб қолади. Тоза, пок кишилар атрофдагиларни ҳар доим жалб қилади, улар билан ҳамманинг муносабатга киришгиси, алоқада бўлгиси келади. Аксинча, ифлос ва кир кишилардан ҳамма қочади; 3. Тозаликка эътибор қилиш – саломатлик ва соғломликнинг гаровидир. Кўпгина касалликларнинг сабаби кишилар томонидан тозаликка эътибор қилинмаслик оқибатида келиб чиқади. Нопоклик кишилар организмига ҳар хил микробларнинг киришига ва турли касалликларни келиб чиқишига сабаб бўлади. Шу сабабдан ислом кишилардан микроб кириши мумкин бўлган аъзолар, қўл оёқ, оғизнинг тоза болишига 1 Қуръони Карим. Алоуддин Мансур. Тошкент: 2015. доимий равишда эътибор қаратиш лозимлигини таъкидлайди. Айниқса намоз ва овқатланишдан олдин ушбу аъзоларни ювишни тавсия етади; 4. Аллоҳ олдига тоза ва тартиблашган кўринишда ҳозир бўлиш. Аллоҳ, тозалик ва покликни хуш кўради. Шу сабабдан намоз пайти, ибодат пайти, қуръон ўқиш пайти ва дафн етилишдан аввал тўлиқ покланиш, ювиниш талаб этилади. Исломда кишилардан доимий равишда сочлари, соқоллари, тишлари ва тирноқларининиг тозалигини назорат қилиш талаб этилади. Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в) сочи, соқоли, тиши ва тирноқлари тоза бўлмаган кишиларни кўрсалар, “Сочингни, соқолингни, тирноқларинги тоза сақла! Акс ҳолда унга иблис уя қуради” 1 , деб айтганлар. Шариатда покликнинг тўрт даражаси ажратиб кўрсатилади. Биринчи даражаси юқорида кўрсатиб ўтилган талаблар бўлиб, ўз танасини тоза сақлашни назорат қилишни назарда тутади. Покланишнинг иккинчи даражаси аъзоларни гуноҳлардан тозалашни назарда тутади. Масалан, тилни ёлғон сўзлаш, туҳмат қилиш, ғийбат тарқатишдан тозалаб, яратганга ва унинг пайғамбарига ҳамду сано айтиш, қуръон ўқиш, кишиларни эзгу йўлга бошлаш, панд насиҳатлар айтиш. Кўзни номаҳрамга қараш, бировларнинг камчиликларини кўришга интилиш, таъқиқланган нарсаларга қарашдан тийиш. Қулоқларни ғийбат, ёлғон эшитишдан тийиш, Қўлларни гуноҳ ишлар, ўғирлик, бировга куч ишлатишдан поклаш. Оёқларни гуноҳдан тийиш, таъқиқланган жойларга боришдан сақланиш. Ошқозонни ҳаром луқмадан ҳимоялаш, поклаш. Шариатда покланишнинг учинчи даражаси қалбни поклаш ҳисобланади. Киши ўз қалбини манманлик, кибру ҳаво, худбинлик, ғаразгўйлик, хасислик, бахиллик, очкўзлик, золимлик, сотқинлик, кабилардан поклаб, ўрнини эзгу инсоний фазилатлар, инсонпарварлик, меҳрибонлик, раҳмдиллик, саҳийлик, муштипарлик кабилар билан тўлдиришни назарда тутади. Покланишнинг тўртинчи даражаси, онгини поклашдир. Бунда кишилар фикру ҳаёлини, 1 Имом ат Термизий. Ал-жомеъ ал-кабир . Тошкент: Зиё, 2017. Б.73 тафаккурини ҳар хил шубҳалардан тозалашни назарда тутади. Исломда кишиларни покланишга чақирар экан, ҳадислар орқали кишиларда покликка ундашни рағбатлантиришга ҳаракат қилинади. Масалан, буюк мухаддис ватандошимиз Имом ат Термизий “Аллоҳ гўзал ва гўзалликни севувчидир, Аллоҳ саҳий ва саҳийликни севувчидир, Аллоҳ қалби кэнг ва қалби кэнгларни севувчидир, Аллоҳ пок ва покларни севувчидир” 1 , деб таъкидлайди. Ҳаммамизга яхши маълумки, арабларда 7 асргача бўлган давр жоҳилия даври эди, кишилар учун оддий гигиена қоидаларига амал қилиш ҳам айнан исломнинг пайдо бўлиши ва Муҳаммад (с.а.в)нинг фаолиятлари билан боғлиқдир. Пайғамбаримиз ўз шахсий намуналари орқали кишиларга тозалик ва покликка эътибор беришни ва бу орқали қабилада ва жамоада соғломликни сақлаш масалаларини тарғиб этганлар. Бугунги кунда цивилизацион ҳаётнинг атрибути ҳисобланган оддий тозалик ва поклик, гигиена қоидаларига амал қилиш анъанаси ўз-ўзидан пайдо бўлган ҳолат эмас ва бу учун ислом дини ҳам ниҳоятда катта хисса қўшганлигини кўриб ўтишимиз мумкин. Бунинг исботи сифатида исталган исломий манбаани очар эканмиз, исломнинг биринчи аҳкомларидан бири тозалик, таҳорат эканлигига гувоҳ бўламиз. Исломда поклик иймон нинг белгиси ҳисобланади. Ислом поклик ва покланиш масалаларига жуда ҳам жиддий қарайди. “ Дунёда Исломдан бошқа ҳеч бир дин, тузум ёки фалсафа покликни ва озодаликни иймонга тегишли даражага кўтармаган ” 2 . Бир вақтлар Европада насронийлик дини ҳукмронлик қилган пайтда поклик , ювиниш, гуноҳ ҳисобланган. Бунинг асосий сабаби насронийларда туғилган чақалоқни черковда муқаддас сув билан чўқинтиришган ва ана шу муқаддас сувни баданида қолиши учун, насронийлар умри давомида бошқа чўмилишмаган. Кишилар ҳаттоки, ўзига, кийим-бошига узоқ вақт сув теккизмаганлари билан фахрланганлар. Исломда эса покланиш ва тозалик масаласи иймон иши бўлиши билан бирга, поклик бўлмаса, банданинг ибодати ҳам қабул қилинмайди, деб таъкидланади. 1 Имом ат Термизий. Ал-жомеъ ал-кабир . Тошкент: Зиё, 2017. Б. 136 2 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б.351 Исломда барча ибодатларнинг қабул бўлиши учун аввало, банданинг танаси, кийим кечаги ва энг муҳими қалби, нияти пок бўлиши керак. “Пок бўлганда ҳам каттаю кичик, кўзга кўринадигану кўринмайдиган барча нопокликлардан холи бўлиши керак. Ана шундоқ покликка эга бўлмаган банда Аллоҳга ибодат қила олмайди” 1 . Яъни, намоз ўқиш ҳам, қироат қилиш ҳам фақат поклик орқали амалга оширилади. Пайғамбар (с. а. в.): “Албатта, умматим қиёмат куни таҳоратнинг асаридан пешоналари оппоқ ва оёқ-қўлларидан нур таралиб турган ҳолларида чақирилурлар. Бас, сиздан ким ўз пешонасидаги қашқасини узайтиришга қодир бўлса, шуни қилсин” 2 , дедилар . Пайғамбаримиз юқоридаги ҳадисда таҳоратнинг фазилати қиёмат куни қай тарзда намоён бўлиши ҳақида хабар бермоқдалар. Одатда, таҳорат қилинаётганда кишининг юзи тўлалигича, қўл чиғаноғи билан, оёқ тўпиқ билан бирга қўшиб ювилади. Бунинг асосий сабаби, инсоннинг бу аъзолари кийим билан ҳимояланмаган бўлиб, доимо чанг-тўзон ва турли нопокликларга тегиб туради. Исломда айнан ана шу аъзоларни кунига бир неча бор яхшилаб ювиш ҳар бир мусулмонга фарз қилинганлигининг асосий фалсафаси шундадир. Яъни, ташқи таъсирлар натижасида инсон танасида пайдо бўладиган кирлардан доимий равишда покланиб туриш. “Таҳоратсиз инсоннинг амали кесик. Бусиз ҳеч бир мўмин ўзига фарз бўлган намозни ўқий олмайди, қолаверса, таҳоратсиз киши қўлига Қуръон тутиши мумкин эмас. Шунингдек, умрида энг улуғ ишлардан ҳисобланган Байтуллоҳ тавофини ҳам қила олмайди” 3 . “Аллоҳ таоло бу ишларни адо қилиш учун банда таҳоратли бўлишини шарт қилиб қўйган. Бундан банданинг ўзи фойда кўради. Аввало, таҳоратли банда доимо пок юради, турли кирлик ва унинг ортидан келиб чиқиши мумкин бўлган иллат ҳамда касалликлардан холи бўлади. Охиратда доимо таҳорат-ла юрувчиларга, аъзоларини пок ва тоза тутувчиларга улкан мартаба ваъда қилинмоқда” 4 . 1 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б.364 2 Исмоил ал Буҳорий. Ал жомеъ ас саҳиҳ. 4 жилд. Т ошкент : 1997. 347 3 А.А.Игнатенко. Нравственная природа человека: арабо-мусульманская традиция // Этическая мысль: Ежегодник. М.: Ин-т философии РАН, 2000, Б. 70 4 А. А. Гусейнов . Мусульманская этика как система // Этическая мысль. № 6 / М осква .: ИФ РАН, 2005. Б . 75. Шу ўринда ислом дини кишиларнинг тозалиги, шахсий гигиеник ҳолати, умуман соғломлаштириш масалаларига бошқа динлардан кўра кўпроқ аҳамият қаратганлигини кўриб ўтишимиз мумкин. Хусусан, бошқа кўпгина динларда таъқиқланмаган спиртли ичимликлар истеъмол қилиш масалалари ҳам исломда ҳар томонлама кўриб чиқилган. Бунда спиртли ичимликларнинг кишиларнинг саломатлигига ва руҳий-маънавий ҳолатига салбий таъсир кўрсатиши инобатга олиниб, уни истеъмол қилиш мусулмонлар учун макруҳ, яъни ҳаром қилинган. Яна бир ҳадисда, “ Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: “ Сизларни Аллоҳ хатоларни ўчирадиган, даражаларни кўтарадиган нарсага далолат қилайми?” дедилар. Улар: “Албатта, эй Аллоҳнинг Расули”, дейишди. У зот: “Қийинчиликларга қарамай, таҳоратни яхшилаб қилиш, масжидларга қадамни кўпайтириш ва намоздан сўнг намозни интизор бўлиб кутиш. Ана ўша сиз учун муробитликдир, дедилар ” 1 . «Исломда мусулмонларни душманлар ҳужумидан ҳимоя қилиш учун шай бўлиб, чегара қўриқлаб турган одам муробит дейилади” 2 . Бу ҳадисда белгилаб берилган амалларни бажарувчи кишилар эса, мазкур амалларни бажариш учун ҳавойи нафсларини жиловлаб турганликлари сабабли муробит деб аталмоқда. Улар ҳам чегарада ватан ҳимоясига шай турган муробитга қиёс қилинмоқда. Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган бу ҳадисда белгилаб берилган амаллар ичида таҳорат ҳам борлиги мусулмон бандаларнинг ҳаётий фарзлари орасида таҳоратнинг, покланишнинг ўрни нечоғли баланд эканлигини кўрсатиб турибди. Пайғамбаримиз саҳобаларига хатоларни ўчириб, даражаларни кўтарадиган нарсалардан учтасини айтдилар: 1.Қийинчиликларга қарамай, таҳоратни яхшилаб қилиш. Бундан мусулмон одам таҳорат учун қандай қийинчиликларга дуч келса ҳам сабр қилиб, қийинчиликларга эътибор қилмасдан, яхшилаб таҳорат олиши лозимлиги келиб чиқади. Таҳорат вақтида дуч келинадиган қийинчиликлар замонга, маконга ва шароитга қараб 1 Исмоил ал Буҳорий. Ал жомеъ ас саҳиҳ. 4 жилд. Т ошкент : 1997. 352 2 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 428 ҳар хил бўлиши мумкин. Масалан, сув тақчил жойларда унинг нархи кўтарилиб кетиши, меҳмонда бўлган вақтда ҳам таҳорат қилмоқчи бўлган одамга ноқулайлик ва қийинчилик ҳисобланади. Шунингдек, ҳаво совуқ бўлиши, ёки саломатлиги жойида бўлмаганлиги туфайли ҳам таҳорат олишда қийинчилик туғилиши мумкин. Ҳозирги пайтда чет элларда хизмат сафари чоғида, нотаниш жойларда таҳорат қилиб олиш имкони йўқлиги ҳам ўзига хос қийинчилик ҳисобланади. Лекин, булар таҳорат қилмасликка баҳона бўлмаслиги лозим. Худди ана шу нарса ҳадиси шарифда таъкидланганидек, қийинчиликларга қарамай, таҳоратни яхшилаб қилиш ҳар бир мусулмон банданинг хатоларини Аллоҳ таоло томонидан ўчирилишига ва унинг даражасини кўтарилишига сабаб бўлади деб эътироф этилмоқда. 2. Масжидларга қадамни кўпайтириш. Яъни, масжидга қатнаб, жамоат намозларида кўпроқ иштирок этиш, қалбини ва руҳини поклаш. Бунда ҳам киши кун тартиби, иш тақвими, ёки бошқа сабаблар натижасида баъзи қийинчиликларга дуч келиши мумкин. Аммо буларга қарамай, масжид томон қанча кўп қадам босса, киши шунчалик покланади, гуноҳлардан фориғ бўлади, хатоси шунча кўп ўчирилади, даражаси шунча кўтарилади, деб таъкидланмоқда. Ислом динининг ахлоқий фалсафаси, хусусан покланиш ва фориғланиш масаласида инсонпарварлик моҳияти ниҳоятда баланд эканлигини алоҳида таъкидлаб ўтиш лозим деб ҳисоблаймиз. Бошқа динлар билан солиштирадиган бўлсак, брахманизмнинг ахлоқ фалсафаси сансара қонуни орқали амал қилиб, бунда одам абадий азоб уқубат доирасида айланиши ва бу абадий давом этишини таъкидласа, насронийликда одам туғилишиданоқ гуноҳкор бўлиб туғилишини, Исо Масиҳнинг вафоти учун ҳар бир банда гуноҳкор эканлигини ва бу гуноҳини юва олмаслигини таъкидлайди. Ислом дини эса бандаларига гуноҳлардан фориғ бўлиш ва покланишнинг йўлларини осон қилиб кўрсатиш орқали ўзининг гуманистик моҳиятининг нақадар юқори эканлигини кўрсатади. « Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Вақтики, мусулмон ёки мўмин банда таҳорат қилса, бас, у юзини ювганида ўша сув ёки ўша сувнинг охирги қатраси ила унинг икки кўзининг назари орқали қилган хатолари юзидан тўкилади. Вақтики, икки қўлини ювса, ўша сув ёки ўша сувнинг охирги қатраси ила унинг икки қўли билан қилган хатолари тўкилади. Вақтики, икки оёғини ювса, ўша сув ёки ўша сувнинг охирги қатраси ила икки оёғи билан юриб қилган хатолари тўкилади. Шундоқ қилиб, у гуноҳлардан пок бўлиб чиқади, дедилар ” 1 . Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ушбу ҳадисда бошдан охиригача таҳорат туфайли банданинг гуноҳлари қандоқ тўкилиши батафсил баён қилинмоқда. Яъни, оддий шахсий гигиенага амал қилиш орқали киши ҳам жисмонан ҳам маънан покланиши таъкидланмоқда. Мусулмон киши таҳорат қилиш учун қайси бир аъзосини ювса, ўша аъзо туфайли содир бўлган гуноҳлари тўкилиши, одам таҳорат пайтида зоҳирий аъзоларидан кир, чанг- тўзонларни ювса ҳам, аслида унинг гуноҳлари ювиб ташланиши айтилмоқда. Бу эса ислом динида тозаликнинг, покланишнингб таҳоратнинг фазли қанчалик баланд эканини кўрсатади. Шу жойда масалага ойдинлик киритиш мақсадида ўта муҳим бир жиҳатни эслаб ўтишимиз лозим. Бу ҳадисда, ва шунга ўхшаш бошқа ҳадисларда гап кичик гуноҳларнинг тўкилиши, ювилиши ёки ўчирилиши ҳақида бормоқда. “Бу маънолардаги ҳадисларни эшитиб ёки ўқиб, хоҳлаган гуноҳни қилиб келиб, бир марта таҳорат қилса ва намоз ўқиса ёхуд жума намозида иштирок этса, ҳамма гуноҳлари тўкилиб кетар экан, деган хаёлга бормаслигимиз керак. Бунга ўхшаш маънодаги ҳадисларда зикр қилинган гуноҳнинг тўкилиши Аллоҳ билан банда орасидаги муносабатда банда томонидан содир этилган кичик гуноҳларга тегишлидир” 2 . Лекин, ислом динининг ишочли манбаали ҳисобланмиш ҳадисларда таҳорат билан кичик гуноҳларнинг ювилиб кетилишини кафолатлиниши ҳам катта гап. Мусулмон банда таҳорат қилаётганда яхши ният билан Аллоҳ таолодан астойдил тилаб, ушбу ҳадиси шарифни эслаган ҳолда ҳар аъзосини юваётиб, ушбу аъзолардан содир бўлган гуноҳларининг 1 Имом ат Термизий. Ал-жомеъ ал-кабир . Тошкент: Зиё, 2017. Б. 157 2 Ибрахим Джанан. Здоровье сред ы в исламе. Истанбул. 1989. Б.172 тўкилишидан умид қилиши, кишиларнинг тозалик ва озодаликка бўлган интилишларига ўзиги хос мотив вазифасини бажаради. Кишилар ювиниш ва шахсий гигиенага амал қилиш орқали нафақат ўз ҳаётларини ва соғликларини, балки жамиятнинг ҳам саломатлигини, соғломлаштиришларини бугунги эпидемиологик вазиятда ҳаммамиз кўриб турибмиз. Бу эса ислом дининиг поклик ва шахсий гигиенани ниҳоятда муҳим ўринга қўйганлиги, унинг ғояларини умуминсоний аҳамият касб этиши ва хеч бир замонда ва маконда ўз актуаллигини йўқотмаслигини кўрсатиб беради. Ҳаммамизга яхши маълумки, ватанимиз ҳудудидан етишиб чиққан муҳаддисларимиз ҳадисшунослик илмининг ислом дунёси тан олган вакиллари ҳисобланишади. Ана шундай муҳаддислардан бири Имом ат Термизийдир. Тозалик, покланиш, фориғланиш масалалари Имом Термизий тўплаган ҳадисларда ҳам кўплаб учрайди. Бу борада Имом ат Термизийдан қуйидаги ҳадисни келтиришимиз мумкин: “Намознинг калити тозалик - таҳоратдир” 1 . “Тозалик ва таҳорат икки дунёда шафоатидир” 2 . Таҳорат сўзининг луғавий маъноси покланиш, тозаланиш, кирлардан ва нопокликлардан ҳоли бўлиш деган маънони билдиради. Исломда таҳорат руҳий нопокликлардан (ҳадас) тозаланиш ва моддий нопокликлардан (нажас) тозаланишни назарда тутади. Бу икки нопоклик кишининг намозига тўсқинлик қилади, шу сабабдан таҳорат қилиш орқали шу икки шакл нопокликдан қутулиш, намозга киришнинг дастлабки босқичи ва талаби ҳисобланади. Таҳорат сўзи Қуръони Каримда 31 марта ишлатилган бўлиб, кийимларни, танани, уй-жойни тоза ва пок тутиш маъноларида ишлатилган. Бундан ташқари руҳни ва ахлоқни поклаш маънолари ҳам таҳорат сўзи орқали келтирилган. Имом Бухорий ҳадисларида тозаликнинг исломдаги мақоми янада улуғланиб, “Тозалик, поклик – иймоннинг ярмидир” 3 , дейилади. Таҳорат, яъни, поклик иймоннинг ярми дейилиши – усиз ибодат 1 Имом ат Термизий. Ал-жомеъ ал-кабир . Тошкент: Зиё, 2017. Б. 144 2 Имом ат Термизий. Ал-жомеъ ал-кабир . Тошкент: Зиё, 2017. Б. 144 3 Исмоил ал Буҳорий. Ал жомеъ ас саҳиҳ. 4 жилд. Т ошкент : 1997. 352 қабул қилинмаслиги ва савоби беҳуда кетишидан, иймон бўлмаса, ибодат умуман қабул қилинмаслиги эътиборидан келиб чиқиб айтилмоқда ва поклик иймоннинг ярмига тэнглаштирилмоқда. Исломда иймоннинг қадр-қиммати қанчалик юқори эканини яхши биламиз. Поклик иймоннинг ярмига тэнглаштирилганидан ҳам Ислом дини озодалик, поклик ва тозаликка қанчалар эътибор берганини билиб олсак бўлаверади. Исломда таҳоратга ва танани тоза сақлашга катта эътибор берилганлигининг яна бир асоси, пайғамбаримиз “Ҳар бир мўмин мусулмон одам ҳафтада бир марта бутун баданини тўлиқ ювиб покласин, сочларини ювисин ва тирноқларини тозаласин” 1 , деб буюрганликлари орқали ҳам билишимиз мумкин. Исломнинг кўплаб ғоялари замонавий фанда ўзининг асосларини топаётганлигини кўришимиз мумкин. Жумладан машҳур физиолог олим Виндофф ўзининг “Тери таносил касалликлари”, деб номланган асарида “инсон танасида, терисида мавжуд микроб ва бактериялар ер юзида мавжуд барча тирик мавжудодлардан кўпроқ еканлигини, бир марта чўмилиш жараёнида инсон танасидаги 200 миллиондан ортиқ микробларни нейтраллаштиришини таъкидлайди. бу микроблар тинимсиз кўпайиб боради ва уларнинг миқдорини инсон ҳаёти учун хавфсиз даражада ушлаб туриш учун инсон доимий равишда ювиниши ва чўмилиши лозим” 2 эканлигини таъкидлаб ўтган. Демак, ислом дини 1400 йил олдин белгилаб берган тозалик ва поклик талабларининг илмий асослари ХХI аср фанида ўзининг исботини топмоқда. “ Эътибор берадиган бўлсак, ўрганган ҳадисларимизда мўмин- мусулмон учун поклик йўлида қилинган амаллари эвазига кўплаб савоб, охират саодати ва ундаги олий мартабалар ваъда қилинмоқда. Аммо бу поклик фақат охиратда фойда келтиради, дегани эмас. Поклик, аввало, бу дунёда фойда келтиради. Унинг бу дунёдаги фойдаси охиратдаги фойдаси олдида арзимаган нарса бўлгани учун ҳам зикр қилинмаётир” 3 . Ислом дини покликни ҳар бир мусулмон учун ибодат қилиб, уни иймоннинг ярмига 1 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 436 2 Ж.Виндофф Кожно венерологические заболевания. Москва. Эдиториал, 2007. Б.172 3 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 437 тэнглаштириб қўйгани ва ибодат нопок ҳолда қабул қилинмаслиги таъкидлаганлиги сабабли бошқа маданиятлардан анча аввалроқ ислом маданиятида шахсий гигиенага амал қилиш анъанаси шаклланди. Ислом таъсирида, масалан салиб юришлари натижасида европаликлар ва кейинчалик бошқалар ҳам поклик инсоният учун қанчалар зарур эканини англаб етдилар. Аста-секин юз-қўлларини, баданларини ювишга, ҳаммомлар қуриш ва уни оммалаштиришга, ундан сўнг кийим-бошларини, турар жойларини, кўчалари, шаҳар-қишлоқларини озода, пок тутишга одатлана бошладилар. Исломда тозалик ва поклининг яна бир муҳим шарти оғиз бўшлиғини тоза ва пок сақлаш масаласидир. Ойиша (р.а)нинг ҳабар беришларича пайғамбаримизнинг ётоқларида бош томонда бир кўзачада доимий равишда сув турар екан, пайғамбаримиз уйқудан олдин ва уйқудан уйғониб албатта оғизларини ва тишларини ювар еканлар. Мустафо Саид ас Сууф “Мадания фит тиб” асарида оғиз бўшлиғининг тоза сақланмаслиги инсоннинг нафақат тишлари ва оғиз бўшлиғи билан боғлиқ касалликлари, балки, оғиз бўшлиғидаги микробларнинг оғиздан қонга ўтиши натижасида бошқа органларнинг касалланиши ҳақида замонавий тиббиётдан бир неча аср аввал таъкидлаб ўтганлиги ислом динининг улкан ютуғи ҳисобланади. Ислом динининг устуни ҳисобланадиган намоз маросими тўлалигича том маънодаги покланишни назарда тутувчи маросим ҳисобланади. Намоз ўқишдан олдин кишилардан ўз таналарини поклаб олиш талаб этилади. “Эй ибодат қилувчилар! Намоз ўқишдан олдин юзингиз, қўлингизни ювинг, ҳўл қўлингиз билан бошингизга махс тортиб, оёқларингизни ювинг” 1 , дейилган. Бундан ташқари, намоз ўқиётган кишининг либоси тоза бўлиши ва ҳар қандай кирдан ҳоли бўлиши лозимлиги талаб этилади. Моддий покланиш билан бир қаторда намоз пайти кишиларнинг маънан покланиши, ҳаёлларини тозалаб олиши 1 А. А. Гусейнов. Классическая арабо-мусульманская этическая мысль // История этических учений: Москва.: Академический проект; Трикста, 2015. Б. 193 ҳам талаб этилган. Яъни намоз кишиларнинг тўла маънодаги ҳам жисмоний, ҳам маънавий покланиш жараёни десак, ҳато бўлмайди. “Намоз жараёнидаги покликдан мақсад риё, кибр, ҳасад каби маънавий ҳамда барча моддий нопокликлардан пок бўлишдир” 1 . “Албатта таҳорат ва жисмини кирлардан, иллатлардан тозалаш муҳим, аммо маънавий поклик ҳам борки, бу поклик инсоннинг ички дунёсида, қалбида, руҳида бўлади. Инсоннинг асли, жавҳари, унинг жисмини, ҳатти- ҳаракатларини бошқариб турувчи масдар эса руҳдир. Демак, унинг моддий поклиги ҳам маънавий покликдан келиб чиқади. Шунинг учун поклик деганда фақат моддий ёки фақат маънавий покликни кескин ажратиб бўлмайди” 2 . Исломда маънавий покланишнинг асосий шартларидан бири сифатида сабр келтириб ўтилган. Сабр ҳар бир мўминнинг иймони нечоғли соғлом ва мустаҳкам еканлигини кўрсатувчи мезон сифатида баҳоланади. “Сабр зиёдир” 3 , деб таъкидланади ислом мафкурасида. Луғатда “сабр нафсни хоҳлаб турган нарсаларидан қайтариш, унга оғир келадиган ибодатларга ундаб туриш ва турли машаққату қийинчиликларга бардош беришдир” 4 , деб таърифланади. Зиё тушунчасига таъриф берадиган бўлсак, зиё деб бир жисмнинг ўзидан чиққан ёруғликка айтилади . М асалан, қуёшдан чиққан ёруғлик зиё деб айтилади . Бир жисм бошқадан олган ёруғликни қайтариб чиқарса , “ нур ” дейилади . Ой қуёшдан олган ёруғликни қайтариб таратгани учун “ ой нури ” деб айт илади . Яъни, “ой зиё”си бўла олмайди. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “У қуёшни зиё, ойни нур қилган Зотдир” 5 , деган. Зиё нурдан кучлидир. Сабрнинг зиё бўлиши, аввало, инсон сабр ила маъсулиятларни ва курашишни ўз зиммасига олишидан келиб чиқади. Қолаверса, сабр бора-бора мўмин қалбида зиёга айланади, деб таъкидланади диний манбааларда. Бошқача айтсак, Аллоҳнинг дини ва тоат ибодати йўлидаги қийинчиликларга сабр қиладиган одамнинг қалбида зиё пайдо 1 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 432 2 Гусейнов . Мусульманская этика как система // Этическая мысль. № 6 / М осква .: ИФ РАН, 2005. Б . 75. 3 Гусейнов . Мусульманская этика как система // Этическая мысль. № 6 / М осква .: ИФ РАН, 2005. Б . 75. 4 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 433 5 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 433 бўлади. Ўша зиё ибодатлар ва турли машаққатларни энгиш йўлларини кишига ёритиб беради. Шу билан сабр тушунчаси диннинг асосий кучи, ижтимоий тартибни сақлаш, турли низоларни олдини олиш қуролига ҳам айланади. Кўпчилик орасида сабр тушунчасини баъзан нотўғри талқин қилинишини кўришимиз мумкин. Сабр деганда биров томонидан қилинган зулмга, адолатсизлик ва ноҳақликка жавоб қилмай, жим туриш тушунилади. Аслида эса, бу сабр эмас, қўрқоқликдир. Сабр эса, ижобий тушунча бўлиб, исломда сабр дейилганда аввало, иймон-эътиқод, дину диёнат йўлидаги қийинчиликларга сабр қилиш, Аллоҳнинг амрини бажариш, қайтарганларидан қайтишга нафсни мажбур қилиб, чидатиш тушунилади. “Сабр деганда Аллоҳнинг калимаси ер юзида ҳамма калималардан устун бўлиши учун кураш қийинчиликларига дош бериш назарда тутилади. Ислом дини адолатидан бутун дунёни баҳраманд қилиш учун барча машаққатларга кўниш, ҳалол-пок юриш, яшаш ва ишлаш қийинчилигига чидашни сабр дейилади” 1 . Демак, сабр тушунчасини прогрессив мазмунидан маҳрум қилиб, уни жамиятдаги ҳар қандай адолатсизликлар, ҳуқуқларни поймол қилинишига кўз юмиб ҳаракатсиз бўлиш, чора кўрмаслик сифатида талқин қилмаслик лозим. Ислом динида покланиш ва фориғланишнинг асосий йўли – ибодатдир. “Ибодат сўзи тоат, итоат қилиш ва Парвардигорни улуғлаш маъноларини билдиради. Шариатда бажарилгани учун савоб бериладиган ва ниятга боғлиқ бўлган амал ибодат дейилади. Аллоҳ таоло амр-фармонлари ва унинг пайғамбари кўрсатмаларини бажариш, парвардигор розилигини топиш ва унга бандаликни адо этиш учун буюрилган намоз ўқиш, рўза тутиш, закот бериш, ҳаж қилиш, дуо ва зикрлар айтиш, яхшилик ва эҳсонлар қилиш каби тоат ва амаллар ибодатдир ” 2 . Ислом дин и да и бодатларнинг энг асосийси, энг улуғи, энг аҳамиятлиси намоздир. “ Намоз арабчада «солат» дейилади, луғатда «яхшиликка дуо» деган маънони англатади. Шариатда эса талаб қилинган шартлар асосида такбир билан бошланиб, салом бериш билан 1 Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug’ati. - Tошкент: G’afur G’ulom, 2013. 2 Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug’ati. - Tошкент: G’afur G’ulom, 2013. тугайдиган ибодат «намоз» дейилади ” 1 . Намоз Исро кечасида Пайғамбаримиз ( с.а .в) ҳижратларидан Ясриб, яъни Мадина шаҳрига кўчишларидан бир ярим йил олдин фарз бўлган. Ислом динида б еш вақт (бомдод, пешин, аср, шом, хуфтон) намознинг фарзлиги Қуръон, суннат билан жорий бўлган. Намоз балоғатга етган ҳар бир мусулмонга фарз , яъни мажбурийдир. Ислромда мажбурий амаллар фарз ибораси орқали ифодаланади. Намоз ўқишнинг исломда фарз эканлигини инкор қилган киши кофир ҳисоблана ди. Намоз – Ислом динининг иккинчи аҳкоми, фарзи, калимаи шаҳодатдан кейинги энг улуғ амали саналади. Намозни масжидларда кўпчилик бўлиб, жамоат билан ўқишнинг алоҳида фазилати ва афзаллиги бор. У мусулмон банда Аллоҳнинг сон-саноқсиз неъматларига шукр келтириши , қилган гуноҳларидан фориғланиши учун шариатга киритилган бўлиб, унинг диний, тарбиявий, шахсий, ижтимоий аҳамияти ниҳоятда катта. Аввало, намоз банданинг Аллоҳ билан боғланиш , алоқа қилиш воситасидир. Намозда банда Аллоҳ билан ёлғиз қолиб, унга мурожаат қилади. Шу ибодат ёрдамида руҳий, маънавий таскин олади. Намоз ўқиш билан банда ўзининг барча ишларини Аллоҳга топширади ва ўзига омонлик, хотиржамлик , авф ва нажот тилайди . Намоз, исломда хато ва гуноҳларни ювишнинг энг ишончли йўли бўлиб, у намозхонга жуда ҳам кўп фойда келтиради. Намоз инсонни Аллоҳга яқинлаштиради, унинг иродасини мустаҳкамлайди, бу дунёнинг ўткинчи неъматлари ва лаззатларидан ўзини юқори тутишга ўргатади ва кишига мислсиз маънавий роҳат ва руҳий фароғат бахш этади. Намоз ўқийдиган киши уйқусидан барвақт уйғониб, ҳаётга теранроқ назар солишни ўрганади, бундан ташқари, намоз кишига интизомли бўлишни, ҳамма ишларни тартибли равишда йўлга қўйишни, вақтни тежаш ва режалаштиришни ўргатади. “Намозхон одам юмшоқлик, хотиржамлик, шошилмаслик, виқорли бўлиш, сабр каби кўплаб шахсий ва юксак инсоний фазилатларга эга бўлади” 2 . Намоз инсоннинг кундалик ҳаёти учун ҳар томонлама зарур амал 1 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 122 2 А. А. Гусейнов . Мусульманская этика как система // Этическая мысль. № 6 / М осква .: ИФ РАН, 2005. Б . 162. эканлигини бугунги кун тадқиқотлари илмий равишда ҳам исботланмоқда. Намоз ўзининг сон-саноқсиз фойдалари билан инсон ҳаётини ҳамма соҳаларида тартибга солиб турувчи восита эканлиги тобора кўпроқ аён бўлмоқда. Намоз кишиларнинг ҳар тарафлама поклигини, соғлигини таъминловчи, уни Аллоҳ билан, бошқа мўмин биродарлари билан доимий алоқада ушлаб турувчилик функцияларга эга эканлиги ўз исботини топмоқда. Ислом динида намоздан муҳимроқ, ундан улуғроқ ва аҳамиятлироқ бошқа ибодат йўқ. Қуръони Каримда жуда кўп ўринларда инсонларни намоз ўқишга тарғиб қилингани, намоз мусулмонликнинг асосий белгиларидан, исломнинг муҳим рукнларидан эканлигини билдиради. Қуръони Каримнинг олтмиш беш оятида намоз киши иймонининг далили экани зикр этилиб, мўминлар намозни тўкис адо этишга, намозларини муҳофаза қилишларига буюрилган. Исломда - намоз поклик рамзи, иймоннинг калити ва қуввати ҳисобланади. “Намозхон одамнинг энг аввало, қалби пок бўлади. Унинг наинки қалби, бадани, кийим-боши ва макони ҳам пок бўлади. Намоз кишининг руҳий, маънавий ва жисмоний соғлиги учун ниҳоятда зарур нарса экани ҳозирда ҳеч кимга сир эмас. Намоз мўминга нажот ва паноҳдир, дардига малҳамдир. Саҳиҳ ҳадисларда келтирилишича, қачон Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг бошларига бирор ташвишли иш тушса, кечада кучли шамол бўлса, қуёш ёки ой тутилса, бирор ҳодиса юз берса, бошпаналари масжид, ибодатлари намоз бўлиб қоларди” 1 . Намоз исломда руҳнинг озуқаси, нафснинг жилови ҳисобланади. “Намоз қийналганларга ёрдам, хавфдагиларга омонлик, заифларга қувват, қуролсизларга қалқондир. Намоз иймоннинг аломати, қабрни пурнур этувчи зиё, охиратда дўзахдан паноҳ бўлувчи, бандани ёмонлик, гуноҳлардан қайтарувчи энг яхши даводир. Чунки дунё ҳаётида намоздан жиддийроқ, муҳимроқ бир иш, бирор вазифа йўқдир” 2 . Намоз, Аллоҳни севишнинг, уни эҳтиром қилишнинг, унинг буюрганларини бажаришнинг энг асосий ифодасидир. Намоз кибр ва нафсни энгиб, иймон ва покланиш йўлига ўтишнинг энг асосий йўлидир. 1 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б.127 2 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 127 Намознинг Исломда иймондан кейинги фарз, энг улуғ ибодат эканлигини ҳар бир мусулмон билади ва мусулмон киши намозни Аллоҳ таолонинг амри бўлгани учун ўқийди. Ислом динида фарз сифатида буюрилган ҳар бир амалда ижтимоий аҳамиятга эга бўлган ҳикмат ва фойдалар, ҳар бир тақиқида эса кўплаб зарару зиёнлар бор. Ушбу фойда ва зарарларнинг аксарият қисми бугунги кунда илм фан ва тиббиёт мутахассислари томонидан тасдиқланиб келинмоқда. Ислом дини саломатлик ва соғломлаштириш масалалариг а энг катта аҳамият берган диндир. Шу сабабдан бўлса керак, ислом дини ибодатларнинг энг устуни ва афзали сифатида намозни умрнинг охирига қадар ўқишни буюрган. Намоз ўқиган одам охиратда оладиган ажр-мукофотларига қўшимча равишда шу дунё даги ҳаётининг ўзида унинг саломатликка оид кўплаб манфаатларга ҳам эришади. Намознинг инсон саломатлигига келтирадиган фойдаларидан айрим энг муҳимларини санаб ўтишимиз мумкин: 1. Намозда бажариладиган ҳаракатлар энгил, осон бўлгани учун кишига зўриқиш бермайди, толиқтирмайди ва ҳар куннинг маълум бир вақтларида бажарилгани учун инсонни доимо тетик тутади. 2. Бир кунда, сажда пайтида, бошини саксон марта ерга қўйган инсоннинг миясига мунтазам равишда кўп миқдорда қон оқиб келади бу эса мия ҳужайраларининг қон билан яхши тўйиниши туфайли намоз ўқийдиган одамларда хотира сустлиги ва склероз камроқ учрашига сабаб бўлади. Бундай кишиларнинг турмуш тарзи соғлом бўлади. Мутахассисларнинг маълумот беришича рукуъда тананинг тэнг ярмигача эгилиши натижасида бош мияга қон келиши тезлашади. Бу бош мияни қон билан таъминловчи томирларни кейинги бўладиган кучли қон оқимига тайёрлайди. Кейин, намозхон эгилиб, тиззаларида чўккалаб, сўнг бошини саждага қўяди. Сажда ҳолатида бош мияга кўп миқдорда қон оқиб кела бошлайди. Шу ҳолатида бироз тургач, инсон дарров туриб кетмай, аввал бироз ўтириб дуо ўқийди. Бундай ҳолатда бирдан туриб кетиш қон босими ва қонда гемоглабин миқдори паст бўлган одам учун нохуш ҳолатларга олиб келиши мумкин. Ана шундай жиҳатларини таҳлил қилар эканмиз, ислом дини кишилар организмининг барча биологик ўзига хосликларини ҳисобга олган дейишимиз мумкин. Намозхон иккинчи марта саждага бош қўйганида, бош мияни қон билан таъминловчи томирлар иккинчи марта тўлиқ қувват билан ишлайди. Шундан кейингина намозхон ўрнидан туриб, қаддини ростлайди. Мана шу ҳаракатлар натижасида катта миқдордаги қонни узатиб турган томирлар эгилувчан, мустаҳкам ва таранг бўлади. Намоз ўқиш жараёнидаги ушбу «машқ»ларни йиллар давомида ҳар куни, муайян вақтларда бажариб турган томирлар чиниқиб, эластик ҳолатда бўлади, ичида қон уюшиб қолиши ва шунга ўхшаш муаммолар ҳосил бўлмайди. Шу ўринда «Намоз ўқийдиган одамларда ҳам қон босими, айниқса, бош чаноғининг ички босими учраб туради-ку», деган ҳақли ва ўринли савол туғилиши табиий ҳол. Аммо, бундай касалликлар ёшлигидан намоз ўқиб келаётган, саждада узоқроқ турадиган намозхонларда камроқ учраши статистик маълумотлардан маълум бўлмоқда. Намознинг қон айланиш тизимига кўрсатадиган ижобий таъсирларидан яна бири ташаҳҳуд ўқилаётган ҳолат билан боғлиқдир. Ҳозирги замон тиббиётининг аниқлашича, ташаҳҳуд ҳолатида ўтирган ҳолда сон артериал томирларининг бироз сиқилиб, кейин бўшатилиши натижасида ички органлар, биринчи навбатда юрак ва мия қон билан қўшимча таъминланар экан. Бу эса, оддий ҳолатда организмдаги қон ташувчи капиллярлар, майда қон томирларининг 30 фоизигина очиқ турар, сон артерияси бир сиқиб, қўйиб юборилганда эса бу кўрсаткич икки баравар кўпаяр экан. Демак, бу ҳолат натижасида ички аъзоларга икки марта кўпроқ қон етказиб берилиши таъминланар экан. Намоз ўқиш кишиларнинг нафақат қон айланиш тизимига, бундан ташқари яна кўплаб органларнинг фаолиятига ва саломатлигига ижобий таъсир кўрсатар экан. Хусусан, намоз ўқийдиган кишининг боши мунтазам эгилиб - кўтарилиб туриши сабабли унинг кўзларида қон айланиши яхшиланар экан. Бунинг натижасида кўзнинг ички босими ошмайди, кўз шоҳпардаси доим мўътадил намланиб туради. Бу эса катаракта касаллигининг олдини олувчи муҳим омиллардан биридир. Намоздаги ҳаракатлар ошқозон фаолиятига ҳам ижобий таъсир кўрсатар экан. Ошқозондаги озуқанинг яхшилаб аралашишига ва унинг яхши ҳазм бўлишига намоздаги ҳаракатлар ёрдам беради. Ўт суюқлигининг ўт пуфагида тўпланиб қолмай, бир меъёрда ажралиб чиқишига, ошқозон ости безининг равон ишлашига имкон бериб, қабзиятнинг, ич қотишининг олдини олади. Намоздаги кундалик мунтазам ҳаракатлар буйрак, пешоб йўллари, қовуқ ва тўғри ичакнинг доимий ҳолатининг ўзгариб туриши натижасида модда алмашиниши, бўшанишнинг бир меъёрда бўлиши таъминланади ва бу аъзоларда тош ҳосил бўлишининг эҳтимоли камаяди. Бир кеча-кундузда беш маҳал бажариладиган бир меъёрдаги тана ҳаракатлари бўғимлар, мушаклар ва томирларни жонлантириб, артроз, артрит, остеохондроз каби касалликларнинг, бундан ташқари, бўғимларда туз ва тошлар тўпланишининг олдини олади, жисмоний ҳаракати кам, кишиларда томирларда ва бошқа органларда турли муаммоларнинг пайдо бўлишига тўсқинлик қилади. Вужуднинг саломатлиги кўп жиҳатдан тананинг тозалиги билан боғлиқдир. Намоз учун мажбурий бўлган таҳорат ва ғусл покликнинг айни ўзидир. “Бинобарин, намоз ҳам моддий, ҳам маънавий покликдир. Баданни ҳам, руҳни ҳам покламай туриб намоз ўқиб бўлмайди. Натижада намознинг барча шартларини адо этган киши руҳан пок, жисман тетик бўлади ” 1 . Намоз п рофилактика мақсадида жисмоний ҳаракатларни куннинг муайян пайтида бажариш, овқатланиш, уйқу ва дам олишни ҳам аниқ режим асосида йўлга қўйиш учун ниҳоятда муҳимдир. Намоз вақтлари организмда қон айланиши ва нафас олишни жонлантириш , фаол жисмоний ҳаракатлар учун энг қулай ва пайтлар ҳисобланади . Намоз уйқуни тартибга солишнинг энг яхши усулларидан биридир. Мутахассисларнинг тадқиқотлар ига кўра, намоз ёрдамида танада тўпланиб қоладиган ортиқча энергиядан ҳам халос бўлиш мумкин экан. Намознинг бундай фойдали жиҳатларидан ва имкониятларидан тўлиқ фойдаланиш учун намозни вақтида адо этиш билан бирга тозаликка, покликка, тўғри ва меъёрда овқатланишга, ейдиган 1 Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б. 134 таомимизнинг покиза ва ҳалол бўлишига ҳам ғоятда эътиборли бўлишимиз лозим. Мусулмон кишининг иймонини озиқлантириб, куч бериб, янгилаб турадиган нарса намоз ва ибодат экан, уларсиз кишиларнинг иймони қалбнинг бир четида қаровсиз қолиб сўнади, маъносиз, сохта бир нарсага айланади. Ислом дини бугунги глобал информацион дунёда кўплаб мафкуравий хуружларга учрамоқда. Уни обрўсизлантиришга уринишлар, исломнинг тинчликпарвар, маърифатпарвар, соғлом турмуш тарзини тарғиб этувчи прогрессив жиҳатларини йўққа чиқаришга, уни ниқоб қилиб олиш асосида ўзларининг ғаразли ниятларини амалга оширишга ҳаракат қилишмоқда. Биз эса, ислом динининг турмуш тарзимиз, миллий қадриятларимиз ва минталитетимизга нечоғли чуқур сингиб кетганлигини ҳисобга олиб, унинг бунёдкорлик кучидан самарали фойдаланиш, инсонпарварлик, ҳалолликни тарғиб қилувчи ғояларидан ёш авлодни тарбиялашда унумли фойдаланиш мумкин деб ҳисоблаймиз. Айниқса, ушбу тадқиқотимизда кўриб чиқилган поклик, тозалик, соғломлаштириш масалаларида ислом динининг ниҳоятда самарали натижа бериши мумкин деб ҳисоблаймиз. Сўнгги йилларда мамлакатимизда дин ва диний соҳани янада такомиллаштириш бўйича амалга оширилаётган ишлар ҳам бунинг яққол далилидир. Хусусан, 2019 йил 4 сентябрда қабул қилинган “Диний маърифий соҳа фаолиятини янада такомиллаштириш бўйича қўшимча чора тадбирлар тўғрисида”ги президент қарорининг қабул қилиниши бу борадаги ишларни сифат жиҳатдан янги босқичга олиб чиқади деб ўйлаймиз. 3 БОБ ФУҚАРОЛИК ЖАМИЯТИДА СОҒЛОМЛАШТИРИШ ЖАРАЁНИНИ МИЛЛИЙ АНЪАНАЛАР БИЛАН УЙҒУН РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ДОЛЗАРБ МУАММОЛАРИ Ҳар қандай давлат ва жамият ўз олдига қўйган мақсадларига эришишда аввало ёш авлодни соғлом ва баркамол қилиб тарбиялаш вазифасини амалга ошириши, бу йўлда комплекс чора тадбирлар тизимини ва механизмларини ишлаб чиқиши лозим. Зеро, инсон омили ва инсон капитали замонавий фуқаролик жамиятини шакллантиришда энг муҳим ва ҳал қилувчи омил ҳисобланади. Бу ҳақда президентимиз дунёнинг энг баланд минбарларидан туриб, “ жисмонан соғлом, руҳан ва ақлан ривожланган, мустақил фикрлайдиган, Ватанга содиқ, қатъий ҳаётий нуқтаи назарга эга ёшларни тарбиялаш, демократик ислоҳотларни чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш жараёнида уларнинг ижтимоий фаоллигини ошириш ” 1 , мамлакатимиз сиёсатининг энг устивор вазифаларидан эканлигини таъкидлаётганликлари ҳам бежиз эмас. Ҳеч биримизга сир эмас, жамиятда илгари сурилган ислоҳотларнинг самарали амалга оширилиши, ўша жамиятнинг ижтимоий потенциалига боғлиқ. Ижтимоий потенциал дейилганда, уша жамият аъзоларининг жисмоний соғломлиги, интеллектуал салоҳияти, ишлаб чиқаришниниг барча тармоқлари ва соҳаларида замонавий технологиялар ва инновацион ёндашувнинг бир бутун комплекси тушунилади. Ижтимоий потенциалнинг қай даражада бўлиши кўп жиҳатдан таълим тизими ва соғлиқни сақлаш тизимининг самарали фаолиятига боғлиқдир. Тадқиқотимизнинг ушбу бобида мамлакатимиз ўз олдига қўйган пировард мақсад, кучли давлат ва ривожланган фуқаролик жамиятини шакллантиришда соғломлаштириш масалаларининг фалсафий муаммоларини таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Сўнгги йилларда мамалакатимизда юзага келаётган турли ижтимоий- иқтисодий муаммолар таълим тизимимизни ислоҳ қилиш зарурати 1 Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. -89 бет мавжудлигини кўрсатиб берди. Мамлакатимизда таълим-тарбия тизимини сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариш, кадрлар тайёрлаш сифатини илғор халқаро стандартлар асосида такомиллаштириш, бунда таълимнинг шахсга йўналтирилганлик, самарадорлик даражасини ошириш борасида изчил чора- тадбирлар амалга ошириб келинмоқда. Жумладан, мактабгача таълим тизимини қамровининг ошиши, 11 йиллик умумий ўрта таълим тизимининг жорий қилиниши ҳамда олий маълумотли кадрлар тайёрлашда квоталарнинг оширилиши фикримизнинг яққол далилидир. Шу билан бирга, ижтимоий соҳа ва иқтисодиёт тармоқлари учун юқори малакали кадрлар етказиб бериш, бунда авваламбор таълим соҳаси учун кадрлар тайёрлаш сифатига эътиборни кучайтириш назарда тутилмоқда. Биз эса ушбу тадқиқотимизни мамлакатимизда бу борада олиб борилаётган изчил ислоҳотларнинг мантиқий давоми сифатида таълим тизимида ёшларни ҳар томонлама соғломлаштиришда миллий анъаналаримиз билан уйғун фаолиятни ташкил қилиш самарали натижа беришини илмий-назарий жиҳатдан асослашга ҳаракат қиламиз. Педагогик таълим соҳасини янада такомиллаштириш, унга соғломлаштириш тенденцияларини янада чуқурроқ сингдиришда замонавий билим ва педагогик технологияларни миллий анъаналаримиз билан уйғун тарзда қўллаш, мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришда муносиб ҳисса қўшувчи юқори малакали мутахассисларни тайёрлаш учун катта амалий аҳамиятга эга бўлади деб ҳисоблаймиз. Бунда фуқаролик жамиятини шакллантиришнинг асосий шартларидан бири бўлган ҳар томонлама соғлом ва баркамол авлодни тарбиялаш, ёшларда фаол фуқаролик позициясини шакллантиришда миллий анъаналаримиздан самарали фойдаланишнинг методологик муаммоларини таҳлил қилиш, Ўзбекистон республикасининг кадлар тайёрлашга оид сиёсати ва бу сиёсатнинг ҳуқуқий асосини ташкил этувчи таълим тизимида соғломлаштириш масалаларининг уйғун тарзда олиб борилишини тадқиқ қилишга ҳаракат қиламиз. Бундан ташқари ёшларда соғлом тафаккур тарзини шакллантириш, уларни миллий анъаналаримимзга ҳамоҳанг тарзда инсонпарварлик, толерантлик туйғулурини ривожлантиришнинг долзарб муаммоларини кўриб чиқиш, ушбу тадқиқотимиздан кўзланган асосий мақсад ҳисобланади. Муаммонинг долзарблигини кўрсатиб берувчи яна бир жиҳатни президентимиз 2019 йилнинг 27 декабрь куни Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги мактабда ёшлар билан бўлиб ўтган учрашувида г лобаллашув шароитидаги хавф-хатарлар ва мафкуравий хуружлар ҳақида фикр билдирар экан, маърифатпарвар бобомиз Фитратнинг “Бу дунё кураш майдонидир. Соғлом тан, ўткир ақл ва яхши ахлоқ бу майдон қуролидир” 1 , деган сўзларини ёдга олиши билан ҳам боғлашимиз мумкин. Зеро, таълим жараёнига соғломлаштириш тенденцияларини жорий қилиш орқалигина соғлом тан, ўткир ақл ва яхши ахлоқ билан ёшларимизни қуроллантиришимиз мумкин. 3.1 Миллий педагогикада соғломлаштириш жараёнининг эстетик аҳамияти 1 Fitrat. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. ~T., Ma’naviyat, 1998. Ҳар қандай мам лакатнинг кучи унда яшаётган фуқароларнинг маънавий етуклиги, интеллектуал салоҳияти дараж аси билан баҳоланади. Ф уқароларнинг м аънавий етуклиги, интеллектуал салоҳияти эса, уша мамлакат таълим тизим ининг шакли ва мазм уни, сифати билан, шахснинг ҳар томонлама шаклланиши учун хизмат қилувчи таълим тизим ининг техник баъзаси, таълим технолигиялари, таълим ни ривожлантирувчи моддий ва маънавий шарт-шароитларнинг мавжудлиги, жам иятда қарор топган иж тим оий соғлом муҳит даражаси, ижтимоий муносабатлар мазм уни, шунингдек, аҳолининг э тнопсихологик хусусиятлари, ахлоқий қарашлари ва ҳаётий э ътиқодлари асосида шакллантирилади. Биз юқорида санаб ўтган жиҳатларнинг барчаси таълим- тарбия ж араёнида шаклланади. Умум ан ҳар бир индивиднинг шахс сиф атида шаклланиб, ривож ланиб, ижтим оий м уносабатларнинг тўлақонли аъзосига айланиб бориши бевосита таълим ва тарбия жараёнида амалга оширилади. Боланинг уч ёшидан бошлаб, етук шахс бўлиб жам иятга қўшилишигача бўлган давр узлуксиз таълим билан бирга кечади. Мактабгача таълим , умум ий ўрта таълим, махсус касб ҳунар таълим и, олий таълим ва олий таълимдан кейинг таълим кишиларнинг ҳам интеллектуал, ҳам профессионал, ҳам шахсий маънавий сифатларини ривожлантиришни назарда тутади. Ушбу параграфимизда киши ҳаёт даражасининг ҳал қилувчи ижтим оий э лем енти бўлган таълим , ва ушбу жараённи илмий методологик ташкил қилиш шакли бўлган педагогика жараёнида соғлом лаштириш масалаларини тўғри ташкил этиш, хусусан миллий педагогикамизда соғлом лаштириш масалалари билан боғлиқ муаммолар ва уларнинг ечим и, миллий педагогикада соғлом лаштиришнинг эстетик масалаларини ф алсаф ий таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Яна бир муҳим жиҳати, ушбу илм ий ишимиз орқали бугунги кун таълим тизимимизда кўплаб бахс мунозараларга сабаб бўлаётган долзарб м уамм оларидан бири, ижтим оий ф анларни ўқитишни тўғри ташкиллаштириш ва унинг шахс маънавий ахлоқий, эстетик онгини ва м аданиятини шакллантиришга, ҳар том онлам а соғлом шахсни тарбиялашга таъсири м асалаларини ҳам кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. “ Ў збекистон Республикаси мустақилликни қўлга киритгач, ривожланиш ва тараққиёт йўли дем ократик, инсонпарвар ва ҳуқуқий жам иятни барпо этишдан иборатлигини эътироф этиб, т аълим тизимини тубдан ислоҳ қилиш, уни ўтмишдан қолган мафкуравий қарашлар ва сарқитлардан тўла халос этиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири дея белгиланди” 1 . Асосий эътибор юксак маънавий ва ахлоқий талабларга жавоб берувчи, миллийлик руҳида тарбияланган ю қори малакали кадрларни тайёрлашга қаратилди. Мам лакатимизда таълим соҳасида ам алга оширилаётган ислоҳотларнинг асосий м азмун ҳам да йўналишлари Ўзбекистон Республикасининг «Т аълим тўғрисида»ги Қонуни ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» каби меъёрий ҳужж атларда белгилаб берилган. Аввало педагогика ва миллий педагогика атамаларига изоҳ бериб ўтишимиз лозим . Ўзи миллий педагогика атамасини ишлатиш ўринлими, йўқм и деган масалага ҳам ўз нуқтаи назарим издан келиб чиқиб ж авоб беришга ҳаракат қилам из. “ Педагогика юнонча сўз бўлиб, луғавий жиҳатдан бола етаклайман, деган м аънони билдиради” 2 . Мазмун моҳиятига кўра эса, педагогика таълим -тарбия санъати, тарбиялаш маҳорати деган м аъноларни билдиради. “Педагогика - иж тим оий тарбиянинг ум умий қонуниятлари, муайян жам иятда ягона ижтимоий м ақсадга мувоф иқ ёш авлодни тарбиялаш ҳамда унга таълим беришнинг моҳияти ва муам моларини ўрганадиган 1 Аюпов А . А . ва бошкалар . Мустакиллик мафкураси ва Узбекистонда демократик жамият куришнинг иктисодий, ижтимоий ва маънавий негизлари. Т.: Университет, 2001 2 Хасанбоева. О ва бошқалар. Педагогика тарихи . Т.: Ўқитувчи, 2001 фан” 1 ҳисобланади. Педагогика фани шахсни шакллантиришдек муҳим ижтимоий бую ртма ва вазиф ани баж ариш асосида ж амият тараққиётини таъминлашга алоҳида ҳисса қўшади. Педагогика фанининг мақсад ва вазиф аларини белгиланишида ижтимоий муносабатлар мазм уни, давлат ва жам ият қурилиши, унинг ҳаётида етакчи ўрин тутувчи ғоялар ва м аънавий қадриятлар тизим и муҳим аҳам ият касб этади. Шу нуқтаи назардан, миллий педагогика атам асини қўллаш ўринли деб ҳисоблаймиз. Бундан ташқари, педагогика соҳаси Ўзбекистон Республикасида дем ократик, инсонпарвар ҳамда ҳуқуқий жамиятни барпо этиш ж араёнида юксак маънавий ва ахлоқий талабларга жавоб берувчи юқори м алакали кадрларни тарбиялаш тизимини ишлаб чиқиш, миллийлик ва умум инсонийлик тамоиллари асосида таълим ва тарбия назариясини ижодий ривожлантириш вазифасини ҳал этади. Ўзбекистон Республикасида педагогика соҳасининг нечоғли муҳим соҳа эканлигини ушбу соҳа бажарадиган қуйидаги муҳим вазиф алар орқали баҳолаш м умкин: 1 . Маънавий ва ахлоқий талабларга жавоб берувчи юқори малакали кадрларни тарбиялашга йўналтирилган педагогик жараённинг мазмун моҳиятини ўрганиш; 2 . Шахсни ҳар томонлама кам ол топтиришнинг энг муҳим қонуниятларини аниқлаш; 3 . Иж тим оий тараққиёт дараж асидан келиб чиққан ҳолда, ривожланган хориж ий м амлакатлар таълим тизими тажрибасини ўрганиш асосида узлуксиз таълимнинг сам арали тизимини такомиллаштириш; 4 . Илғор педагогик таж рибаларни тўплаш, ум умлаштириш ва ам алиётга тадбиқ этиш; 5 . Педагогларни педагогика назариясига ва педагогик 1 Ўзбек педагогикаси антологияси. К. Хошимов, С. Очил. — Т.: Ўкитувчи, 1995 методологияга оид билимлар билан қуроллантириш; 6 . Таълим-тарбия бирлиги ҳамда ижтимоий тарбия йўналишлари ўртасидаги ўзаро алоқадорликни таъм инлаш; 7 . Ўқитиш ҳамда тарбиялаш ж араёнининг сам арали технологияларини ишлаб чиқиш. Энди бевосита миллий педагогика тушунчасига тўхталиб ўтам из. Миллий педагогика бу - таълим тарбия ж араёнини маълум бир бир миллатнинг ўзига хос хусусиятлари, қадриятлар тизими, шахс тарбияси ҳақидаги ўзига хос қарашлари, ахлоқий, диний ва маънавий хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда ташкил этишни назарда тутувчи ком плекс фаолиятни назарда тутади. Таълим тарбия жараёнини ташкил этишда аждодлар тажрибасини ў рганиш , миллий педагогиканинг асосий шартларидан биридир. Миллий педагогика шахсга ижтимоий хусусиятларни шакллантиришда миллий хусусиятлардан келиб чиқиб ташкиллаштириладиган педагогик билим, кўникма ва малакалар, таълим- тарбия бериш йўллари ва воситаларининг мажмуаси ҳисобланади. “Миллий педагогика халқнинг таълим-тарбия масаласига оид қарашлар, ғоялар, анъаналари асосида шаклланади. Миллий педагогиканинг тэнгсиз қадриятли жиҳати шундаки, у, биринчидан, ўзида асрлар давомида шаклланган педагогик ҳақиқатларга эга, иккинчидан эса, ҳаётий, амалий тавсифга эга. У ўз ифодасини халқ педагогикасининг барча ғоялари амалий тажрибага асосланганлиги, амалиётда синалган ва ёш авлодни тарбиялаш буйича амалий фаолиятга қаратилганлигида топади” 1 . Миллий педагогикадаги мавжуд ҳаётий, (маиший, меҳнат, ахлоқий) ва педагогик маълумотларда, кузатувлар ва тажриба муҳим аҳамиятга эга бўлиб, булар муомала жараёнида, ҳам катталар, ҳам болалар томонидан осон ўзлаштирилади. Миллий педагогика тарихий ва ижтимоий тажриба маҳсули бўлиши билан бирга ижтимоий ахлоқ ва ижтимоий мослашув малакаларининг қулай усулда шаклланиши воситаси ва омили ҳисобланади. Чунки, миллий педагогик 1 Халк педагогикаси — инсон камолотининг асоси . Т .: УзПФИТИ , 1992. усуллар халққа яқин ва тушунарлидир. Миллий педагогика жамиятнинг педагогик маданиятидаги энг яхши қадриятларни мужассамлаштирган бўлиб, бу катталарга ҳурмат, бағрикэнглик, меҳнатсеварлик, ахлоқлилик, ростгуйлик жамоавийлик ва бошқа миллий сифатларни ўзида мужассамлаштиради. Миллий педагогиканинг ижтимоий характери унинг кўпгина этномаданий ҳодисалар: дунёқараш, тиббиёт, этика, эстетика, дин, экология ва бошқа шахс маънавий, жисмоний борлиғини соғломлаштирувчи соҳалар билан ўзаро муносабатида ёрқин намоён бўлади. Миллий педагогигака шахсни ахлоқан соғломлаштириш масалалари биздаги таълим тизимининг ўзига хос, уникал жиҳати десак ҳато бўлмайди. Ўзбекистон Республикаси таълим тўғрисидаги қонуни, Кадрлар тайёрлаш миллий дастури ва давлат таълим стандартлари талабидан келиб чиққан ҳолда ҳар бир фан ва ҳар бир мавзу ўзининг таълимий мақсадидан ташқари, тарбиявий мақсадига ҳам эга бўлиши лозим. 1 модда “ Ушбу Қонун фуқароларга таълим, тарбия бериш, касб-ҳунар ўргатишнинг ҳуқуқий асосларини белгилайди ҳамда ҳар кимнинг билим олишдан иборат конституциявий ҳуқуқини таъминлашга қаратилган” 1 . Яъни таълимга нисбатан ғарбона ёндашувда, таълим соҳаси фақат билим бериш вазифасини бажаради. Тарбия фақат оила томонидан берилади. Бизда эса таълим соҳасида дунёда ягона бўлган “Оила- мактаб-маҳалла ҳамкорлиги” дастури қабул қилинган. Бу миллий педагогикамизнинг ўзига хос ютуғи дэсак ҳато бўлмайди. “11-модда. Мактабгача таълим бола шахсини соғлом ва етук, мактабда ўқишга тайёрланган тарзда шакллантириш мақсадини кўзлайди” 2 . Бундан ташқари кадрлар тайёрлаш дастуримиз ҳам ўзининг миллий характерига эга. “Дастур кадрлар тайёрлаш миллий моделини рўёбга чиқаришни, ҳар томонлама камол топган, жамиятда турмушга мослашган, таълим ва касб-ҳунар дастурларини онгли равишда танлаш ва кейинчалик пухта ўзлаштириш учун ижтимоий- сиёсий, ҳуқуқий, психологик-педагогик ва бошқа тарздаги шароитларни 1 O'zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 9-сон 2 O'zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 9-сон яратишни, жамият, давлат ва оила олдида ўз жавобгарлигини ҳис этадиган фуқароларни тарбиялашни назарда тутади” 1 . Эътибор қаратадиган бўлсак, айнан ўқитиш, ёки тайёрлаш емас, тарбиялаш ибораси орқали дастурнинг мақсади ифодаланмоқда. Чунки бизнинг аждодларимиз миллий педагогикада айнан тарбия масаласини жамият тараққиётининг ҳал қилувчи масаласи сифатида кўриб чиқишган. “Тарбия биз учун ё ҳаёт, ё мамот, ё ҳалокат, ё саодат масаласидир” 2 . “ Тарбия — муайян, аниқ мақсад ҳамда ижтимоий- тарихий тажриба асосида ёш авлодни ҳар томонлама ўстириш, унинг онги, хулқ-атвори ва дунёқарашини таркиб топтириш жараёни” 3 . “Таълим — ўқувчиларни назарий билим, амалий кўникма ва малакалар билан қуроллантириш, уларнинг билиш қобилиятларини ўстириш ва дунёқарашларини шакллантиришга йўналтирилган жараён” 4 . Миллий педагогикада шахсни ахлоқий, эстетик, жисмоний соғломлаштириш мақсадида ташкиллаштирилаётган Тарбия фани ўз ичига: - этика — шахс м аънавиятини шакллантириш, унда энг олий инсоний сифатлар, ахлоқий онг ва маънавий-ахлоқий маданиятни тарбиялашда муҳим ўрин тутувчи назарий ғояларни педагогик жараёнга татбиқ этиш, ёш авлодда ҳалоллик, виж дон, сингари ахлоқий мезонлар, ватанпарварлик, инсонпарварлик, миллатпарварлик сингари ахлоқий тамоилларни шакллантиришни; - эстетика — шахс том онидан гўзалликнинг ҳис этилиши, унга интилиши, шунингдек, унда эстетик дидни тарбиялашда муҳим йўналишларни аниқлаш, президентимиз томонидан илгари сурилган беш ташаббусда кўзда тутилган, ёшларнинг театр, кино, мусиқа ва музейларга жалб қилиш, уларни гўзаллик ва 1 Кадрлар тайёрлаш миллий дастури. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 11-12-сон 2 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohudaxloq. — Toshkent, O'qituvchi, 1996. Б.58 3 Эгамбердиева Н. Ижтимоий педагогика. Алишер Навоий номидаги Узбекистон Миллий кутубхонаси. Тошкент. 2009. Б.24 4 Эгамбердиева Н. Ижтимоий педагогика. Алишер Навоий номидаги Узбекистон Миллий кутубхонаси. Тошкент. 2009. Б.24 нафосатга ошно қилиш м ақсадига хизмат қилади; - физиология — ўқув- тарбия ж араёнида болаларнинг физиологик, анатом ик хусусиятларининг инобатга олиниши учун бошланғич асосларни бериш, жисмонан соғлом лаштириш асосларини яратишни назарда тутади; - гигиена — ўқувчиларнинг салом атлигини муҳоф азалаш, уларни жинсий ж иҳатдан тўғри шакллантиришда назарий ва ам алий кўникмаларни шакллантиришга ёрдам беради; - психология — шахсда м аънавий- ахлоқий, руҳий-интеллектуал, ҳиссий- иродавий сиф атларни таркиб топтириш, уларнинг руҳиятидан келиб чиқиб ижтим оий мослашувларига ёрдамлашиш учун замин яратади. Ўзбек миллий педагогикасининг куйидаги йуналишларини ажратишимиз мумкин бўлади: — боланинг ақлий, ахлоқий, меҳнат, жисмоний ва эстетик тарбиясининг ўзаро алоқадорлиги асосида ҳар уни ҳар томонлама ривожлантириш; — шахснинг ривожланишида оилавий тарбиянинг устивор эканлигини ва етакчи ролини белгилаш; — таълим-тарбиянинг педагогик усулларини умумлаштириш ва бирлаштириш; - миллий педагогикада халқ оғзаки ижоди намуналари: мақол, эртак, топишмоқ, ашула, достон, ривоятлардан унумли фойдаланиш; Ўзбек миллий педагогикасида севги, оила, болалар ҳақидаги қарашлар кўп асрлик миллий тажриба, ҳаёт тарзи ва минталлитет таъсирида шаклланган. Бу тушунчаларда педагогик амалиётда синалган тарбия меъёрлари ва қоидалари ўз аксини топган. Миллий педагогикада оила инсон ҳаётида энг асосий тарбия омили сифатида кўрилади. Оила жамият нинг негизидир. У болаларга тарбиявий таъсир этишнинг усуллари, одат ва анъаналарини билиши, дам олиш тартибини, болаларнинг меҳнат ва ў қ ув машғулотларини белгилаши, ота-она ва болалар орасидаги ў заро муносабатларнинг энг қулай меъёрларини ишлаб чиқиши лозим. Чунки бола нинг дунёни ўзлаштириши аввало оиладан бошланади. Миллий педагогикамизнинг яна бир муҳим ҳусусияти ёш авлодда меҳнат тарбиясини шакллантириш, касб ҳунарга йўналтиришдир. Меҳнат тарбиясини ташкил этиш жараёнида ўқувчилар дастлаб ишлаб чиқариш, касб ҳунар жараёнларининг илмий асослари ва дастлабки кўникмалари билан танишадилар. Меҳнат ва касб ҳунар кўникмаси соғлом тарбиянинг энг муҳим элементларидан ҳисобланиб, меҳнатсеварлик нафақат ахлоқий фазилат балки оила ва жамиятнинг иқтисодий фаровонлигини таъминловчи асосий шартлардан бири ҳисобланади. Жамиятда кечаётган ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар, мулкка э галик, хусусий мулкни яратиш йўлида қонун доирасида олиб борилаётган амалий фаолиятни қўллаб-қувватлашга йўналтирилган ижтимоий ҳаракатлар меҳнат тарбиясига янгича ёндашувни талаб этмоқда. Мактабларимизда йўлга қўйилган м еҳнат тарбияси мақсадга мувофиқ, тизимли, изчил ташкил этилиши натижасида ёшларга меҳнат қилишга нисбатан соғлом муносабатни шакллантриш ва ривожлантириш назарда тутилган. Меҳнат таълими махсус жиҳозланган синф хоналари, ўқув-тажриба майдони, ўқув-тарбиявий тадбирлар жараёни билан биргаликда олиб борилади. Натижада маълум қийматга эга бўлган ижтимоий-фойдали билим ва кўникмалар яратилади ҳамда илғор касб соҳибларига хос бўлган шахсий фазилатлар шаклланади. Шу жиҳатдан олиб қараганда, бугунги кунда меҳнат таълимининг мазмуни, мақсад ва вазифалари ўзгарди, технологик таълим устуворлик касб эта бошлади ва ўқувчиларни касбга йўналтириш тизими янгиланди. Мактабларимизда м еҳнат тарбияси билан меҳнат таълими бир-бири билан ўзаро боғланган ҳолда амалга оширилади. Меҳнат тарбияси ўқувчиларни меҳнатга психологик ва амалий жиҳатдан тайёрлашни назарда тутади. Зеро, бугунги кунда рўй бераётган ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар, иқтисодий муносабатларнинг сифатий янги босқичга кўтарилиб бориши ва рақобат муҳитининг ривожланаётганлиги шахс камолотига, хусусан меҳнатга бўлган муносабатига нисбатан жуда катта талабларни қўймоқда. Хусусан, “меҳнатга муҳим ижтимоий бурч сифатида қараш, маълум фаолиятни бажаришда масъулиятни ҳис этиш, меҳнатга ва унинг натижаси, шунингдек, меҳнат жамоасига ҳурмат, меҳнат фаолиятини ташкил этишда ташаббускорлик, фаоллик кўрсатиш, ўз ақлий ва жисмоний қобилиятини тўлиқ намоён этишга бўлган ички еҳтиёж, меҳнатни илмий ташкил этиш йўлида амалий ҳаракатни олиб бориш” 1 , шулар жумласидандир. Маърифатпарвар шоир Фурқат ҳам ўзининг маърифий шеърларида, маърифатпарварлик ғояларида илм, ҳунар ҳақида фикр юритар экан, ҳар бир соғлом фикрловчи инсонни ҳунар егаллашга даъват этади, ҳунарга меҳр қўйган, уни ўрганишни даъват этган кишиларнинг жаҳонда қадри баланд бўлишини айтиб ўтади. У ёшларга келажакда ўз орзуларига эришиш, илм-фанни эгаллаш учун ёшликдан меҳнат қилиш зарурлигини таъкидлайди. Миллий педагогикада соғломлаштириш, соғлом тарбия масалаларининг устивор жиҳатларидан биридир ахлоқий тарбиядир. “Ахлоқ — маънавиятнинг таркибий қисми сифатида шахс камолотининг юқори босқичи саналади. Зеро, ахлоқ, ахлоқий меъёрларсиз шахснинг руҳий ва жисмонан етуклигининг мезони бўлган маънавий камолотга эр ишиб бўлмайди” 2 . Шунинг учун ҳам маънавий-ахлоқий тарбияда узвийлик, алоқадорлик диалектик характерга эга бўлиб, шахснинг маънавий- ахлоқий шаклланишида муҳим саналади ва ўзбек миллий педагогикасининг ўзига хос жиҳатини ташкил этади. Халқимизда “Олим бўлма – одам бўл”, 1 Munavvarov A.Q. Pedagogika. — Toshkent, 0‘qituvchi, 1993. Б.132 2 Munavvarov A.Q. Pedagogika. — Toshkent, 0‘qituvchi, 1993. Б.133 “Илмнинг безаги одобдир”, қаб и лидаги мақоллар педагогикамизнинг ахлоқий-тарбиявий функ ц ияси ва мақсади таълим жараёнида устивор эканлигини ифодалайди. Маънавий-ахлоқий тарбия ва унга қўйиладиган талаблар бу жамиятда маълум ижтимоий-ахлоқий талабларга мос ахлоқий хислатларни шакллантириш мақсадида ўқувчилар онги, ҳиссиётлари ҳамда хулқига мувофиқ ва тизимли таъсир этишдирни назарда тутади. Маънавив- ахлоқий тарбиянинг вазифалари қуйидагилардан иборат: 1 . “Ўқувчиларда маънавий-ахлоқий онгни шакллантириш. 2 . Уларда маънавий-ахлоқий ҳис-туйғуларни тарбиялаш ва ривожлантириш. 3 . Ў қувчиларда маънавий-ахлоқий хулқ-атвор кўникма ва одатларини таркиб топтириш” 1 . Маънавий-ахлоқий тарбия моҳиятига кўра инсон онгининг жамият билан алоқадорлиги, яъни жамоавийликни, кишининг жамият олдида бурчли эканлигини, ўз хулқ-атворини жамият тараққиёти даражасига боғлиқлигини тушуниши, жамият томонидан тан олинган ахлоқий меъёр, идеал ҳамда талабларни бажаришда масъулиятни ҳис этиши, маънавий-ахлоқий билимларнинг эътиқодга айланиши ва мустаҳкам маънавий-ахлоқий ҳис-туйғу ва хислатларни шакллантириш, ў қувчилар томонидан маънавий-ахлоқий хулқ-атвор жамият аъзоларига бўлган ҳурмат-эътиборни намоён этувчи мезонлардан эканлигининг англаб етилиши, маънавий-ахлоқий одатларнинг шаклланиши каби жиҳатларни назарда тутади. Бунда энг муҳим қадрият инсон омили эканлигига урғу бериш, ўзгалар ва ўзининг ҳаёти маъносини англаган ҳолда ўтказиш кераклиги ҳақида кўплаб ривоят, ҳикмат ва панд-насиҳатлардан фойдаланиш ниҳоятда самарали ҳисобланади. Бундан ташқари таълим муассасасида 1 Халқ педагогикаси — инсон камолотининг асоси . — Т.: УзПФИТИ, 1992. Б.92 ўқувчиларга қадрият сифатида муносабатда бўлиш ҳам бугунги кунда долзарб аҳамиятга эга бўлиб бормоқда. “Зеро, таълим тамойилларида энг муҳим, асосий тамойиллардан бири таълимни инсонпарварлаштириш ва демократлаштириш бўлиб, унинг асосий моҳияти ўқувчи шахсига инсоний муносабатда бўлишни, таълим жараёнини э ркинлаштиришни талаб этади” 1 . Шунингдек, маънавий- ахлоқий тарбияда ватанпарварлик, халқлар ўртасида дўстлик ва ҳамкорлик, масъулиятни ҳис этиш, бурч, ор-номус, виждонлилик, тартиблилик, адолатлилик ва бошқа хислатлар тарбияси катта аҳамиятга эга. Бугунги кун таълим тизимининг долзарб муаммоларидан бири фикримизча жинсий ва жисмоний тарбиядир. Соғлом турмуш тарзини таркиб топтириш, наркомания, тамаки маҳсулотлари ва спиртли ичимликларни истеъмол қилиш, фаҳш, жоҳиллик каби салбий иллатларга нисбатан шахсий муносабатини шакллантириш ниҳоятда актуалдир. Одатда оилада болалар билан жинсий масалалар билан боғлиқ масалаларда гаплашишга миллий минталлитетимиз тўсқинлик қилади. Аммо боланинг ҳаётида ниҳоятда муҳим бўлган ушбу мавзуда илмий ҳаётий билимларни тўғри етказиб беришни назарда тутган машғулотларни, дарсларни факултатив дарслар сифатида ташкил этиш лозим деб ҳисоблаймиз. Миллий хусусиятларимиздан келиб чиққан ҳолда ўғил болалар билан алоҳида, қиз болалар билан алоҳида мутахассислар иштрокида дарсларни ташкиллаштириш ёшларимиз учун соғлом турмуш тарзини шакллантириш ҳақидаги тасаввурларини бойитишда яхши самара бериши мумкин. Бу соҳага оид билимларнинг етишмаслиги билан боғлиқ муаммолар инсоннинг ахлоқий қиёфасинигина эмас, балки ўзини ҳам емириб боради. Инсон ҳам маънан, ҳам жисман ҳалок бўлади. Шу боис инсоннинг маънавий- 1 Абдулатипов Р. Г. Человек. Нация. Общество. — М.: Политиздат, 1991. Б.124 ахлоқий тарбиясини ташкил этиш ижтимоий тарбиянинг бошқа йўналишларидан устун қўйилиши зарур. Маънавий-ахлоқий тарбиянинг таркибий қисмлари, шакл ва усуллари б уюк маърифатпарвар, ўзбек миллий педагогикасининг асосчиларидан бири Абдулла Авлонийнинг қарашларида ишлаб чиқилган. Абдулла Авлоний «Туркий гулистон ёҳуд ахлоқ» асарида ахлоқ “инсонларни яхшиликка чақирувчи, ёмонликдан қайтарувчи бир илмдур” 1 , — дейди. Айнан ахлоқ, унинг ижтимоий аҳамияти ҳақида маълумот берувчи мазкур манбада аллома яхши ва ёмон хулқларга тўхталиб ўтади. Алломанинг нуқтайи назарича, яхши хулқлар қуйидагилардан иборат: “фатонат (ақл), диёнат (еътиқод), назофат (поклик ва тозалик), ғайрат, риёзат (савоб ишлар), қаноат, шифоат, илм, сабр, ҳилм (юмшоқ табиат) интизом, нафс меъёри, виждон, ватанни суймак, ҳаққоният, назари ибрат, иффат, ҳаё, идрок ва зако, ҳифзи лисон (тил ва адабиёт), иқтисод, виқор (ғурур), муҳаббат, авф” 2 . Бу хислатлар маънавий- ахлоқлиликнинг асосий сифатлари бўлиб, улар асосида Ватанга муҳаббат ва садоқат, меҳнатга ва ўз атрофидагиларга ахлоқий муносабат, шунингдек, ҳар бир ўқувчининг ўзи ва шахсий хулқ- атворига муносабат қарор топтирилади. Абдулла Авлоний ёмон хулқлар сирасига қуйидагиларни киритади: “ғазаб, айш-ишрат, жаҳолат, сафоҳат (умри ва молини бекорчи нарсаларга сарф этиш), ҳамоқат (ўзбилармонлик, манманлик), адолат (дангаса, ялқов), ҳасосат (таъма, ҳирс), раҳоват (ғайрацизлик), анонийят (худбин, мутакаббир, манман), адоват (кек сақлаш), намимат (чақимчилик), ғийбат, ҳақорат, жибонат (қўрқоқлик), ҳасад, кизб (ёлғон), нифоқ, таъма, зулм” 3 ва бошқалар. Миллий педагогикамизда соғломлаштириш масалаларида муаммолар мавжуд бўлган соҳалардан бири бу – нафосат тарбияси, 1 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. — Toshkent, O'qituvchi. 1996. Б.121 2 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. — Toshkent, O'qituvchi. 1996. Б.122 3 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. — Toshkent, O'qituvchi. 1996. Б.123 эстетик тарбиядир. “ Нафосат тарбияси (эстетик тарбия - лотинча «е stesio » гўзалликни ҳис қиламан) — ўқувчиларни воқелик, табиат, ижтимоий ва меҳнат муносабатлари ва турмуш гўзалликларини англаш, идрок этиш ва тўғри тушунишга ўргатиш, уларнинг бадиий дидини ўстириш, уларда гўзалликка муҳаббат уйғотиш, улар томонидан гўзалликни яратиш қобилиятларини тарбиялашга йўналтирилган педагогик жараёндир” 1 . Н афосат тарбияси к энг маънога эга бўлиб, фақат санъат воситасидагина эмас, балки, ҳаёт, меҳнат, ижтимоий муносабатлар, табиат ва бошқалар воситасида гўзалликни ҳис қилишга йўналтирилган педагогик фаолиятни ўз ичига олади. Нафосат тарбияси инсонда гўзалликни ҳис қилиш туйғусини шаклланишига ёрдам беради ва ривожлантиради. Инсон доимо ўз ҳаётини гўзаллик асосида қуришга интилади. Табиат, адабиёт, театр, мусиқа, шеърият, тасвирий санъат ва бошқаларга бўлган муҳаббат шахснинг ҳар томонлама ривожланишига ва дунёга бошқача кўз билан қарашига хизмат қилади. Нафосатдан роҳатланишда фақат санъат асарларигина эмас, балки эзгу ишлар, жамоага ҳурмат, садоқат, виждонан меҳнат қилиш туйғуларини шакллантиришда ҳам муҳим ўрин тутади. Чунки эстетик тарбиянинг моҳияти шундан иборатки, у гўзалликка бўлган муносабатни қарор топтиради. Бундай муносабатнинг асосида эстетик онг ётади. Эстетик онг, гўзаллик, гўзалликни ҳис этиш, унинг моҳиятини англаш, нафосат ҳис-туйғуси, нафосат диди каби тушунчаларнинг киши онгда акс этишидир В .С.Кукушкин табиатни “ёш авлод нафосат туйғуларининг ривожланишига чуқур таъсир кўрсатадиган ажойиб тарбиячидир” 2 , деган эди. Эстетик маданият гўзалликни ҳис этиш, ундан завқланиш, мавжуд гўзалликларни асраш ва бойитиш йўлида ўзлаштирилган билим ҳамда амалга ошириладиган эстетик фаолиятини ташкил этиш 1 Кадыров Б. Формирование узбекской народной педагогики,—Т.: 1992. Б. 63 2 Кукушкин В. С., Столяренко Л. Д. Этнопедагогика и этнопсихология,—Ростов на-Дону, 2000. ушбу фаолият даражасининг сифат кўрсаткичидир. Бу соҳадаги асосий муаммоларимиздан бири, ёшларнинг эстетик дидини шаклланишида муҳим аҳамият касб этувчи фанлар, расм, мусиқа, меҳнат фанларининг мактабларимизда иккинчи даражали фан сифатида баҳоланиб, уларнинг ўқитилишида ва ким томонидан ўқитилишида э ътиборсизликнинг мавжудлигидадир. Одатда мактабларимизда расм ва мусиқа фанларини номутахассис педагоглар ўтишади ва қандай усуллар ва воситалар билан ўтилиши ҳам мактаб раҳбарияти э ътиборидан четда бўлади. Ушбу дарслар қизиқарли ташкил етилиб, ёшларим изни миллий санъатим изнинг ноёб намуналари, — Юнус Ражабий, Муҳаммаджон Мирзаев, Дони Зокиров, Дилором Омонуллаева, дунё доҳийлари, Бетховен, Бах, Вивалди, Моцарт, Чайковский, рассомлар— Камолиддин Беҳзод, Ўрол Тансиқбоев, Раҳим Аҳмедов, Чингиз Ахмаров, Малик Набиев, Ортиқали Қозоқов, дунё рассомлари, Л е онардо да Винчи, Ван Гог, Рембрант, Рафаел кабилар томонидан яратилган санъат асарлари билан танишиб борсалар уларнинг эстетик онги янада бойийди. “ Олам ва инсон гўзаллиги, мардлик, жасорат, юксак инсоний ғояларни ўзида акс эттирган санъат асарлари инсонларни гўзалликни ҳис қилиш, уларга интилиб яшашга ундаб келган. Аксинча, ғоявий жиҳатдан савияси паст асарлар ў қувчилар онгини саёзлаштиради, уларни чинакам гўзалликдан чалғитади, гўзалликни севишга бўлган интилишларини сусайтиради, дидини пасайтиради” 1 . Ў қувчиларнинг гўзаллик билан бевосита мулоқотда бўлишлари уларга кўпроқ ҳиссий таъсир кўрсатади. Шунинг учун ҳам ўқитувчи, мутахассислар ушбу ёшларнинг эстетик тарбиясига таъсир ўтказувчи фанларни ўқитиш жараёнида ўқувчиларни бадиий жиҳатдан юксак бўлган асарлар ва 1 Эгамбердиева Н. Ижтимоий педагогика. Алишер Навоий номидаги Узбекистон Миллий кутубхонаси Тошкент. 2009 . Б.158 табиат манзаралари билан таништиришга, тасвирий санъат, ҳайкалтарошлик ва меъморий асарлар намуналари билан ўқувчиларни таништириш уларда симметрия, мутаносиблик, чизиқлар, ранг ва колорит уйғунлигини идрок этиш туйғуларига эга бўлишларини таъминлашга хизмат қилишлари ва маъсул бўлишлари лозим. Ўқувчилар эътиборига эзгу ғояларни тараннум этувчи мусиқий асарларнинг ҳавола этилиши, улардан олинаётган таассуротлар билан ўртоқлашиш уларда мусиқий оҳанг, ритм, товушларнинг ифодавийлиги ва суръатини ҳис этиш кўникма ва малакаларига эга бўлишларига хизмат қилади. Бадиий асарлар эса ўқувчиларнинг нутқ бойлигини ошириш, фикрлаш қобилиятини ўстириш, шахсий қарашларини эркин баён этиш имкониятларини оширади. Миллий педагогикамизда соғломлаштириш масалалари жисмоний тарбия дарсларини тўғри ташкиллаштириш билан ҳам узвий боғлиқдир. Абдулла Авлонийнинг фикрича, киши соғлом фикр, яхши ахлоқ ва илм- маърифатга эга бўлиши учун бадантарбия билан шуғулланиши зарур: “Баданнинг саломат ва қувватли бўлмоғи инсонга энг керакли нарсадир. Чунку ўқимоқ, ўқитмоқ, ўрганмоқ ва ўргатмоқ учун инсонга кучли, касалсиз вужуд лозим. Соғ баданга эга бўлмаган инсонлар амалларида, ишларида камчиликка йўл қўюрлар. Бадан тарбиясини фикр тарбиясига ҳам ёрдами бордур. Жисм ила руҳ иккиси бир чопоннинг ўнг ила терси кабидур. Агар жисм тозалик ила зийнатланмаса, ёмон хулқлардан сақланмаса, чопонни устини қўйиб астарини ювиб овора бўлмак кабидирки, ҳар вақт устидаги кири ичига урадур. Фикр тарбияси учун меҳнат ва соғлом бир вужуд керакдур” 1 . Авлонийнинг ушбу фикри орқали миллий педагогикамизда соғломлаштириш жараёни комплекс фаолият сифатида ҳам жисмоний, ҳам руҳий-маънавий тарбияни ўз ичига олганлигига яна бир бор гувоҳ бўламиз. Зеро, хеч шубҳасиз, Абдулла 1 Abdulla Avloniy . Turkiy guliston yohud axloq . — Toshkent , O ' qituvchi . 1996. Б.121 Авлоний ўзбек миллий педагогикасининг асосчиларидан, тамал тошини қўйган кишилардан биридир. Жисмоний тарбия кишиларга катта таъсир кўрсатиб, саломатлигини мустаҳкамлайди, ишчанлик қобилиятини оширади, узоқ умр кўришга замин яратади. Спорт ҳар қандай ёшда ва ҳар қандай жинс вакилларининг, ҳам қадди-қоматни тарбия қилиш, куч-қувватини сақлаб туришнинг ажойиб ва бетакрор воситасидир. Мустақиллик йилларида, Ўзбекистон Республикасида спорт, шу жумладан, болалар спортини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Мазкур йўналиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири сифатида эътироф этилиб, бу борада ижобий ишлар амалга оширилмоқда. Жумладан, мамлакатимиз ёшларини жисмоний тарбиялашнинг комплекс дастури ишлаб чиқилди. Ушбу дастур «Соғлом авлод дастури» бўлиб, ёшларнинг саломатлигини мустаҳкамлашда муҳим аҳамиятга эга. Мазкур дастур талабларига мувофиқ республика миқёсида қуйидаги уч босқичли спорт мусобақаларининг ўтказилиши йўлга қўйилди: 1 . Умумий ўрта таълим мактаблари ўқувчилар ўртасидаги «Умид ниҳоллари» беллашуви. 2 . Ў рта махсус касб-ҳунар таълими муассасаларининг ўқувчилари ўртасидаги «Баркамол авлод» беллашуви. 3 . Олий ўқув юртларида таҳсил олаётган талабалар ўртасидаги «Универсиада» беллашуви. Шунингдек, спортнинг турли йўналишлари бўйича жойларда оммавий спорт байрамлари, мусобақаларнинг ташкил этилиши оммавий тус олди, бу эса оммавий жисмоний маданиятнинг ва унинг замирида профессионал спортнинг ривожланишига туртки бўлди. Барча турдаги ўқув муассасаларда ҳам ўқувчилар ўртасида жисмоний тарбияни самарали ташкил этилишига ка т та эътибор қаратилмоқда. Мактабларимизда ҳафтада икки марта ўтказиладиган жисмоний тарбия дарсларидан ташқари, турли спорт тўгаракларида болаларнинг қизиқишларидан келиб чиқиб уларни спортга жалб қилиш ишлари тизим ли тарзда йўлга қўйилган. Мактабдан ташқари шароитларда, маҳаллаларда ҳам жисмоний тарбияни ташкил этувчи муассасаларнинг сони ортиб бормоқда. Бугунги кунда ёшлар ўртасида спортнинг футбол, шахмат, кураш, сузиш, теннис, бокс, карате, ушу ва таеквандо каби турлари тобора оммалашиб бормоқда. Республикада спортнинг оммалашуви нафақат соғлом турмуш тарзини ва оммавий жисмоний маданиятнинг ошишига, шу билан бирга, спортнинг турли йўналишларида халқаро майдонларда мамлакат шарафини ҳимоя қилувчи спортчиларимиз сонининг ўсишига имкон берди. Бугунги кунда спортчиларимиз орасида олимпиада, жаҳон, қитъа чемпионлари, этишиб чиқмоқда. Ўқувчиларга олимпиада совриндорлари ҳамда халқаро мусобақаларнинг ғолиблари бўлган, Ҳ.Дўсматов, Ш.Ғиёсов, Ш.Зоиров, Р.Нуриддинов, Б.Мелиқузиев, Б.Жалолов, М.Абдуллаев, Л.Черязова, А.Григорян, Р.Чагаев, Б.Султонов, Ў. Ҳайдаров, А.Докторашвили, А.Таймазовлар ҳақида ҳикоя қилиб бериш, уларнинг ишларини давом эттиришга рағбатлантириш ўзининг самарали натижаларини беради. Ўқувчиларнинг жисмоний маданиятга эга бўлишлари жисмоний тарбия самарадорлигини белгиловчи ва соғломлаштириш жараёнини тўғри ташкиллаштиришда муҳим омил саналади. Шунингдек, жисмоний маданият инсон ва жамият умумий маданиятининг ҳам ажралмас қисми сифатида ҳам олиб қаралади. Жисмоний тарбияни ва жисмоний маданиятни тўғри ташкил этиш жараёнида ўқувчиларни гигиена қоидалари билан таништириш, уларга сўзсиз амал қилиш кўникмаларига эга бўлишларига эришиш жуда ҳам муҳимдир. Буюк педагог Абдулла Авлоний ўзининг «Туркий гулистон ёҳуд ахлоқ» асарида бу борада қуйидагиларни таъкидлаб ўтган эди: “Назофат (гигиена) деб аъзоларимизни, кийимларимизни, буюмларимизни пок ва тоза тутмоқни айтилур. Поклик зеҳн ва идрокингни кэнг ва ўткир қилур. Халқ орасида эътибор ва шуҳратга сабаб бўлур. Поклик ила ҳар хил касалликлардан қутулиб, жонимизнинг қадрини билган бўлурмиз. Пок бўлмак саломатимиз, саодатимиз учун энг керакли нарсадур. Йиртиқ эски кийимлар киймоқ айб эмас, янги кийимларни кир қилиб, ёғини чиқариб юрмак зўр айб ва гуноҳдур. ... Ифлослик балосидан поклик давоси ила қутулмоқ керак” 1 . Демак, инсон жисмонан бақувват ва соғлом, ақлан зийрак бўлишни истаса, у биринчи навбатда покликка катта аҳамият бериши лозим. “Айни пайтда поклик тарбияси устувор бўлган инсонларда яхши яшаш учун зарур бўлган барча фазилатлар таркиб топади ҳамда ахлоққа зид бўлган нуқсонлар йўқолади” 2 . Жисмоний тарбия ва жисмоний маданиятни тўғри ташкиллаштириш таълим тарбиянинг энг муҳим ва ҳал қилувчи элементларидан бири экан, бу борада ҳам амалга оширилаётган ишларимизда изчиллик, инновацияни бир дақиқа бўлсин суссайтирмаслигимиз лозим. «Соғлом танда соғ ақл» деган мақолда жисмоний тарбия ва жисмоний маданиятга оид маъно ва бу соҳанинг нечоғли муҳимлиги лўнда қилиб ифода этилган. Жисмоний тарбия дарсларини бугунги кун талабларига мувофиқ юқори даражага кўтариш, энг сўнгги спорт ва педагогик технологиялар билан бойитиш ёшлар ўртасида оммавий спорт ва соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш билан бир қаторда ўқувчилар ўртасида салбий ҳолатлар кашандалик ва алкоголизмнинг кэнг тарқалиши олдини олишнинг энг муҳим ва самарали йўли ҳисобланади. 1 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. — Toshkent, O'qituvchi. 1996. Б.138 2 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. — Toshkent, O'qituvchi. 1996. Б.139 3.2 Фуқаролик жамият ини шакллантиришда миллий анъ аналар ген о фон дининг тран сф ормац ияси ва уни соғломл аштири шни нг эстетик масал ал ари Бугун инсоният глобаллашув ва информацион технологияларнинг шиддатли ривожланиш даврида яшамоқда. Ушбу жараёнлар бизнинг ҳаёт тарзимиз, дунёқарашимизга фаол таъсир ўтказиб, асрлар давомида шаклланиб авлоддан-авлодга ўтиб келаётган анъаналаримизнинг мазмун моҳияти ва шаклига ҳам ўз таъсирини ўтказмоқда. Бу таъсир муҳим ижтимоий сиёсий аҳамиятга эгадир. Зеро, ҳар қандай миллат, давлат ва жамият ўз тараққиётининг барча босқичларида ўз миллий қадриятлари ва анъаналари генофондига таяниши зарур. Бу ўша миллатнинг глобаллашув шароитида ўз қиёфаси ва дунёнинг бошқа миллатларидан ажралиб турувчи жиҳатларини сақлаб қолишида ниҳоятда муҳимдир. ХХ I аср халқимизнинг миллий хусусиятларни ўрганиш соҳасида янги босқични бошлаб бермоқда десак хато бўлмайди. Айниқса, мамлакатимиз истиқлолга эришганидан кейин халқимизнинг ўзлигини англаши, миллий қадриятлар, тарихий анъаналарга бўлган эътиборнинг ортиши ва миллий-этник ўзликни англаш ҳиссини кучайиши натижасида ўзбек халқи этногенези, миллий анъаналарнинг трансформацияси соҳасига оид салмоқли тадқиқотлар яратилди. Қолаверса, узоқ йиллар давомида аждодларимиз томонидан яратилган бебаҳо меросимизни, миллий қадриятларимиз ва урф-одатларимизни қайтадан жонланиши ҳамда уларнинг энг ибратли жиҳатларини жамият ҳаётига олиб кириш борасида бир қатор ишлар амалга оширилди. Бошқа томондан эса айнан кейинги ўн йилликларда дунё миқёсида кечаётган улкан глобализацион жараёнлар, коммуникация тизимининг такомиллашуви ва миллий анъаналарнинг ижтимоий тараққиёт ва замон талабларига мос равишда трансформациялаш масаласи долзарб аҳамият касб эта бошлади. Ҳар бир миллат ўзининг давлат ва жамият қуришга оид миллий анъаналари ва қадриятларига эга. Бу анъана ва қадриятлар миллатга ижтимоий тараққиётнинг турли босқичларида ўз миллий қиёфасини сақлаб қолган ҳолда тараққиётнинг замонавий тенденцияларига мослашиш имконини беради. Ҳар бир мамлакат, ҳар бир халқнинг бу имкониятлардан қай даражада фойдаланиши уша мамлакатнинг демократик жамиятни барпо этишида муҳим ўрин эгаллайди. Бугунги кунда қадриятларнинг муҳим хусусиятларидан бири ҳам айнан ана шундадир. Мустақилликдан кейин миллий қадриятларнинг демократик жамият қуришдаги ўрнини аниқлаш борасида олиб борилган жиддий илмий изланишлар ҳам, амалиёт билан боғлиқ муаммолар ҳам давлат сиёсати даражасига кўтарилди. “Негаки, бирон-бир жамият маънавий имкониятларини, одамлар онгида маънавий ва ахлоқий қадриятларни ривожлантирмай ҳамда мустаҳкамламай туриб ўз истиқболларини тасаввур эта олмайди” 1 . Айниқса, бизнинг шарқ халқларида халқнинг минг йиллик миллий қадриятлари унинг учун қудратли маънавият манбаи ҳисобланиб келинган. Халқимизнинг яқин ўтмишидаги узоқ вақт давом этган кучли мафкуравий тазйиққа қарамай, авлоддан-авлодга ўтиб келган ўз тарихий ва маданий қадриятларини ҳамда ўзига хос анъаналарини сақлаб қолишга муваффақ бўлганлиги сабаби ҳам халқимизнинг миллий руҳида, қалбида доимий равишда ўз қадриятларга садоқат ва ҳурматини сақлаганлигидадир, десак хато бўлмайди. “Биз, деб таъкидлайди И.А.Каримов, - маънавий қадриятларни тиклашни миллий ўзликни англашнинг ўсишидан, халқнинг маънавий сарчашмаларига, унинг илдизларига қайтишдан иборат узвий , табиий жараён деб ҳисоблаймиз” 2 . Демак, Ўзбекистонда фуқаролик жамиятини барпо этишда умуминсоний тамоиллар билан бир қаторда миллий анъаналаримизни трансформациясини оқилона амалга ошириш мамлакатимиз олдида турган энг асосий вазифалардан биридир. 1 Баркамол авлод — Узбекистон тараккиётининг пойдевори. // Баркамол авлод орзуси. — Т.: Шарк, 1997. 2 Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T .: O ’ zbekiston , 1997. 137- b . Ер шарида кечаётган муҳим жараён-глобаллашув жараёни натижасида жаҳон халқлари учун умумий этикет, умумий феъл-атвор, умумий менталитет шаклланмоқда ва бунга бевосита жаҳон миқёсида кетаётган сиёсий, иқтисодий ва ахборот борасидаги глобаллашув анча кучли таъсир қилмоқда. Бундай глобаллашув, яъни бир хиллашув муайян ижобий натижалар беришига қарамасдан, кўплаб салбий оқибатларга ҳам олиб келмоқда. Бу шарқнинг гавҳари бўлган ўзбек халқининг миллий менталитетига ҳам бевосита ҳамда билвосита таъсир кўрсатмоқда. Натижада глобаллашув оқибатида ўзбекларнинг миллий менталитетига хос кўплаб қадриятлари, маросим ва удумлари унутилишига сабаб бўлмоқда. Шу боис бугунги кунда халқимизнинг миллий менталитетини ўзида акс эттирувчи қадимий урф-одатлари, маросимларини сақлаб қолиш учун авваламбор уларнинг ўзаги, ядросини сақлаб қолган ҳолда ижтимоий тараққиёт хусусиятларига мослаштириш, бошқача қилиб айтганда трансформациялаш лозим. Ушбу параграфимизда ўзбек халқи миллий анъаналар генофондининг трансформацияси, жамият ижтимоий иқтисодий тараққиётига мослаш, анъаналаримизнинг соғломлаштириш жиҳатларидан унумли фойдаланиш ва уларнинг эстетик муаммоларини фалсафий таҳлиллини амалга оширишга ҳаракат қиламиз. Авваламбор миллий анъаналар трансф ормацияси ним а деган саволга жавоб беришимиз лозим . Трансформ ация атамаси лотинча “ transform at io ” қайта шаклланм оқ, айланм оқ деган маъноларни билдиради. Тараққиётнинг турли босқичларида маданиятлар ўртасидаги ўзгаришлар содир бўлади. Бир маданиятдан иккинчи маданиятга ўтиш ниҳоятда зарур. Бу иж тим оий тараққиётнинг талаби ҳисобланади. Аммо ушбу жараёнда ворисийликни сақлаб қолиш ниҳоятда муҳим дир. Маданий анъаналар ўртасидаги алоқадорлик ва ворисийликни сақлаш маданиятлар трансляциясида миллий ўзликни сақлаб қолишнинг асосий шарти ҳисобланади. Зам онавий жамият маданиятда хилма- ҳилликка интилади. Анъанавийлик ва модерн уйғунлиги зам онавий маданиятнинг талаби бўлиб қолди десак ҳато бўлмайди. Бундай тенденция бутун дунёда кузатилмоқда. Чунки, инсон табиатан бир ҳилликдан тез зерикади. Оммавий маданият тарғиб қилаётган бир ҳиллик аллақачон кишилар ўртасидаги қизиқишни сўндира бошлади. Ушбу вазиятда энг оптим ал ечим сифатида миллий анъаналар трансформацияси иж тимоий майдонга кириб келди. Миллий анъаналар трансф орм ацияси миллатнинг асрлар давом ида сақланиб келган миллий ўзига хослигини зам онавий талабларга м ос равишда қайта кўриб чиқиш, қайта шакллантириш ва ижтим оий тараққиётга мослашни назарда тутади. Миллий анъаналар трансф ормациясининг энг муҳим жиҳати, бунда этник ядро ўзгармас, барқарор ҳодиса, ўзак сиф атида олиб қаралади ва сақланиб қолинади. Моҳият сақлаб қолиниб, шаклига замонавийлик, ихчамлик, қулайлик каби шакилй ўзгаришлар берилади. Миллий маданият трансформ ацияси ҳақидаги ғоялар ғарб оламида ҳам бугунги кунда актуал муамм о сиф атида тадқиқ қилинмоқда. Масалан, голланд маданиятшуноси С. ван Евер, инглиз ф айласуф и ва маданиятшуноси М.Баерлар маданият ҳодисасининг шиддат билан модернизациялашиб боришини миллий маданиятга хавф туғдираётганлигини, миллий маданиятнинг этник ўзагини, ядросини сақлаб қолган ҳолда трансф ормациялаш зарурлигини таъкидлашм оқда. Яна бир инглиз файласуф и Е.См ит, “Миллат бу - ўз миллий ўзагини сақлаб қолган, миллий трансформ ациядан ўтган э тносдир” 1 , деб таъриф берган. Тўғри, бирор бир миллий м аданият бошқа маданиятлардан изоляциялашган шаклда ривожлана олм айди. Бу миллий маҳдудликка олиб келади. Трансформация жараёни айнан ана шу муамм они оптим ал ечимини таклиф этади. Яъни, миллий ўзакни сақлаб қолган ҳолда исталган миллий, этник, маданий 1 Смит Э.Д. Национализм и модернизм: Критический обзор современных теорий наций и национализма / пер. с англ. А.В. Смирнова. М.: Праксис, 2004. Б. 464 ҳодисани зам онавийлаштириш орқали авлоддан авлодга етказиб бериш. Миллий анъаналар трансф орм ацияси давлат томонидан маж бурий амалга оширилмаслиги лозим . Масалан, яқин қўшним из Туркманистон мисолида кўриб ўтишимиз мум кин. Миллий анъаналар ва миллийлик давлатнинг мажбурлов кучи орқали сақланиб келинмоқда. Ушбу ж араён миллий анъаналар трансформацияси жараёнининг қўпол равишда бузилган кўринишига мисол бўла олади. Давлат ж амиятга нисбатан м аълум сунъий тўсиқларни ва чекловларни яратиш орқали миллий анъаналарни сақлаб қолишга ҳаракат қилса, бу миллий м аҳдудликни келтириб чиқаради. Бу биринчидан дем ократик давлат ва фуқаролик жам иятининг принцпларига зид бўлса, иккинчи томондан маданий тизим даги ҳилма- хилликни пайдо бўлишига тўсқинлик қилади. В.С.Степиннинг фикрича “замонавий маданий тизим да кундалик таф аккур тарзи, ахлоқ, дин, санъат, фан ва ф алсафа доимий равишда трансф ормациялашиб бориши лозим. Бу иж тим оий тараққиётнинг қонуниятидир 1 ” . Биринчи Президент Ислом Каримов миллий анъаналар трансф ормацияси ҳодисанини қуйидагича изоҳлаган эди: “Одамларнинг минг йиллар давом ида шаклланган дунёқараши ва менталитетига асосланган, айни вақтда шу халқ, шу миллатнинг келажагини кўзлаган ва унинг дунёдаги ўрнини аниқ- равшан белгилаб беришга хизм ат қиладиган, кечаги ва эртанги куни ўртасида ўзига хос кўприк бўлишга қодир бўлган маданиятни мен жам иятни ривожлантиришга олиб келадиган маданият деб билам ан” 2 . М иллий анъаналар трансформацияси жараёнида м иллий анъаналарни яхлит ва кўп қиррали ҳодиса сифатида ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Шу 1 В.С.Степин. Цивилизация и культура. Москва. Луч, 2018. Б.83 2 Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. 15-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2007. – 320 б. боис биз ушбу тадқиқотимизда миллий анъаналаримизнинг халқимиз ҳаёт тарзига чуқур сингиб кетган алоҳида элементлари, халқ донишмандлиги, халқ фалсафаси, халқ эътиқоди, халқ педагогикаси, халқ одатлари, халқ ижоди, халқ ўйинлари, дам олиш маданияти, халқ пазандалиги, миллий либослар, халқ меъморчилиги, халқ амалий санъати, халқ табобати, халқ турмуш маданияти каби соҳаларининг трансформация жараёнини кўриб ўтишга ҳаракат қилдик. Дунёдаги ҳар бир миллатнинг, шу жумладан, ўзбекларнинг ҳам ақлий- руҳий қиёфаси, яъни миллий менталитети ўзига хос тарихий, этник, табиий- иқлимий шарт-шароитлар доирасида шаклланган. Шу боисдан унинг жамиятда содир бўлаётган ижтимоий-сиёсий ҳодисалар, тарихий жараёнларга бўлган муносабати ҳам ўзига хос бўлиши табиий. Зеро, “миллий ўзига хосликлар узоқ тарихий даврдаги ижтимоий - иқтисодий, сиёсий жараёнлар, табиий географик ўрнашув, ўзаро этномаданий алоқалар, диний мансубликлар асосида қарор топади ва айнан мана шулар ҳамда халқнинг руҳий-психологик қарашлари негизида қадимий анъаналар, урф-одатлар ва маросимлар шаклланади” 1 . Менталитет юқорида қайд этилган хусусиятлардан ташқари миллатларнинг ақлий-интеллектуал имкониятлари ва руҳий-психологик ўзига хос хусусиятларини ҳам қамраб олади. Миллат характердаги ўзига хосликларнинг асосини эса шу халқнинг тарихий тажрибалари, урф-одатлари, маросим ва қадриятларининг яхлит тизими ташкил этади. Бошқача қилиб айтганда, улар менталитетнинг ҳаракатлантирувчи кучлари ҳисобланади. Халқ қадрлаган ҳар қандай нарса ёки ҳодиса, биринчи навбатда, унинг миллий маънавияти билан боғлиқ бўлади. Миллий қадриятларга қандайдир ўзгармас ҳодиса сифатида қарамаслик керак. Миллий тараққиёт билан боғлиқ бўлган ижтимоий, иқтисодий, маънавий ҳаётнинг такомиллашиб бориши, яшаш ва меҳнат қилиш шароитлари ўзгариши билан миллий қадриятлар ҳам ривожланиб, 1 Драч Г.В., Сёмина Г.В. Трансформации этнических культур в глобализированном мире: основные аспекты проблемы // Вестн. Сев. (Арктич.) федер. ун-та. Сер.: Гуманит. и соц. науки. 2019. № 1. Б. 92 трансформациялашиб боради. Дунёдаги ҳар бир миллатнинг, шу жумладан, ўзбекларнинг ҳам ақлий-руҳий қиёфаси, яъни миллий менталитети ўзига хос тарихий, этник, табиий-иқлимий шарт-шароитлар доирасида шакллангани боис, унинг жамиятда содир бўлаётган ижтимоий-сиёсий ҳодисалар, жараёнларга бўлган муносабати ҳам турлича бўлиши шубҳасиз. Зеро, “миллий ўзига хосликлар узоқ тарихий даврдаги ижтимоий - иқтисодий, сиёсий жараёнлар, табиий географик ўрнашув, ўзаро этномаданий алоқалар, диний мансубликлар асосида қарор топади ва айнан мана шулар ҳамда халқнинг руҳий-психологик қарашлари негизида қадимий анъаналар, урф- одатлар ва маросимлар шаклланади” 1 . Халқнинг замонавий қиёфасини шаклланишида унинг тарихий илдизларидан озуқа олувчи миллий анъаналари миллий маънавий мероси субстанционал асос вазифасини бажаради. Бу хусусда биринчи президентимиз И.А. Каримов: “Авесто” нинг туб маъно-моҳиятини белгилаб берадиган “Эзгу фикр, эзгу сўз, эзгу амал”, деган тамойилни оладиган бўлсак, унда ҳозирги замон учун ҳам беҳад ибратли бўлган сабоқлар борлигини кўриш мумкин. Ана шундай фикрлар, яъни, эзгу ният, сўз ва иш бирлигини жамият ҳаётнинг устувор ғояси сифатида талқин этиш бизнинг бугунги маънавий идеалларимиз би лан боғлиқ, нечоғлик мустаҳкам ҳаётий асосга эга экани, айниқса, эътиборлидир” 2 , деб таъкидлаган эди. Мазкур китобда соғлом авлод ғоясини амалга ошириш борасида ҳам бир қатор фалсафий фикрлар илгари сурилганлиги ушбу китобни бугун даврдаги трансформациясини осонлаштиради. Масалан, Авестода биринчи навбатда, оила қурадиган йигит ва қизларнинг ҳар жиҳатдан бенуқсон, соғлом бўлиши, иккинчидан, хомиладор аёл изтироб чекмаслиги, ҳам жисмонан ҳам руҳан асраб авайлашга муҳтож бўлиши, асабийлашмаслиги, кўпроқ мева, гўшт истеъмол қилиши, фақат ҳалол меҳнат эвазига топилган ризқни ейиши, учинчидан, болани тарбиялашда узвийликка амал қилиш, бола ҳам жисмонан, ҳам ақлан 1 Мазаева Т.А. Этнос в пределах новой онтологии // Cборник материалов I Международного конгресса «Пространство этноса в современном мире», Грозный, 2014 2 Каримов И. А. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч.– Тошкент: Маънавият, 2016. – 176 б. ривожланишида чақалоқ икки ёшга қадар она сути билан тўла таъминланиши, учинчи ёшга ўтгандагина мол сути ва сутдан тайёрланган овқатлар билан парвариш этиш лозимлиги таъкидлаб ўтилган ва ушбу талабларни бажаришни жамоатчилик ҳам назорат қилган. Она сутидан ажралган гўдак эса, 5 ёшгача албатта, сигир сути истеъмол қилишини канда қилмасликка риоя қилиш лозимлиги таъкидланган. Ушбу жиҳатлари ниҳоятда қадимий тарихга эга бўлган миллий анъаналаримизнинг соғломлаштириш жиҳатлари қанчалик кучли бўлганлигини ва уларнинг трансформацияси бугунги кун ёш авлодни соғлом ва баркамол қилиб тарбиялашда катта самара бериши мумкинлигини кўриб ўтишимиз мумкин. “Миллий қадриятлар — миллат учун муҳим ва жиддий аҳмиятга эга бўлган жиҳат ва хусусиятлар. Ўз миллий қадрияти бўлмаган миллат ёки элат йўқ. Миллатнинг таназзули — миллий қадриятларнинг таназзулидир. Миллий қадриятлар миллатнинг тарихи, яшаш тарзи, келажаги, уни ташкил этган авлодлар, ижтимоий қатламлар, миллий онг, тил, маънавият ҳамда маданият билан узвий боғлиқ ҳолда намоён бўлади” 1 . Негаки, миллий қадриятлар нафақат мамлакатимиз мустақиллигини мустаҳкамлайдиган маънавий асослардан бири, шу билан бирга демократик, адолатли, ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамияти қуришнинг асосий манбаи ҳамдир. Халқимизнинг асрлардан асрларга мерос бўлиб келаётган миллий қадриятлари узоқ тарихий жараёнда шаклланган ва кўплаб оғир синовларни бошдан кечирган . Дарҳақиқат , минтақамиз халқлари 3000 йилдан ортиқ даврни ўз ичига олган Марказий Осиё цивилизациясини яратди. Халқимизнинг фуқаролик жамиятини шакллантириш мақсадига уйғун ва мувофиқ келувчи асрлар давомида сақланиб келаётган анъаналари ва миллий қадриятларидаги ўзига хос жиҳатларга қуйидагиларни киритиш мумкин: а) туғилган макон ва она юртга эҳтиром, ватанни муқаддас деб билиш; 1 staqillik izohli ilmiy-ommabop lug’ati ( A.Jalolov va Q.Xonazarov umumiy tahririda) -T.:”Sharq“, 19998, Б. 141 б) аждодлар хотирасига ҳурмат ва садоқат; c ) катталарга ҳурмат, ёшларга иззат; д) инсонлар билан муомалада мулозамат; е) ҳаё, андиша, вазминлик, сабр-тоқат, бағрикэнглик кабиларнинг устуворлиги билан характерланади. Маълумки, демократик қадриятлар муайян шароитларда ва уша ижтимоий маконнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқиб шаклланади. Шу сабабли бундай қадриятлар: маҳаллий, миллий, минтақавий, умуминсоний мазмунда намоён бўлади. Миллий қадриятлар шахс қадриятларини умуминсоний қадриятлар билан боғловчи занжирнинг энг муҳим ва асосий бўғини ҳисобланади. Шунга кўра, миллат ҳар қандай миллий қадриятнинг объекти, унинг яратувчиси ва миллий қадриятлар тизимининг асосий ижтимоий таянчи ҳамдир. Миллат бир томондан, ўзининг қадриятларини доимий равишда вужудга келтириб турганлиги билан ҳам яшовчанлик хусусиятига эга бўлади. Демак, миллий қадриятлар ўтмишдан келажакка ривожланиш жараёнида уларни доимий равишда такомиллаштириб янги-янги қирраларини очиб боради. Айнан ана шу жараён адолатли демократик давлат ва фуқаролик жамиятининг шаклланишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Демак, миллий қадриятларсиз демократия тамойилларини ҳаётга жорий этиш, уни ҳар бир шахснинг турмуш тарзига айлантириш мумкин эмас. Демократия нафақат шахс фаолияти, балки у миллатнинг, халқнинг руҳияти ҳамдир. Демократик жараёнлар давомида мавжуд қадриятлар тизимининг ўзи ҳам ривожланиб, ўзгариб, бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтиб боради. Бундан ташқари, миллат миллий қадриятнинг хақиқий эгаси ҳисобланади. Демак, миллат миллий қадриятлар ва анъаналарнинг макон ва замондаги ҳаракати ҳам, ўтмишдан келажакка томон яшаши ҳам, авлоддан авлодга етказиб берувчиси ҳам, унинг асосий объекти ҳамдир. Миллий қадриятларнинг такомиллашмаганлиги, трансформациялашмаганлиги миллатнинг ўзига хослигининг йўқ бўлиб кетиши ва охир оқибатда уша миллатнинг эгасиз бўлиб қолишининг бошланишидир. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, собиқ шўролар даврида миллатга бўлган ҳужум энг аввало, унинг қадриятларига бўлган ҳужумдан бошланганлиги тасодифий ҳолат эмас э ди. Бунинг бир қатор мисолларини тарихдан ҳам, ҳозирги даврдан ҳам кўплаб келтириб ўтишимиз мумкин. Миллий қадриятларнинг сақланиб қолиши масаласига фақат уларнинг ўзини ўзи асраб қолишининг асосий масаласи сифатида қараш керак эмас. Зеро, ҳар қандай миллатнинг сақланиб қолиши учун ҳар бир миллатнинг ўзи жавобгар ва масъул бўлиши лозим. Ана шу жавобгарлик, масъуллик даражаси миллий ривожланиш жараёнида алоҳида муҳим аҳамият касб этади. Миллий муҳит демократик қадриятларни яратиш ва саралашнинг энг асосий манбаидир. Айнан миллий муҳит маҳаллий қадриятларнинг асосий ва энг муҳимларини ўз даражасига кўтаради ва уларни вояга етказиб, умуминсоний қадриятлар даражасига олиб чиқади. “Шу билан бирга ўтмиш қадриятларига, анъаналарга ва турмуш тарзига бетартиб равишда орқа- кетини ўйламай қайтиш бошқа бир кескинликка — ҳозирги даврни қабул қилмасликка, жамиятни янгилаш заруриятини инкор этишга олиб келиши мумкин” 1 , деб таъкидлайди Ўзбекистон республикасининг биринчи президенти И.А.Каримов. Биз бугунги кунда фуқаролик жамиятини қуришда миллий анъаналаримиз асосида шаклланган қуйидаги қадриятларимизни ўз фаолиятимизнинг мезони сифатида қабул қилмоқдамиз, дэсак хато бўлмайди: — тадрижийлик, босқичма-босқичлик ва андишалилик; — бўҳронлар пайтида сабр-тоқат, мувозанатлилик ва вазминлик; — мулозаматда сертакаллуфлик, кексаларга муносабатда ҳурмат-иззат асосида; 1 Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. -T.:O’zbekiston, 1997, 138 b — ижтимоий-сиёсий ҳаётда босиқлик, сиполик ва шу каби асосларда ривожланмоқдамиз. Миллий қадриятлар қандайдир ўзгармас статик ҳодисалар эмас. Миллат тараққиёти билан боғлиқ бўлган ижтимоий, иқтисодий, маънавий ҳаётнинг такомиллашиб бориши, яшаш ва меҳнат қилиш шароитларининг ўзгариши билан миллий қадриятлар ҳам ривожланиб, янгича кўриниш олиб боришига имкон яратилади. Ҳар бир қадрият маълум конкрет давр, ижтимоий жараёнлар, шароит ва эҳтиёжларнинг маҳсулигина эмас, балки унинг кўзгуси, ифодаси ва намоён бўлиш шакли ҳамдир. Шу нуқтаи назардан қадриятларнинг демократик тамойиллар билан уйғун қарор топишидаги ўрнига баҳо беришдан олдин улардан фойдаланишда икки йирик ва муҳим омилга алоҳида эътибор бериш керак: биринчиси— қайси бир қадриятларнинг юзага келтирган аниқ тарихий шароитлар, иккинчиси ўша даврларга хос бўлган имконият ва эҳтиёжларни, ижтимоий тузилмаларни ҳам билиш, ҳисобга олиш керак. Шунингдек, умуминсоний демократик қадриятларни, минтақавий қадриятларни, миллий қадриятларни унинг қайси замин эҳтиёжи асосида вужудга келганлигини, улар ўртасида қандай уйғунлик, сабаб оқибат алоқадорлиги, детерменистик занжир мавжуд бўлганлиги, ворисийлик масалаларини ҳам ўрганиш зарур. Бу, Ўзбекистонда демократик жамият қуришда миллий анъаналар трансформациясининг муҳим шартидир. Масалан, мустақилликнинг илк йилларида бошланган, айрим гуруҳ кишилар томонидан талаб этилган, Ўзбекистонда диний давлат қуриш, ислом талаблари асосидаги ижтимоий сиёсий муносабатларга асосланган жамият барпо этиш, аёлларни ҳижобга киритиш талаби, миллий анъаналар трансформациясидаги қўпол бузилиш ва биз юқорида кўрсатиб ўтган қонуниятнинг бузилиш ҳолатидир. Чунки, ҳижоб, араб аёлларининг ў ша географик минтақа ва иқлимдан келиб чиқиб киядиган либосларидир. Бу либосни географик ва иқлимий шароитларни ҳисобга олмаган ҳолатда ҳар бир мусулмон аёлдан кийишини талаб этиш нотўғридир. Биз, исломнинг ядроси, негизи, мазмун касб этувчи асосий ғояларини, замонавий демократик прин ц плар билан уйғунлаштирган ҳолда трансформациялашган ҳолатда ижтимоий муносабатларимизда қўллаш йўлини танлаганмиз. Зеро, дин ижтимоий ҳодисадир, у ижтимоий тараққиёт талабларига ва мезонларига мослашишни, трансформациялашишни инкор эта олмайди. Акс ҳолда у жамиятни тараққий э ттирувчи илғор ғоя эмас, аксинча жамият тараққиётига хавф солувчи догма, ақидага айланади ва айрим бузғункор кучлар қўлида хавфли қуролга айланади. Исломда трансформация ва модернизация ғоялари, Х I Х асрда покистонлик ислом идеологлари, Саид Ахмадхон, Абу Калом Озод, Муҳаммад Иқбол қарашларида илмий фалсафий асослаб берилган. “Фуқаролик жамиятини барпо этишда умуминсоний қадриятларнинг намоён бўлиш хусусиятлари нисбий характерга эга бўлиб, унинг бу хусусияти ҳар доим ҳам кўзга ташланавермайди. Шунга кўра, демократик тамойилларни миллий қадриятлар билан уйғунлаштиришда унинг қуйидаги намоён бўлиш шаклларини алоҳида таъкидлаш зарур. а) демократик жараёнларнинг узвийлиги асосида миллий қадрият сифатида шакллантириш; б) одамларнинг тафаккури ва ижтимоий-сиёсий савияси билан демократик ўзгаришлар даражасини мутаносиб бўлишига эришиш орқали; в) жамиятдаги турли хил гуруҳлар қарашларини ягона мақсад – «Ўзбекистон келажаги буюк давлат» деган миллий ғоя асосида ҳамжиҳатлилик, миллатлараро тотувлик ижтимоий-иқтисодий барқарорликни таъминлаш асосида; г) демократик жараёнлар халқимизнинг қонунни ҳурмат қилиши, қонунга итоат этиш каби фазилатларига мос равишда ривожланишини таъминлаш; д) сиёсий муносабатларда ҳам ахлоқий, маънавий, миллий қадриятлар устуворлигига эришиш орқали умумбашарий демократик тамойилларни мамлакат фуқаросининг турмуш эҳтиёжига айлантириш ва бошқалар” 1 . Шунга кўра, миллат ҳар қандай миллий қадриятнинг объекти, унинг яратувчиси ва миллий қадриятлар тизимида асосий таянадиган ижтимоий таянчи сифатида ҳам намоён бўлади. Миллат бир томондан, ўзининнг қадриятларини мутассил, доимий равишда вужудга келтириб турганлиги билан ҳам яшовчанлик хусусиятига эга. Демак, миллий қадриятлар ўтмишдан келажакка ривожланиш жараёнида доимий такомиллашиб янги-янги қирраларни ва жиҳатларни вужудга келтиради. Айнан ана шу жараён, миллийлик билан уйғунлашув, бошқача қилиб айтганда, миллий анъаналарнинг демократик жамият қуришдаги трансформациялашуви адолатли ва демократик жамиятнинг шаклланишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Ўзбек халқининг энг муҳим анъаналари, фуқаролик жамиятини шакллантиришга бевосита таъсир ўтказадиган муҳим жараён бу, албатта унинг ўзига хос тўй ва аза маросимлари ҳисобланади. Тўй ва аза маросимларида фақат бизгагина хос бўлган мардлик, лафз ҳалоллиги бағрикэнглик, саҳоватпешалик, ҳожатбарорлик каби ҳислатларимиз ўзининг ёрқин ифодасини топган. Буни халқимизнинг тўй-тантаналарига ўта ўчлигида, йиллар мобайнида йиғиб - териб элга тарқатишдан завқ-шавқ олишида, аза ва йўқлов маросимларини уюшган ҳолда ўтказишда, бола туғилишидан тортиб то мотам маросимларимизгача бўлган барча маросим ва урф - одатлармизда кэнг жамоатчилик ва маҳалла аҳлининг доимо бош-қош бўлиши каби удумларимизда кузатишимиз мумкин. “Миллий менталитетимизда туркийларга хос жиҳатлар маънавий маданиятимиз да чиллак, чавгон, улоқ кўпкари, кураш каби миллий ўйинларимизда, «қулоқтишлар», «бешиккерти», «қалин», «тўққиз» каби расм-русм ва удумларимизда, қолаверса, отга бўлган ўзига хос меҳр ва отни мотам 1 Б.Алиев, Т.Хошимов, О.Юлдошев Ўзбекистонда демократик жамият қуриш назарияси ва амалиёти. – Тошкент: ТДИУ, 2013. маросимларда иштироки билан боғлиқ удумларимизда ҳам ўз ифодасини топган, десак хато эмас” 1 . Ўзбек халқи оила қуриш анъаналарига риоя қилишда бир қатор муҳим жиҳатлар, қиз узатиш ёки куёв танлашда ҳам қуда бўлмиш томон хусусида маълумотга эга бўлиб, уларнинг ижтимоий келиб чиқишини, жамоада тутган ўрнини ва обрў-эътиборини ҳисобга олади. Куёв ёки келин бўлмиш томоннинг ақли, одоби, ҳусни-малоҳати, насл насаби, уларнинг қариндош-уруғлари, авлоднинг жамоадаги мавқеи ва бу хусусдаги жамоатчилик фикри, аксарият ҳолларда ҳал қилувчи омил вазифасини ўтайди. Фарзандларни яхшига қўшиш, бу борада хато қилиб қўймасликда жамоа, жамият раъйи, кўпчиликнинг кэнгашли фикри ўзбек халқининг бу борадаги қарорларида муҳим рол ўйнайди. Шунинг учун ҳам, жамоатчилик фикрининг шахс турмуш тарзи, тақдирини белгилашдаги устуворлик мавқеи ниҳоятда катта. Бу жуда ҳам муҳим ижтимоий аҳамият касб этади. Шу ўринда, “Ғарб - қонунлар , шарқ - урф-одатлар билан бошқарилади”, деган иборани эсламоқ жоиз. Дарҳақиқат шарқда, шу жумладан ўзбекларнинг турмуш тарзида ҳам кўплаб урф-одатлар қонунлар даражасидан юқори туради. Жумладан, оила даврасида ёки кэнг жамоатчилик ўртасида ўтказиладиган барча маросимларда маҳалланинг бош-қош бўлиши, қўни- қўшничилик анъаналаримиз, оила-турмуш маросимларимиздаги кўплаб урф- одатлар бузиб бўлмас қонун даражасида бажарилади. Бу маросимлар билан боғлиқ муаммолар бугунги кунда кўплаб ижтимоий иқтисодий муаммоларни келтириб чиқариши ушбу муаммони давлат сиёсати даражасидаги аралашувни келтириб чиқарди. Айнан оила ва оилавий муносабатларда жамоаттчилик аралашуви масалалари билан шуғулланувчи Оила ва маҳалла масалалари вазирлиги ташкил этилди. Ҳақиқатан ҳам, айни шу масала неча йиллар, ҳатто асрлардан бери кун тартибидан тушмасдан келади. Жадид боболаримиз ҳам тўй-маъракаларимиздаги исрофгарчилик, дабдабабозлик, 1 Жакбаров. М. Комил инсон гоясининг тарихий-фалсафий негизлари. - Т ошкент : Тафаккур, 2011. 241 б. мақтанчоқлик миллатимизни маънавий таназзулга етаклайдиган иллат экани ҳақида қандай куюниб ўтганларини буюк маърифатпарвар Абдулла Авлонийнинг “Ўзбекларни тўй балосидан қутқариш керак” деган ибораси орқали ҳам билиб олишимиз мумкин. Тўйларимиздаги мисли кўрилмаган, хеч бир иқтисодий ва ижтимоий, ахлоқий мезонларга мос келмайдиган чиқимлар, ортиқча иллатли маросимлар ва улар натижасида келиб чиқаётган ҳуқуқий иқтисодий муаммолар, жараённинг издан, назоратдан ва ҳар қандай қолипдан чиқиб кетганлиги, унга нисбатан ҳуқуқий ва қонуний аралашув заруратини юзага келтирди. Зеро, бу иллатлар биринчи навбатда оила мустаҳкамлигига салбий таъсир кўрсатиб, оилавий ажримлар кўрсаткичининг кескин ўсишига олиб келди. Оиа мустаҳкамлиги эса фуқаролик жамиятининг асосий кучи, зеро оила жамиятнинг негизи, ибтидоси, фундаментидир. Оила мустаҳкам бўлмай туриб, кучли жамият ва давлат ҳақида фикр юритиб бўлмайди. Буюк файласуй Платон таъкидлаганидек, “Оила – кичик давлат, Давлат эса, ка т та оиладир” 1 . Олий Мажлис Сенати ва Қонунчилик палатаси Кэнгашлари 14 сентябр куни тўй- ҳашамлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар, марҳумларнинг хотирасига бағишланган тадбирлар ўтказилишини тартибга солиш тизимини такомиллаштириш тўғрисидаги қарорни қабул қилди . Ушбу қарорга кўра, “миллий анъаналарга ёт, одоб-ахлоқ қоидаларига зид бўлган турли шоуларни, ортиқча вақт ва харажат талаб қиладиган оилавий тадбирлардан олдинги, тадбир давомидаги ва ундан кейинги қўшимча расм-русумларни “ 2 ва ҳоказоларни ўтказишга йўл қўйилмайди. Ушбу қарор доирасида нафақат тўй маросимлари балки, хеч қандай диний, ахлоқий ва иқтисодий мантиққа мос келмайдиган аза маросимларини тартибга солиш масаласи ҳам кўриб чиқилди. Унга кўра, “дафн этиш ва мотам маросимлари билан боғлиқ ортиқча тадбирларни «етти», «пайшанбалик», «якшанбалик», «йигирма», «қирқ», «ҳайит», «йил оши», «пул тарқатиш», «мато улашиш» ва 1 История Философии. - Москва: Традиция, 1998. Б. 416 2 Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар ўтказилишини тартибга солиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг қўшма кенгаши қарори.14.09.2019. №2736-iii/кқ-592-iii ҳоказоларни ўтказишга рухсат берилмайди” 1 . Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёев ушбу масалага ниҳоятда муҳим, кечиктириб бўлмайдиган, жамиятдаги кўплаб иллатларнинг, ўғирлик, порахўрлик, коррупциянинг келтириб чиқарувчи асосий сабабларидан бири, шу билан бирга ҳуқуқий демократик давлат ва фуқаролик жамияти қуришдаги асосий тўсиқлардан бири сифатида муносабат билдирди. Президент томонидан 2017-йил 2-августда ўтказилган йиғилишда берилган топшириқлар ижросини таъминлаш, жамиятимиз ҳаётининг маънавий-маърифий асосларини мустаҳкамлаш, миллий истиқлол ғоясининг асосий тушунча ва тамойилларини ҳаётга кэнг жорий этиш мақсадида республикамизда ўтказилаётган тўй-ҳашам, маросим ва унга доир турли оилавий тадбирларда шуҳратпарастликка берилиб, урф-одатларимизни менсимаслик, ўзини кўз-кўз қилиш, исрофгарчилик ва дабдабабозлик билан ўтказилиши ижтимоий- маънавий муҳит барқарорлигига путур етказаётганлиги муносабати билан кэнг жамоатчиликнинг юртимизда бўлиб ўтаётган тўй-ҳашамлар, маърака ва маросимларни тартибга келтириш тўғрисидаги илтимослари ҳамда Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари фаолиятини мувофиқлаштириш бўйича вилоят Кэнгаши, Хотин-қизлар қўмитаси, “Нуроний” жамғармаси, Маънавият тарғибот маркази ва Ёшлар Иттифоқи вилоят Кэнгаши таклифларини инобатга олиб “ Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар ўтказилишини тартибга солиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг қўшма кэнгаши қарори” ишлаб чиқилда ва қуйидаги муҳим вазифаларни белгилаб берди: “ Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар ўтказилишини тартибга солиш тўғрисидаги низом 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин. 2. Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар ўтказилишини мувофиқлаштириш бўйича Республика комиссияси тузилсин, унинг таркиби 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин. 1 Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар ўтказилишини тартибга солиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг қўшма кенгаши қарори.14.09.2019. №2736-iii/кқ-592-iii 3. Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимларни ихчам ва тартибли ўтказилишини таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури 3-иловага мувофиқ тасдиқлансин ” 2 . Ушбу юридик хужжатнинг қабул қилиниши мамлакатимизда фуқаролик жамиятини қуриш йўлида вужудга келаётган кўплаб муаммоларнинг ечимини беради, деб ҳисоблаймиз. Шу билан бирга, фуқароларимиз ҳам ўз ўрнида мамлакатимиз раҳбари томонидан илгари сурилган ушбу прогрессив ташаббусни қўллаб қувватлашлари, ушбу иллатга қарши давлат билат якдил ва биргаликда кураш олиб боришлари лозим. Хулоса сифатида қуйидаги фикрларни айтиб ўтишимиз мумкин: Демак, биринчидан миллий қадриятларсиз демократия там ойилларини ҳаётга жорий этиш, уни ҳар бир шахснинг турмуш тарзига айлантириш мумкин эмас, чунки, м аълум бир халқнинг минталлитети, яшаш тарзи ва демократик деб ҳисобланган тамоилларини тўғридан тўғри иккинчи бир халқ ҳаёт тарзига кўчириб киритиш, демократияни тўридан тўғри “экспорт” қилиш мум кин эмас. Дем ократия нафақат шахс ф аолияти, балки миллатнинг, халқнинг руҳияти ҳам дир. Иккинчидан, демократик ж араёнлар давомида мавж уд қадриятлар тизимининг ўзи ҳам динам ик ҳаракатланиб, ривожланиб, ўзгариб боради. Бу ж араён миллий анъаналар трансформациси ҳисобланади ва у глобаллашув ж араёнида халқнинг миллий ўзлиги ва ўз қиёфасини сақлаб қолишида ниҳоятда муҳим аҳам ият касб этади. 2 Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар ўтказилишини тартибга солиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг қўшма кенгаши қарори. 14.09.2019. №2736-iii/кқ-592-iii Хулоса Ўтган асрнинг охирида мустақилликка эришган Ватанимиз, шу пайтгача мавжуд бўлган ижтимоий, иқтисодий, сиёсий ва маънавий тартиботдан тубдан фарқ қилувчи янгича тартибот, ўзига хос тараққиёт йўлини танлади, чунки мустақил давлатимиз ўз олдига қўйган фуқаролик жамияти, демократик давлат барпо этиш мақсади, ана шундай ўзгариш, янгиланишни, шахс тарбияси соҳасидаги туб ислоҳотларни тақозо этар эди. Ҳаммамизга яхши маълумки, ҳар қандай давлат, жамият ўз олдига қўйган мақсадларига эришишида инсон омили, хусусан, шу давлатда яшаётган инсонларнинг жисмоний ва маънавий соғломлиги, дунёқараши, тафаккури, илмий салоҳияти, ҳуқуқий, сиёсий, ахлоқий маданияти, қадриятлари мезони, ҳаётий принципларининг, соғломлик даражасига боғлиқ. Бир асрдан ортиқроқ вақт давомида мустамлакачилик шароитида яшаган халқимиз ҳукмрон синф мафкураси таъсирида яшади, анъаналарига ва миллийлигига нисбатан камситиш муносабати таъсирида маънавий мезонлари ўзгарди, инсон жамиятда моддий ишлаб чиқариш механизмининг кичик бир элементига айланиб қолди. Кишиларнинг жисмоний, руҳий маънавий соғломлиги масаласи моддий ишлаб чиқариш мезонлари асосида қурилган совет жамиятида иккинчи даражали масалага айланиб қолди. Мамалакатимиз мустақилликка эришгач, давлат ўз олдига қўйган мақсадларига эришиш учун, дастлаб кишиларнинг жисмоний ва маънавий саломатлигини тиклаш, бунда минг йиллик тарихий тажрибаси, миллий анъаналарига таяниш ва шу орқали кишиларнинг дунёқараши, тафаккурида ўзгариш, қайта тарбиялашни амалга ошириши лозимлигини англаб етди. Анашу жиҳатларни ҳисобга олган ҳолда олиб борилган ушбу тадқиқотимизда, шахс, унинг руҳий-маънавий, жисмоний ва эстетик соғломлаштиришнинг фалсафий муаммоларини тадқиқ қилишга ҳаракат қилдик ва тадқиқотимиздан қуйидаги хулосаларни илгари сурдик: 1. Анъаналар жамият ривожининг устуни, унда ўтмиш ва келажак ўртасида маънавий алоқадорликни таъминлашнинг асосий кўринишлари ва шаклларидан биридир. Бугунги кундаги турли ички ва ташқи зарарли таъсирлардан сақланиш, глобаллашув ва ва оммавий маданият хуружлари авж олаётган шароитда халқимизга азалдан хос бўлган миллий қиёфа, бетакрор фазилатлар эгаси бўлиб қолишимизда қадимий анъана ва қадриятларимизни асраб-авайлаб, уларга амал қилиб яшаш ниҳоятда долзарб ва муҳим аҳамият касб этади. 2. Анъаналарда соғломлаштириш масаласи кэнг қамровли масалалардан бири бўлиб, бунда соғломлаштириш дейилганда ниҳоятда кэнг қамровли фаолиятни ўз ичига олган комплекс амалиёт тушунилади. Анъналаримизда ҳам жисмоний, ҳам ақлий, ҳам ахлоқий, ҳам гигиеник, ҳам руҳий соғломлаштиришга хизмат қиладиган жиҳатлар мужассамлаштирилган. 3. Соғломлаштириш – кишиларнинг саломатлигини ҳимоялаш ва мустаҳкамлаш, улардаги турли касалликларнинг олдини олиш, кишиларда соғлом турмуш тарзи кўникмаларини ҳосил қилиш билан боғлиқ комплекс фаолият туридир. Соғломлаштириш кишиларнинг нафақат жисмоний борлиғи, шу билан бирга руҳий маънавий борлиғини ҳам ҳимоялаш, уларда ташқи таъсирлага нисбатан кураша олиш кўникмаларини шакллантиришни ҳам назарда тутади. Яъни, соғломлаштириш кишиларнинг бутун бир борлиғида ички курашувчанлик ва ҳимоя қобилиятини ривожлантиришга қаратилган чора тадбирлар йиғиндисидир. 4. Соғломлаштириш жараёни кишиларнинг оқилона танлови, ўз ҳаёти ва жамият ҳаётига нисбатан рационал муносабати натижасида амалга ошади. Бунда эстетик билиш муҳим аҳамият касб этади. Яъни, субъект томонидан объектнинг нафосатлилик, гўзаллик жиҳати баҳоланилган тарзда аниқланилади. Бошқача қилиб айтганда, предмет, ҳодисалар гўзаллик, улуғворлик, фожиавийлик каби мезонлар билан баҳоланилади. 5. Ўзбек халқининг асрлар давомида шаклланиб, авлоддан-авлодга мерос бўлиб ўтиб келаётган турли сайллар, халқ ўйинлари ўзида кишиларнинг жисмоний ва руҳий-маънавий соғломлаштиришни назарда тутувчи жиҳатларни мужассамлаштирган. Ушбу анъаналар кишиларни ҳам жисмоний ҳаракатли ўйинлар орқали чиниқиш, ўз имкониятларини намойиш этиш, одамларни бир-бирига яқинлаштириш сингари ижтимоий маънавий вазифларни ҳам бажариши, юксак эстетик асосларга эгалиги билан ҳам эътиборга моликдир. Зеро, Наврўз, мехржон, гул сайллари, турли ҳаракатли ўйинлар кўринишидаги анъаналарнинг барчаси гўзаллик ва улуғворлик намунасидир. 6. Ўзбек халқининг турмуш тарзи, урф одатлари, маросимлари, ёш авлодни соғлом қилиб тарбиялашдаги тажрибаси акс этган афсоналар, достонлар, илк диний тасаввурлар ҳисобланадиган “Зардўштийлик”, “Алпомиш”, “Гўрўғли”, “Широқ”, “Тўмарис”, каби маънавий меросимизнинг ўлмас намуналарининг етарлича ўрганилмаганлиги айни ҳақиқатдир. Уларнинг бой маънавий мазмуни эса бугунги ёш авлодни соғлом қилиб тарбиялашда ниҳоятда муҳим аҳамият касб этади. 7. Ўйинлар – халқнинг табиий ва тарихий эҳтиёжи асосида шаклланган, аждодлар турмуши, меҳнати, тажрибаси, кураши, ютуқларини ўзига хос энгил шаклда акс эттирадиган, инсон маданиятининг энг кўҳна шакллари, кўпгина маънавий соҳаларнинг асоси, соғлом авлодни шакллантирувчи тарбия воситаси ва келажагимиз эгалари ҳисобланган фарзандларимизнинг жисмоний, руҳий, ақлий ривожланишига хизмат қилувчи муҳим омилдир. 8. Соғломлаштириш фаолиятининг пировард мақсади ва асосий аоҳаси бу шахсга йўналтирилган соғломлаштириш фаолиятидир. Соғлом шахс – гўзал шахсдир. Шахснинг жисмоний, руҳий-маънавий, мафкуравий соғломлиги, унинг тизим ташкил этувчи турли элементлари ўртасидаги уйғунлик, ундаги гўзалликнинг ифодасидир. 9. Ислом дини ўз моҳиятига кўра ҳалоллик ва поклик дини бўлиб, унинг ахлоқий фалсафаси, хусусан покланиш ва фориғланиш масаласида инсонпарварлик моҳияти ниҳоятда баланддир. 10. Миллий педагогика халқнинг таълим-тарбия масаласига оид қарашлар, ғоялар, анъаналари асосида шаклланади. Миллий педагогиканинг тэнгсиз қадриятли жиҳати шундаки, у, биринчидан, ўзида асрлар давомида шаклланган педагогик ҳақиқатларга эга, иккинчидан эса, ҳаётий, амалий тавсифга эга. У ўз ифодасини халқ педагогикасининг барча ғоялари амалий тажрибага асосланганлиги, амалиётда синалган ва ёш авлодни тарбиялаш буйича амалий фаолиятга қаратилганлигида топади. 11. Педагогик таълим соҳасини янада такомиллаштириш, унга соғломлаштириш тенденцияларини янада чуқурроқ сингдиришда замонавий билим ва педагогик технологияларни миллий анъаналаримиз билан уйғун тарзда қўллаш, мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришда муносиб ҳисса қўшувчи юқори малакали мутахассисларни тайёрлаш учун катта амалий аҳамиятга эга бўлади деб ҳисоблаймиз. 12. Миллий педагогика жамиятнинг педагогик маданиятидаги энг яхши қадриятларни мужассамлаштирган бўлиб, бу катталарга ҳурмат, бағрикэнглик, меҳнатсеварлик, ахлоқлилик, ростгуйлик жамоавийлик ва бошқа миллий сифатларни ўзида мужассамлаштиради. Миллий педагогиканинг ижтимоий характери унинг кўпгина этномаданий ҳодисалар: дунёқараш, тиббиёт, этика, эстетика, дин, экология ва бошқа шахс маънавий, жисмоний борлиғини соғломлаштирувчи соҳалар билан ўзаро муносабатида ёрқин намоён бўлади. 13. Миллий анъаналар трансформацияси миллатнинг асрлар давомида сақланиб келган миллий ўзига хослигини замонавий талабларга мос равишда қайта кўриб чиқиш, қайта шакллантириш ва ижтимоий тараққиётга мослашни назарда тутади. Миллий анъаналар трансформациясининг энг муҳим жиҳати, бунда этник ядро ўзгармас, барқарор ҳодиса, ўзак сифатида олиб қаралади ва сақланиб қолинади. Моҳият сақлаб қолиниб, шаклига замонавийлик, ихчамлик, қулайлик каби шакилй ўзгаришлар берилади. 14. Миллий қадриятларсиз демократия тамойилларини ҳаётга жорий этиш, уни ҳар бир шахснинг турмуш тарзига айлантириш мумкин эмас, чунки, маълум бир халқнинг минталлитети, яшаш тарзи ва демократик деб ҳисобланган тамоилларини тўғридан тўғри иккинчи бир халқ ҳаёт тарзига кўчириб киритиш, дем ократияни тўридан тўғри “экспорт” қилиш мум кин эм ас. Дем ократия наф ақат шахс ф аолияти, балки миллатнинг, халқнинг руҳияти ҳам дир. Иккинчидан, демократик жараёнлар давомида мавжуд қадриятлар тизим ининг ўзи ҳам динам ик ҳаракатланиб, ривожланиб, ўзгариб боради. Бу ж араён миллий анъаналар трансформациси ҳисобланади ва у глобаллашув жараёнида халқнинг миллий ўзлиги ва ўз қиёф асини сақлаб қолишида ниҳоятда муҳим аҳамият касб этади. Ушбу хулосалар асосида диссертация натижаларидан фойдаланиш бўйича қуйидаги тавсиялар ишлаб чиқилган: - диссертация илмий хулосаларидан олий таълим муассасалари, касб- ҳунар коллежлари, академик лицейлардаги фалсафа, фалсафа тарихи, диншунослик, ахлоқшунослик, маданиятшунослик, педагогика ҳуқуқшунослик, демократик жамият қуриш назарияси ва амалиёти, инсон фалсафаси, эстетика, миллий ғоя ва бошқа кўплаб ижтимоий фанлар ўқув дастурларини, маъруза матнларини янги илмий натижалар билан бойитишда фойдаланиш лозим; - диссертация хулосаларини халқ таълими тизимида, педагогларнинг ёш авлодни тарбиялашга ёндашувларини янада яхшилашда фойдаланиш мумкинлигини эътироф этган ҳолда, мактаб ўқитувчилари билан семинар тренинглар ташкил этиш мумкин; - ҳаммамизга яхши маълумки, мамлакатимизда ёш авлодни соғломлаштириш тизими тобора такомиллашиб бормоқда. Бунда оила- мактаб-маҳалла тизимининг ўзаро ҳамкорликдаги фаолиятидан самарали фойдаланиш мумкинлигига оид тавсиялардан самарали фойдаланиш мумкин; - илмий ишимизда илгари сурилган фикр ва ғояларни нафақат республика миқёсида, балки бутун дунёда шахсни эстетик соғломлаштириш ҳамда миллий анъаналар трансформацияси масалаларин тадқиқ қилиш билан шуғулланувчи олимлари, тадқиқотчилари билан кэнг фикр алмашиш мақсадида янада кўпроқ халқаро конференциялар ташкил этиш, мазкур мавзу бўйича янги грант лойиҳаларини ишлаб чиқиб, амалиётга тадбиқ этиш энг муҳим вазифаларимиздан биридир. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ I. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва методологик аҳамиятга молик нашрлар 1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2018. – 75 б. 2. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // Халқ сўзи газетаси, 2017 йил, 23 декабрь, №258(6952) 3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида. –Тошкент: Адолат, 2017. – 34 б. 4. Ўзбекистон Республикасининг ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисидаги қонуни. Расмий нашр. – Тошкент: Адолат, 2016. – 80 б. 5. Ўзбекистонда ижтимоий ривожланиш ва турмуш даражаси. 2016 йил. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Давлат Статистика Қўмитаси Тезкор матбаа ва техник хизмат кўрсатиш бўлими, 2017. – 247 б. 6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни ҳар томонлама ҳимоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат жиҳатидан яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида. – Тошкент: Адолат, 2016. – 52 б. 7. Ўзбекистон Республикасининг Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари билан ишлаш тизимини тубдан такомиллаштиришга доир чора-тадбирлар тўғрисида фармони //Халқ сўзи газетаси, 2016 йил 29 декабрь. 8. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar maxkamasining «O’zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora tadbirlari to’grisidagi» qarori. «Xalq so’zi» gazetasi, 1999. 29 may. 9. Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi yizimini tubdan takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risida” O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni T. 2018 10. O'zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 9-сон 11. Кадрлар тайёрлаш миллий дастури. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 11-12-сон 12. Мирзиёев Ш.М. Миллий тикланишдан - миллий юксалиш сари. 4-жилд. Тошкент: «Ўзбекистон», 2020. 13. Тўйлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимлар ўтказилишини тартибга солиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг қўшма кэнгаши қарори.14.09.2019. №2736-iii/кқ-592-iii 14. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. 1-жилд. –Тошкент: «Ўзбекистон» НМИУ, 2017. –592 б. 15. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. –Тошкент: Ўзбекистон, 2016. –56 б. 16. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. –48 б. 17. Мирзиёев Ш. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. –Тошкент: Ўзбекистон, 2017. –104 б. 18. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. –Тошкент: Ўзбекистон, 2017. –488 б. 19. Мирзиёев Ш.М. БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясидаги нутқи // Халқ сўзи газетаси, 2017 йил 20 сентябрь. №163 (6857) 20. Мирзиёев Ш.М. Конституция – эркин ва фаровон ҳаётимиз,мамлакатимизни янада тараққий эттиришнинг мустаҳкам пойдеворидир// Халқ сўзи газетаси, 2017 йил, 8 декабрь. №47 (6941) 21. Каримов И. А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. 1-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. – 364 б. 22. Каримов И. А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. 2-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. – 380 б. 23. Каримов И. А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. 3-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. – 366 б. 24. Каримов И. А. Бунёдкорлик йўлидан. 4-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. – 349 б. 25. Каримов И. А. Янгича фикрлаш ва ишлаш – давр талаби. 5-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1997. – 382 б. 26. Каримов И. А. Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида. 6-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1998. – 429 б. 27. Каримов И. А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. 7-жилд. –Тошкент: Ўзбекистон, 1999. – 410 б. 28. Каримов И. А. Озод ва обод Ватан,эркин ва фаровон ҳаёт – пировард мақсадимиз. 8-жилд. –Тошкент: Ўзбекистон, 2000. – 528 б. 29. Каримов И. А. Ватан равнақи учун ҳар биримиз масъулмиз. 9-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2001. – 432 б. 30. Каримов И. А. Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмоқ керак. 10-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. – 430 б. 31. Каримов И. А. Биз танлаган йўл – демократик тараққиёт ва маърифий дунё билан ҳамкорлик йўли. 11-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2003. – 320 б. 32. Каримов И. А. Тинчлик ва хавфсизлигимиз ўз куч-қудратимизга, ҳамжиҳатлигимиз ва қатъий иродамизга боғлиқ. 12-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2004. – 400 б. 33. Каримов И.А. Ўзбек халқи ҳеч қачон, ҳеч кимга қарам бўлмайди. 13- жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2005. – 448 б. 34. Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари олий қадрият 14- жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2006. – 280 б. 35. Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. 15-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2007. – 320 б. 36. Каримов И.А. Мамлакатни модернизация қилиш ва иқтисодиётимизни барқарор ривожлантириш йўлида. 16-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. – 368 б. 37. Каримов И. А. Каримов И.А. Юксак маънавият – энгилмас куч.– Тошкент: Маънавият, 2016. – 176 б. 38. Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичма-босқич ва барқарор ривожланишини таъминлаш – бизнинг олий мақсадимиз. 17-жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 2009. – 280 б. 39. Каримов И.А. Жаҳон инқирозининг оқибатларини энгиш,мамлакатимизни модернизация қилиш ва тараққий топган давлатлар даражасига кўтарилиш сари. 18-жилд. –Тошкент: Ўзбекистон, 2010. – 161 б. 40. Каримов И.А. Демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини шакллантириш – мамлакатимиз тараққиётининг асосий мезонидир. 19-жилд. – Тошкент. Ўзбекистон, 2011. – 360 б. 41. Каримов И. А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Тошкент: Ўзбекистон, 2011. -404 б. 42. Каримов И.А. Бизнинг йўлимиз – демократик ислоҳотларни чуқурлаштириш ва модернизация жараёнларини изчил давом эттириш йўлидир. 20-жилд. – Тошкент. Ўзбекистон, 2012. – 320 б. 43. Каримов И.А. Мамлакатимизни янада обод этиш ва модернизация қилишни қатъият билан давом эттириш йўлида. 21-жилд. – Тошкент. Ўзбекистон, 2013. – 384 б. 44. Каримов И.А. Ўзбекистон эришган ютуқ ва марралар – биз танлаган ислоҳотлар йўлининг тасдиғидир. 22-жилд. –Тошкент: Ўзбекистон, 2014.– 368 б. 45. Каримов И.А. Эришган марралар билан чегранмасдан, бошлаган ислоҳотларимизни янги босқичга кўтариш – бугунги кундаги энг долзарб вазифамиздир. 23-жилд. – Тошкент. Ўзбекистон, 2015. – 408 б. 46. Каримов И.А. Она юртимиз бахту иқболи ва буюк келажаги йўлида хизмат қилиш – энг олий саодатдир. –Тошкент: Ўзбекистон, 2015. – 304 б. II. Монография, илмий мақола, патент, илмий тўпламлар 47. Абдулла Авлоний. Танланган асарлар. II жилд. -Тошкент: Маънавият, 2006. – 265 б. 48. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yohudaxloq. — Toshkent, O'qituvchi, 1996. Б.58 49. Абдулатипов Р. Г. Человек. Нация. Общество. — М.: Политиздат, 1991. Б.124 50. Авесто. Т.: Шарқ, 2001. Б . 82 51. Алиев Б, Хошимов Т, Юлдошев О Ўзбекистонда демократик жамият қуриш назарияси ва амалиёти. –Тошкент: ТДИУ, 2013. 52. Алпомиш. Достон. - Т.: Шарқ НМАК, 1998. – Б. 68 53. Аюпов А. А. ва бошкалар. Мустакиллик мафкураси ва Узбекистонда демократик жамият куришнинг иктисодий, ижтимоий ва маънавий негизлари. Т.: Университет, 2001 54. Баумгартен А. Эстетика. Перевод М.М.Позднев, В.Л.Иванов. Москва: EINAI , 2012. Б.32 55. Беруний А.Р. Ўтмиш авлодлардан қолган ёдгорликлар. Т.: Ўқитувчи. 2014. Б.137 56. Виндофф Ж.Кожно венерологические заболевания. Москва. Эдиториал, 2007. Б.172 57. Гусейнов А. А. Мусульманская этика как система // Этическая мысль. № 6 / М осква .: ИФ РАН, 2005. Б . 75. 58. Гусейнов А. А. Классическая арабо-мусульманская этическая мысль // История этических учений: Москва.: Академический проект; Трикста, 2015. Б. 193 59. Джанан Ибрахим. Здоровье сред ы в исламе. Истанбул. 1989. Б.172 60. Драч Г.В., Сёмина Г.В. Трансформации этнических культур в глобализированном мире: основные аспекты проблемы // Вестн. Сев. (Арктич.) федер. ун-та. Сер.: Гуманит. и соц. науки. 2019. № 1. Б. 92 61. Достоевский Ф.. Бедные люди. Спр: IESN , 2007. Б.168 62. Достоевский Ф. Униженные и оскарбленные. Москва: Наука. 2005. Б.92 63. Жакбаров. М. Комил инсон гоясининг тарихий-фалсафий негизлари. - Т ошкент : Тафаккур, 2011. 241 б. 64. Жўраев М., Нарзиқулова М.. Миф, фольклор ва адабиёт. - Т.: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутубхонаси, 2006. 278 65. Жўраев М., Шомусаров Ш. Ўзбек мифологияси. Т.: Фан, 2001. Б.88 66. Игнатенко А.А. Нравственная природа человека: арабо-мусульманская традиция // Этическая мысль: Ежегодник. М.: Ин-т философии РАН, 2000, Б. 70 67. Измайлов А. Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народов Средней Азии и Казахстана. — М.: Педагогика, 1991 . Б. 257 68. Имом ат Термизий. Ал-жомеъ ал-кабир . Тошкент: Зиё, 2017. Б.73 69. Исмоил ал Буҳорий. Ал жомеъ ас саҳиҳ. 4 жилд. Т ошкент : 1997. 347 70. Имомов К., Мирзаев Т., Саримсоқов Б., Сафаров О. Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди. - Т.: Ўқитувчи, 1990. – Б. 84 71. История Философии. - Москва: Традиция, 1998. Б. 416 72. Карл Юнг. Человек и его символы. Москва. Луч, 2017. Б.152 73. Кадыров Б. Формирование узбекской народной педагогики,—Т.: 1992. Б. 63 74. Кукушкин В. С., Столяренко Л. Д. Этнопедагогика и этнопсихология, —Ростов на-Дону, 2000. 75. Мазаева Т.А. Этнос в пределах новой онтологии // Cборник материалов I Международного конгресса «Пространство этноса в современном мире», Грозный, 2014 76. Махмудов Т. Mустаkиллик ва маънавият. Т. 2001. Б.18 77. Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug’ati. - Tошкент: G’afur G’ulom, 2013. 78. Мaънaвият юлдузлaри. - Tошкент: Ўзбeкистoн миллий энциклoпeдияси, 2011. - Б.169. 79. Munavvarov A.Q. Pedagogika. — Toshkent, 0‘qituvchi, 1993. Б.132 80. Mustaqillik izohli ilmiy-ommabop lug’ati ( A.Jalolov va Q.Xonazarov umumiy tahririda) -T.:”Sharq“, 19998, Б. 141 81. Наливкин В.П. Краткая история Кокандского ханства. Т.: 2014 82. Насриддинов Ф.Н. Ўзбек халқ миллий ўйинлари. T.: 1993. – 27 б 83. Понамарев Н.И. Возникновение и первоначальное развития физического воспитания. М.: 2004. Б.48 84. Расулев А.Т., Пулатов А.А., Қосимова М.У. Ўзбек халқ ўйинлари уларнинг таснифи ва a. тавсифи. Т.: 2006. 86.б 85. Расулев А.Т. Народные подвижные игры. Т.: 1994.-71с. 86. Rahimqulov K. Milliy harakatli o’yinlar. Toshkent Tafakkkur Bo’stoni. 2012 87. Скирбекк Г. Фалсафа тарихи. Тошкент: 2000. Б.103 88. Смит Э.Д. Национализм и модернизм: Критический обзор современных теорий наций и национализма / пер. с англ. А.В. Смирнова. М.: Праксис, 2004. Б. 464 89. Степин В.С. Цивилизация и культура. Москва. Луч, 2018. Б.83 90. Усмонхўжаев Т.С., Хўжаев Ф. Ҳаракатли ўйинлар. T.: Ўқитувчи, 2012. - 80 б. 91. Умаров.Э. Эстетика. Тошкент: Ўқитувчи, 1990. Б.62 92. Умаров Э., И.Пал. Эстетика. Тошкент, Ўқитувчи, 1990. Б. 248 93. Фалсафа Энциклопедик луғат. Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2010. Б.326 94. Фалсафа қомусий луғат. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2010. – 583 б. 95. Fitrat. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. ~T., Ma’naviyat, 1998 96. Халк педагогикаси — инсон камолотининг асоси . Т.: УзПФИТИ, 1992. 97. Хасанбоева. О ва бошқалар. Педагогика тарихи . Т.: Ўқитувчи, 2001 98. Хошимов К. , Очил ов С. Ўзбек педагогикаси антологияси.. — Т.: Ўкитувчи, 1995 99. Шайх Мухаммад Содиқ. Қуръони Карим ва ўзбек тилидаги маънолари. Тошкент: Ҳилол нашр, 2017. Б.351 100. Эркаев А. Маънавият учун йўналиш -Тошкент: Ўзбекистон Миллий кутубхонаси, 1999. 226 б. 101. Yadgarov B . Sog'lom turmush tarzi – barkamol avlod tarbiyasining asosi. Toshkent, O'zDJTl, 2005, 200 B. 102. Қорабоев У. Миллий маросимлар: тикланиши, ривожланиши ва замонавий муаммолари. Ёшларни миллий истиқлол ғояси руҳида тарбиялаш – Ватан тинчлиги ва хавфсизлигини мустаҳкамлашнинг муҳим омили. Тошкент, 2004 йил, 53.б. 103. Қуръони Карим. Алоуддин Мансур. Тошкент: 2015.

Ўзбек миллий анъаналарида соғломлаштириш жараёни ва унинг шахс эстетик онги шаклланишига таъсири

Купить